T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2369 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1366

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Yazarlar Prof.Dr. Zuhal ÖLMEZ (Ünite 1-5) Prof.Dr. Mustafa KAÇALİN (Ünite 6-10)

Editörler Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ Doç.Dr. Can ÖZGÜR

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Şennur Arslan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili ISBN 978-975-06-1043-1 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................. Kısaltmalar.......................................................................................................... x xi

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.........................................
KARAHANLI TÜRKÇESİ ......................................................................................... KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER .......................................... Kutadgu Bilig .............................................................................................................. Dîvânu Lugati’t-Türk .................................................................................................. Atebetü’l-Hakayık ....................................................................................................... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri .............................................. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE ....................... YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR ................................................................. Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar ............................................................... Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar .................................................. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar ........................................................ Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar ...................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2
3 5 5 7 8 10 10 10 10 12 13 13 14 17 18 18 19

1. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri I. Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı......... 20
AÇIKLAMA ................................................................................................................. SESBİLGİSİ .................................................................................................................. Ünlüler .......................................................................................................................... Ünlü Uyumu ................................................................................................................ Önlük-Artlık Uyumu ............................................................................................ Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ................................................................................. Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................ Yuvarlaklaşma ........................................................................................................ Benzeşme ................................................................................................................ Büzüşme ................................................................................................................. Ünsüz Değişmeleri ...................................................................................................... -b-, -b > -v-, -v değişimi ...................................................................................... ç- ~ ş- değişimi ...................................................................................................... -z ~ -s değişimi ...................................................................................................... -d- / -d ~ -d- / -d değişimi ................................................................................... /k/ ~ /h/ değişimi ................................................................................................... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ................................................................................................. /ŋ/ ~ /n/ değişimi .................................................................................................. b- > m- değişimi ................................................................................................... Yer Değiştirme (Metatez) ..................................................................................... Ünsüz Düşmesi .............................................................................................. r > Ø ........................................................................................................................ Biçimbilgisi ................................................................................................................... SÖZCÜK YAPIMI ....................................................................................................... 21 21 21 21 21 21 23 23 23 24 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 26 27 27

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

Addan Ad Türeten Ekler ............................................................................................ Addan Eylem Türeten Ekler ....................................................................................... Eylemden Eylem Türeten Ekler ................................................................................. Eylemden Ad Türeten Ekler ....................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

27 29 30 32 35 36 37 37 39

3. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağaç ............................................... .... 40
İSİM .............................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....................................................................................................... Çokluk Ekleri ......................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................................................................ İsim Durum Ekleri ................................................................................................ Sayılar ............................................................................................................................ ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ................................................................ Kişi Zamirleri .............................................................................................................. İşaret Adılları ............................................................................................................... ZARFLAR .................................................................................................................... Yer Zarfları ................................................................................................................... Zaman Zarfları ............................................................................................................. Durum Zarfları ............................................................................................................ Miktar Zarfları ............................................................................................................. SONTAKILAR ............................................................................................................. BAĞLAÇLAR ............................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 41 41 41 41 42 44 44 44 46 46 46 46 47 47 48 48 49 50 51 51 51

4. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller ....................................................................... ......... 52
FİİL ................................................................................................................................ Fiil Çekim Ekleri ......................................................................................................... Birleşik Fiil Çekimleri ................................................................................................. SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) .................................................................................. ZARF-FİİLLER ............................................................................................................ BİRLEŞİK FİİLLER ..................................................................................................... İsim, Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler ........................................ Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil ............................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 53 53 56 57 58 60 60 60 62 64 65 65 65

........ Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri ... Türkiye Türkçesine Aktarma ........................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................................................... ŞEKİL BİLGİSİ ....... Türkiye Türkçesine Aktarma .......................................................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................ METİN İNCELEME III .................................... METİN İNCELEME II ......... ................................................................ Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri .......................................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................. Zamirler ............. 83 84 85 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 6........................... 82 HAREZM VE TARİHİ ........................................... 66 METİN İNCELEME I ................................... ........................................... Türkiye Türkçesine Aktarma .................................................................. Çeviriyazı ......................................................................................................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ ............................. Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................................................................................................................................... Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri ........................................................................................... Sıfat-Fiil Ekleri .................................................... Muhabbet-name ........................................................... Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ .............................. Ünlü Değişmeleri ........................... Mi‘rac-name ... METİN İNCELEME V ....................................................................... Ünlüler .......................................................................................... SES YAPISI ..... İsim Çekim Ekleri ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ÜNİTE .................................................................................................................. 67 67 70 70 70 71 72 72 72 73 73 74 76 76 77 78 79 79 80 Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi ...................................................................................................................................................... ÜNİTE Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler ...... Türkiye Türkçesine Aktarma ........................................................................................... Hüsrev ü Şirin .... Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. METİN İNCELEME IV ..................... Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] .......................... Türkiye Türkçesine Aktarma ....... Ünsüz Değişmeleri ................................................................. Bildirme Ekleri .................................................. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] ................................................................... Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] .......... Zarf-Fiil Ekleri ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................İçindekiler v 5...................................................................................................................................................................... Oguz Kagan Menakıbı .............................................................................................. Kendimizi Sınayalım ....................... Türkiye Türkçesine Aktarma ...................................................

.................................. ................................................................................... KISASÜ ’L-ENBİY [=NEBİLERİN KISSALARI] ......................................................vi İçindekiler Fiil Çekimleri .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Metin IV ............................................................ Çeviri ......................................................... Şart .............................................................................................................................. Belirsiz Geçmiş Zaman ............................................................................ Çeviriyazı II ................................................ Kendimizi Sınayalım .............................. Metin ......................................................................................................................... Gereklilik ...................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ............................................................................................................... Çeviri IV ................................................................................................................................................................ Özet ........................................ Belirli Geçmiş Zaman .................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı V ............................................................................................................................................... Çeviri V ................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................................................................................................................................. 106 NEHCÜ ’L-FERADiS [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] ............ Çeviri I ...... Kelime İzahları ...... 92 92 93 93 93 94 94 95 96 96 96 97 100 102 103 103 104 7...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve Kışaşü’l Enbiya...................................................................................... Kelime izahları ............. Dilek-İstek ............................................................................................................................................ Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler ........... Metin V ....... Çeviriyazı ............... Gelecek Zaman ... Çeviri III .............................................................................................................................................................. Metin III ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Geniş Zaman .............................................. A METİN İNCELEME I ................................................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ....... Harezm Türkçesi Söz Varlığı ................................................................................................................. 107 108 108 108 108 109 109 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 114 114 115 115 116 117 117 117 118 118 ....................................................................................... Çeviri II ................................................................................ Metin I ................................................................................................................. EDEBİYATLAR .................................................................................................... Kelime İzahları .............................. Şimdiki Zaman ................ Kelime İzahları ..................................................................................................................... Kelime İzahları ............................................................ Çeviriyazı IV .................................................................................................... Emir-İstek ............................................................ Metin II ................................................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ....................................................................................................................................................................................... Kelime izahları ............. METİN İNCELEME ....................................................................... Çeviriyazı III .................................................................................................................................

..................................................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ....................................................................................................................... Metin ................................................................. Kelime İzahları ................................................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........... Kelime İzahları .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. Çeviri I ..... Metin ....................................................................................... METİN İNCELEME III ............................................................ Metin ......................... 132 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 138 138 139 140 140 140 140 141 142 142 142 8............................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ............................................................................. Çeviriyazı ...... Çeviriyazı .................. METİN İNCELEME V .................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME III .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Metin ..................................... Çeviri .................. Çeviriyazı ....................................................... Çeviri ................................. Çeviriyazı .... Çeviriyazı ......................................................................................................................... Özet ................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..................... 119 119 119 120 120 121 121 121 122 122 123 123 123 124 124 125 125 125 126 126 127 129 130 130 130 Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin............................................................................................................................................................................................ Kelime izahları ......................................................................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME V ........................................................................................ Metin ........................................................... METİN İNCELEME IV ............................................................................................................................. Metin ............................................................................... METİN İNCELEME I ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı ......................................................................................................................... Kelime izahları ................................................................................................... Çeviriyazı ......................................................................................... Metin .............................................İçindekiler vii METİN İNCELEME II ................................................ Çeviri ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ............................................................... Çeviri ................................................... Çeviriyazı ...... Metin ........................ Çeviri ........................... Kelime izahları .......... Kelime İzahları .......................... Çeviri ... Kelime izahları ...................................................................................................................................................................................... ÜNİTE ................................................................................................... METİN İNCELEME II .................................................... Kelime İzahları .......... METİN İNCELEME IV ............ HÜSREV Ü ŞiRiN ................................................................................................................................................................................................................................................................................

.............................................................................................. Kendimizi Sınayalım .. Kendimizi Sınayalım ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kalp ve Nefis Bölümü ........................................ Kelime izahları .......................................................................................viii İçindekiler Çeviriyazı ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ............................ Metin .................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................ Yararlanılan Kaynaklar ...................................................................................................... Çeviriyazı .......................... Çeviriyazı .......................................... Metin ......... 148 MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ] . Çeviri ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME I .................................................................................... Metin ............................ Kelime izahları ....................................... Kelime izahları ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................................................... METİN İNCELEME II ................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ........................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...... Kelime İzahları ................................................................................................................................ Metin ................... METİN İNCELEME IV ................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri .......................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri ........................ Özet .................................................................................................................................................................................... 149 150 150 150 151 151 151 152 152 153 154 154 155 155 156 157 157 157 157 158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 161 162 163 164 164 .................................................................................................................................. Metin .... METİN İNCELEME III ........................................................................................... Çeviriyazı .............................................................................................. Metin ............................................................................. Kelime İzahları ................................................................................ Metin ................................................................................................. Çeviriyazı .................................................................................................. Çeviriyazı ................................................................................... METİN İNCELEME II ..................................................................................................... Çeviri .......................................................................................... 142 143 144 145 146 147 147 147 9.............................................................................................. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] ........................................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME I ......................................................................................................... Çeviriyazı .............................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................... Çeviri ............................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME III ................................................................ Özet .................................

..... Çeviriyazılı Metin .......................................................................................... METİN İNCELEME I .................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................. Çeviriyazılı Metin ............................ Kelime İzahları ............................................... Çeviriyazılı Metin ........................................................................................................................................................................................................................................ Kelime İzahları ............. METİN İNCELEME V ..................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ......................................... Çeviri ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri .................................. 166 OGUZ KAGAN MENAKIBI ................. Kelime İzahları ...................... METİN İNCELEME VII ................. Çeviri ............................................... Kelime İzahları ............................................................................................ Çeviri ............................................. METİN İNCELEME III ....................................................................................... METİN İNCELEME VIII .............İçindekiler ix 10...................................................................... Çeviri ............ Çeviri .......................................... Çeviriyazılı Metin ................................................................................................................................................ Çeviriyazılı Metin ........................................................................................................................ 189 Dipnotlar................................................................. Kelime İzahları .................................................................................................................................. 205 ..................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ................................................................... METİN İNCELEME II ................................................................................................................ ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı ............................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ....................................................... Çeviriyazılı Metin ............ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................................ Kelime izahları ......... Kelime İzahları ................... 167 168 168 169 170 170 170 171 172 173 173 173 174 175 175 175 176 176 176 177 178 178 178 179 180 180 180 180 181 182 182 182 184 185 187 188 188 188 Sözlük ................ Yararlanılan Kaynaklar ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME IV .................................................................................................................................................. Çeviriyazılı Metin .................... Çeviri .................................................. METİN İNCELEME VI .................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .............................. Özet ................................................................................................................................

Hüsrev u Şirin. çeviriyazısı ve çevirileri verildi. Metinlerden seçilen kelimelerin izahı yapıldı. Mukaddimetü ’l-Edeb adlı eserlerden seçilen örnek metinler sayesinde Harezm Türkçesinin dil özelliklerini daha iyi anlayacak. Ders kitabınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Oğuz Kağan Menâkıbı Nehcü’l-Ferâdis. Ardından ses ve yapı özellikleri hakkında genel bilgiler verildi. Mu‘înü ’l-Mürîd. Siz gençlerimizin. ilk mesnevi. bu eserler üzerine yapılan çalışmaların başlıcaları. Metin inceleme bölümlerinde. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi gerek söz varlığı gerek ses ve yapı özellikleri gerekse bu dönemlerde verilen eserler ile Türk dili ve edebiyatının en önemli dönemlerinden ikisidir. dil özelliklerini kavrayacağınıza. yorumlayabileceğinize ve çözüm bekleyen konulara çözüm üretebileceğinize. Karahanlı Türkçesi bölümünde bu iki eseri yakından tanıyacaksınız. Harezm Türkçesi ise Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemidir. her iki dönemin dil özellikleri hem lisans öğrencilerinin bilmesi gereken hem de araştırmacılara yön verebilecek seviyede sunulmuştur. Kisasü ’l-Enbiyâ. Türk dili ve edebiyatının kaynak metinlerini beğenerek okuyacağınıza ve öğreneceğinize. Türk dili. Elinizde bulunan kitapta Karahanlı ve Harezm Türkçesi eserleri. . Bu dönem eserleri.x Önsöz Önsöz Sevgili öğrenciler. Bu ders kitabının belirli yerlerine yerleştirilen ‘sıra sizde’ ve ‘kendimizi sınayalım’ bölümleri okuyucuyu araştırmağa yöneltecek okuduklarını hatırlamağa ve bildiklerini sınamağa imkân sağlayacaktır. Birinci bölüm Karahanlı Türkçesine ikinci bölüm ise Harezm Türkçesine ayrıldı. nihayetinde bu derste başarılı olacağınıza inanıyoruz. ilk siyaset-name. medeniyeti ve tarihi hakkında bilgiler edindiğimiz Dîvânu Lugâti’t-Türk Karahanlı Türkçesi ile yazılmış öbür önemli eserdir (1072). Kitaba alınan metinlerde geçen kelimelerin anlamları için kitabın sonuna iki ayrı sözlük eklendi. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi eserlerinden seçilen metinlerin aslı. dil malzemesi açısından önem taşımaktadır. Madeniyet sahnesinde yükselen değer İslamiyetin ilk Türkçe eseri Kutadgu Bilig (1069) pek çok yönden ilk olma özelliğini taşır. Elinizdeki eser iki bölüm olarak hazırlandı. İlk aruz. Her iki bölümde de önce dönemin tarihi ve genel hususuyetleri ortaya konuldu. bu eserlerin kendi dönemi içinde arzettiği farklılıkları ve Türk dili tarihi içindeki yerini kavrayacaksınız.

Kısaltmalar xi Kısaltmalar AH: Atebetü’l-hakayık DLT: Dîvânu Lugati’t-Türk ET: Eski Türkçe HŞ : Husrav u Şirin OrhT: Orhon Türkçesi KB: Kutadgu Bilig KT: Karahanlı Türkçesi KTer.: Uygurca .: Kur’an Tercümesi MM: Mu‘inu ’l-Murid NF: Nahcu ’l-Faradis Rabguzi : Kisasu ’l-Anbiya TT: Türkiye Türkçesi Uyg.

YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler . Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebileceksiniz.1 Amaçlarımız XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Kutadgu Bilig • Atebetü’l-hakayık • Dîvânu Lugati’t-Türk İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİ • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanıyabilecek.

kuzeyde Tarbagatay dağları. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. 6. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlıydılar. 7. 840 yılında Uygur-Karluk birliğinin çökmesinden sonra kurulan Karahanlı devletinin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. -13. T’u-chüe teorisi Bu teorilerin en doğrusu kabul edilen Karluk teorisine göre Karahanlılar sülâlesi. Uygur teorisi. 11. Çigil teorisi. 10. Bu konuyla ilgili olarak kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. 1047’den sonra devletin batı bölümünü Mâverâünnehir . 5. Devletin sınırları Doğu Türkistan’la Maveraünnehir sahasını aşmıştır. Bunların en önemlileri şunlardır: 1. yüzyılın başlarına doğru çevredeki Türk boylarını idaresi altına alarak müstakil bir Türk devleti kuran Karahanlı Türkleri Satuk Buğra Han’ın 950 tarihinde islamiyeti kabulüyle de İlk İslam-Türk devletini kurmuş oldular. batıda Karakum çölü. Doğu Türkistan’ın batısında kurulan bu devletin kökeni muhtemelen Karluklara dayanmaktaydı. Sâmânîlerden birinin Artuç’a sığınmasına izin vermiştir. Daha sonra idareyi ele alan iki oğlundan Taraz’da bulunan Ogulçak sonraki yıllarda merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. Karluk teorisi. Uygur Hakanlığının yıkılmasından sonra Orta Asya’nın doğusundaki boşluk bu bölgede yaşayan Karluklarla beraber Yağma. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına dayanmaktadır. Balkaş gölü. Karahanlıların hangi Türk boyundan çıktığı konusu tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. İslami Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınorda Türkçesi (XIIIXIV. Devletin coğrafi sınırları Doğu Türkistanla Mâverâünnehir sahasını aşmıştı. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma. Kaşgar ve civarına yerleştiler. Göçen bu Türk boyları Tarım havzasının batısına. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Aral gölü. Satuk’un oğlu Baytaş. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. Pamir ve Karakum dağları. Yağma teorisi. Karluk-Yağma teorisi. 4. 1047’deki bölünmeden önce devletin coğrafi sınırları şöyleydi: Doğuda. Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslâmiyeti kabul etmesini (932) ve devletin batı kısmında İslâmiyetin resmen kabulünü sağlamıştır. güneyde Hindistan ve Hindikuş. 3.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler KARAHANLI TÜRKÇESİ Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi Karahanlı Türkçesi’dir. Türkmen teorisi. 2. bütün devleti 960 yılında islamlaştırmıştır. Amuderya ırmağı. Sâmânîler arasındaki kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. Fergana bölgesi ise. Çigil ve Tohsı gibi Türk boylarının da göç etmelerine neden olmuştur. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. Buradaki Türk boylarının dağınıklığı bir süre daha devam eder.

yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadir Han zamanında birlik sağlama girişimleri artmasına rağmen onun da bu çabaları fayda sağlamamış. Mehmet Akalın. Hive). 1056 yılında Kaşgar’da Süleyman Arslan Han’dan sonra hükümdarlığa Tavgaç Ulug Buğra Kara Han geçmiştir. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. asırdan bugünkü Türkçenin kuruluşuna kadar). IX/3 Eylül Ankara 1951. Osmanlıca Metinler 3. ve X. Eski Türkçe (VI-IX. TDK Ankara 1988) adlı çalışmasında Orhon yazıtları ve Uygur harfli metinlerin tamamını Eski Türkçe içinde değerlendirmiştir. Buhara. 1995: 11-15). yüzyıl): Göktürkçe. Altay. von Gabain. Türkmen). Türkçenin Yapısı. Eski Türkçe ve Orta Türkçenin hangi yüzyılları ve hangi dönem dillerini kapsadığı konusu bilim adamları tarafından farklı biçimlerde yorumlanmış ve dolayısıyla farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Fergana bölgesinin bir bölümü. Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. Çağatayca. Orhon Yazıtlarının dili olan Orhon Türkçesi ile başlar ve Eski Uygur Türkçesi ile devam eder. Abakan). (çev. Orta Türkçe: Karahanlı Türkçesi. Kıpçak Türkçesi (Kırgız. Bunda islamiyetin kabulünün bu dönem içinde gerçekleşmesinin payı vardır. Yeni Türkçe: Güney Türkçesi (Osmanlı. 1941 yılında yazdığı Altürkische Grammatik (Çev. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi I (1958) adlı kitabında Eski Türkçenin içine sadece Orhon Türkçesi ve Uygurcayla yazılmış eserleri almıştır. Saltanatta meydana gelen değişimler Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. Ligeti’nin bu sınıflandırmasında Gabain’in görüşlerinin de etkisi olmuştur. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. Eski Türkçe. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati’t-türk onun zamanında yazılmıştır. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. K. 301-327) Ligeti tarafından şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır: 1. Grønbech. XI-XIII. Orta Türkçe (X-XV. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezleriydi. Yüzyıllar Türk Dili bölgesi. Marcel Erdal tarafından 2004 yılında yayımlanan A Grammar of Old Turkic adlı çalışmada Karahan- . Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönem ilk yapılan çalışmalarda Orta Türkçenin başlangıcı kabul edilmiştir. Eski Türkçenin Grameri. Kuça. yüzyıl): Uygur yazı dilinin oluşumu. Akalın). eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). M. Yeni Türkçe (XVI. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. Uygurca devri 2. A. Louis Ligeti’nin de bu konudaki görüşlerini içeren bir çalışması vardır. VI. Turfan). Uygur 2. Eski Türkçe: Orhon. Buğra Han adaletli ve dürüst yönetiminin yanısıra bilim ve sanat adamlarını korumasıyla da ün salmıştır. s. Batı Türkistan ağızları (Özbek. Grønbech ile 1936 yılında Der türkische Sprachbau çalışmasıyla başlayan Türk dilinin tarihsel dönemlendirilmesi şu biçimde değerlendirilmiştir: 1. Bu çalışmaların hepsinde Karahanlı Türkçesi Eski Türkçe içine alınmamış. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. Volga lehçeleri (K. Doğu Türkçesi (Kaşgar. Semerkand. Buhara. ancak bunun ne derece doğru olduğu tartışılır. Kuzey Türkçesi (Koybal. Azeri. Hasan Eren tarafından Türkçeye çevrilen “Çin Yazısiyle Yazılmış Barbar Glossaları Meselesi” adlı makalede (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. doğu bölümünü ise. yüzyıl ile başlar. Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları 3. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. oğulları 1047’de Karahanlı devletini paylaşmışlardır.4 XI-XIII. Çağatay yazı dili.

Yusuf Has Hâcib tarafından yazılmıştır. felsefeye. Yusuf Has Hacib’in doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi kitabında Orta Türkçe dönemini Karahanlı Türkçesiyle başlatır. kültürünü. Fârâbî. Burada dikkati çeken Orta Türkçe dönemini başlattığı tarihtir. Moğol istilasını yeni bir dönemin oluşmasında önemli bir etken olarak kabul edersek Türk dilinin Orta dönemini 13. Karahanlı Türkçesinin tarihsel olarak Türkçenin hangi dönemi içerisinde değerlendirildiğini tartışınız. İslâmdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. çalışkan. diğeri de İbn-i Sinâ idi. eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Old Turkic Word Formation (1991) adlı çalışmasında da Erdal. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. Balasagun’da doğan Yusuf. Kaynaklardaki bilgilere göre felsefe.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 5 lı Türkçesine ait ilk metinler de Eski Türkçe metinler içinde değerlendirilmiştir. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin sözvarlığına yer vermiştir. Róna Tas’tan sonra Lars Johanson da “History of Turkic” adlı yazısında XIII. 1998:81-125) Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. batıdaki klasik bilgileri değil. . bu tarih de Moğol istilasının başladığı yıllara denk gelmektedir. efsanelere. Grønbech. matematiğe. Bu çalışmadan biraz daha eskiye gittiğimizde. belagat sanatına. Ana dilinden başka Arapça. Ünite . Eserini 50’sini yeni geçtiği sıralarda bitirdiği ve ondan sonra da daha fazla yaşamadığı düşünülen Yusuf Has Hacib’in Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu 1103 yılında öldüğü tahmin edilir. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya hakimdi. 1200’den itibaren başlattığı Karahanlı Türkçesini Geç Eski Türkçe döneminden sonra yer verdiği Orta Türkçe içinde değerlendirmiştir.1. düş yorumuna. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. İslâmî bilgilere. Ligeti ve Brockelmann’ın Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. aruza. akıllı. Hakkında fazla bilgisahibi olmadığımız yazarla ilgili bilgilerimiz. yüzyılın başından itibaren tarihlendirilmiştir. 1991 tarihli András Róna Tas’ın An Introduction to Turkology adlı eserinde Eski Türkçeyi 1200 yılında bitirdiğini görürüz. devlet örgütüne. 1069/1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay uğraştığını ve eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğunu eserinde belirttiğinden dolayı 1019/1020 yıllarında doğduğunu tahmin etmekteyiz. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okumuş ve onların öğretilerini benimsemiştir. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Yusuf Has Hâcib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de net değildir. Yüzyılı Orta Dönem’in başlangıcı olarak ele almıştır (Turkic Languages. Görüldüğü gibi birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilerek 11. A. astronomiye. Türk atasözlerine. ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. O yalnız Arap ve Fars dilini. 1 KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig. Bunlardan biri. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. yüzyıldan itibaren ele almak mümkündür. Bu durumda Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içinde değerlendirmek gerekir.

Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasından dolayı da has ünvanını aldığından adı tarih sayfalarına “Yusuf Has Hacib” olarak geçmiştir. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Kutad. dolunay”. Yusuf Has Hacib bu eseriyle hem Türk hükümdarlık felsefesi ve devlet idaresinin hem de hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmüştür. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. Bunları bilmek. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslâm mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir. Yüzyıllar Türk Dili Balasagun’lu Yusuf.‘mutlu. yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir. onsekiz ay içinde yazmıştır. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin 1010 yılında tamamladığı Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri. Yusuf Has Hâcib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. Buğra Han’ın çok güvendiği. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hâcib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. kutlu olmak’ eylemine gelen -gu ortaç ekiyle kurulmuş kutadgu ‘mutlu olma’ demektir. Eserinin hemen başında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuyla tanıştırır (353 ve 358 beyitler arası). Ay Toldı (vezir) “ay doldu. bilim’ anlamındadır. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. yani ‘perdedârlık’ (mâbeynci) görevini yapmıştır. mukaddes’. deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir. İlk islâmî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Yusuf Has Hâcib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı. bilig ise. baht. Eserin ikinci yarısı ise. Kitabın konusu. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmak istemiştir. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. talih ve ikbali temsil eder. yaşadığı dönemde hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hacib’lik.doğan güneş”. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Yusuf Has Hâcib. adaleti temsil eder. Batının fikir ve görüşlerini alarak bunu islâmî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda O’nun başvuru kaynağıdır. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir. görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. Kut ‘mübarek. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir.6 XI-XIII. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). ‘bilgi. dünya işlerinin sonunu temsil eder. akıl ve anlayışı temsil eder. Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün . Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır.

Sözlüğünde verdiği bilgilere dayanarak Kaşgarlı Mahmud’un sözlükçülüğünün yanısıra filoloji ve ağız araştırmacılığı yönünün de olduğunu söyleyebiliriz. Osmanlı saraylarında Uygur hafleriyle ilgilenen yazıcılar bulunmuştur. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Basmıl boylarının dilleri de oluşturmaktadır. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan ve Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan Dîvânu Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-turk). Kençek. Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden başka bir de Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk (Türk dilinin gramer cevherleri) adlı bir de gramer kitabının olduğu bilinmektedir. 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshası bulunan ilk nüshadır. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı da bunlardan biriydi.1. Oğuz. Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Suvar. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. Bu dönemde Türkler Arap harflerini kullanıyorlardı ama kimi eserleri Uygur harfleriyle kopyalıyorlardı. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı “bu şehir Mahmud’un babasının şehridir” ifadesinden yola çıkılarak babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Yine eserinden anlaşıldığına göre Türkçeyi. Bulgar. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Türkçeninin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. ayrıca verdiği örnek maniler. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiştir. anlatım özelliği. Bu nüsha da Arap harflidir. Kaşgarlı Mahmud ese- . Mısır nüshası ve Fergana nüshası. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. dizeler ve atasözlerinden halk edebiyatı yönünün de kuvvetli olduğunu görüyoruz. ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshasının 14. yüzyılın ilk yarısında Herat ve Semerkant siyaset. Yagma. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. biçim. 18.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 7 fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Uygur haflerine olan bu ilgi Batı Türklüğünü de etkilemiştir. Eldeki bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. kültür ve bilim merkezleriydi. Ünite . 6645 beyittten oluşmaktadır. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir ancak eser hakkında herhangi bir şey yapılmamıştır. 15. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. yazarın kendi tabiriyle “Türkçe”nin oluşturmasının yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına yakın Çigil. Eser hem Araplara Türkçe öğretmek hem de sözvarlığı. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Yemek. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Karluk. Argu. 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall.

babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan’ın AH’ın sonuna yazdığı dörtlükten öğrenmekteyiz. öyle ki.DLT’te yer alan manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözleri (289 tane) eserin edebi değerini arttırmaktadır. ancak parası yetmeyince borç para bularak almayı başarmıştır. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. kafiyelerini belliyerek faydalandım. şiirler. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. Kaşgarlı Mahmud eserini yazarken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade etmiştir: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. arasıra yüreğime doğar dururdu……”. Türk. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. en açık anlatanı. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Edibniŋ yiri atı Yüknek erür Safālıġ ‘aceb yir köŋüller yarar Atası atı mahmud-ı yükneki Edib mahmud oġlı yok ol hiç şeki . Yüzyıllar Türk Dili rini hazırlarken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. Memleketinin Yüknek. soyca en köklüsü. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. bende onlardan her boyun dili en iyi yolda yerleşmiştir. böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ü içerikleri bakımından karşılaştırarak ne türde eserler olduğunu açıklayınız Atebetü’l-Hakayık 12.8 XI-XIII. Daha sonra farklı araştırıcılar tarafından şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilerek tam tersi görüş savunulmuştur. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. Ali Emiri Efendi sahafta kitabı görünce tanımış ve hemen satın almak istemiştir. Türkmen. en iyi düzenle düzenlemişimdir”. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. çöllerini baştan başa dolaştım. Oğuz. Çiğil. Kaşgarlı Mahmud. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-ayn’ında yaptığı gibi. Ben onları en iyi surette sıralamış. Manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakim olmuştur. Nerede ve ne zaman yaşadığını bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Kırgız boylarının dillerini. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). akılca en incesi. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiç bir bilgi yer almamaktadır. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği) manzum öğüt kitabıdır. Yağma. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. İslâmiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır.

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

9

(Edib’in yerinin, memleketinin adı Yüknek’tir, (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kitabın sonunda yer alan bu ekin dışında iki tane daha ek bulunmaktadır. Toplam üç tane olan bu eklerden biri yukarıda örneğini verdiğimiz Arslan Hoca Tarhan’a, ikincisi Emir Seyfettin’e, üçüncüsü ise bilmediğimiz bir kişiye aittir. Kime ait olduğu bilinmeyen bu dörtlükte yazarın kör olduğu, Emir Seyfeddin’e ait dörtlükte ise, edipler edibi olduğu belirtilmektedir. Nevayi, Nesayimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l Fütüvve adlı eserinde Edib Ahmed hakkında şu bilgileri vermektedir: “Türk ülkesindenmiş. Onun işleri hakkında garip şeyler anlatılmıştır. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görürmüş ama gözü olup görmeyenler gibi değilmiş. Çok akıllı, zeki, zahit ve takva sahibiymiş. Yüce Tanrı zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü parlak etmiş”. Burada verilen diğer bilgilere göre oturduğu yerden uzun yollar katederek İmam-ı Azam’ın sohbetlerine gelirmiş. İmam-ı Azam da öğrencileri arasında en çok onu takdir edermiş. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır, eserin tamamı 484 mısradır; eser, Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber, dört halife, Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı, bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın erdemi, dünyanın dönekliği, cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi, kibir, harislik, zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser, işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir, ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille, kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve övgü tarzındaki asıl eser ise, aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. Ayrıca İslâmiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir. Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Bu nüshalardan biri yazılışından çok sonra 15. yüzyılda düzenlenmiştir biri de oldukça eksiktir; en iyi ve en eski tarihli olanı ise Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi, Ayasofya bölümü nr. 4012’de kayıtlıdır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. Ayasofya kütüphanesi nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise, 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin, üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Fatih ya da II. Bayezit döneminde İstanbul’da kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise, Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. Arap harfli olan bu nüsha baştan, ortadan ve sondan eksiktir.

10

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri

İslamiyet Türkler tarafından X. yüzyılda devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçeye ilk tercümesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak ilk tercümelerin islamiyetin kabul edildiği X. yüzyıl ya da XI. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri, satır-altı tercüme niteliğindedir. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Eser gösterdiği dil özellikleri yönünden Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metniler arasına dahil edilmektedir. Türkçe bölümler kırmızı mürekkeple ve nesih yazı stiliyle yazılmıştır. Sözvarlığı açısından başka metinlerde bulunmayan yeni sözcüklere rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra sözvarlığı Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığıyla örtüşmektedir. Yazmanın sonunda harfler bitiştirilmeden farklı bir tarzda Kuran’ın niçin hatm edildiğine dair cümleler yer alır, bunu takiben Kuran’ı vakf edenin kabrinin nurla dolması dileğinde bulunulur, burada da farklı yazı kullanılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. 2. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri, Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kopya ediliş tarihi, yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle, tefsir ve hikâyeler ise, Kıpçak, Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Eser, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. 3. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester, Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Rylands nüshası, Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann, tercümenin 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 4. Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi, No. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır, yorumlar içermez. Bu yazma üzerrine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümelerinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz.

3

KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar
Yukarıda da belirttiğimiz gibi Kutadgu Bilig’in ilk bulunan nüshası Viyana (Herat) nüshasıdır. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüsha önce Tokat’a oradan da 1474’te Fenarioğlu Kadı Ali Efendi’nin eliyle Abdürrezzak Şeyhzade Bahşı için Tokat’tan İstanbul’a getirilmiştir. Viyana (Herat) nüshasını, 1796 sıralarında diplomat olarak İstanbul’da bulunan Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş, Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. de Hammer à Abel Rémusat”, Journal Asiatique, c. VI,

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

11

s. 39-52; 78-95, Paris 1825. Bu yayın Kutadgu Bilig üzerine yapılan ilk yayındır, ama bu yazı fazla ilgi uyandırmamıştır. Eser üzerindeki ikinci çalışma Hermann Vámbéry’ye attir. Bu yazmanın 915 beyitini matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlamıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch - deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik, İnnsbruck 1870, IV+ 260 s. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff ’un çalışmaları başladı. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik, Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. K. Hofbibliothek in Wien, St. Petersburg 1890. XIII+200 s. İkinci çalışmasında ise eserin çeviriyazısı yer alır. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil I. Der Text in Transcription, 1891. XCIII+252 s. Eserin bulunan ikinci nüshası Mısır nüshasıdır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Alman Dr. Moritz tarafından bulunmuştur. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff, çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus çeviriyazı harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo, St. Petersburg 1900 (1) 1910 (2), XXIV+ 560 s. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise, 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. Z. Validi, “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”, ZVO (1914) c. XXII, s. 312/13. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha, 6095 beyittir. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha, 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”, Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent, s. 68-74, Türkçesi: TM c. I (1925) s. 344-347. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher, c. VI, s. 154-158. Bu yayınların arkasından Türk Dil Kurumu üç nüshanın tıpkıbasımını yayımlamıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası, (A), Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 11-111). TDK, İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, (B), TDK, İstanbul 1943. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası, (C), TDK, İstanbul 1943. Reşit Rahmeti Arat, 1947 yılında Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A, B, C) karşılaştırarak eserin metnini yayımlar. Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir ancak indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: 2 3 Kutadgu Bilig I Metin, TDK, İstanbul 1947, (Ankara 1979 , Ankara 1991 ). 2 3 5 Kutadgu Bilig I Tercüme, TTK Ankara 1959, (1974 , 1985 , 1995 ). Kutadgu Bilig III, İndex, TKAE Ankara 1979; İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten, c. XLV/2, sayı: 178, Nisan 1981, ss. 23-78. Reşit Rahmeti Arat’ın Kutadgu Bilig’in tercümesini yayımladığı 1959 yılında Mecdut Mansuroğlu tarafından “Das Karakhanidische” adlı Karahanlı Türkçesi üzerine yazılmış ilk küçük Karahanlı Türkçesi grameri Philologiae Turcicae Fundamenta’da yayımlanmıştır. Bazı dergilerin belli sayıları Kutadgu Bilig Özel Sayısı olarak yayımlanır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan özel sayı buna örnektir: TKAE, Türk Kültürü Kutadgu Bilig Sayısı, sayı: 98, Aralık 1970 Kutadgu Bilig üzerine Agop Dilaçar tarafından 900. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan kitapta eser her yönüyle incelenmiştir: “900. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ, TDK Ankara 1972.

12

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlıların devlet anlayışlarını ve devlet örgütlenmesini ayrıntılı bir biçimde inceleyen Reşat Genç’in Karahanlı Devlet Teşkilatı adlı çalışması 1981’de yayımlanmıştır. Robert Dankoff tarafından Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisi yapılmıştır: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes, Chicago 1983. Kutadgu Bilig’in sadece dilbilgisi açısından incelenmesine dayanan ilk çalışma Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılmıştır. Sadece filler konusunun incelendiği bu çalışma 1984 yılnda yayımlanmıştır: A. B. Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, GÜ Ankara 1984. Aynı yazarın diğer çalışması ise, eser hakkındaki genel bilgileri içermektedir: “Karahanlı Devri Edebiyatı”, Büyük Türk Klasikleri I, ss. 132-157, İstanbul 1985. Kutadgu Bilig diğer Türk dillerine de çevrilerek yayımlanmıştır: Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986. Kamil Veliyev-Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik - Xoşbehtliye Aparan Elm, Bakı 1994. Tölögön Kozubekov, Cusup Balasagun-Kuttuu Bilim-Dastan, Moskva 1993. Türk dillerine yapılan çeviriler hakkında ayrıntılı bilgi veren bir çalışma ise Mehmet Ölmez tarafından yapılmıştır: “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”, Kebikeç 1, 1995, ss. 43-52. Eser çeşitli açılardan incelenmiştir. Bunlar arasında kısaca Kutadgu Bilig’in kültür hayatımızdaki yeri, eserde yer alan çeşitli kavramlar ve kişilerin karakterlerinin incelenmesi gibi konuları sayabiliriz. Anlatım özelliği açısından Orhon yazıtlarından beri görülen ikilemeler Kutadgu Bilig’de de yer alır, eser bu açıdan Zühal Ölmez tarafından incelenmiştir. —, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Bahşı Ögdisi, Festschrift für Klaus Röhrborn anläslich seines 60. Geburtstags, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Feiburg-İstanbul 1998, ss. 235-260. Yine anlatım özelliği olarak bir çok eserde kullanılan deyimler Kutadgu Bilig’de de yer alır. Bu inceleme de Zafer Önler tarafından yapılmıştır: Zafer Önler, “Kutadgu Bilig’de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, cilt: 9, İstanbul 1999, ss. 119-186. Karahanlı Türkçesi’nin ilk ayrıntılı grameri Necmettin Hacıeminoğlu tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin dilbilgisi incelenmiştir. İlk baskısı 1996 yılında yayımlanan bu çalışmanın ikinci ve üçüncü baskıları 2003 ve 2008 yıllarında yapılmıştır: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Ankara 1996. Kutadgu Bilig’deki yapım ekleri İbrahim Taş tarafından 2005 yılında doktora tezi olarak hazırlanmış ve daha sonra yayımlanmıştır: İbrahim Taş, Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK, Ankara 2009.
Zühal Ölmez, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 1997, ss. 19-40.

Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar

Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma, Ali Emiri tarafından bulunan ve yayımlanmak üzere sadece Kilisli Rıfat Bilge’ye verildiğinden, ilk yayın O’nun tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk, cild-i evvel 1333 (1917), cild-i sâni 1333 (1917), cild-i sâlis 1335 (1919), İstanbul. Kilisli Rıfat dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş, tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Dîvân’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk, Budapest 1928. Türk Dil Kurumu 1941 yılında Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tıpkıbasımını yayımlamıştır: Dîvânu Lugati’t-Türk Tıpkıbasımı “Faksimile”, TDK Ankara 1941. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında kitap, makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır, Türk kül-

ölümünden sonra 1979’da L. Taşkent’teki tercüme üzerine ise şu çalışma yapılmıştır: A. 4 . Ankara 1990. Ankara 2004. TDK (1985 . TDK (1986 . Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Bu nüsha üzerine diğer bir çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). (1986 . Ankara 1941. Yayımlanmamış Doktora Tezi). Bilgeoğuz Yayınları. Ankara 1943. Dîvânu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. “Sobraniye vostoçnıh rukopisey. Akadémiai Kiadó. XI. Yüzyıllar). I 1982. Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Taşkent 1957. TDK (1986 . İkinci yarısı ise. Tıpkıbasım/Facsimile. Dîvânu Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar Talat Tekin tarafından incelenmiştir: Talat Tekin. Karşılaştırmalı metin. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Eseri bir bütün olarak ele alan diğer bir çalışma James Kelly ve Robert Dankoff tarafından İngilizce olarak yayımlanmıştır. Ünite . Ankara 1940. 1963. Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayımlanmıştır: 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. II 1982. Budapest 1976. Birçok okunuş düzeltisini de içeren bu yayın 1982 ve 1985 yıllarında yapılmıştır: James Kelly-Robert Dankoff. 1994 ). Mahmud al-Kaşgarı. III 1985. Bu çalışma çevirinin yanı sıra indeksi de içerir. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim.-XIII. 1963. Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Atalay’ın çalışmasından sonra Özbek bilgini Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla eserin Özbekçeye çevirisini yayımlamıştır. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar TİEM 73’te kayıtlı nüshanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur‘an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Girişİnceleme-Metin-Dizin. Kaşgarlı Mahmud. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır. Kutadgu Bilig hakkında yapılan çalışmaları kronolojik olarak sıralayınız. K. TDK. dört ciltlik bir eserdir ve 1960. Moscow. Yayımlanmamış Doktora Tezi). Bibliothece Orientalis Hungarica XXI.. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). Dîvânu Lugati’t-Türk’ün dilbilgisi üzerine yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin dışında ilk yayın Mehmet Vefa Nalbant tarafından yapılmıştır: Mehmet Vefa Nalbant. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Semenov. TDK.1. çeviri. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. 1961. Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) GirişMetin-İnceleme-Analitik Dizin. Ankara 2002. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. TDK Ankara 1989. Yüzyıl Türk Şiiri. Sosyal Bilimler Enstitüsü. John Rylands Kitaplığındaki nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. İstanbul 2008 Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır. Ankara 1939. 1967 yıllarında Taşkent’te basılmıştır.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 13 türü ve dili açısından zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir. A. 1941 yılında yapılan tıpkıbasımdan sonra ikinci bir tıpkıbasım 1990 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır: Dîvânü Lugati’t-Türk.

Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Üzerinde 18 ay çalıştığı eserini 1069/1070 yılında tamamlamıştır. Bu eserlerden ilki Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. dolunay”.14 XI-XIII. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmış olan Arap harfli Fergana nüshasının 14. Dönemin önemli diğer eseri ise. baht. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmeyen yazarın eserinde verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilmek Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’dir. 1103 tarihinde öldüğü düşünülmektedir. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. Bunlardan Türk İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı olan nüsha ile John Rylands Kitaplığındaki nüsha döneme ait en önemli tercümelerdir. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. Bilim dünyasının ilk tanıdığı nüsha 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshasıdır. Kabul edilen dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçe ilk çevirileri Karahanlı Türkçesiyle yapılmıştır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. bunun yanı sıra bir mutluluk kitabıdır. Kuran Tercümeleridir. Bilindiği kadarıyla Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Eserinden edindiğimiz bilgiye göre eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Eserde bu dört ana karakterin dışında belli karakterleri temsil eden üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. yazmıştır. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Balasagunlu Yusuf’un Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu. adaleti temsil eder. 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan bu eser Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. doğan güneş”. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. dünya işlerinin sonunu temsil eder. Didaktik bir eser olan Kutadgu Biliğ’in başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. 18. Eserinden Kaşgar’da doğduğu anlaşılmaktadır. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. akıl ve anlayışı temsil eder. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve . 2 Eserin ilk yarısı bu karakterlerin arasındaki ilişkileri anlatır. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. İnsanlara iyi davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgi verir. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. Arap harfleriyle kopyalanmış olan Mısır nüshasının ise. Dönemin sözcük dağarcığı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlayan bu eser aynı zamanda dilbilgisel birçok özelliği öğrenmemizi de sağlamaktadır. talih ve ikbali temsil eder. 6645 beyittten oluşmaktadır. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. bunun iç huzuru arttırdığını insanı mutlu ettiğini vurgular. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. Atebetü’l-hakâyık ise Kutadgu Bilig tarzında yazılmış öğüt veren bir ahlak kitabıdır. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanımak İslamiyetin kabulünden sonraki dönemde bu kültür dairesi çerçevesinde meydana getirilen eserler. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Eserindeki bir ifadeden anlaşıldığı kadar da Barsganlı olduğu düşünülmektedir. farklı içeriktedirler. Dîvânu Lugati’t-Türk’tür. Yusuf Has Hâcib. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir. Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Divânu Lugati’t-Türk Araplara Türkçe öğretmek amacıyla ele alınmış Arapça-Türkçe bir sözlüktür.

atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. biçim. ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. Yagma. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılmış eserin sonundaki dörtlükten öğrenmekteyiz: “(Edib’in yerinin. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). kibir. şiirler. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. cömertliğin övülmesi. cimriliğin yerilmesi. 2. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi oluşturmaktadır. zamanenin bozukluğu gibi ko- nuların işlendiği bölümler yer alır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Manzum bir öğüt kitabı olan Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’ın ise. Ayasofya bölümü nr. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Arap harfli olan bu nüsha baştan. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. Ayasofya kütüphanesi nr.” Kitabın sonunda yer alan diğer bir manzumeden eserin yazarının kör olduğunu anlamaktayız. Eser. Rylands nüshası. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 15 en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Oğuz gibi diğer Türk boylarının dilleri de oluşturmaktadır. Kopya ediliş tarihi. (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. eserin tamamı 484 mısradır. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. dünyanın dönekliği. eser. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Metin. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. kendi ifadesiyle Türkçe yazmıştır. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Karluk. Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Kaşgarlı Mahmud. Eserin madde başlarındaki sözcükleri açıklamak için yer alan manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüş- . Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. harislik. dört halife. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. 3. 12. tefsir ve hikâyeler ise. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. Memleketinin Yüknek. Eserin dördüncü nüshası ise. ancak Çigil. Ünite . On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir. Kıpçak. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. ortadan ve sondan eksiktir. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. bilgisizliğin zararı. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri. satır-altı tercüme niteliğindedir. 4012’de kayıtlıdır. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. dilini tutmanın erdemi. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. Bu nüshalardan en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır.1. Satırarası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı. memleketinin adı Yüknek’tir. Sonuçta bu şiirlerde hem hece hem de aruz vezninin kullanıldığı görülmüştür. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Yemek.

Ankara 1939. Ankara 1941. Nisan 1981. 11-111). Ankara 1940. TDK. XCIII+252 s. Yüzyıllar Türk Dili leri değerlendiren Eckmann. . W. XLV/2. IV+ 260 s. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. TDK Ankara 1996. (Ankara 2 3 1979 . 1995. K. Kutadgu Bilig I Metin. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. Chicago 1983. Janos Eckmann. (B). Ankara 1943. Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-NotlarDizin). Kutadgu Bilig III. cild-i sâlis 1335 (1919). sayı: 178. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk). İstanbul 1942. II 1982. Osman F. ss. Wilhelm Radloff. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. 2 3 (1986 . Özbek Bilimler Akademisi. XXIV+ 560 s. Ankara 1990. 3 5 1985 . “900. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Yıldönümü Dolayisiyle KUTAD- 3 GU BİLİG İNCELEMESİ. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. (A). Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Moscow. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Aysu Ata. İstanbul 2010. Kebikeç 1. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. yüzyılın sonu ile 13. 1994 ). İndex. 78-95. Budapest 1976. TDK. 1995 ). Kudatku Bilik. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. İstanbul 1943. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. TDK 2 3 (1985 . Bilgeoğuz Yayınları. Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. TDK. tercümenin 12. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Akadémiai Kiadó. Der Text in Transcription. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTKBelleten. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). cild-i evvel 1333 (1917). Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Theil II. Dîvânü Lugati’t-Türk. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Ankara 2004. Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar Kilisli Rıfat Bilge. Bu yazma üzerine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Reşit Rahmeti Arat. Ankara 1991 ). Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. (1974 . GÜ Ankara 1984. Hofbibliothek in Wien. James Kelly-Robert Dankoff. TDK. Karahanlı Türkçesi Grameri. TTK Ankara 1959. Petersburg 1890. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. c. Paris 1825. I 1982. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. 2 3 TDK (1986 . 43-52. İstanbul 1947. Kitabü Divânı Lugat-it-Türk. Tıpkıbasım/ Facsimile. 39-52. Taşkent. Yüzyıllar). TDK. III 1985. Budapest 1928. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. İstanbul. Mecdut Mansuroğlu. Radloff. İstanbul 1943. ss. Journal Asiatique. (C). de Hammer à Abel Rémusat”. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır. Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. İbrahim Taş. Wiesbaden 1959. Nuri Yüce. No. Theil I. cild-i sâni 1333 (1917). Atebetü’l-hakâyık. 23-78. Necmettin Hacıeminoğlu. XIII+200 s W. 2 3 TDK (1986 . 2 Kutadgu Bilig I Tercüme. TDK Ankara 1972. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. yorumlar içermez. Kaşgarlı Mahmud.. 4. Ankara 2002. Mahmud al-Kaşgarı. VI. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar A. 1951. 1963.16 XI-XIII. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Mehmet Vefa Nalbant. K. Sertkaya. Semih Tezcan. s. St. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebilmek Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler üzerine yapılmış belli başlı çalışmalar şunlardır: Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. c. Agop Dilaçar. Radloff. Ahmet Bican Ercilasun. Mehmet Ölmez. İnnsbruck 1870. İstanbul 2008. St. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. TDK. Robert Dankoff. TKAE Ankara 1979.-XIII. 1891.

Wilhelm Radloff b. c. Bu dönemdeki eserlerin hepsi Arap harfleriyle yazılmıştır. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. 1079 8. d. e. Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır d. Kilisli Rıfat tarafından bulunmuştur. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezni 6. 1072 c. b. Kutadgu Bilig ve ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Orhon Türkçesi ve Eski Uygurcanın devamıdır. Kut Bilimi b. Reşit Rahmeti Arat e. Divânu Lûgat’t-Türk’le ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır. Ali Emiri tarafından bulunmuştur. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl e. Robert Dankoff 10. Karahanlı Türkçesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. 5. Kurtulma Bilgisi e. Mutlu Olma Bilgisi c. aruzun fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl ölçüsüyle yazılmıştır. e. Bir siyasetnamedir. Kutadgu Bilig b. Besim Atalay d. Besim Atalay c. Sadece bir sözlük çalışmasıdır. Robert Dankoff e. Sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Kutadgu Bilig’in ve Atebetü’l-hakayık’ın aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. e. Siyaset Bilimi 3. Divânu Lûgat-it-Türk b. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün c. b. 1017 b. Divânu Lûgat’t-Türk ilk yayımlanmıştır? a. Kilisli Rıfat d. Kilisli Rıfat c.1. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. Mutlu Etme Bilgisi d. Divânu Lûgati’t-Türk kaç yılında yazılmıştır? a. Atebetü’l-hakâyık’la ilgili ilk kitap yayını aşağıdakilerden hangisine aittir? a. İslami dönem Türk Edebiyatının başlangıcıdır. 1069 d. Türkçe ilk Kuran Tercümeleri bu dönemde yapılmıştır. Kuran Tercümeleri . Kuran Tercümeleri c. Atebetü’l-hakayık e. Necmettin Hacıeminoğlu kez kim tarafından 4. Bilinen dört nüshası olan eserin uyak düzeni aaba/ccdc/ eefe biçiminde olup. Ünite . Amédée Jaubert b. Kutadgu Bilig’in sözlük anlamı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. 7. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerden biri değildir? a. Türkçenin ilk sözlüğü bu dönemde yazılmıştır. Beyitler halinde yazılmıştır. c. Atebetü’l-hakayık d. Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk 9.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 17 Kendimizi Sınayalım 1. 2. Divânu Lûgat-it-Türk e. b. Bilinen üç nüshası vardır c. mütefâ’ilün mütefâ’ilün b. Nehcü’l-feradis d. 1086 c. d. Kutadgu Bilig c.

Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Beyitler halinde yazılmış manzum bir eserdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eeserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Birbirinden iki farklı eser olan Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’tTürk doğal olarak dilbilgisi özellikleri ve sözdağarcığı yönünden birbirleriyle benzerlik gösterirler. c 9. Ligeti ve Brockelmann’ın da Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. yüzyıl ile başlar. Moğol istilası yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilirse Türk dilinin Orta dönemi onüçüncü yüzyıldan itibaren ele alınabilir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. András Róna Tas. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı Türkçesiyle yazılmış iki önemli eserdir. Hükümdarlara yönetim ve siyasetle ilgili öğütler verir. Sıra Sizde 3 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümeleri. Kaşgarlı Mahmud verdiği filolojik bilgilerle Türkçenin o dönemdeki dil özellikleri ve lehçeleri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlar. a 5. Anonim tefsirde yorumlar ve açıklamalar da yer almaktadır.Atebetü’l-hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir.John Rylands nnüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. Mutlu olma bilgisi anlamına gelen Kutadgu Bilig erdemli davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgiler verir. Anonim Tefsir hariç hepsi satırarası Kuran çevirileridir. Atebetü’l-hakayık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilmiştir. d 10. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılı) kabul ederler ve Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçe içinde değerlendirirler. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anlamı verilen sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen deyimler. A. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kimi bilim adamları Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönemi Orta Türkçenin başlangıcı kabul etmişlerdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler. ve X. Louis Ligeti. Grønbech. Marcel Erdal. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. Lars Johanson gibi .18 XI-XIII. Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Grønbech. VI. bilim adamları da Orta Türkçenin başlangıcını olarak 1200’lü yılları (13. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. atasözleri. d 4. b 8. Dîvânu Lugati’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış medde başları Türkçe açıklamaları Arapça olan bir eserdir. 3. dörtlükler o dönemin kültür hayatı hakkında da bize bilgi vermektedir. K. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. von Gabain. Türkçeye ilk tercüme edilen “Kuran Tercümesi” olma özelliğini gösterirler. Ahmet Caferoğlu yapmış oldukları çalışmalarında Karahanlı Türkçesini Eski Türkçenin içine alımamışlar Eski Türkçe için daha çok Orhon ve Uygur Türkçesiyle yazılan eserleri dahil etmişlerdir. e 2. c 7. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Eski Türkçe terimiyle genel olarak Orhon Türkçesi ile yazılmış eserlerle Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış eserlerin dili kastedilir. c 6.

Journal Asiatique. Mecdut Mansuroğlu. İstanbul 2010 Arat. B.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 19 Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. XXIV+ 560 s. Turkish Sources VII. . Ahmet Bican Ercilasun. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. Kutadgu Bilig II Çeviri.. TDK Ankara 1972. 1891. 908. c. XLV/2. Tekin. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). Dankoff. İstanbul 1947. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. K. R. Semih Tezcan. Arat. Radloff. (1986). Chicago-London: A Turko-Islamic Mirror for Princes. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Wilhelm Radloff. Radloff. TTK Ankara 1959. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. (1974 . Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . En Eski Türk Savları. (1972). 78-95.1. III. (1975). 2 3 Kutadgu Bilig I Tercüme. Divan-ı Lügat-it-Türk’ten derlemeler I. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. TDK. TDK Ankara 1996. İstanbul 1943. ss. 23-78. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk) I. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Mahmud al-Kaşgarı. R. Kebikeç 1. (1979). (B). Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. R. 43-52. Agop Dilaçar. R. R. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Ünite . Der Text in Transcription. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. K. Kudatku Bilik. Türk Dili. Arat. Petersburg 1890. (1983). “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten. Robert (1983). (1982 ve 1985). Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). 39-52. İndex. de Hammer à Abel Rémusat”. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. (Ankara 1979 . 1995. (1985-1986). (C). (1984). Theil II. T. (1944). s. Mehmet Ölmez. ss. TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Theil I. Birtek. Karahanlı Türkçesi Grameri. “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. Hofbibliothek in Wien. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TDK. (1986). Nisan 1981. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. R. Paris 1825. III. II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo.deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. sayı: 178. IV+ 260 s. R. TKAE Ankara 1979. XI. Ercilasun. 5 1995 ).Dankoff. 11-111). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (A). Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. GÜ Ankara 1984. F. St. İstanbul 1943. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. TDK. İbrahim Taş. Kutadgu Bilig I Metin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.. W. Nuri Yüce. J. Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. (1994). Mehmet. Eraslan. İnnsbruck 1870. Necmettin Hacıeminoğlu. Sayı 409/Ocak 1986. (1951). 1985 . Ölmez. Sources of Oriental Languages and Literatures 7. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları Atalay. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. T. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Atalay. Cambridge: Harvard University Press. Chicago 1983. Kutadgu Bilig III. VI. A. R. 3 Ankara 1991 ). B. II. İstanbul 1942. Wiesbaden 1959. “900. (1989). Ahmet. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. c. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. St. Dankoff. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Tekin. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Sertkaya. Osman F. Kebikeç 1. XCIII+252 s. TDK. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Atebetü’l-Hakayık. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Kelly. Dilaçar. Chicago. 2 Kutadgu Bilig I Metin. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Robert Dankoff. 43-52. (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. XIII+200 s W. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası.

Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını ayırtedebilecek. Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabileceksiniz. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı • AÇIKLAMA • SES BİLGİSİ • SÖZCÜK YAPIMI . Anahtar Kavramlar • • • • Ünlüler Ünsüzler Ses Değişimleri Addan Ad Yapım Ekleri • Addan Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Ad Yapım Ekleri İçindekiler XI-XIII.2 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ   Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

6. tahmini biçimi gösterir. belirli nesne durumu eki +in ve geçmiş zaman sıfat-fiil eki -mIş) bozulmaktadır1. SESBİLGİSİ Ünlüler Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a. Orhon ve Uygur Türkçesinde hem kimi sözcüklerde hem de kimi eklerde uyumsuzluk gös- . düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre değişebileceğini gösterir. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. * (astariks) işareti. ėki. > (=büyüktür) işareti. 4. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. ~ değişken (ikili) biçimi gösterir. Parantez içindeki X işareti ya ünlünün büyük harfle (I. 1957: 215?) İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. ė. ı. yazıtlarda kimi eklerin yazımında kullanılan ön ünlüyle okumayı gerektiren durumlarda (3. U gibi) yazılması yada bağlantı ünlüsünün önlük-artlık. i. Önlük-artlık uyumu daima korunmuştur. ü. 5. 2. o. tė-. 3. u. Ad kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce +. < (=küçüktür) işareti. ö.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı AÇIKLAMA 1. ėl. Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu Bugün Türkçede yaygın biçimde varlığını gördüğümüz düzlük-yuvarlaklık uyumu. yėr. eylem kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce – işareti kullanılmıştır. yėl. Mecdut Mansuroğlu. Kurallı olan bu uyum. kişi iyelik eki +(s)i. bėr-. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. e. Karahanlı Türkçesi metinlerinde bu uyumu bozacak örnekler bulunmamaktadır. Karahanlı Türkçesindeki kapalı /ė/’nin yazımında i ~ e arasında sık sık kaymaların olduğunu ve Kutadgu Bilig’in yazmalarından birinde /ė/ sesinin çoğunlukla fethalı ye ile yazıldığını belirterek kapalı /ė/ sesinin varlığına dikkat çeker (Mansuroğlu. Ünlü Uyumu Önlük-Artlık Uyumu Türkçede ilk yazılı metinlerden itibaren önlük-artlık uyumu vardır.

(KB 6153). 2. kevilsün ‘gevşesin’ (DLT II-13).653. 1522. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler: . 8. ıŋraşu ‘inleşerek’ (DLT III-398)..‘bildirmek. törtegü (KB 4502). vd. bilsü (AH 80). vd. -DÜz. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. 5. -GU sıfat-fiil eki: tirilgü (kişi) (AH 364). çıksun (KTer.. 8. bolmasun (KTer. 1407. sözlegüçi (KB 433. vd. iz’ (KB 180. II-137. KTer.(DLT II. 33/1b2=33:32). tegür(KTer. kılsu (KB 1555. tirgür(KB 4717).(KB 2542).. vd.(AH 260. biltür... 2782). 629. -sU.(KTer. 1669. taşur. vd.). 9. 66. azuk ‘azık. 29/11b2=9:16). KTer. 2680). 3. II-153. zayıflatmak’ (KB 5705). kamuġ ‘bütün. artut ‘hediye’ (AH 42. sızġur. edgü ‘iyi’ (KB 32. DLT I-109). vd. -U ulaç eki: al-u bėr. DLT (Oğuzca) I-98).. vd. barsun (DLT II64). vd.. kıltur.eylemden eylem yapan ek: tirgüz.. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88) kėlgüçi (KB 492. zorlayıcı’ (KTer. alamet. 346. kıldur. vd.. DLT III-339). içür.. 245. kaçġu (KB 1170). 31/79a2=46:24)2.888. 5.116.. 34/90b2=39:20). 28/35b2=7:158).(AH 20. kėltür. Uyuma Girmeyen Ekler: Düzlük-yuvarlaklık Uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler: 1.. alġumız (DLT I-341). üçegü (KB 802. Düz ünlülerden sonra düz. 4202... sınayu (KB 261.). yiyecek’ (KB 1417. vd.. fark’ (KB 201.. KTer. 191).. 343). DLT II-195).. 185…) bulıt (AH 57. 37/58a3=49:7). kalsunı (KB 5607. III-217(bir yerde). 180. 10. kutadsunı (KB 2626).(DLT II-176). indür..eylemden eylem yapan ek: bildür. -ĠUr. 2715b3=4:176). 108.(KB 4095). bakın-u tur. -sUn. 1441. AH 187. 5655.. 64. çok’ (KB 171. 66. KTer.. 4939). KTer. meŋzet-ü (471.... 34/39b2=37:147). AH 214..1864. KTer. altun (KB 188. 213.‘yapmak.. -ĠU gelecek zaman/gereklilik eki: açġu (KB 1756.. 25/7b3=3:136).‘pişirmek’ (KB 636. 6086)... kėlgü (yol) (AH 232). DLT I-99. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436)....... -ĠUz. 2142. 37/82b1=50:45). 4.).22 XI-XIII. 27/55b1=5:49).‘yormak. 27/8a2=4:165). II-24. 31/41b3=20:22)... 1755. karıştukta (KB 2310). 28/69b1=8:11).‘sızdırmak.. 1187..eylemden eylem yapan ek: bildüz. ikegü (KTer.. aç bırakmak’ (KB 6365). taşlatu ‘dışarıya yollayarak’ (DLT II..(KTer. bışur. 1227.).‘taşırmak’ DLT II-78). AH 78). DLT I-18. her’ (KB 4. 586). AH 107). 99. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491.. 2973). küçegüçi ‘cabbar. KTer 30/372=16:16). 7. inşa etmek’ (KTer. DLT I-7. bildügini (KTer. -DUr.‘acıktırmak. tėggüçi (AH 452). vd..). AH 190. KTer. barġu (KB. kelgü (KB 4925. zayıflatmak’ (KB 3384) turġur. sevdür. 223. belgü ‘nişan. AH 240... öğretmek (Oğuzca)’ (DLT II-202)... 66. KB 1769. 37/75a2=50:23). barġum (DLT II-69).483.. hepsi. Yüzyıllar Türk Dili termektedir.. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. kıldukuŋ (KB 1878).. DLT I-34. 2998. KTer.. 6. 6294)..... 31/79a3=46:24) ≈ bulut (AH BC 57. aġu ‘zehir’ (KB 1126... anuk ‘hazır’ (KB 15. 3019). DLT I-52. 223.(KB 3842. 11. -sUnI 3. artuk ‘fazla. 659. 30/62b2=16:66).. 3386).. -Ur fiilden fiil yapma eki: açur.(KB 398. bilsün (AH 166). 406. 14. +AĠU topluluk sayı adı yapan ekler: biregü (KB 343. vd. 68..eylemden eylem yapan ek: arġur. Uyuma Girmeyen Sözcükler: Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcük örnekleri şunlardır: adruk ‘farklı. Bu uyumsuzluk Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir.

DLT I-15..(KB 4023).(AH 259) yapul.). 23. 37/12b1=47:15). DLT II-57). DLT II-243). 223. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. Ünite . 4826).6635. körünmiş (KB 3513). 20 kez. korkuġlı (KTer. kündin (KTer. ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır: avuçġa ‘ihtiyar’ (KB 6491) ~ avıçġa (KB 1638) evrül. 2.. 442. vd. Yuvarlaklaşma Karahanlı Türkçesinden sonraki dönem metinlerinde.. yarutmış (KB 129). .. AH 57... -mIş sıfat-fiil eki: urulmış (mesel) (AH 164). …. gizlenmek’ (KB 1321. AH 185). köŋüldin (KB 1265. vd. ökünmiş (KB 1398). boġulmış (KTer. AH 255). boynı (DLT II-233). közi (DLT I-157. ornı (KB 110. 3212b1=28:18). 916. Metinlerden tesbit edilmiş örnekler şunlardır: bulıt (KB 86... Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir. devretmek’ (KB 126. -gıl/-gil 2. ... vd. vd.‘binmek’ (KB 2354. köŋüli (KB 53.. içtürdi (DLT I-218.. II-115. 2882. 5. çıkmaġunça (KTer. 575.. küçi (KB 247. 1906).. 211. yazuktın (KB 1329. 4374). 1658. boġuldı (DLT II-131). soktı (KB 6071). 243. 27/40b1=5:31). AH 93. 31/79a3=46:24. sözni (KB 153. vd.. 29/60a2=9:84).) Benzeşme Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır. II-359). turġıl (DLT II-43). 2257. vd. ölümni (KB 1141).3279. 6191. sürgil (KB 5496).2.‘sevilmek’ (KB 2071. AH BC nüshaları 57.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 23 1. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur.‘dönmek.. KTer. 190. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381. 4711) ~ min.. KTer. 28/3b3=7:102). 26/46b2=4:78). 27/16a1=5:3). AH ABC nüshaları 259 ~ sevil. 3. 4434.(3194.. 5 kez ~ bulut (DLT III 39. 6454). 234. 209. kötürgil (DLT II-44). 744) sevül. KTer. 6.. sütdin (KTer. 4. 111.85.113. DLT III-125). 7. 1388... 185. tutġınça (KB 3806) Karahanlı Türkçesinde düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır? Örneklerle açıklayınız. KTer.. . yörügli (KB 4373. +nI belirtme durumu eki: boynını (KB 286). 4808. 362. 38/542=62:9). 27/39b1=5:30). ukġıl (KB 796. +(s)I 3. tegürdi (KB 365.‘örtünmek.. şehri’ (KB 310... 138. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. +DI belirli geçmiş zaman 3. 5692)..... 6563... 1526. körmiş (KB 2367. ölümdin (DLT II-134.. Karahanlı Türkçesinde de yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir.... 2173. 431. 66. III-33)... turuġlı (KB 100. KTer. 66. -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). vd.. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. kapanmak. vd. ukulmış (KB 1203. Ünlü Değişmeleri 1 Karahanlı Türkçesinde ünlüler açısından gerek Eski Türkçeye göre. II-173).998.(KB 576. ordusı ‘sarayı. 31/79a2=46:24 bir kez). 6521. tekil kişi: boldı (KB 4. 3533) ~ evril. 27/35a1=5:22). m.. 134.. 1055. ökünmiş (kişi) (AH 144).. köŋülni (KB 1551. 31/88a1=20:114). tüşügli (AH 178). 34/44b2=37:173). öldürdi (KTr.. 6440.vd. bolġıl (KB 26….). DLT I-64). AH 233.. p. 3182.. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer.. gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. kuşnı (DLT I-253. 8... 4638) ~ yapıl. 1277.. AH 156 357. öldi (KB 182. DLT I. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). mün.4790. AH 12).). yoldın (KTer. 5015).. -ġInçA ulaç eki: bolġınça (DLT I 59).. kümüşni (KB 2411).

Orh.> KT avla.. Büzüşme Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u.. DLT I 15. CTD II.. -z ~ -s değişimi Daha çok geniş zamanın olumsuzunda görülen bu değişimin... sav > KT sav (KB 527. KTer.~ şaġıla‘çağlamak’ (DLT III 324.) ~ unut(KB 757 A nüshası. 30/69a3=16:75.(KB 3181.T ebir. çaġıla. KTer. DLT I 178. 27/18a2=5:4) Orh.yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-. olumsuzda ise. DLT I 326. 143. 28/24a1=7:146) Orh. 31/25b2=19:64. -uma-/-üme.‘ulaştırmak.. 700) yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı (KB. kimi örneklerde sözcüklerin /ş/’li biçimleri de mevcuttur. ikisi bir arada’ (KB 331.. KTer. DLT I 12. 1356. AH 27) ~ ögdü (sadece AH A nüshası 27). AH 354 BC nüshası)5 vb.. II 325.25/28b3=3:188) Orh. -v değişimi ç.T abla. 241 vd..(KB 620.> tapçur. 482. EDPT 408a) Bu örneklerin dışında DLT’de ünsüzlerden sonraki hece başındaki durumlarda /ş/’nin yerini bazen /ç/ alır (ş > ç). 1358.. ev > KT ev (KB 744.. 100.değişimi çöpik ~ şöpik ‘meyve yenildikten sonra atılan şey. DLT I 515.> Uyg. AH 224. s.: sevün... 27/39b3=5:31..(KTer. KTer. 28/69b2=8:11 -b-. DLT II 3404.. 4622. 196-197. Ünsüz Değişmeleri Orh. 3584. OrhT.. III 154. CTD II. 1226. teslim etmek’ (DLT II 175).. bir kez. evir. 1418. KTer. 20. AH 44. 6 kez) ~ soġuk (KB 3581. avla. suv > KT suv (KB 73.24 XI-XIII..biçimini oluşturur: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz (KB. yapşur.(KB 757.. KTer..> Uyg. 26/29a1=4:57) unıt... KTer.> yapçur.. 48 vd. Uyg. s...T eb > Uyg.T sab > Uyg. 29. 36/57a1=43:48 bir kez) ögdi ‘övgü’ (KB 239.‘iki kişiyi birbirine kışkırtmak’ (DLT II 195-196) Uyg.T sub > Uyg. AH 274) kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz (KB 3665) ayuġay ‘söyleyebileceğim’ < ay-u u-ġay (AH 3) tapnuġay men ‘hizmet edebileceğim’ < tapın-u u-ġay ( KB 3055) Bu büzüşme olayını ayrıca ikegü sözcüğünde görürüz: ikegü < iki+egü ‘ikisi beraber.( KB 666 A nüshası...‘çevirmek. vd. Yüzyıllar Türk Dili körkit.(DLT III 99. 1124. 27/15b3=4:176) 2 Karahanlı Türkçesindeki ünlü değişimlerini örneklerle açıklayınız. AH 354. 315. nadiren kimi sözcüklerde de (ikili biçimlerle) gerçekleştiği görülür: . 718. dolanmak’ > Uyg. DLT I 215.. AH 340.. 3395. KTer. vd. II 20. 28/41a3=7:16.> KT sevin.. EDPT 881a). vd. KTer. DLT I 287. soġık (KB 1060..> KT evür. . vd.> kikçür. KTer.‘göstermek’ (KB 32. DLT I 503.T sebin. sevin.‘yapıştırmak’ (DLT III 97-98) ~ yapşur.. tapşur. 28/83a1=8:35) Orh. -b > -v-.~ ş. 669.) ~ körküt. çör çöp’ (DLT I 390)6. KTer. KB 403. 2031. kikşür.

yatmas (DLT I 386). KB 66. vd. 326. Bu sesi taşıyan sözcüklerden olan okşa. körmes (DLT I 369). Kutadgu Bilig’in nüshalarında ohşabiçimindedir.sözcüğü.AH 31. ~ kuduġ DLT I 375. 282. 30/23a2=15:33).) kedim ‘giyim. 3664. AH ABC nüshaları 278. KTer 29/9a1=9:1) adġır ‘aygır’ (DLT I 18. 925. bolmas (DLT I. AH168. ötnümes men (KB 791 BC nüshaları). II 298. bırakmak’ (AH 167.. 496. 369) /d/ > /d/ değişimi Aşağıdaki sözcükler metinlerde /d/ ile yer almaktadır: adak ‘ayak’ (DLT I 32. AH 278. Ünlü 589) her yerde ohşa. 407. vd. KTer.tüm örnekler. 398.(KTer.... C 297) kod. tegmes (DLT I 104) tegilmes (AH 234 BC nüshaları). ~ ked (DLT I 322... 34/63a2=38:42) adır.) yad.. 25/19b1=3:154. 34/13a3=36:55.. /d/ ile olan sözcüklerin çoğu /d/ ile de yer alır: Örnekler: /d/ ~ /d/ değişimi bod ‘boy.. KB 622...) ~ bodun (DLT I 231. KB 176.biçimindedir.. 974.....‘ayırmak’ (DLT III.... 33/46a2=34:27. KB 374. 144.) ~ yalŋus (DLT I 333) Olumsuz Geniş Zaman çekiminde (bu çekimin –maz ile yapıldığı örnekler de vardır) yaygın olarak görülen bu değişimin örnekleri şunlardır: bilmes sizler (KTer.. AH 421) kuduġ ‘kuyu’ (DLT III 122. Bu sözcük. KTer.. KTer.. /h/’lı biçimlerin çoğunlukta olduğu görülmektedir.. .. A 240. 38/40a3=61:2). KB 4064. 30/28a2=15:66) ked ‘pek.. KTer. bol bol vermek’ (KTer. 3907. 515. dört kez) ~ kögüs DLT I 230: kögsi. 95…. kedim ‘giyim. 451 ve TİEM 73’te de (Kök....... 36/22a1=42:29) /k/ ~ /h/ değişimi Düzenli olarak her sözcükte görülmeyen /k/ ~ /h/ nöbetleşmesinin metinlerdeki örnekleri değerlendirildiğinde aslında /k/’lı biçimlerin az.‘yaymak. KB 50 ~ kayın (DLT I 32) kadıŋ ‘kayın ağacı’ (DLT 1 32... dünür. 240. elbise’ (KB 2280. 6011) kudruk ‘kuyruk’ (DLT I 472. 277.) ~ koy. konmas (DLT II 331).. 297) ~ keyim (AH AC 168. 591.(AH ABC 167. 435. çok’ (DLT I 321... 36/87a2=46:29) kod. 30/68b1=16:74. vd.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 25 kögüz (DLT I 366.....KB 2593.. KB 84. KTer. 26/1263=4:35../ -d ~ -d. 356. AH 167.. KB 6532) ~ kayıŋ (DLT (Oğuzlarca) I 32)... . III 440.‘koymak.). Ünite . hısım’ (DLT I 32... bolmas men (KTer.... AH 18. bırakmak’ (DLT II 295. elbise’ (AH 168. kamet’ (DLT I 412) ~ bod (DLT III 121.) /d/ ~ /y/ değişimi kadın ‘kayın. dal (d) ya da zel (d) ile yazılır.. 207. KTer.‘salmak... 2772. 228.. 186.. 473. AH 167. Hatta /d/’den /y/’ye geçişin de kimi örnekleri görülür...) ~ kudruk (DLT I 513.‘giymek’ (DLT I 12./ -d değişimi Karahanlı Türkçesi’nde /d/ sesi.... Rylands nüshasında da (Ata. DLT’de /d/ ile /d/ arasında bir tereddüt vardır. KTer. dağıtmak... vd..‘koymak. göndermek’ (DLT I 421. 186. 36. 5423. 4441. Yazımda hem /d/ hem de /d/ vardır.. kavim. 5781) ıd... AH 455.. 36/20b1=42:27) ~ yay.. 194.. 31/42b1=20:25 bir kez) KB yalŋuz (KB 395. 238. 216. 53. 297) ked. 403…. KB 53.. II 296. iyice. KB 1735. II 343. AH 418) bodun ‘halk.. kılmas sizler (KTer.. -d. ulus’ (DLT I 155.2. kelmes (DLT II 26). KB 2752. 37/54b3=49:2). KTer.

61. 4512. KB 1858) meŋgü (KTer. III 65. KTer.) ~ örgen. KB 3319. 30/42a2=16:29) OrhT. KB 140.. II 28. 248..(DLT II 121. 30/42a=16:29) ~ mengü (KTer. Nöbetleşme ise. 100.. AH 275. sadece yukarıda belirtilen sözcüklerle sınırlıdır. 349. 82. /ŋ/ ~ /m/ değişimi ahsuŋ ‘sarhoşken kavga eden ~ ahsum (DLT I 16) iŋir ‘alaca karanlık’ ~ imir (DLT I 94) erŋek ‘parmak’ (DLT I 104.. 436) birle ‘ile’ (DLT I 49. 97.... 457) ögren.. 26/41b3=3:130) ~ kutul. 1040. 2151. dert.‘öğrenmek’ (DLT I 252.(Oğuz ve Kıpçaklarca)) kayda ‘nerede’ (DLT I 52....) Yer Değiştirme (Metatez) Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: buġday ‘buğday’ (DLT II 235. 2. 439. KB 39. C yahşı (1385) KB A nüshası yakşı.1680. AH 3) . buŋ ‘ihtiyaç. 272.26 XI-XIII. beŋgü ‘ebedi. 101. Yüzyıllar Türk Dili Tek yerde geçen aksak (KB 3238)sözcüğü de yazmalarda ahsak biçimindedir.. 25/12b3=3:145) ~ bile (DLT I 44. 70. C yahşı (2666) Yakşı sözcüğü her iki Kuran Tercümesinde de hep yahşı biçimiyle yer almaktadır. KTer.) ~ ernek (DLT I 104. kırılmış’ (DLT III 365) ~ sınuk (DLT III 365. III 197) ~ hayu (DLT III 218.. Divan’daki kayu ‘hangi. 122. KB 1. gerileyici benzeşmeyle /m/’ye değişir: OrhT. III 220. 385. KTer... KB 283. KB 3578) sıŋuk ‘kırık. III 32. 1681.. 37/61b3=49:11) kurtul. KB 118 A) konşı ‘komşu’ (DLT I 435(Oğuzca)) ~ koşnı (DLT I 435. KTer 36/21a3=42:28) ~ yamġur (DLT III 38. 354. KB’de sadece yakşı sözcüğünde /h/ ile nöbetleşme görülür: KB B nüshası yakşı. 157. KB 671. 34/81b3=39:7. 378. muŋsuz: KTer. 324.. 38/15b3=58:22) /ŋ/ ~ /n/ değişimi b....KB 465.113. 480.. 179.) Ünsüz Düşmesi r>Ø berk ‘sıkı. KB 118. sağlam’ (DLT I 349. KB 417.... III 445.) Uyg.. beŋiz ‘beniz’ > meŋiz (DLT I 60... buyan ‘sevap’ > muyan (DLT III 172..... 3...> m.‘kurtulmak’ (DLT II 121.. 319) ~ budġay (DLT III 240) çamġur ‘şalgam’ (DLT I 457) ~ çaġmur (DLT I 16. AH 33.. 1758.. 234. yokluk. sıkıntı’ > muŋ (DLT I 425. 10.) OrhT.değişimi İçinde /n/ ve /ŋ/ seslerini bulunduran sözcüklerin başındaki /b/ sesi.(KB 465 A) yaġmur ‘yağmur’ (DLT I 16.. AH 30. hani’ (DLT (öbür Türklerce) I 31. 702) ~ bek (DLT I 333. 419. B yahşı (1542) KB B nüshası yakşı. KB 6. KTer. sonsuz’ > meŋgü (DLT I 44.. Bu durumda Karahanlı Türkçesi için söz içinde bir k>h değişimi ya da nöbetleşmesinden söz etmek mümkün olmamaktadır. 65... III 173) ~ handa (DLT III 218) nöbetleşmeleri lehçe farklılığını göstermektedir... KB 96.KB 1302..

357) < beg ekeç “abla gibi davranan küçük kız” (DLT I. KB 317. 40) < yer +çı/+çi: Meslek adları yapan bu ekle türemiş sözcükler çok olduğu için bir kısmına yer verdik. ne kadar” (DLT III. 4896.) < ajun alçı “hilekar. KB 2494…) < aġı ajunçı “hükümdar. 262.. KB 766. 52) < ana ataç “olgun kişi gibi davranan çocuk” (DLT I. 48. 52) < ata begeç “beyceğiz” (DLT I. cebredici. önder” (KTer. 4458) < etük temürçi “demirci” (KB 4458) < temür yolçı “yol gösterici” (KTer.. 56) < yaġmur igçil “hastalıklı. 528) < kadın adınaġu “başkaları” (DLT III 68. Eklerin hepsine yer vermek mümkün olmadığı için bu eklerden bazıları ve onların genel işlevleri üzerinde duruldu. 220. Ünite .. örneklerle açıklayınız? Biçimbilgisi 3 Yapım Ekleri: Karahanlı Türkçesinde çok sayıda türetim eki bulunmaktadır. 31/8a3=19:14) < boyun +(a)ġu(n)/+(e)gü(n): Topluluk sayı adları yapar: kadnaġun “kayınbabalar” (DLT I. isyankâr” (KTer. 114.) < üç törtegü “dördü” (KB 4502) < tört +ç. kardeş” karındaş “kardeş” (KB 2560.. 417. +aç/+eç: Küçültme ve sevgi bildiren adlar yapar: anaç “anne gibi davranan küçük kız” (DLT I. KTer. SÖZCÜK YAPIMI Addan Ad Türeten Ekler +aġu/+egü: Daha çok vücud adlarına eklenerek eklendiği adla ilgli karakteristik özellik ifade eden adlar yapar: içegü “kaburga kemiklerinin iç tarafındaki kısım” (DLT I 137) < iç karnaġu “koca karınlı adam” (DLT I 441) < karın boynaġu “zorba. KB 5295) < adın biregü “biri. birisi” (KB 343. 26/36a1=4:63) < ne aġıçı “ipek kumaşları muhafaza eden kişi.. 26/40a1=4:69) < kol yerdeş “hemşehri (Oğuzca)” (DLT III. 2056. KTer. 28. AH 203. 52) +ça/+çe: Küçültme ve kuvvetlendirme bildiren adlar yapan bu ek eşitlik durumu ekinin kalıplaşmasıyla yapım eki işlevini kazanmıştır: barça “hepsi” (DLT I. KTer. 26/19a1=4:43) < bir üçegü “üçü” (KB 802. KB 23.. aldatıc” (KB 2312. KB 2494.. ressam” (KB 4458) < bediz etükçi “çizmeci” (DLT II. 29/8b3=9:11) < ka “akraba. 2924….KTer. idareci” (KB 446. KTer.. hasta” (KB 1058. 36/98b2=45:20) < yol +çIl: Sıfat türünde sözcükler türetir: yaġmurçıl “yağmuru çok olan yer” (DLT III. 524. 369.. 32/5a2=28:5) < baş bedizçi “nakkaş. 4672. DLT I 407) kandaş “babaları bir olan kardeşler” (DLT III.. 33/70a1=35:10) < bar neçe “kaç.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 27 Karahanlı Türkçesindeki ünsüz değişimleri nelerdir. . DLT III 57) < ig +daş/+deş: Ortaklık ve eşitlik ifade eden adlar yapar: kadaş “kardeş” (DLT I. 2327) < al başçı “öncü. KB 5.2.. 1669. hazinedar” (DLT I 136. 382) < kan koldaş “hizmetkâr” (DLT I 461.

Yüzyıllar Türk Dili +DAm: Az sayıda sözcük türeten bu ek.. 17) < yol.4349) < bir erdem “erdem. belirteç ya da soyut ad türünde sözcükler türetir: birtem “bütünüyle. 284. 382. 359) < söz közkiye “gözceğiz” (DLT III. 483. dört ayaklı hayvan” (DLT I 481) < baş kırġıl “kırçıllı” (DLT I. KTer. 392) < baş kızıl “kızıl” (DLT I.) < öz +ġıl/+gil: Bu ek. büyük kadeh” (DLT I. 2. bacak’ karak “göz bebeği” (DLT I. KTer. 19. 107) < ok +dak: Fazla örneği olmayan bu ekle türetilmiş sözcükler eşya adı ya da sıfat türündedirler: baġırdak “korse” (DLT I. fazilet” (DLT I. tarla” (DLT I. kâr’: 36/14a3=42:20) < tarıġ . 2372) < kır törtgil “dört köşeli” (DLT III. 44) < *yāş “taze +la/+le: Belirteç türünde adlar türetir: arala “arasında” (KB 3424. KTer.. 3596.. 1014.28 XI-XIII. 31) < bıŋ +ġaç: Küçültme adları yapar: kuşġaç “serçe” (DLT I.. 474) < kısır “doğum yapmamış at” oġlak “oğlak” (DLT I. 28/63b1=7:205) < keç “geç” +er: Günümüz Türkçesinde de aynı anlamda kullanılan bu ek. yaklaşma-bulunma durumu eki olan +e’nin kalıplaşmasıyla türemiştir: keçe “gece” (DLT III. 219. kâse. 471. KB 339. zorba” (KB 814. 2205) < kara kısrak “kısrak” (DLT I. 2314. KTer.. ‘hasılat. dal” (DLT I. KB 1393. kazanç. 21. vd.120.. kof ” +e: Aşağıdaki sözcük. KB 67. 25/12b3=3:145) < bir +lAġ: Genellikle yer adları türetir: tarıġlaġ “ekilen yer. 378) < baş butık “budak. 5440. 430.. AH 26) < *kız “kırmızı” yaşıl “yeşil” (DLT III. 29/30a1=9:38) < az +l: Renk ve benzerlik ifade eden adlar türetir: başıl “beyaz tepeli” (DLT I. 36/67a1=43:71) < saġır “kap” yolak “küçük yol” (DLT III. pek az” (KB 3964.) < bir miŋer “biner” (KB 2.. 22. 502) < baġır kovdak “cılız” (KB 4672) < kovı “içi boş. 2571. 76. 38/59b2=63:4) < Orh. KB 1. 496. KB 374. Eski Türkçeden beri üleştirme sayı adları yapar: birer “birer” (KB 172.. 2030. 99. 119.. +kıya/+kiye. KTer.) < er “adam” oktam “ok atımı. okluk”(DLT I. vefalı” (KB 2237. 4733. renk adları ve geometrik şekillerle ilgili adlar türetir: başgıl (at) “başı beyaz. 281. tamamen. 34/37b3=31:138) < tün birle “birlikte” (DLT I. 359) < köz azkına “azıcık. 455) < kuş yıġaç “ağaç” (DLT III.. 417) < tört üçgil “üçgen” (DLT I. KB 148. KB 3. +ak/+ek: Küçültme ismi yapar: başak “okun temreni” (DLT I.KTer. 28. KTer. uzun süre” (DLT I 484.. KB 4892) < but ‘but.) < ara tünle “geceleyin” (KB 760. 107.. 377.) < küç özgey “sadık. KB 2371.. KTer.. 34/55a2=38:24) < ortu ~ orta saġrak “küçük kap. KB 141) < oġul ortak “ortak” (DLT I. 394..+ kına: Küçültme adları türetir: kızkıya “kızcağız” (DLT III. 170) < kız sözkiye “sözceğiz” (DLT III. ıġaç “ağaç” < *ī “ağaç” +gey: Niteleme sıfatları türetir: küçgey “zalim. 105) < üç +k.

. 153) < elig baylık “zenginlik” (KB 313.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 29 turuglaġ “durulacak yer” (DLT I. 3365. 273. KB 123. 30/15b1=14:26) < arıġ arkasız “yardımsız. 36/85b2=44:44) < yazuk “günah” +lXk: Yer ve eşya adları ile soyut adlar türetir: aşlık “aşevi” (DLT I. +(A)d-: Geçişsiz eylemler türetir: bilged. zalim” (KTer. zulmetmek” (KB 1284. 496.“yok olmak” (KB 14. 128. AH 182. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret” .. KTer. DLT I 41. pis.. KB 1419. KB 489. 29..“tuzlamak” (DLT III. 983) < asıġ “fayda” bedizlig “süslü” (DLT I.. 28/38a3=7:161) < orun “yer” meñze.. 420) < emgek “zahmet” köŋülsüz “gönülsüz.457. KB 1357. KTer.) < bay koyuġluk “koyuluk” (DLT III.“mutlu olmak” (DLT II. asil” (KB 809) < beg kulsıġ “kula benzeyen kişi” (DLT III. 40) < yol Addan Eylem Türeten Ekler +A-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türeten bu ekle türemiş sözcüklerden bazıları şunlardır: Geçişli eylem türetenler: aşa. 147.. KTer. 1744. KTer. 25/22b1=3:159) kutsuz “şanssız” (DLT 1. 831. KTer. zorla” (KTer. 1388. 3094) < turuġ üdleg “zaman..“yeşermek” (DLT III. 1582.“çoğalmak” (KB 2262) < köp kutad. AH 448) < kut “şans” yolsuz “yolundan sapmış” (DLT III. 50.. 5028) < kara sarġar. KTer. 263) < tuz küçe. 836. 1747.. KB 133. 1807) < yaş “taze” belgür. DLT III 258. 403. 178) < koyuġ +sıġ: Benzerlik ifade eden sıfatlar türetir: begsig “bey soylu. 1841. 350) < kut “mutlu” yokad. Ünite . 82.“gecelemek” (DLT III. 187. 2118) < uluġ +sXz: Olumsuz sıfatlar türetir: arıġsız “kirli.“zorlamak.“akıllanmak” (DLT II.“benzemek” (DLT III..“değişmek” (DLT I.) < üd +lXg Adlardan sıfat türeten bu ek. 32/18a1=28:26) < küç yazukluġ “günahlı” (DLT III.“sararmak” (DLT II. 114) < aş edgülük “iyilik” (KB 934. …) < meñiz “yüz” tüne. 38/5b1=58:9) < edgü eliglik “eldiven” (DLT I.“belirmek” (DLT II. 37/12b2:47:15) < adın “başka. …) < tün “gece”.. 4245. çok sayıda sözcük türetmiştir: adaklıġ “ayaklı” (DLT I. murdar” (KB 341.“yemek yemek” (DLT III. KB 3285... 1524) < bediz küçlüg “zorba. 103. diğer” orna. 253.) < yok +(A)r-: Geçişsiz eylemler türetir: karar. 172. 37/82b1=50:45) < küç Geçişsiz eylem türetenler: adna.) < aş tuza. KB 897. 340) < bilig köped. 34/91b3=39:21) < sarıġ “sarı” yaşar. 288. 147. 68. KB 802. KB 88.“yerleşmek” (DLT I.“kararmak” (DLT II 77. felek” (KB 3. 288. KTer. 804) < adak asıġlıġ “faydalı” (DLT I. 507. vd. KTer.2. KB 809) < kul uluġsıġ “büyüklük taslayan” (KB 1706. KB 442.. desteksiz” (KB 3772) < arka emgeksiz “zahmetsiz” (DLT I.

. 25/29b1=4) < baş baġla.. vd. . gibi olmak” v. 29/33a2=9:42) < and birik. KTer. 257.“bunaltmak. 27/52a2=5:46: ‘tasdik etmek. memnun etmek” (KB 62. çekiştirmek” (DLT III.. 95.“yiyecek sahibi olmak” (DLT I. anlamlarında geçişsiz eylemler türetir: azlan..…) < soñ “sonra” ünde.“zahmet çekmek”(DLT I.) < sevin-.“kalınlaşmak” (DLT III.. 845. ihtiyaç” otġar.“asker sevketmek” (DLT III. 225.“sevindirmek.) < bay “zengin” kalnu. KTer. 261.“aldatmak” (DLT I. AH BC nüshası183.“bulutlanmak” (DLT II.. doğrulamak’) < çın “gerçek” muŋkar.“açtırmak” (DLT I. +la-/+le-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türetir : adutla. 298) < adut “avuç” başla. 477.“güçlenmek” (DLT II..“and içmek” (DLT I.“ortadan kaldırmak” (DLT III..“kelleşmek” (DLT II..“başlamak.“birikmek. 31/50a2=20:54) < ot “ot” +ġır-: Geçişsiz eylemler türetir: tazġır.. Yüzyıllar Türk Dili +DA-: Geçişli eylemler türetir: alda. 256) < öl “nem” +(X)k-: Geçişsiz eylemler türetir: andık..“kokmak” (DLT III... < tüp. 38/83b1=65:7) < tar “dar” Eylemden Eylem Türeten Ekler -ar-/-er-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: çöker. düşürmek” (AH 102) < çökkėter.“ilaçlamak” (DLT I. 5627) < tat yıdı. 178) < toz +I-: Geçişsiz eylemler türetir: tatı.) < em “ilâç” süle. KB 54. 264) < bulıt emgeklen. 291. KB 75. 291. KB 1.“nemlenmek” (DLT III.“avuçlamak” (DLT I. 220) < baġ emle. 297. KTer. tamamlanmak” KB 506. 273. 182.. KB 4169.“seçmek” (DLT III 326. 243.. KB 448. 181) < çıkkondur. sıkıntıya sokmak” (KB 2391.“çağırmak. KTer. 218) < aççıktur.“tat vermek” (DLT III. toplanmak. KTer. vd.“kovalamak. 271) < sü “asker” talula.“kondurmak” (DLT II.“hayvan otlatmak” (DLT I. 312) < and “yemin” çınġar. 124. KB 2423. KTer..) < bir tüpük. 2397. 178) < taz “kel” tozġır. 26/97a=4:12) < al “hile” soñda.“eksiksiz olmak. . 25/29a2=3:200. 273. KTer. 315) < emgek küçlen.) < kėt-DUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: açtur.. 252) < küç +U-: Geçişsiz eylemler türetir: bayu. 157..) +lAn-: “bir şeye sahip olmak..< muŋ“bun.. KTer. acı. 287.. 187.“zenginleşmek” (DLT III.“azımsamak” (DLT I.“tozlanmak” (DLT II. KB 305) < az azuklan. bir olmak” (KB 8.“yemin ettirmek” (DLT I. seslenmek” (DLT I. yönetmek” (DLT III.. KB 287. 274. sıkıntı. 400. 28/60a3=7:193) < ün “ses” +ġar-: Geçişli eylemler türetir: andġar. 380. 343. KB 256. 285.“gerçeği araştırmak” (DLT II. 192) < konsevindür. 1980..30 XI-XIII. 225. 4024) < *muŋġar.“daralmak” (DLT III.b. 260) < yıd “koku” öli..“bağlamak” (DLT III.“çıkartmak” (DLT II. 302) < kalın taru. 686. 292. 294) < azuk “yiyecek” bulıtlan.. KB 682.“çökertmek.

“kesilmek” (DLT I 339. 131.. KTer. KB 67. KTer..“durmak”. KTer. 404.. vd. -msın-/-msin-: Eklendiği eyleme ‘benzer ve gibi olma’ anlamları katar: barımsın.) < uk-.. boy abdesti almak” (DLT II. Dönüşlü eylemler: adrıl.2.. 166) .. 225.“tuzlanmak” (DLT II..“bağlanmak” (DLT II 238..“bildirmek.“mahvolmak. 37/3a1=46:33) < tir-(X)k-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: oŋuk. KTer.“basılmak. II137. 6272.. KTer. 36/32b3=42:48) tilen. KB 81. vd.“basılmak” (KB 2711. KTer. anlatmak” (KB 398.. dilenmek. 1276. 129) < tök. 593.“(yağ) eritmek” (DLT II. KTer.“yorulmak” ötgür. KTer.“gider gibi görünmek” (DLT II.. vd. KB 295. 85. 244. 226) < öt.“ister gibi olmak” (DLT II.“sezmek” (DLT II.“yazılmak” (DLT II. KB 3951) < öç..“süslenmek” (DLT II 142.“gelir gibi yapmak” (DLT II... 256a1/=3:133) < anutbėril. 179) < tam.“istemek” kelgir. 175) sezik.) < alkbezen.“yazılmak” (KB 115.“hissetmek” turuk.. hazır hale getirilmek” (KTer.“eker gibi görünmek” (DLT II. 192. vd. -ġIr-: Örneklerini sadece DLT’de tesbit ettiğimiz bu ekle türetilen sözcükler benzerlik bildiren eylemler yapar: kolġır.“süslemek” sevin. 1099.. sönmek” (DLT I.“damlar gibi olmak” (DLT II. öçük. 80) < yıġ-.. 259) < keltarımsın. 26/18b2=4:43) < KB yu-.. KB 3384. Edilgen eylemler: basık.“verilmek” (DLT II. 189.“doyurmak” (DLT II.“dökmek”.) < adıregilmek “eğilmek” (KB 1055. 2697.“yormak” (DLT I.“yazmak” kesil. 109) < ye-(X)n-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: alkın. KB 4717. KB 1075. mağlup edilmek” (DLT II. 243) < tuzla-. 25/5a3=3:131.“bölüklere ayrılmak” (DLT II. istenmek” (DLT II.. 36/105a1=45:29) < bitituzlan. 259) < tarıyemsin..KB 3285.KTer. KB 443.“solmak” (DLT I. KTer.“bölmek” savruk. Ünite . KB 5928) < baġlabitin. 34/7a1=36:39) < egyıġıl..“ayrılmak” (DLT I 247.“sevinmek” (DLT I 12. 176) < tod.“toplanmak” (DLT III.“doymak” tirgür.“hazırlanmak. 216) < oñ.. 34/48b2=38:7) < tileyun. 117) < sez. 3287.“basmak” bölük.. KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 31 uktur.. KTer. vd..“solmak” (DLT I.“aranmak. 34/38b1=37:141) < bas.“geçirmek” (DLT I.“diriltmek” (DLT II. 100. 179. vd. 26/54b3=4:89 < kestökül.. KB 1232.“savurmak” -(X)l. 194) < kol. 258) < barkelimsin. 325b/=28:7. Edilgen eylemler: baġlan.188. 314. 510.“geçmek” sızġur. 228) < savur...“yıkanmak.. 29/26a3=9:35) < basbitil. 36/85b3=44:45) < sız.. AH 315. birikmek” (DLT II.KTer. 29/22a1=9:29) < bėr. bitmek.“nefesi kesilmek.“yer gibi görünmek” (DLT III.Edilgen ve dönüşlü çatılı eylemler türetir: anutul.“damlamak”.. vd. sevün-: KTer.. 118) < böl. 26/45a2=4:77) < biti. 115) < tur. tükenmek” (KB 114. 196) < keltamġur. 33/68a2=35:8) < beze.“nefesi kesilmek” (DLT I. 6158.“savrulmak” (DLT II. 119.“gelir gibi görünmek” (DLT II.“dökülmek” (DLT II. 116.“toplanmak.. -ġUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arġur. KB 33.“vermek” basıl. KB 5705) < ar.“erimek” todġur.

. 390.“azmak. KB 3292) < kuç. 191. 188.“kucaklaşmak” (DLT II. KTer.“bilişmek.. KB 158.“kucaklamak” uruş.4845) < saçuzat. geçit” (DLT I.. Kuran-ı Kerim” (DLT I. 2671. KB 2115. 964) < kısyorıġa “rahvan giden at” (DLT III. Geçişli eylemler: kadır. 27/50b3=5:44) < bilkısġa “kısa” (KB 348. 5145. 2803) < albilsik. aġrıġ “ağrı” (DLT I. 37/64a=49:13) < bilkuçuş. KB 27. -gXn: Sıfat türünde sözcükler türetir: azġın “azgın.“zenginleştirmek” (DLT II 325.) < albiliş.“kesmek” turġak “kapıcı. KTer. 28/44a1=7:169) < biti.. 227) < tutursuk... 2536) < tur-(X)gçı: Eylemin gösterdiği hareketi yapan eyleyici adları türetir: bitigçi “yazıcı” (KB 2494.“yakalanmak” (DLT II. KB 2615. KB 30/91a3=16:111) < ur-. 228. KB 4305. KB 817. vd. 174. vd... AH 111.... 243.“bilinmek” (DLT I.“döndürmek. 2293. 299.“kurumaya başlamak” (DLT II.“genişletmek” (KB 6274) < kėŋü-sIk-: Edilgen eylemler türetir: alsık.“temizletmek. heyecanlanmak’. 542.. vd.. vd.‘çırpınmak.. çok” (KB 478.“kurumak” süçir. sert. tüccar” (KB 2801. karşı koymak” (KB 6274) < kadıkėŋür.“birlikte açmak” (DLT I. KB 679) < ur. 3757. KB 2396.“yazmak” katıġ “katı. 26/24a1=4:49) < arıazıt.“dövülmek” (DLT I. KTer. 2994. 242) < sorsatıġçı “satıcı. savaşmak” (DLT I 20.“yürümek”..) < sat-.“vuruşmak.) < bitisoruġçı “sorucu” (DLT III. soyulmak.. basık-: KB 3346. 180) < açalış. KB 1428) < yorı.“tatlılaşmak” (DLT II. KB 249.. 493. KTer. nöbetçi” (KB 608. 4326) < bar- . 831..“çırpınmak” (KB 74. yoldan çıkarmak” (DLT I. 3329) < yilgü.. KTer. KTer. temize çıkarmak. 4727. tanışmak” (DLT II. 29/53b3=9:74) saçıt. 107.“uzatmak” (DLT I. 428. KB 2289.“vurmak” -(X)ş-: İştaş çatılı eylemler türetir: açış..“alınmak. 28/41b3=7:165) < katkeçig “köprü. 38/35b1=60:2) < uza-. KB 491. günahtan arıtmak” (DLT I. AH 169.“tatlılanmak” yilgür.) < az. 34/38b1=37:141) < bastutsuk.“yoldan sapmak” bayut. yoldan çıkmak” barkın “yolcu” (DLT I 440. 151. 4421.“ağrımak” arıġ “temiz. 384. 98) < aġrı. vd. 75) < süçi. -(X)t-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arıt. yolu şaşırmak. 228. 208. KTer.. basılmak” (DLT II. azılı” (KB 2311) < az. pak” (KB 727. KTer. Yüzyıllar Türk Dili -Ir-(I): Geçişsiz ve geçişli eylemler türetir: kurır... 242. beraber yapmak” (DLT I.) < keç-gA: Eylemin gösterdiği hareketi yapanı gösteren adlar ve nesneler türetir: bilge “bilgili.“azıtmak. 192. elindekini kaybetmek” (DLT I. 21) < bilbassık. KTer. 811. -gAk: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir: orġak “orak” (DLT I. 674.“saçtırmak” (DLT II. 92.“saldırıya uğramak. 77) < kurı. 209. Eylemden Ad Türeten Ekler -(X)g: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir..32 XI-XIII.. 28/78a2=8:26) < arıbitig “kitap. 208.. 119) < or. zeki” (DLT I.“birlikte almak. KB 2726. 3344.

övünme” (KB 2292. 49. sinirli. 186. iyileştiren” (KB 3873) < emleküç kılġuçı “zulmeden” (KTer. 37/76b3=50:29) < kıl-ġUk: Az sayıda örnekte görülen bu ekle türetilmiş sözcüklerden birkaçı şunlardır: kayġuk “kayık” (DLT III. 449. öfkelenmek” egri “eğri” (DLT I 127. …) < artbedük “büyük” (DLT I.. 806. 409. 32. atıcı” (AH 159) < atbarġuçı “giden” (DLT II.) < baremlegüçi “tedavi eden. 502) < tapuz...) < yaġ-Xn: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcük türetir: akın “akın..“yaymak”.. 385. -(X)m: Eylemlerden soyut ve somut adlar türetir: alım “alacak. AH 168.. KTer. DLT I 133) < um-(X)ndI: Eylemlerden sıfat ve ad türünde sözcükler türetir: akındı “akan (su)” (DLT 1 140) < akekindi “ekilen (tohum)” (DLT I. . 3345) < tut-....) < buş... K 275... 2013. KB 1057. sel” (DLT I 77. KTer.. 38. Ünite .. KB 250. 2804.“hiddetlenmek. KB 2598. KTer. KB 309. vd. -(X)glXg: Sıfat türünde sözcükler türetir: kaçıġlıġ “kaçkın. 1592. -(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir: açuk “açık” (KB 500... KB 804.“buldurmak” -I: Eylemden nesne ve özne adları türetir: buşı “hiddetli.. vd. 850 . KTer..) < yad.) < açartuk “fazla.. KB 309. KB 37/73a3=50:16) < *tam-mur < tam. ziyade” (DLT I 99. KTer. borç” (DLT I.. …. 152. KTer.. 3041. 37/89a1=51:29: ‘kısır’) < tüg. vd. KB 373.. iyi” (DLT III. 691. 1521…) < süz-. süzülmüş.duru. 33/37b3=34:16) < akkelin “gelin” (494. KB 58. 3549. 365.) < üdür- .. 34/64b3=15:43. DLT I 404 < keltügün “düğüm” (DLT I 400.2. 6154. 2579. 54.. elbise” (KB 2280. 550. 297) < kedtodum “doyum” (KB 4587) < tod.. -ġUçI: Eylemden sıfat ve işi yapını gösteren adlar türetir: alġuçı “alıcı” (KB 2425.) < ur-. 342.. KB 2442.. 175) < kaytapuzġuk “bilmece” (DLT I. 2972) ~ umunç (KB 1364. vd.. DLT III 85) < yal. KB 150. nabız” (DLT I 362. 140) < ekögündi “övülen(kişi)” (DLT I 449) < ögüdründi “seçilmiş (şey) “(DLT I 145. 75. . 36/21a3=42:28. vd.‘çatmak.. 1084. umınç “ümit” (KB 2812. KB 1160. bağlamak’ yalın “alev” (KB 1415..) < berkedim “giyecek. 33/35b1=34:13) < bedüsüzük “süzük. kaçan” (KB 1858) < kaçuçuġlıġ “uçan” (KB 1858) < uçyadıġlıġ “yayılı” (DLT III. DLT I 132) < ögurunç “rüşvet” (DLT III.) < egiryakşı “güzel. KB 2834. -mUr: Az sayıda sözcük türetmiştir: tamur “damar. 38/92a2=66:5. hırçın” (KB 334. kızmak.. 808 . 2443. korkma” (DLT II.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 33 tutġun “esir” (DLT I 438. temiz” (KB 973. 3338. 3664. 283) < yakış-. 26/50a2=4:83) < korkögünç “övünç. KTer.“doymak”. KB 171. 2380. KB 2149.) < alatġuçı “atan. ) < albėrim “borç” (DLT I.. vd.‘damlamak’ yaġmur “yağmur” (DLT III.“parlamak” -(X)nç: Eylemden soyut adlar türetir: korkunç “korku. 3540.

.) < bilçıkış “son. danışma” (DLT III 365. kısalık. 1325) < çıkkeçiş “geçme. çıkış. KTer. 374. bitiş. Karahanlı Türkçesindeki yapım eklerinden hangilerinin Türkçede yaşadığını örneklerle karşılaştırma yaparak belirleyiniz.34 XI-XIII. 497.. KB 3475.. 6076. 1267. 623. AH 327. 3482. arka” (KB 419. 47) < uk-. DLT I 369) < keçkėŋeş “görüşme.. cevap” (DLT III. Yüzyıllar Türk Dili süpründi “süprüntü” (DLT I 493) < süpüryėrindi “iğrenç..) < basçöküt “kısa. bayağı” (KB 5327) < yėr. beğenmemek. gider. anlayış” (KB 150. kötü. hilat” (KB 1766) < kedyanut “karşılık.. -(U)t: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: basut “yardım. alçak.. vd.. 151. geçit” (KB 3665.AH 22. vd.. 154.“dönmek”. KB 2086) < çökkedüt “giyecek. 28.. 29/59a1=9:82. vd.. masraf ” (KB 1316.. KB 492.) < kėñeukuş “akıl. cücelik” (DLT I 356. KB 538.. 4 . –(X)ş: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: aġış “yükseliş” (DLT I 61) < aġbiliş “biliş” (DLT I.. 367.“yermek. değersiz..) < yan..

körmiş (KB 2367. . köŋüli (KB 53. İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. +er. 31/88a1=20:114)..85.(KB 4095).(KB 4717). +la-/+le-. 28/69b1=8:11). 3386). -U ulaç eki: al-u bėr. +nI belirtme durumu eki: köŋülni (KB 1551.. III-33). -(X)nç. +DI belirli geçmiş zaman 3. +ġıl/+gil. AH 255). 4826). bolġıl (KB 26…. 27/40b1=5:31). 4434.. 6563. +(A)d-. -sIk-. +daş/+deş. AH 107). +k. +(s)I 3.(KB 2542). kündin (KTer. 5692). -sU. -ġUr-. bakın-u tur. +ak/+ek.(KTer.. +(a)ġu(n)/+(e)gü(n). bilsü (AH 80). -(X)ndI. Ünite . -ġIr. +kıya/+kiye. -DUr. 28/3b3=7:102). -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. Önlük-Artlık uyumunun tam olduğunu gördüğümüz bu dönemde düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen ekler bulunmaktadır. DLT II-243). +sXz Addan Eylem Yapan Ekler: +A-. 6191. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan eklerden kimileri de şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). yėl. -ĠUr. +aç/+eç.. kıldur.eylemden eylem yapan ek: bildür.. 29/11b2=9:16).. tirgür. -msın-/msin-.. turuġlı. -Xn. -DUr-. -gA. Bu eklerden bazıları şunlardır: +AĠU: biregü. -(X)n-. tekil kişi: boldı (KB 4.. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. sütdin (KTer. DLT III-125). -(U)t . +çIl.‘yormak. boġulmış (KTer. barsun (DLT II-64).. -gAk. barġu. -I. AH 78). -ĠU: açġu. +lXk.(KB 6153). bėr-.. 134. 5655. -(X)glXg. -ġUk. biltür-. AH 233. -ġUçI. 6086). 38/542=62:9). -Ir-(I).(KB 398. -(X)k-. -(X)m. +dak. -(X)tEylemden Ad Yapan Ekler: -(X)g. kuşnı (DLT I-253. DLT I-64)..2. indür. közi (DLT I-157. KTer. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). ikegü. +ġar-. 4808. +l. +UEylemden Eylem Yapan Ekler: -ar-/-er-. ya hep düz ünlüyle ya da hep yuvarlak ünlüyle kullanılmaktadırlar. 2882.. bildügini (KTer. +I-. 37/12b1=47:15). barġum. yoldın (KTer. -(X)ş-. köŋüldin (KB 1265. zayıflatmak’ (KB 5705)..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 35 Özet 1 Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını öğrenmek Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ ünlüsüyle birlikte 9 ünlü bulunmaktadır.eylemden eylem yapan ek: arġur. +(A)r-. -gıl/-gil 2. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381.113. yėr. +ġır-. boynı (DLT II233). 3182... boġuldı (DLT II-131). +ç. korkuġlı (KTer. kalsunı (KB 5607. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. -(X)l-. -(X)k. +kına. +ça/+çe. 3212b1=28:18). +lXg.. Uyum dışı olan bu ekler. +lAn-. +ġaç. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). II-115. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. . tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. +DAm.. yazuktın (KB 1329. 211. +DA-. 2 Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabilmek Addan Ad Yapan Ekler: +aġu/+egü. -sUnI 3. +la/+le. ėki. tė-. +sıġ. 27/16a1=5:3). +(X)k-. ėl. –(X)ş. -sUn.3279.. 34/44b2=37:173). -gXn. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88). -mUr. II-359). +çı/+çi. AH 185). -(X)gçı. +lAġ. +gey.

barımsınb. Orhon Türkçesindeki söz başı /b/ sesinin. kėŋeş e. urunç c. b > v değişimi d. tüş → “düş” c. t > d değişimi 3. tükenmek” sözcüğünün Karahanlı Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. alkınb. Orhon Türkçesindeki ön ünlülü sözcüklerin başındaki /k/ sesinin. alguçı b. d. ugan → “muktedir” d. kuçuş- . Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eylemden ad yapım ekiyle kurulmamıştır? a. ŋ > m değişimi b. bu beglik köki ol könilik yolı 4. bagırdak c. Aşağıdakilerden hangisi eylemden eylem yapım eki almamıştır? a. yarag körse hacib ötünse sözüm c. butık d. Karahanlı Türkçesinde içinde genizsil /n. e. k > g değişimi c. basıke. yaşamak 6. 2. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi addan ad yapım ekiyle türetilmiştir? a. tünee.sözcüğünün anlamı doğru olarak verilmiştir? a. k ~ h 5. turuk8. kök → “mavi” e. basut b. yagı → düşman 9. bulıt hedye kılsa uşak katreni e. yeşermek d. bitmek. agrıg d. Orhon Türkçesinde bulunan palatal n (ny) sesinin. tatıc. Karahanlı Türkçesinde /d/’ye değişmesi b.36 XI-XIII. Karahanlı Türkçesinde hangi ünsüzler arasında nöbetleşme yoktur? a. Karahanlı Türkçesinde /g/’ye değişmesi. Aşağıdaki dizelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük yoktur? a. Aşağıdakilerin hangisinde yaşar. körügli ne barmu yigü içgü aş b. yaşatmak e. yaşlanmak c. v > v değişimi e. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. ŋ ~ n c. göz yaşı akmak b. Orhon Türkçesindeki söz içi ve sonu /d/ sesinin. yagmur 10. todġurd. keçe → “gece” b. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerinden biri değildir? a. z ~ s e. Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüktür? a. tutsuke. bitid. ŋ/ bulunması durumunda /m/ye değişmesi. aldac. Karahanlı Türkçesinde bulunmaması. d ~ y d. Karahanlı Türkçesinde /v/’ye değişmesi c. Orhon Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesinin. okıglı kişiniñ sevinsün canı d. Türkiye Türkçesindeki “mahvolmak. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. k ~ g b. ögündi 7.

vd. meŋgü ~ mengü b. bilmes sizler. kılmas sizler. kün+din. p. altun. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) ünlülerde değişim yoktur. bol-ġıl.> KT kod. zel (d) bazen de ye /y/ ile yazıldığı görülür: /d/ ~ /d/ değişimi: bod ~ bod. OrhT. vd.değişimi: Sözbaşındaki /b/ sesi. a 5. bol-dı. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. açur-. m. buyan > KT muyan. d 3.~ koy/ŋ/ ~ /m/ değişimi: ahsuŋ ~ ahsum. al-su. evir. bu değişimler kısaca şöyledir: -b-. kod. -z ~ -s değişimi: Bu değişim. körmiş. b Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlı Türkçesinde de az sayıda örnekte ikili biçimde görülmektedir: avuçġa ~ avıçġa./ -d ~ -d. evrül. iŋir ~ imir /ŋ/ ~ /n/ değişimi: erŋek ~ ernek. dolanmak’ > Uyg. vd. sözcüğün içindeki /n/ ve /ŋ/ seslerinin etkisiyle gerileyici benzeşme yoluyla /m/’ye değişir: OrhT.biçimini alır: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz. c 2.> KT evür-. aç+ġu. artuk.> Uyg. soġık ~ soġuk. Orhon Türkçesi ve Uygur Türkçesinde uyumsuz olan sözcükler bu dönemde de aynı biçimde devam etmektedir. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.‘çevirmek. b 4. OrhT eb > Uyg. tegmes./ -d değişimi: Karahanlı Türkçesinde /d/ sesinin. .> KT sevin-. kuduġ ~ kuduġ. a 9. ked ~ ked /d/ > /d/ değişimi: ET adak > KT adak. kudruk ~ kudruk. -uma-/-üme. a 8.T ebir. yalŋuz ~ yalŋus. vd.~ unut-. köz+i. Uyg. beŋgü > KT meŋgü. al-ġuçı. Ulaç eki almış bir eylem.~ evril-. c 10. Yanıtınız yanlış ise “Addan Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çık-sun. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcüklerden kimileri şunlardır: adruk.gibi Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır: bulıt ~ bulut. Karahanlı Türkçesinde düz ünlülerden sonra düz. sevin.> adır-. kör-di. yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı. azuk. kamuġ. bulıt.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 37 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ET kod. kedim ~ keyim. Yanıtınız yanlış ise “Addan Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Türkçesinden beri devam edegelen bu uyumdaki kurallar Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir.2.~ min. Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyerek hep yuvarlak ya da hap düz ünlülü ekler de bulunmaktadır: bir+egü.> m. kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz. körkit. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. kuş+nı. sıŋuk ~ sınuk. Sıra Sizde 3 Orhon ve Uygur Türkçesindeki ünsüzlerin bazıları Karahanlı Türkçesinde değişmiştir. -d. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. buŋ > KT muŋ. ET adır. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. c 6. vd. Ünite . olumsuzda ise. geniş zamanın olumsuzunda ve nadiren de kimi sözcüklerde görülür: kögüz ~ kögüs. sız-ġur-. OrhT sebin. mün. -v değişimi: Orh.~ körküt-. b 7. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. unıt. kıl-dur-. körmes. vd.yardımcı eylemiyle birleşip büzülerek olumluda u-. meŋzet-ü. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz./d/ ~ /y/ değişimi: kadın ~ kayın. ev > KT ev. -b > -v-. Yanıtınız yanlış ise “Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dal (d). u.

9. azılı” < az. kėŋür“genişletmek < kėŋü7. kaçan” < kaç-. -(X)n-: KT alkın. alçı “hilekar.“tatlılaşmak” < süçi. yaşça. kedim “giyecek. bedük “büyük” < bedü-. başla-. azıt. küçlüg “zorba. bėril-. -(X)ş-: KT açış. yöntem. TT kanıt. arka” < bas-. 6.“zahmet çekmek” < emgek. 2. oynat-. yazım 9. aldır-.< tur“durmak”. hırçın”< buş.“sararmak”. bölük. tuza. kısġa “kısa” < kıs-. bence. daldır-. artık. nabız” < *tam-mur < tam. -gXn: KT azġın “azgın. TT dertlen-. TT buluş-. gider. ayakkabıcı. +DAm: KT erdem “erdem. 7. TT: dişçi. -(X)k-: KT oŋuk. +(A)r-: KT karar. bitmek. TT akın.“dönmek”. beşer. urunç “rüşvet” < ur-. kesil-.< yaş “taze” 3. görük- 4. +sXz: KT arıġsız “kirli. kana-. iyilik 12. 8. TT bakın-. TT başlat-. meslekdaş. görüş-. işçi. bağlan-. igçil “hastalıklı. bölge. zorla”. oğlak. -(X)ndI: KT akındı “akan (su)” < ak-. bilgin. TT açtır-. görüş. günahtan arıtmak” < arı-. ekin.< çök-. çıkış. TT yağmur 10. uktur. +daş/+deş: KT: kadaş. 6. katı. 4. artuk “fazla. miŋer “biner”. yerdeş “hemşehri”. şaşkın. TT morar-. -I: KT buşı “hiddetli. +lAn-: KT azlan. +A-: KT aşa. Ortak yapım ekleri ve sözcükler şunlardır: Addan Ad Türeten Ekler 1. TT basılı. kazı.‘damlamak’. TT başlık. görücü. gözle-.“tat vermek” < tat. çıkış “son. -ar-/-er-: KT çöker. yolu şaşırmak. öfkelenmek”. +ak/+ek: KT başak “okun temreni”. sevinç. yazı 7. yeşer. -(U)t: KT basut “yardım. TT gider-. döğüş-. -(X)gçı: KT bitigçi “yazıcı” < biti-. TT azgın. +çIl: KT: yaġmurçıl “yağmurlu yer”. -(X)t-: KT arıt. elsiz. TT avla-. gönülsüz. TT açık. ayaklı. süslen6. soruġçı “sorucu” < sor-. tuttur3. asıġlıġ “faydalı” < asıġ “fayda”. +la-/+le-: KT adutla.“and içmek” < and. başla-. bitiş. neçe. TT benze-. borç” < al-. emgeklen. güçlü.“azıtmak.“temizletmek.‘çatmak. sinirli. taşıt. öli. birik-. dolu. yayılı (Türkiye Türkçesinde ekteki /g/ sesi düşmüştür). dalga 3. meñze. +l: KT başıl “beyaz tepeli”. egri “eğri” < egir-. +er: KT birer. TT bayı. korkma” < kork-. giyim. bėrim “borç” < bėr-. yazıcı (Türkiye Türkçesinde ek başındaki /g/ sesi düşmüştür. sevil-. tüccar” < sat-. TT birer.“bildirmek.“birlikte açmak” < aç-. bitil. üdründi “seçilmiş (şey) < üdür-.“mahvolmak. -gA: KT bilge “bilgili. tükenmek” < alk-. 2. ardıl 10. zeki”. +aç/+eç: KT: anaç. doğrula-. TT acık-. görül-. gözlük. bağlamak’. gözsüz Addan Eylem Türeten Ekler 1. aldatıcı”. gündem. TT canlı. TT alım. darlan-. TT adsız. alış. dilenmek. +lXg: KT adaklıġ “ayaklı” < adak. 3. sunuş.“solmak”.“azmak. yığın 11. +ç. berki -. temize çıkarmak. TT eğri. cevap” < yan. TT kardeş < karındaş. zalim” < küç.“açtırmak”.“yoldan sapmak”. +lXk: KT aşlık “aşevi” < aş. ataç. +k.“ilaçlamak” < em “ilâç”. onar. -Xn: KT akın “akın. ziyade” < art-. akım. -Ir-(I): KT süçir. TT erdem.“bölmek”. TT ayık-. pis.38 XI-XIII.“azımsamak”. TT ayrıl-. –(X)ş: KT aġış “yükseliş” < aġ-. turuk. satıġçı “satıcı. okluk”.“aranmak.“bölüklere ayrılmak” < böl.“yazılmak” < biti. -(X)m: KT alım “alacak. emle. oktam “ok atımı. vurul5. danışma” < kėñe“danışmak”. yeşil. tutkun (Türkiye Türkçesinde ek ünsüz uyumuna uyar) 5. anlayış. satıcı. kėter. mobilyacı. TT ağrı.“solmak” < oñ. ekindi “ekilen (tohum)” < ek-. -DUr-: KT açtur. Eylemden Ad Türeten Ekler 1. gelin. bencil. yoldaş. kuru (ekin sonundaki ünsüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür). TT akıntı. bilgili (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki /g/ sesi düşmüştür). 4. 2. topaç. istenmek” < tile-. sevim. -(X)g: KT aġrıġ “ağrı” < aġrı. beraber yapmak” < al-. geçit” < keç-.“yazmak”. TT: kardeşçe. -mUr: KT tamur “damar. +(X)k-: KT andık. tilen. bilinç 12. yaġmur “yağmur” < yaġ-. -(X)glXg: KT kaçıġlıġ “kaçkın. güçlen-.“birlikte almak. yoldan çıkmak”.“zenginleşmek. TT kızıl. tutuş 14. TT: insancıl. TT başak. eğlendir-. sarġar. yığıntı 13. yanıt . TT korkunç. hasta”.“ortadan kaldırmak” < kėt-. TT: anaç. barkın “yolcu” < bar-.“ağrımak”. 8.“ayrılmak” < adır-. bulanık 8. Yüzyıllar Türk Dili Sıra Sizde 4 Karahanlı Türkçesinde yer alan yapım eklerinin çoğu Türkçede de kullanılmaktadır. ölümcül. kėŋeş “görüşme. köŋülsüz “gönülsüz.“benzemek” < meñiz “yüz”. eliglik “eldiven” < elig . -(X)k: KT açuk “açık” < aç-. yoldan çıkarmak” < az. sevin-. kızıl “kızıl” < *kız “kırmızı”. emgeksiz “zahmetsiz” < emgek “zahmet”.“avuçlamak” < adut “avuç”.“kararmak” < kara. yaşıl “yeşil” < *yāş “taze. gözük-. tügün “düğüm” < tüg.“yaymak”. yadıġlıġ “yayılı” < yad.“tatlılanmak”. kelin “gelin”. kısrak “kısrak” < kısır. < sarıġ “sarı”. TT alış-veriş. 6. 5. -(X)l-: KT adrıl. Eylemden Eylem Türeten Ekler 1. kızmak. yanut “karşılık. biliş “biliş”. murdar” < arıġ. kısrak. keçig “köprü.“yemek yemek” < aş. sevin-. +ça/+çe: KT: barça. elbise” < ked-. anlatmak” < uk-. birik5. 4. sel”. yolak “küçük yol”. begeç. 11. oyna2. karındaş “kardeş”.“nemlenmek” < öl “nem”. temizlet-. ayrıntı. +I-: KT tatı. -(X)nç: KT korkunç “korku. TT bilge. büyük.“hiddetlenmek.“tuzlamak” < tuz. ataç. masraf ”. +çı/+çi: KT: aġıçı “hazinedar”. sevdir-. fazilet”. TT alıcı.

Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Robert. Mısır Nüshası. Leiden-Boston 2004. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. ------------. Leiden-Boston 2004. Carl. “The Turkish Yarkand Dokuments”. Vol. Harvard University. University of London. pp. s. TDK. Mecdut. III. Kutadgu Bilig. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.. Arat. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Part 2 1984. Wiesbaden 1991. TDK yay. TDK. Ankara 2004. Kutadgu Bilig. ------------. Reşit Rahmeti. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Kutadgu Bilig. 5 . Viyana Nüshası. IV. -----------.) Atalay. Oxford 1972. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Kök. İstanbul 1943 Mansuroğlu. I. Tıpkıbasım III. ------------. (Çev. Ankara 1979. Kutadgu Bilig. “Karahanlıca”. Ankara 2004. Marcel. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. A Grammar of Old Turkic. Ünite . Suat. Giriş-Metin-İnceme. Metin. Ankara 1943 Brockelmann. XLVII. II. 1982. Ankara 1943. Ankara 2004.Analitik Dizin. İstanbul 1942.2. Leiden 1954. I-II. Edib Ahmed b. TDK. Ankara 2004. Besim.. Erdal. Tarihi Türk Şiveleri. 141-182. Divanü Lugati-it-Türk. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 260-301 Hacıeminoğlu. Endeks. Vol. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2).Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 39 Yararlanılan Kaynaklar Ata. Atabetü’l-Hakayık. Aysu. Gerard. Ünlü. Fergana Nüshası. Necmettin. A Functional Approach to the Lexicon. Clauson. Dankoff. TDK Yayınları. James Kelly. Mahmud Yügneki. Compendium of the Turkic Dialects I. s. Karahanlı Türkçesi Grameri. TDK yay. Mehmet Akalın). Ankara 1979(Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). İstanbul 1943. Tıpkıbasım III. Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Abdullah. Ankara 1992. Tıpkıbasım I. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara 2003. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Old Turkic Word Formation.

Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabileceksiniz. Zamir türlerini ayırtedebilecek. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek.3 Amaçlarımız XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç . Sontakıları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • • • Çokluk ekleri İyelik ekleri İsim Durum Ekleri Asıl Sayılar Sıra Sayıları Topluluk Sayıları • • • • • Kişi Zamirleri İşaret Zamirleri Zarf Sontakı Bağlaç İçindekiler • • • • • İSİM ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ZARFLAR SONTAKILAR BAĞLAÇLAR XI-XIII. İsim çekim eklerini tanıyacak. Bütün sayı sözcüklerini kavrayacak.

kendimiz” (KB 4909... ölüg+ler “ölüler” (KB 4512). 90) Og(u)l+an “oğullar” (KB 462. 34/27a3=37:87). akrabalar’ (KTer. 3. şüpheniz” (KTer. DLT I 208) İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri.. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. 37/58b1=49:7). babam” (DLT III 212. KB 1166. .. DLT I 85.. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. 1552. +An Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek. 24.). İyelik ekleri şunlardır: 1... Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür: Er+en “adamlar” (KB 234.. köŋ(ü)l+i “gönlü”(KTer. babası” (DLT. II 311. 111. közleri+ŋiz “gözleriniz”(KTer. 1166. AH 89. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” (KB 4913). KTer. küç+i “gücü” (DLT II 13). KB 110. köŋül+ler “gönüller” (KB 6484).). Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”(KTer. baş+lar (DLT I 397). KB 663.... 2. hısım. 1589. söz+i “sözü”(AH 125). köŋ(ü)l+üŋ “gönlün”(KB 1109). barça+sı “hepsi. köz+ler (DLT I 105). sezinçi+ŋiz “zannınız. yaġuk+lar ‘yakınlar. 462. 29/4b1=8:44) DLT’de bir yerde geçen kan+ıġ “(senin) kanın” sözcüğünde iyelik ekini +g biçiminde buluruz. at+laka “atlara”. köz+üm “gözüm” (DLT I 46. 31/11b3=19:28).Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç İSİM İsim Çekim Ekleri Çokluk Ekleri +lAr Orhon Türkçesinden beri ençok kullanılan çokluk eki +lar/+ler’dir. 26/10a3=4:135) DLT’de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara” (DLT II 54). baban” (KB 651.. 32/7b3=16:78).. 1..) idi+m “Tanrım” (KB 5. bütünü” (KB 5945). Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. 1184. 222. kuş+uŋ “kuşun”(KB 6368). ıt+laka “itlere” (DLT I 483). öz+ümiz “özümüz.).. Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar. at+ımız “atımız” (DLT 328).. Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir. söz+üŋ “sözün” (AH 430). 5841) 2.

begnig) rastlandığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly.. 5686.. yemeği” (DLT I. söz+niŋ “sözün”(AH 488).. 2113).. Bulletin of the School of Oriental and African Studies..). başı+n “başını” (DLT II24). söz+üg “sözü”(AH 151. tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır: adı+n “adını” (KB 2554). köŋül+ni “gönülü” (DLT II 243. kişi+niŋ “kişinin” (DLT I 44. Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT’de +nIg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly.). kitab+ı “kitabı” (AH B 77. Belirtme Durumu (Yükleme. 181)~ kaz+ġa “kaza” (DLT I 254) . +lArI(n+): 3.. Tamlayan Durumu (İlgi. Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır: ‘The Turkish Yarkand Dokuments’. ABC 465).. aş+ka “aşa” (DLT I 227). 6068). at+ıġ ‘atı’ (KB 2401) kişi+g “kişiyi”(KB 163. 175. Compendium of Turkic Dialect I. köŋül+ke “gönüle” (KB 11). yagı+nıŋ “düşmanın” (KB 2329..). av+ka “ava” (DLT I. bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır: baş+ı “başı”(KB 2420. ek almaz.. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır. KB 1551. 453:16. 67). Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır.. Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. 175. 1 İsim Durum Ekleri 1. 4. +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır. 67): kimnig “kimin”(182:14) V. Yüzyıllar Türk Dili 3. ay+nı “ayı” (KTer. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge’dir.. az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). 5021.. kim+iŋ “kimin” (DLT I 440). iş+leri “işleri” (KTer. s.. 2. 6206). kaz+ka (DLT II.) 2) +nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki. Bu çalışmada ayrıca Yarkend’de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de –g’li biçimlere (yernig. KB 163. ölüm+nüŋ “ölümün” (KB 1476. 385).). 30/90a1=16:108.42 XI-XIII. kul+nuŋ “kulun” (KB 1919. 221:12 V.). 6229).. iş+i “işi”(KB 2777). 2510. s. ataŋ+nı “babanı” (K 1569). 34/7a3=36:40). 209. University of London. Karahanlı Türkçesi’nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır. 550:8 V.. ünsüzlerden sonra da çoğunlukla +(n)Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz: ana+nıŋ “annenin” (KB 5158). at+ka “ata” (DLT I 35. Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır. Marcel Erdal’ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki. 152). s. söz+ni “sözü” (KB 153. Yönelme Durumu (Verme. Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde gelmiş örneklerinin sayısı azdır. 343. 264 3. 1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı. 53. Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır. Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri’nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları” (DLT I 248). sözi+ni “sözünü KB 2504. 185. künüg (künnüg ?) “günün” kölnig “gölün” 308:16V. vd. evi+n “evini” (DLT I 283. evleri+n “evlerini” (DLT I 231) 4) +ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek. köŋlüm+i “gönlümü” (KB 47. kün+leri “günleri” (KTer. 2876. Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır. gibi. XLVII. 3182).).. yalŋuk+uŋ “insanın” (DLT III. meŋiziŋ+i “benzini”(KB 4455....).. 93). 28/40a2=7:163) Baş “baş” sözcüğünü iyelik ekleriyle çekimleyiniz.). 81). Vol. Part 2 1984. Compendium of Turkic Dialect I. 3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3.

Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tin’dir: cān+dın “candan” (KB 1115). +ŋa/+ŋe biçimindedir: atası+ŋa “atasına. Vasıta Durumu (Araç. 32/21a1=28:30). barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur. yol+dın “yoldan” (DLT I 78). köz+ün bakış. Ayrılma Durumu (Çıkma. baş+ta “başta”. dönüşten önce” (KB 1304). tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın” (DLT I. 4. 234. Teŋri+gerü “Tanrıya doğru” (DLT III 251). İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır: meniŋde basa “benden sonra” (KB 1092.“yerden kopmak. bu künde naru “bu günden itibaren” (KB 4849). b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü” (KB 5319). farklı eylemlerle ve farklı yapılarda 40 defa). Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur: a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru” (DLT II 83). katılmazda aşnu “katılmadan. 27/27b1=5:12).“sol taraftan gelmek” (KB 1392). kirmişçe bol. yaşı+ŋa “yaşına” (KB 440. kızda kızrak “kıttan daha kıt” (AH 444). ve 2. çıkma ve menşe ifade eder : yerde kop. vb.. gibi. seniŋde adın “senden başka” (KB 1151). tilin+din “dilinden” (AH 142. 1413. bir kez).). kadaşıŋ+a “kardeşine” (KB 4976). Bulunma Durumu (Kalma. Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır.“elle göstermek” (DLT I 82). oŋça kel. 146). +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür: közüm+e “gözüme” (DLT I 172). (çıkmak)” (DLT I I 234). 29/39a1=9:53). Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır. Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki. 366). anıŋda öndin “ondan önce” (KTer. kış+ın “kışın” (DLT III. at+tan “attan” (DLT I 94. şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı” (KB 4768). 159). işi+ŋe “işine” (KB 430. 278). kut+un tiril. seniŋde oza “senden önce” (KB 1236). 145. yay+ġaru “bahara doğru” (DLT III.). köŋülçe yorı. 3150.“hemen gelmek” (KB 5408). DLT’de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır: yèr+den “yerden” (DLT I 525). a) kadar. yazukta tıdın.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 43 1. b) yön bidirir ve ‘tarafından’ anlamı katar: solça kel. babasına” (DLT II 120.. c) Bütünün parçasını gösterir: miŋindä bir “binde bir” (AH 204). tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” (KTer. az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır: a) Ayrılma. d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka” (DLT III 151:19). başı+ŋa “başına” (DLT II 233. 285).). 8. Ünite . Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104). kapuġ+da “kapıda” (KB 595. 5.“gönlünün istediği gibi yürümek” (KB 5276). yol+da “yolda” (KTer.). köz+den “gözden” (DLT III. göre: uġança telim kıl. kelmişiŋde berü “geldiğinden beri” (KB 3364). zorbalıkla’ (KTer.3. özi+ŋe “özüne” (KTer.“mutlulukla yaşamak” (KB 1251. yıġaç+dın “ağaçtan” (KTer.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392) c) kança.“günahtan sıyrılmak” (KB 1380). aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle.. 3. 5802).“girmiş gibi olmak” (DLT I 251).. vb. tılda çık. ölümde basa “ölümden sonra” (KB 5416). 27/53b1=5:48). Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)n’dir: a) aracıyla... kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki. 178). işim+e “işime”. küç+ün “zorla. 23/2b1=27:92).. 38/31a2=59:22) 6. .“gözle bakışmak” (DLT I 183). 7. 439.“dilden çıkmak” (DLT III 161).“(bir şeyi)mümkün olduğu kadar çok yapmak” (DLT I 44). terk ödün kel. kapuġ+dın “kapıdan” (KB 5967).. özüm+ke “özüme” (KB 1175).

siz/sizler/siler. 26/51b1=4:84. 449)... 25&14b2=3:147. 260. KB 9. 13. KTer. 25/27b3=3:184) anı (DLT I 27.... üç+egün “her üçü” (KB 1664)...KB 39..) seni (DLT I 36.. AH 8.... miŋer “biner” (KB 3421) DLT’de bir sayısına gelen +In vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını vermektedir. damlaya damlaya göl olur” (DLT II. 486).. iki.. Karahanlı Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir: Bir. yėgirminç “yirminci” (DLT I. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz.. ėkinç “ikinci” (KB 132). AH 5. ellig. anlar/olar Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ men+iŋ (DLT I 26. 37. KB 16.) anıŋ (DLT I 27. 79.. üç. 25/1a2=3:19). 37/57b3=49:7) anlar+nıŋ (KTer.. KTer. içinde” (KB 2791. II 133).. 40. Yigirmi dahi denir” (DLT III. iç+re “içeriye. ėkinçi “ikinci” (KB 788).AH 42... miŋ “bin”. Bu sayıyla ilgili Kaşgarlı Mahmud şu açıklamayı yapmaktadır: “yigirme: yirmi.. KB 84. 1. yėti ~ yėtti. Dokuz kere on demektir.. onunç “onuncu” (DLT I. 132).). Aslı tokuz on’dur. ottuz.) biz+ni (DLT I 94. İki kelime birleştirilmiştir.... altmış. (KB 343). KTr.. bėş. tört. 2 Yigirme sayısıyla ilgili tek veri DLT’de geçmektedir. 4.) biz+iŋ (DLT I 341. AH 166.44 XI-XIII.. 5830. 3. ėv “ev” sözcüğünü Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle çekimleyiniz. 25/222=3:159.... siler+niŋ (KTer. 2. 360). sen. Bu asıl sayıların dışında seksen ve doksan sayıları için Kaşgarlı Mahmud’un eserinde şu bilgiler verilir: “seksün: seksen. yüz. on. Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”. 132). tokkuz ~ tokuz. AH 57. 25/18a3=3:154. 113..).. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer “birer” (KB 1014). 125.. berü “beri” (DLT I35.. Toksun: Doksan. 452. 113).. KTer.) .. 87.. KB 47. AH 198. bėşinç “beşinci” (DLT III 449). tümen “on bin”. +(X)nçI ekleri getirilerek elde edilir: birinç “birinci” (DLT III. KTer. Yüzyıllar Türk Dili b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri” (DLT I 361. III 370. 373).. KTer. KB 4835. AH 286). 27/38b1=5:28. 373.. 159.) sen+iŋ (DLT I 76. KTer. c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya” (DLT I 424)... 166. Sayılar ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ Kişi Zamirleri Tekil Kişi Zamirleri: men... tapa+ru “-a/-e doğru” (KB 521. üçünç “üçüncü” (KB 267). kırk.. törtünç “dördüncü” (DLT III. olar+nıŋ (KB 32. 106. II 55.. Belirtme Durumu: +nI meni (DLT I 53... 46. 49. 122. 5340. İki kelime birleştirilmiştir (DLT 1 437). 25/29a1=3:200. biz+niŋ (DLT I 46) siz+iŋ (DLT I 376.. yigirme. Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin olur.KB 4931. 3099. Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç.. KB 30.). 48).Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye Türkçesinden çok da farklı değildir. 266. Aslı sekiz on’dur. sėkkiz ~ sėkiz. Sekiz kere on demektir. üç+egü “her üçü” (KB 802).

...... 82. 25/3b3=3:128.. 25/13a3=3:145... 367..129. bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır. IIII 178.. 2571b3=3:120.KB 259... 600.örneklerin çoğu ayrılma durumu işlevindedir) seniŋ+din (KB 6.) sen+den (DLT I 529.... 27/51a2=5:44.). 60. men+den (DLT I 40).“kimden olmak”(KB 2006).. 25/1b23=3:120. 1931.. 25/16a1=3:152. KTer. KTer.) meniŋ+de kidin “benden sonra” (KB 1217.. 484. 391. 25/16a1-2=3:152). 3738.3. 3305.) anıŋ+da naru “ondan öteye” (KB 266. 4350. 147..) anıŋ+da adın “ondan başka” (KB 1280) anıŋ+da basa “ondan sonra” (KB 132..... KTer..... seniŋ+de turur “sendedir” (KB 4877... bular+dın (KB 2423... 26/27a1=4:55.) seniŋ+de (KB 1151..)...) saŋa (KB 8.. 31/7a1=19:10..) aŋa (KB 1376.. kimiŋ+de bol.. KTer. 25/4a1=3:128. 25/8a3=3:137.... olarda (KB 2940.. 30/763=16:86) olar+nı (KB 62.. siler+ke (KB 4864. Ayrılma Durumu: +dIn.. 1230.KTer. bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır..)...KTer...) Yön Gösterme Durumu: maŋar “bana doğru” (KTer. KB 2. 33/48b1-2=34:31... anlar+nı (KTer.. 27/38b1=5:28.) ..... KTer.. 26/22b3=4:47... 37/56b3=49:6) olar+ka (KB 2433.. KTer....... KTer. KB 128. 24.) meniŋ+de basa “benden sonra” (KB 1092. siler+ni (KTer.) siz+ke (KTer. 7. 154.. sen+din (KTer. KTer. 285.. 812.. KB 83.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 45 siz+ni (KTer. 28/43a3=7:168...... meniŋ+de bar “bende var” (KB 4864)..) biz+din (KTer. bana göre” (KB 6580) ança “ona göre” (DLT I 63.. Ünite . Bu yapının.KTer..) Bulunma Durumu: +da/+de men+de (DLT I 420..) Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır. KB 381...)...) siz+de (DLT I 407. 5.. KTer.. 3150..... 2495. 25.... . 25/18b3=3:154...). 25/27a3=3:183. anda (DLT I 109..... 19. 188. biziŋ+de (KB 2699. KB 395.) biz+ke (DLT I 24....) andın (DLT I 60.. KTer. 2734. 5244).)...... anıŋ+da bolur “ondan olur” (KB 2888).) sen+de (DLT III..) Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir: meniŋ+din (KB 61.. KTer.. 27/15b1=4:176..) aŋar “ona doğru” (DLT I 35. 28/16a2=7:134) olar+dın (KB 269. 29/33b3=9:43...).. 26/33a1=4:61.) saŋar “sana doğru” (KB 29. 23.) Yönelme Durumu: maŋa (KB 29. seniŋ+de bar “sende var” (KB 362). 3165... 6124. AH 175.. 26/31b1=4:60...) Vasıta Durumu: +(X)n anın “onunla” (DLT I 155...) Eşitlik Durumu: +çA mençe “bence. 1277. KTer.. 6408... 357. AH 39. 379.. 5339. olar+ıġ (KB 259. 48. 186....) mun+dın (KB 476. 88.... 489.... Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig’de görülmektedir: meniŋ+de turur “bendendir” (KB 4877)....... KB 5343.. AH 244.....). 1445.. KTer. 20. 1632.. KTer... 319. 62. men+din (DLT I 20.

.) Eşitlik Durumu: munça (KB 96. 266.). 4337. +DIn. 549. 301) Kanda erdiŋ “Neredeydin” (DLT I. 26/88a2=4:29) Men kişi adılını isim durumu çekim ekleriyle çekimleyiniz 3 ZARFLAR Yer Zarfları Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştur. nereye” Kança bardıŋ ey oġul “ey oğul nereye gittin” (DLT I. yukarıda” Ukuş ornı üstün meŋede-turur “anlayışın yeri yukarıdadır” (KB.. kün “gün” kündüz “gündüz”. tünle “geceleyin”. önde ve arkada olan sensin” (KB. 4174. Yüzyıllar Türk Dili İşaret Adılları Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu. dışarıda” Tamġa suvı taşra çıkıp taġıġ öter “bu suyun kolu dışarıya çıkarak dağı geçer” (DLT I.. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öŋdün < öŋ+dün “önde.. ne karşı tarafta (KB.. +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır.. Kayuda.. bular... Tamlayan Durumu: bular+nıŋ (KB 3590. 245. +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye. . 4375. bular+ıġ (KB 2929. 18) Üstün < üst+tin “üstte. tün “gece”. 137) Astın < *as+tın “altta” Ne altın ne üstün ne otru orun “Ne altta.. +(A)rU. +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar Asra < *ast+ra “aşağıda..) Bulunma Durumu: munda (KB 153. ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır: munıŋ+da basa “bundan sonra” (KB 4376. bular+da (KB 131..).). 1836) 4. Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır” (KB. 907.) Belirtme Durumu: munı (KB 107. 137.. +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda.. 729.. ne üstte.. KTer. Zaman Zarfları .) Yön Gösterme Durumu: muŋar “ buna doğru” (KB 19. Aşağıdaki örneklerde ek. 8) Kėdin < *kė+din “arkada. 2072. sonra” Er kėdin kaldı “Adam geri kaldı” (DLT II. ol. munıŋ (KB 390. bular+nı (KB 1429.. 418) 3. 25) Altın < *alt+tın “altta” Bularda en altın bu yalçık yorır “bunların en altında bu ay dolaşır (KB.. beride” evindin turup çıktı keldi berü “evinden çıkıp beri geldi” (KB. 126) Taşra < *taş+ra “dışarı... 727. 28/81a1=8:31). +DA. kidin “sonra”.. munuŋ (KB 1646. +rA.KTer.. 424) Berü < *ber+rü “beri. yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı” 2. ön tarafta” kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce. Bunun için +A. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır.). beriye. 74) 5. kışın “kışın”. . 486) Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. aşağıya doğru” (DLT I.. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır: 1. 4439) munuŋ+da naru “bundan öte” (KB 4070) Yönelme Durumu: bular+ka (KB 61.46 XI-XIII. +rA.). +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte.

952) Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır? Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz” (AH. rahat.114) Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır. Artuk “fazla. 339) Katıġ “katı. 5793) Tün le: Az kullanılan bir zaman zarfıdır. gülen bir kişidir” (DLT I. Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. üküş “çok”. 131) Çın “doğru. çok”. 516) Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu” (DLT I. hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. 434) Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT’de geçmektedir. az “az”. Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim” (DLT I. 441) Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir. yavaş” Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım” (DLT III. 113. Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap” (KB. sakin biçimde sevin” (DLT III. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş” Akrun aŋar sevingil “ona yavaş. 100) Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz”biçimindeydi. Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir. Artuk: İlig buştı artuk kararttı meŋiz “hükümdar öfkelendi benzini çok kararttı” (KB 629) Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle” (KB.3. 172) Üküş: Bu er ol üküş katurkan “Bu adam çok sevinen. Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir” (DLT III. 200) Miktar Zarfları . tükel “bütün. Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 47 Emdi: Bu zaman zarfı DLT’de çok kullanılmıştır. Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı (KB. bedük “büyük”. Ünite . Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur (DLT I. 41) “Alper Tona öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek (böylece) öcünü aldı mı? Şimdi (onun ölüm acısıyla) yürek paralanıyor. köp “çok”. telim “çok”. Tünle bile bastımız “Geceleyin bastık” (DLT I. çabucak” Terkin kel “çabuk gel” (DLT I. 172) Durum Zarfları Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. gerçek” Çın aydıŋ “doğru söyledin” (DLT I. 361) Amul “sakin. sağlam” Kudruġ katıġ tügdümiz “kuyruğu sıkı bağladık” Terk/terkin “çabuk. 159) Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT’de örneği vardır: Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur (DLT II. sert.

Bile. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır. gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Bu söz soŋında ayġıl “Bu sözün sonunda söyle” (DLT III. Birle: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler çok sayıda değildir. içerisinde. 357) Adın: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: On iki ükek ol bularda adın “Bunlardan başka on iki burç vardır” (KB 138) Basa: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: Usanma ölür sen meniŋde basa “Gafil olma benden sonra sen de öleceksin” (KB. 895) Azu: İki şeyi karşılaştırarak birbirine bağlayan bu bağlaç KB ve DLT’de görülmektedir. I 429). bile. kalı “eğer”. 87) İçre: Bu sontakı da sadece yalın durumla kullanılır: Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. 157) Ol meniŋ birle körüşdi “o benimle görüştü” (DLT II. Tilkü mü togdı azu böri mü “Tilkimi doğdu yoksa kurt mu?” (DLT. soŋ “sonra” adın “başka”. azu “yoksa. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. Tükedi bu on tört bab içre sözi “Bu on dört bölüm içerisinde sözünü tamamladı” (AH. Ara “arasında”. Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi” (DLT I 445) Bile. mekan. basa “sonra” gibi sözcükler. 76) Kibi: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kuşlar kibi uçtımız “kuşlar gibi uçtuk” (DLT I. 485) SONTAKILAR 4 BAĞLAÇLAR Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. birle “ile. 99) Üçün: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kamuġ kadġusu erdi ümmet üçün “Bütün kaygısı ümmet için” (KB. yön. 40) Seniŋ üçün keldim “senin için geldim” (DLT I. üçün “için”. 1093) Tamlayan durum ekini almış sözcüklerle kullanılan sontakıları örneklerle sıralayınız. Örnekler daha çok KB ve DLT’de görülür: Buşaklık bile erke övke yavuz “hiddet ve öfke insan için fenadır”(KB. birlikte”. II 177) Apaŋ: Karahanlı Türkçesinden önce az sayıda kullanılan apaŋ bağlacı bu dönem metinlerinde daha çok görülür. takı “ve” apaŋ “eğer”. tarz. Yüzyıllar Türk Dili Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman. .332) Takı: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler azdır. kibi “gibi”.48 XI-XIII. 483) Soŋ: Yalın durumdaki sözcüklerle birlikte kullanılır. benzerlik. birlikte”. kaz takı kordayımı “kazımı ve kuğ kuşlarımı” (DLT. Birle: Yalın ve tamlayan durumuyla birlikte kullanılır: kanı kan bile yumas “kanı kan ile yıkamaz ” (DLT III. içre “içte. taparu “-e doğru”. başkalık vb. Apaŋ edgü bolsa bu begler özün “Eğer bu beylerin kendileri iyi olursa…” (KB. iç tarafta”. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. sözcük öbeklerini. Ara: Sadece Yalın durumla kullanılır: Kişi ara kirdim “İnsanlar arasına girdim” (DLT I. Bile “ile.

terk/terkin “çabuk. yukarıda”. Genetif): +Xŋ. +ru/rü. kėdin “arkada. nereye”. kırk. ottuz.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). +(A)rU. Lokatif): +da/ +de/+ta/+te: ev+de “evde” 6. on. astın “altta. amul “sakin. bular. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır. +rA. ön tarafta”. kanda “nerede”. babası” 1. oŋça kel. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. Sıra Sayıları: birinç “birinci”. beriye. takı “ve” apaŋ “eğer”. Tamlayan Durumu (İlgi. Kişi Zamirleri: Tekil Kişi Zamirleri: men. hep” Sontakıları işleyiş bakımından tanıyıp açıklayabilmek Yalnız başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında çeşitli bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Ablatif): +da/+de. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. Akuzatif): +nı/+ni. bedük “büyük”. asra “aşağıda. babasına” 5. Ünite . +ı/+i: aş+ıġ “aşı. ol. Ara “arasında”. üç. 2. Durum Zarfları: Karahanlı Türkçesinde oldukça çok sayıda durum zarfı vardır: Akru/akrun “yavaş”. yerde kop“yerden kopmak. +ra/+re: yaġı+ġaru “düşmana doğru”. altmış. rahat. tümen “on bin”. +An: İyelik Ekleri: 1. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. kayda. kün “gün” kündüz “gündüz”. siz/sizler/siler. Yalın Durumu: Eksizdir 2. sert. yemeği”. sonra”. dışarıda”. bėş. aşağıya doğru”. içre “içte. Belirtme Durumu (Yükleme. katıġ “katı. atası+ŋa “atasına. beride” 2. sen. miŋer “biner” 4. tokkuz ~ tokuz. telim “çok”. birle “ile. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılan sözcüklerdir. çabucak” 4. ellig. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: solça kel. sözcük öbeklerini. azu “yoksa. Yönelme Durumu (Verme. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyıp ve açıklayabilmek Eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. (çıkmak)” 7. üç+egü “her üçü”. +dın/+din/+tın/+tin: kapuġ+dın “kapıdan”. berü “beri. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilmek Zarflar 1. közüm+e “gözüme”. kibi “gibi”. Instrumental): +(X)n: el(i) g+in emle. sėkkiz ~ sėkiz. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. çok”. tükel “bütün. gerçek”. taşra “dışarı. 4 5 2 6 . iç tarafta”. +(n)Xŋ: ana+nıŋ “annenin” 3. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz” 3. Miktar Zarfları: Bu dönem eserlerinde kullanılan miktar zarfları şunlardır: Artuk “fazla. öŋdün “önde. Üleştirme Sayıları: birer “birer”.ėkinç “ikinci”. yigirme.3. adı+n “adını”. baban” 3. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. tünle “geceleyin”.Ayrılma Durumu (Çıkma. +ŋa/+ŋe : av+ka “ava”. +DA. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır.Asıl Sayılar: Bir. Yer Zarfları: +A. +lArI(n+): erŋek+leri “parmakları” İsim Durum Ekleri 1. yukarıda” kança “nereye. birlikte”. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. aşağıda” üstün “üstte. ay+nı “ayı”. tört. Topluluk Sayıları: bir+egü “her birisi”. içerisinde. 3. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). bile. sağlam”. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. baş+ı 4. babam” 2. birlikte”. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. üç+egün “her üçü” (KB 1664). kalı “eğer”.“elle göstermek” 8. altın. tapa+ru “-a/-e doğru”. +DIn. Bulunma Durumu (Kalma. 3 Zamir türlerini öğrenmek 1. üçünç “üçüncü” 3. miŋ “bin”. Bile “ile. Zaman Zarfları: Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 49 Özet 1 İsim çekim eklerini tanımak İsim Çekim Ekleri Çokluk Eki: +lAr. Vasıta Durumu (Araç. +Xg/+Xġ +In. kayuda. yavaş”.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392 9. üküş “çok”. çın “doğru. yėti ~ yėtti. +A. tün “gece”. taş+ra “dışarıya” Bütün sayı sözcüklerini kavramak Sayılar 1. iki. soŋ “sonra” adın “başka”. kışın “kışın”. anlar/olar 2. az “az”. +çA ve +In ekleriyle kurulan sözcükler yer zarfı olarak kullanılır: Üze “üstte. taparu “-e doğru”. kidin “sonra”. İşaret Adılları: bu. üçün “için”. yüz. basa “sonra” gibi sözcükler. köp “çok”. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” 2.

+ġa/+ge. birle b. adın d. yanı sıra +da/+de kullanılır. andın c. Asıl ek +DIn’dır. ikinçi c. anı e. Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. +re ve +ru. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yer zarfı değildir? a. Aşağıdakilerden hangisi hem sontakı hem de bağlaç olarak kullanılmıştır? a. üze b. Vasıta durumu eki +(X)n’dır 5. tekil kişi iyelik eki yoktur? a. +e ve +ŋa/+ŋe’dir c. közin e. kitabı 3. başı b.50 XI-XIII. İdimni ögermen e. bile . b. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. anda b. b. yegirmi 6. Sözüm munda kalur b. birinç b. kibi e. evni d. Asıl ek +DAn’dır. birle c. Tün kün turup yıġlayu 10. Tamlayan durumu eki +(n)Xŋ’nın yanı sıra +nIg biçimi de vardır. üçegü e. Ayrılma durumu eki sadece +DIn’dır. Aşağıdakilerin hangisinde işaret zamiri. Aşağıdakilerin hangisinde topluluk sayısı vardır? a. Edip Ahmet atım c. kibi e. üstün d. Ayrılma durumu eki +DAn’dır. aŋar d. Yönelme durumu eki +ka/+ke. e. birer d. Ayrılma durumu eki +DA’dır. Ortak erden artuk almas b. d. Eşitlik durumu eki +çA’dır e. +rü ekleri kullanılır d. Bu ay toġsa aşnu idi az toġar c. 4. Bu kaşım tügüki 2. astın c. emdi e. c. yön gösterme durumuyla çekilmiştir? a. ara c. anıŋ 7. ara 9. Aşağıdaki sontakılardan hangisi hem yalın hem de tamlayan durumu ekleriyle birlikte kullanılır? a. Yön gösterme durumu için sadece +ra. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde belirtme durumu eki yoktur? a. üçün b. yanısıra +da/+de de kullanılır. Erdem üze tügülür d. +a. Telim körmişim bar tegimsiz kişi d. Karahanlı Türkçesindeki ayrılma durumu eki ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Bu er ol üküş katurġan e. basa d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı yoktur? a. Aşağıda koyu renkli sözcüklerin hangisinde 1. taşra 8. elgiŋ c.

7. Reşit Rahmeti. TDK yay. I-II. Yanıtınız yanlış ise “İsim Durum Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutadgu Bilig. Oxford 1972. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. +A. TDK. IV. Hacıeminoğlu. +dın/+din/+tın/+tin: ėv +de .Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 51 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. TDK yay. (Çev. Ünlü. Ankara 2004. b 3. c 5. +ra/+re: ėv +gerü Sıra Sizde 3 Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ: men+iŋ Belirtme Durumu: +nI: meni Bulunma Durumu: +da/+de: men+de Ayrılma Durumu: +dIn: men+din Yönelme Durumu: maŋa Yön Gösterme Durumu: maŋar Eşitlik Durumu: men+çe Sıra Sizde 4 Taparu: Ol meniŋ taparu keldi “o bana doğru geldi” Birlen: Ol meniŋ birlen körüşdi “O benimle görüştü” Üçün: Seniŋ üçün keldim “Senin için geldim” Yararlanılan Kaynaklar Ata. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Leiden 1954.. Aysu. Ankara 1943. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Marcel. Yanıtınız yanlış ise “Miktar Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Wiesbaden 1991. c 7. II. Yanıtınız yanlış ise “Belirtme Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Genetif): +Xŋ. ------------. 1982. Ayrılma Durumu (Çıkma. Gerard. Yanıtınız yanlış ise “Yer Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Topluluk Sayıları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 tekil kişi: baş+ım tekil kişi: baş+ıŋ tekil kişi: baş+ı çoğul kişi: baş+ımız çoğul kişi: baş+ıŋız çoğul kişi: baş+ları Sıra Sizde 2 Yalın Durum: Eksizdir. Leiden-Boston 2004. Vol. +ŋa/+ŋe biçimindedir: ėv+i+ŋe 5. +ru/rü. Karahanlı Türkçesi Grameri. Instrumental): +(X)n: ėv +in 8. Bilgeoğuz Yayınları. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar ve Bağlaçlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dankoff. Metin. TDK Yayınları. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: ėv +çe 9. TDK. e 10.Analitik Dizin. Arat. 141-182. ------------. Ankara 2003. İstanbul 2008. Clauson. d 6. Tamlayan Durumu (İlgi. Divanü Lugati-it-Türk. +ŋa/+ŋe : ėv+ke ve 2. +Xg/+Xġ kullanılır: ėv +ni üçüncü tekil kişi iyelik eki almış sözcüklerden sonra +In gelir: ėv +i+n Az da olsa +ı/i’nin de kullanıldığı görülür: ėv +i Yönelme Durumu (Verme. +a/+e ve +ka/+ke içiminde görülebilir: ėv+im+e 3. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. “Karahanlıca”. +ı/i Yalın durumda genellikle +nı/+ni. Ankara 1943 Brockelmann. a 9. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Robert. Suat. Necmettin. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Mecdut. Carl. Ankara 1979. Lokatif): +da/+de/+ta/+te: ėv +de 6. +(n)Xŋ: ėv+iŋ Belirtme Durumu (Yükleme. Ünite . -------------. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Leiden-Boston 2004. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). A Grammar of Old Turkic. Vasıta Durumu (Araç. Old Turkic Word Formation. Erdal. A Functional Approach to the Lexicon. Yanıtınız yanlış ise “Ayrılma Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 5 Nalbant. I. Ablatif): +da/+de. c 2. s. Mansuroğlu. Harvard University. d 8. Mehmet Vefa. Edib Ahmed b. Atabetü’l-Hakayık. James Kelly. Compendium of the Turkic Dialects I. Ankara 1992.3. Mehmet Akalın). Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Endeks. s. Tarihi Türk Şiveleri. Giriş-Metin-İnceme. Mahmud Yügneki. b 4. III. Bulunma Durumu (Kalma. +Xg/+Xġ +In. Akuzatif): +nı/+ni. Ankara 19792 Atalay. Besim. kök ya da gövdeyle aynıdır. c Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara 2004.

Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavrayacak ve açıklayabileceksiniz. Sıfat-fiil eklerini. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız 4 XI-XIII. Sıfat-Fiiller. Birleşik Fiiller .XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili     Bu üniteyi tamamladıktan sonra Karahanlı Türkçesindeki. Anahtar Kavramlar • Fiil Çekim Ekleri • Birleşik Fiil çekimleri • Sıfat-fiiller • Zarf-fiiller • Birleşik Fiiller İçindekiler • • • • FİİL SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR) ZARF-FİİLLER BİRLEŞİK FİİLLER Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiiller. Zarf-fiil eklerini. Zarf-Fiiller. Fiil çekim eklerini.

Zarf-Fiiller.. kel-dük (DLT II 61. 354. ay-dımız “söyledik” (KTer.. bol-dı (KB 4.). 6492). Birleşik Fiiller FİİL Karahanlı Türkçesinde Orhon. bar-duk “gittik” (DLT II 62. 34/24a1=37:32). 1752. kir-dük (DLT II 61). kişi çoğul ekinin /r/siz iki örneği mevcuttur: ay-dıla “söylediler”(KTer. yuvul-dımat “yuvarlandı” (DLT I 397) 1.. kör-diler (KB 1057). 34/32a1=37:108. tekil kişinin -mat/-met ekiyle genişletilmiş biçimi de vardır: kevil-dimet “zayıfladı” (DLT I. biti-diŋ “yazdın” (KTer. bul-duŋ (KB.. Çoğul kişi: -DI(lAr) ekiyle kurulur: bol-dılar “oldular” (KB 6476. tut-tumız “tuttuk” (KTer. Belirli Geçmiş Zaman (Bilinen Geçmiş Zaman): Bu zamandaki fiillerin çekiminde iyelik eki kaynaklı kişi ekleri kullanılır..). 391.. 34/69b3=38:63). 45.. 30/27b3=15:58. DLT II 33. keçür-düm “geçirdim” (KB 649. 35/86a2=41:23). kül-di (KB 6341). 3. bar-dı “gitti”(AH 202... 36/70a1=43:79). 85. berküt-tiler “sağlamlaştırdılar” (KTer... 1586. Bu dönem metinlerinde yer alan fiil çekimlerini sırasıyla açıklarken hangi tipte kişi eklerinin kullanıldığını da belirteceğiz. -ler ekiyle genişletilmiş biçim: kör-düŋüzler “gördünüz” (KTer.. Uygur ve Türkiye Türkçesinde olduğu gibi fiil çekimlerinde farklı tipte kişi ekleri kullanılmaktadır.. 63). 63). Çoğul Kişi: {-DXŋXz} ekiyle kurulur: ay-dıŋız “söylediniz”(KTer. kod-tımız “koyduk” (KTer.) DLT’de /-DUk/ ekiyle kurulmuş Oğuzca biçimler de yer alır. bar-dıŋız “gittiniz” (DLT II 47). 2.. Kuran Tercümesi’nde 3.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.). 28/42a2=7:166).. bol-duŋuz “oldunuz” (KTer.. DLT I 36. Kuran Tercümesinde uyum dışı örnekler vardır: bol-dımız “olduk” (KTer. Çoğul Kişi: {-DXmXz} ekiyle kurulur: aç-tımız “açtık” (DLT III 235). Sıfat-Fiiller.). Tekil Kişi: {-DXm} ekiyle kurulur: ba-dım “bağladım” (KB 5899). 25/11b1=3:143) 3. kur-duk (DLT II 61). bar-dımız “gittik” (DLT I 327).. 397).. 25/27b1=3:183)... Tekil Kişi: {-DI} ekiyle kurulur: bak-tı (KB 1572. bol-dum (KB 373. yaval-dımat “yavaşladı” (DLT I 397). 30/40b3=16:27) Fiil Çekim Ekleri . Tekil Kişi: {-DXŋ} ekiyle kurulur: ay-dıŋ “söyledin”(KB 147.295).. 26/45b2=4:77). 940) 3.) 2. 62.. 1..

Tekil Kişi: {-mIş} ekiyle kurulur: al-mış (KB 5487).). Çoğul Kişi: ġay/-gey..... Tekil Kişi: ġay/-gey. 31/31a1=19:79) 2. ay-ur “söyler” (DLT I 52. 36/69a3=43:77). DLT I 164). bil-geyler “bilecekler” (KTer. Tekil Kişi: ġay/-gey.).. -ġa/-ge+lar/ler ekiyle kurulur: ay-ġaylar “söyleyecekler” (KTer. kizlemiş sen (KB 6308) 3.. Çoğul Kişi: ġay/-gey. kıl-ur mız “yaparız” (KB 4904. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er ekiyle kurulur: at-ar “atar” (KB 28.. 31/75a1=41:47).. iç-er “içer” (KB 73. 37/40b1=48:20). 27/57a2=5:52.). 31/78a1=41:52) “görürsünüz”. yazılur “açılır” (DLT III 78). ünde-yür sen “seslenirsin” (KB 35/74a1=41:5) 3.. 28/2a1=7:123) 2.. bol-mış “olmuş”(KB 257.. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er+lar/ler ekiyle kurulur: sür-erler “sürerler” (KB 5344). kes-gey men “keseceğim”(KTer. ay-ur mız “söyleriz” (KTer.. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır. ay-urlar “söylerler” (KB 73. kadġur-ar sen “kaygılanırsın” (KB 1233). al-urlar “alırlar” (KTer.. kör-er siz (KTer.. bar-ur sen “gidersin” (AH 287.yardımcı sesi girer. -ġa/-ge miz ekiyle kurulur: çıkar-ġay miz “çıkaracağız” (KTer.). 5837). 29/173=9:24). Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er siz/sizler ekiyle kurulur: kork-ar sizler “korkarsınız” (KTer. 27/56b3=5:52. okı-rlar “çağırırılar” (KB 5344) Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle kurulur: -ġay/-gey.. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er mIz ekiyle kurulur: kork-ar mız “korkarız” (KTer. -ġa/-ge ekiyle kurulur: açıl-ġay “açılacak” (KB 358).31/74b3=39:39). -ġay/-gey. -ġa/-ge. -ġa/-ge siz/sizler ekleriyle kurulur: ay-gay sizler “söyleyeceksiniz” (KTer.. bayu-r “zenginleşir” (DLT III 274) 1. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er sen ekiyle kurulur: buz-ar sen “bozarsın” (KB 5746). bil-gey sizler “bileceksiniz” (KTer.. kör-gey sen “göreceksin” (KTer....). DLT I 170. 1627. 5736. Tekil Kişi: {-mIş sen} ekiyle kurulur: bekle-miş sen “beklemişsin” (KB 6308)..). 30/49b2=16:40. 3. küse-r men “isterim” (KB 363) .. -ġa/-ge sen ekiyle kurulur: bul-ġa sen “bulacaksın” (KB 4553. Çoğul Kişi: ġay/-gey. Ünlü ile biten eylemlere çoğunlukla -r eki gelir... 36/74a3=43:89) “dururum” (KTer 31/12a3=19:30).. AH 36). bil-ge sizler “bileceksiniz” (KTer... bėr-geler “verecekler” (DLT I 243. al-ır men “alırım” (KB 6035). bak-ar “bakar” (DLT I 102.. sėzik-er men “şüphelenirim” (DLT II 117) tur-ur men 2. 28/10a1=7:123) 3. Tekil Kişi: {-mIş men} ekiyle kurulur: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577) 2. 5984).. 38/88b2=66:1)... 1. 28/10a1=7:124) 2.54 XI-XIII. -ġa/-ge karışık olarak kullanıldığından ikisinin örneklerini birlikte göreceğiz: 1. biti-r miz “yazarız” (KTer. bu durumda araya -y. -ġu/-gü. kıl-ġa men “yapacağım”(KB 4956). Tekil Kişi: ġay/-gey. Yüzyıllar Türk Dili Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki her zaman düz ünlülüdür. al-ur sizler “alırsınız” (KTer. bar-ġay “gidecek” (DLT II 66. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır: 1. 28/44a1=7: 149). Bunun dışında ünlü ile biten eylemlere -ur/-ür de eklenir. -ġa/-ge men ekiyle kurulur: iç-gey men “içeceğim” (DLT I 492).. 431). Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er men ekiyle kurulur: bak-ar men “bakarım” (DLT III 194).. yap-ar “örter” (DLT III 33.). tile-yür sen “istersin” (KTer. DLT I 93) Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er eklerinin eylemlere ekleniş biçimlerinde belli bir kural yoktur.) 3. KB 1649) 1.

). al-ġalır “almak üzeredir” (KB 1472).. sözle-seler “söyleseler”(KB 3426.).) iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle oluşmuş örnekler” kör-seŋ “görsen” (KTer. bar-ġalır “gitmek üzeredir” (KB 5976).. kıl-sunı “yapsın” (KB 5491). Çoğul Kişi: sa/-se miz ekiyle kurulur: biti-se miz “yazsak” (KTer. bol-sa men “olsam” (KTer. kir-sün “girsin” (DLT I 362). 26/18a3=4:43). Tekil Kişi: -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”(KB 672. bol-su “olsun” (KB 111. bol-sa miz “olsak” (KTer. 196. kör-gil “gör” (AH 99). 26/38a1=4::66). KTer.)... Sıfat-Fiiller. 513) bol-sunı “olsun” (KB 4957. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem” (KB 5752). Tekil Kişi: sa/-se men ekiyle kurulur. 28/60a1=7:198).. 5491. at-ġalır “hemen atacak” (DLT II 20). AH 4. 30/553=16:54). kör! “gör” (KB 38. kıl-sa siz “yapsanız” (KTer.. iç-se sen “içsen” (KB 6148). bol! “ol”(KB 4..) . 27/40a2=5:31) Kuran Tercümesinde az sayıdada olsa iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle yapılmış çekimlere rastlamaktayız: bol-sam “olsam” (KTer. 58. Karahanlı Türkçesinde bu gelecek zaman eklerinin dışında yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir. 198. keç-gü turur “geçecek” (KB 5324). 29/41a1=9:57).) 1. Birleşik Fiiller 55 -ġu/-gü eki daha az kullanılır.. kör-sü “görsün” (KB 104. AH 76). ıd-ġıl “gönder” (KB 395). 27/55a3=5:49). Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesinde -sar/-ser ekiyle kurulan şart kipinin -sa/-se biçimi Uygur dönemine ait kimi tıp ve astroloji metinlerinde görülür. 266). 25/20b3=1:156...).. yaşur-sa siz “gizleseniz” (KTer. Bu ek ortaç eki olduğundan daha çok bu işleviyle kullanılmıştır. 26/87b3=4:128).... tekil kişiyledir: ay-ġu “söyleyecek” (KB 1011. Ünite . buz-sa mız “bozsak” (KB 4016). 540. 5883) Emir Kipi: Bütün kişileri ayrı eklerle kurulur. Zarf-Fiiller. 3. yė-gil “ye” (DLT I 88) ay! “söyle”(K 267. bol-saŋ “olsan” (KTer. Tekil Kişi: sa/-se ekiyle kurulur: aç-sa “açsa” (KB 1126. 26/55a2=4:89). bil-gil “bil” (KTer.. Kişi eki olarak da her kişi için Türkiye Türkçesinde. 1910.).. Çoğul Kişi: sa/-se+lar/ler ekiyle kurulur: bol-salar “olsalar” (KTer. kol-sa sen “istesen” (KB (1450. Karahanlı Türkçesinde ek artık tamamiyle –sa/-se biçimindedir. kıl-su “yapsın” (KB 1555. beze-yin “süsleyeyim” (AH 43). 19. 26/68b2=4:102). 337.... Gelecek zaman olarak kullanıldığı örnekler çoğunlukla 3. -su/-sü. ur-sa mız “vursak” (KB 4016) 2.. ay-ayı “söyleyeyim” (KB 6581)... KB 5582). 26/41b2=4:73. Çoğul Kişi: sa/-se siz/sizler ekiyle kurulur: bil-se sizler “bilseniz” (KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. kör-süni “görsün” (KB 509. kėlsün “gelsin” (DLT II 64) al-su “alsın” (AH 78). tüne-yi “geceyi geçireyim” (KB 6571). Orhon ve Uygur Türkçesinde olduğu gibi farklı ekler kullanılır...4.. Tekil Kişi: -sun/-sün. Tekil Kişi: -(A)yI(n) ekiyle kurulur: ay-ayın “söyleyeyim” (KB 196. 73.4 kez) 2...). bar-ġalır men “hemen geleceğim” (DLT II 67)..... bul-sa siz “bulsanız” (KTer. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin” (AH166).28/2b3=7:88). 683. 4939.. sızġur-ġalır “eritmek üzeredir” (DLT II 188).). bak-sa “baksa” (DLT I 340) bil-se “bilse” (KB 329. 1. 1. katıl-ġu “katılacak” (KB 4316). kal-ġalır “kalmak üzeredir” (KB 1074). bol-sun “olsun” (AH 492). kör-se men “görsem” (KB 815). öte-y (KB 1033) 2.. 513. 119.) 3.. Tekil Kişi: sa/-se sen ekiyle kurulur: bar-sa sen “gitsen” (DLT I 134). ėşit-gil “işit” (KB 153.. bul-salar “bulsalar” (KTer. 33/18a3=33:54) 3. bol-ġıl (DLT I 64).

28/40a3=7:163) Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” (KB 3464). körmesünler “görmesinler” (KB 6600). iç-elim “içelim” (DLT I 142).. kir-elim “girelim” (KB 4975). Bu tür zaman çekimleriyle ilgili örnekler metinlerde çok fazla yer almaz. Kuran Tercümesinde gelecek zamanın hikâye birleşik çekiminde farklı bir yapıyla karşılaşmaktayız: bolġaytı “olacaktı” (37/17b2=47:21) < bolġay ėrti kılġatı “yapacaktı”(36/4a3=42:8) < kılġa ėrti ölmegetiler “ölmeyeceklerdi” (25/21a2=3:156) < ölmegey erti Birleşik Fiil Çekimleri . kılmaz ėrdiler “yapmazlardı” (KTer. Yüzyıllar Türk Dili 1. bil-iŋ-ler “biliniz” (KTer. 33/34a2=35:37) 2. sına-lım “sınayalım” (KB 4930) Kuran Tercümesinde -alıŋ biçimi de tesbit edilmiştir: kıl-alıŋ “yapalım” (KTer. ögren-süler “öğrensinler” (KB 5554) Gereklilik Kipi: Gelecek Zaman eki olarak kullanılan -ġu/-gü (kerek) eki. bil-iŋ “bilin” (KTer. 27/43a3=5:34. 6059). bu nedenle ilgili zamanın her kişi ekiyle çekimi bulunmamaktadır. ulanmış ėrdiŋ “bağlanmıştın” (KTer. tut-uŋlar “tutunuz” (KB 4867). Çoğul Kişi: -sun/-sün. Çoğul Kişi: -(a)lım/-(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” (KB 3489. Metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek” (KB 51) akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) küdezgü “korumak gerek” (KB 4526) küdezgü kerek “korumak gerek” (KB 2766. 28/8b1=7:117) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş ėrdiŋ “yaratılmıştın” (KB 1242). kıldım ėrdi “yaptımdı” (KB 1120). Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” (KB 1089). Hikâye Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -DI+kişi eki ile oluşturulmuş ėr. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler” (KB 6600). yaşa-ŋ “yaşayın” (KB 2302) 3. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” (DLT II 45). 28/86a2=8:40). bar-ıŋlar “gidiniz” (DLT II 45).56 XI-XIII.yardımcı fiilinin üzerine zaman ve kişi çekim eklerinin getirilmesiyle yapılır. tiler ėrdim “dilerdim” (KB 571. 3765) tutġu “tutmak gerek” (KB 4120) yırak turġu “uzak durmak gerek” (AH 216) azılmaġu “yanılmamalı” (AH 216) Karahanlı Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan eklerin Türkiye Türkçesinde nasıl kullanıldıklarını karşılaştırarak hatırlayınız. bol-sunlar “olsunlar” (KB26/69a2=4:102). 5964).). gereklilik kipi olarak da kullanılır. tuġar ėrdi “doğardı”. bolġay ėrdim “olacaktım” (KTer. kalġay ėrdi “kalacaktı” (KB 3656. okı-lım “çağıralım” (KB 3155). ayttılar ėrdi “söyledilerdi” (KTer. 572). 31/68a2=20:92) Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” (KB 5070).. 1 Birleşik fiil çekimleri er.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. 38/64b1=63:10).

Fiilin gösterdiği eylemi yapanı da gösterirler. 30/50b1=16:41) Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” (KB 3886). 25/19a1=3:154). Sıfat-Fiiller. 35/1a2=39:42) 3. Sadece kişi kavramı taşımazlar. bulur ėrse “bulursa” (KB 4137). -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki özi bilmedükin anıŋdın kolur “kendisi bilmediği için ondan sorar” (KB 1909) bolup toġmaduk teg yitip bardı cān “Ruh hiç doğmamış gibi kayboldu gitti” (KB 1522) biliglig ukuşluġ tidüküŋ üçün “bilgili ve akıllı dediğin için” (KB 3164) 2. bolsa ėrdiŋiz “olsaydınız” (KTer. bulġu ėrse “bulacaksa” (KB 6566).Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. kolur ėrse “isterse” (KB 226). 33/61b3=34:51) Rivayet Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -mIş+kişi eki almış ėr. yanılmaz bilgin bir yankıdır” (DLT III 380) bahıllık otalap oŋulmaz ig ol “ kıskançlık ilaçla geçmeyen bir hastalıktır” (AH 253) .yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. bilür ėrseler “bilirlerse” (KTer. bolsa ėrdi “olsaydı” (KB 4920). -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur özüm taplamaz neŋ biri yalġan ol “benim beğenmediğim şeylerden biri yalandır” (KB 848) yazmas atım yaġmur yaŋılmas bilge yaŋku “usta atıcı yağmurdur. olumsuzluk ekini aldıkları ve değişik çatılara girdiği görülür. doğan güneşi şimdi batar” (DLT II 128) bilür ol edibniŋ ne kim aymışı “o bilginin ne söylediğini bilir” (AH 502) Taŋrı öldürür tenlerni ölmişi vaktinde “Tanrı tenleri ölüm vaktinde öldürür” (KTer. -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili maŋa kelmişiŋde berü men bu kün “bana geldiğinden beri ben bugün” (KB 3364) ölüg bile koşuldı/ toġmış küni uş batar “ölü ile birleşti. Ünite . -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli busuġdın çıkar teg çıkar üdsüzün “beklemediğin bir anda pusudan çıkar” (KB 4826) kaynar ügüz keçiksiz bolmas “coşkun su geçitsiz olmaz” (DLT I 390) 4. kalġu ėrse “kalacaksa” (4739) SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) Fiilden türeyen sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilirler. Bu tür sözcüklerin fiilden türedikleri için zaman kavramı taşıdıkları. 1. Birleşik Fiiller 57 Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi”(KB 425). Zarf-Fiiller. 38/18b3=59:3). hem sıfatın hem de eylemin özelliklerini taşıyabilirler. Fiilin sıfat biçimi oldukları için hem adın.4. bėrdiŋ ėrse “verdiysen” (KB 5232) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış ėrse “basmışsa” (KB 2884). Fiil+er+sA+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” (KB 790). Fiil+ėr+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti tiler ėrmiş “dilermiş” (KB 469) Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” (KB 3478) Şart Birleşik Zaman: Rivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki alan ėr. körseler ėrdi “görselerdi” (KTer. kodmış ėrse “koymuşsa” (6594) Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” (KB 6097). bitimiş ėrse “yazmışsa” (KTer. bardıŋ ėrse “ulaştıysan” (KB 4100).

‘ve’ bağlacı gibi kullanılmasının yanı sıra tümceye ‘-arak/-erek’ anlamı da katar. Cümlede çoğunlukla sözcükler arasında ilgi kurarlar. 37/81a1=50:41) 8. burada ençok kullanılanlara yer verilecektir. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir. Karahanlı Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi zarf-fiillerin sayısı fazladır. 26/97a2=4:142) 7. Bağlayıcı olma özellikleri bulunduğundan özne. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili okıġan bitigen ukumaz munı “her okuyan yazan (okur-yazar) bunu anlayamaz” (KB-B 16) söz ukġan kerek bolsa hāzır cevāb “sözü anlayan ve hazır cevap biri olması gerekir” (KB 2648) ol küp ol süçikni açıtġan “o küp içine konan her tatlı şeyi daima acı hale getirir” (DLT I 154) bilig bilmegendin bir ança budun “halkın çoğu bilgisizlikten…” (AH 123) kamuġ tolġan irlür tükel eksiyür “her dolan azalır. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: yıġaç bıçası neŋ “ağaç kesecek şey” (DLT I 13) otuŋ kesesi baldu “odun kesecek balta” (DLT I 14) ZARF-FİİLLER Eylemden türeyen ancak tümce içinde çoğunlukla belirteç görevi yapan sözcüklere zarffiil denir. anlayan (kimse) olmalıdır” (KB 2802) ol at suvarıġlı erdi “o atı sulayandı” (DLT II 257) bakıġlı okıġlı asıġ alsu tep “gören ve okuyan yaralansın diye” (AH 78) ol Taŋrı aldaġlı olarka “Tanrı ikiyüzlülüğün (aldatmanın) karşılığını aldatarak verendir” (KTer. -(I)p: Eklendiği eylemi yan tümceye bağlar.” (AH 30) bardaçı er. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili özin tutġuçı er tirildi kutun “kendisini tutan (kendine hakim olan insan) huzur içinde yaşar” (KB 4452) ögüngüçi üminde artatur “kendini öven donunu kirletir (kendini çok öven sınandığı zaman yapamayınca donunu kirletir” (DLT I 203) Kulak tutġıl ol kün ündeyür ündegüçi “kulak ver çağıran. 29/56a1=9:78) 6. Yüzyıllar Türk Dili 5. ol beg Teŋrige tapınġuluk erdi “Tanrıya tapmak onun hakkıydı”(DLT II 169) Hükm kılur Taŋrı bir işni kim erür kılġuluk kılınmış “Tanrı yapılması (yapmak için) bir işi emreder” (KTer. eklendiği eyleme -mak/mek ya da -mak/-mek için anlamı verir. sıkıntıya düşersem elimden tutacak olana…. ucuzunu tanıyan. -DAçI: Bu sıfat-fiil eki de gelecek zaman anlamı taşır. tümleç. ınanġu tayanġu kişi boldı kız “inanılacak güvenilecek kişi az” (KB 6467) oynaġu yėr “oynayacak yer” (DLT I 121) sökünç kėlgü yolnı ‘akıllık tıyur “sövme gelecek yolu cömertlik kapatır” (AH 232) 9. o gün çağırır” (KTer. Eylem çekimine girmedikleri için kişi ve kesin bir zaman kavramı taşımazlar. 1. nesne oluşlarına rastlanmaz. Asıl eylemden önce gerçekleşmiş bir eylemi . kidin keldeçike özüm sözlegü “sözümü sonra geleceklere söyleyeceğim”(KB 192) elig tuttaçımka egirse muŋa “yarın derde. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşan bu ek.58 XI-XIII. keldeçi er “giden gelen kişi” (DLT I 24) 11. her tam olan eksilir” (AH 199) Ol Taŋrı bilgen ol örtüglilerni “sır (örtülü) olan her şeyi Tanrı bilir” (KTer. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili bu iç söz tutuġlı bütün çın kerek “Bu sırlara vakıf olana (vakıf olan herkese) itimat edilir” (KB 2676) aġırın uçuzun ukuġlı kerek “pahalısını. 29/4b3=8:44) 10.

bugün -madan/-meden olarak yer alır. yarın bolsa işiŋ kalur kılmadın “yarın olursa yapılmadan kalır (bugünün işini yarına bırakma yarın olduğunda yapılmadan kalır)” (KB 5503) kayu baġka tegse suv eksümedin “hangi bahçeye su eksilmeden ulaşırsa”(KB 1808) biligsiz ne aysa ayur ukmadın “bilgisiz ne söylerse anlamadan söyler” (AH 119) 7. Orhon ve Uygur Türkçesinde –mAtI(n) biçiminde olan ek. Ünite . Türkiye Türkçesinde de Orhon ve Uygur Türkçesinde de işlek olarak yer alır. Türkiye Türkçesindeki durumun aksine ünlü ile bitenlere eklendiğinde araya /y/ kaynaştırma ünsüzü girmez. -er/-mez erken: Eklendiği eyleme “-dığı zaman”. Günümüz Türkçesindeki biçimi -AlI’dır. ölümke basıkma kelir alġalı “ölümü yendim sanma seni almak için gelir” (KB 5145) ne iş tuş kadaşlar yüzin körgeli “eş dost ve kardeşlerinin yüzünü görmek için” (KB 4921) yakadakı yalġaġalı eligdeki ıçġınur “ yakadaki yalanırken eldeki kaybedilir” (DLT I 253) 5. ekin eklendiği eylemin gösterdiği hareketin henüz gerçekleşmediğini ifade eder. kapuġ açtı çıktı kadaşın körüp “kapıyı açtı çıktı kardeşini görüp…(KB 3292) yılkı yazın atlanur/ otlap anın etlenür “yılkı ilkbaharda at haline gelir. -(y)I: Bu zarf-fiille oluşturulan biçimler. -A: -(y)I ile aynı anlam ve işlevde kullanılır. sakış birle adra tutar bilge büt “bilge kişi bunları hesaplayıp birbirinden ayırarak zapteder” (KB 4383) taŋ ata yortalım/ Budruç kanın irtelim “tan atarak (tan attığında) yürüyelim Budruç kanını isteyelim” (DLT III 356) 4. aġırlayu tut sen asıġlıġ kişig “faydalı olan insana saygı göster” (KB 5539) vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek ve üstüne bir de sövme (küfür) alıp gitti” (AH 242) negüke bu anı ulaşu kınar “niçin bu (dünya) ona durmadan eziyet çektirir” (AH 446) 3. ukuşluġ ukupan küzetür anı “anlayışlı anlayarak onu korur” (KB 22) yay baruban erküzi/ aktı akın mundızı “bahar giderken erimiş olan karlar coşkun seller gibi aktı” (DLT I 96-8) ol anda yatıpan birür sanını “o orada yatarak canını verir” (AH 276) 8. Bu ek. asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen eylemi ve hareketi gösterir. -(X)pan: -(X)p’ın genişletilmiş biçimidir. kılıç teprer erken yaġı tepremez “kılıç hareket ettiğinde düşman kımıldamaz” (KB 2144) ölüm tutmaz erken odun ay ilig “ey hükümdar. -gAlI: Eklendiği fiile ‘-mak için’ anlamı katar.4. Birleşik Fiiller 59 gösterir. 2 . Fiilin tarzını gösterir. Sıfat-Fiiller. bunlardan hangilerinin bugün kullanıldığını belirleyiniz. Zarf-Fiiller. Birleşik fiillerde tasviri fiili asıl fiile bağlama görevinde de kullanılan bu ek. -mAdIn: Yüklemin gösterdiği hareketin gerçekleştiği sırada. miŋ edgüg adakını tutġınça sen “Sen bin iyinin ayağını tutuncaya kadar” (KB 3806) elig tutġınça ot tut “el tutacağına ateş tut (kefil olacağına ateş tut)” (DLT II 292) suv körmeginçe etük tartma “suyu görmedikçe çizmeni çıkarma” (DLT III 426) 6. -gInçA: Asıl eylemin gerçekleşeceği zamanın sınırını belirler. ölüm henüz yaklaşmadan uyan” (KB 1366) er barır erken kadıttı “adam giderken döndü” (DLT II 301) Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesindekileri karşılaştırınız. Bu özellik Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibidir. “-dığında” anlamları katar. otlayarak etlenir” (DLT I 285) kereksiz sözini kömüp kizleyür “gereksiz sözü gömerek gizler” (AH 118) “işim tėp ınanıp sır ayma sakın “eşim deyip inanıp sırrını söyleme sakın” (AH 22) 2. Asıl eylemin amacını ifade eder.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Türkiye Türkçesinde -(y)Incaya kadar yapısıyla kullanılmaktadır.

kıl-: asıġ kıl.“uzak durmak” (AH 153) d. gücü yetebilme anlamında fiiller oluştururlar .“iyi olmak” (AH 377) b. ayıp etmek” (AH 362) edgü bol. daha az da et-.“öfkelenmek” (KB 1414) körünmez bol. bėr-.“ağırlamak” (DLT I 45) ėlig tut. Tasviri fiillerin hepsinin görevi ayrıdır.“ağır bir şey düşürerek ses vermek” (DLT III 354) kar kur et.: elig tut. iyi davranmak” (KB 5860) aġırlıġ tut.“ayıp olmak.“ümit bağlamak” (KB 2987) edgü tut.“çabuk gelmek” (DLT I 350) c.“görünmez olmak” (KB 537) ter bol. gitmeye devam etmek” kite bardı künde üzüldi küçi “gücü hergün (biraz daha) azalmaya devam edip (sonunda) tükendi” (KB 247) kötrü bar.“iyi korumak. tur. üzerine almaya devam etmek” vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek üstelik bir de ve üstelik bir de söğüş alarak gitti” (AH 242) b.“yardım etmek” (KB 29) umunç tut.“fayda sağlamak” (KB 292) boş kıl.“kefil olmak” (DLT II 292) Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil -A/-U/-I zarf-fiil eki almış asıl fiilin bar-. et-: çak et. bil-: Bu yapıdaki birleşik fiiller bir işi yapabilme. bar-: Bu tasviri fiille yapılan birleşik yapılar asıl eylemin devam ettiğini gösterir: arta bar. azad etmek” (DLT I 330) cefa kıl.“terlemek” (DLT I 322) ufut bol. tut. isim ya da sıfatla birlikte çoğunlukla bol-.“gide durmak.“artmaya devam etmek” iliŋ arta barġay kiŋügey yėriŋ “ülken günden güne genişler ve toprakların artar” (KB 5915) kit-e bar.60 XI-XIII.“bırakmak. Yüzyıllar Türk Dili BİRLEŞİK FİİLLER İsim.“eziyet etmek” (KB 22) aġır kıl. tur-: dik tur. kıl-.“yüklenmek.“haya etmek.yardımcı fiillerinden birinin kullanılmasıyla oluşturulur: a.“ses çıkarmak” (DLT I 333) çıŋ et.kör.“ esir olmak” (KB 3994) buşı bol. utanmak” (DLT I 309) ayb bol. bil-.“çınlamak” (DLT III 357) böŋ et. Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler Bu yapıdaki birleşik fiiller.“dik durmak” (DLT I.“guruldamak” (DLT I 324) e. bol-: bulun bol. kėl.“kul etmek.tur-gibi tasviri fiillerle birlikte kullanılmısıyla oluşur.“itibarlı olmak” (KB 210) kul kıl. 342) yırak tur. a. kul yapmak” (AH 422) terk kıl.ve tut.

arta tur.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.“kala gelmek. cömert insan bilgiye yetebildi” (AH 237) bėr-: Bu yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller Türkiye Türkçesindeki gibi birlikte kullanıldığı asıl fiile “tezlik” anlamı katar. kalmaya devam etmek” alardın kalu kėldi edgü törü “iyi kanun onlardan kala geldi” (KB 269) kör-: Bu yardımcı fiil birlikte kullanıldığı asıl fiilin gerçekleşmesi için çaba göstermeyi ve dikkat etmeyi ifade eder. olabilmek” akı er biligni yete bildi kör “ bak.“ayıra bilmek” begig kulda adra bilür mü özüŋ “beyi kuldan ayırabilir misin?” yete bil. Ünite .“dikkatle bakmak. Birleşik Fiiller 61 adra bil. Sıfat-Fiiller. akıp gelmek” aka kėlsü arzu kurımaz bolup “arzu kurumayan bir ırmak gibi akıp gelsin” (KB 943) kalu kėl. baka kör. ister bizden ister dünyayı tutan beylerden olsun….“yetebilmek.yardımcı fiili ile oluşturulan yapıda asıl fiilin sürüp gittiği ifade edilir.“artmaya devam etmek” anın künde arta turur bu bida‘ “nun için bu bidat her gün artmaktadır” (AH 404) körü tursa bizde oza barġuçı kara tut ya begler ajun tutġuçı “bizden önce gidene(lere) dikkat edersen.” .4. ayu bėr. sürekli yapıldığını ifade eder. aka kel. dikkatli olmak için çaba göstermek” baka körgil emdi uku sınayu “şimdi anlayarak ve sınayarak dikkatle bak” (AH 99) özüŋe baka kör kayusın kolur “hangisini istediğine iyice dikkat et” (KB 239) tur-: Bu yardımcı fiille kurulmuş yapılar da asıl fiilin sürekliliğini.“söyleyivermek” ayu bėr maŋa bu negüke kerek “bana söyleyiver bu neye yarar? (AH 314) kėlü bėr. Zarf-Fiiller.“aka gelmek.“gelivermek” kėlü bėrdi dünya tiriglik barır “devir döner ve saadet geliverir” kėl-: kel.

bul-ġa sen “bulacaksın”. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler”. kişi ekleri için kişi zamirleri kullanılır: iç-gey men “içeceğim”.62 XI-XIII. Yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir: bar-ġalır men “hemen geleceğim”. Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle (-ġay/-gey. 2. Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er ekleri ve kişi zamirleri ile çekimlenir: bak-ar men “bakarım”. al-su “alsın” (AH 78). Tekil Kişi -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”. bol-sunlar “olsunlar” Gereklilik Kipi: -ġu/-gü (kerek) ekiyle kurulan bu kipin metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek”. -su/-sü. kol-sa sen “istesen”. kişi eki olarak da kişi zamirleri kullanılır: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577). Çoğul Kişi: -(a)lım/(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” 2. Emir Kipi: Her kişi ayrı ekle çekimlenir: 1. tüne-yi “geceyi geçireyim” 2. Çoğul Kişi: -sun/-sün. aç-tımız “açtık” gibi. çıkar-ġay miz. -ġa/-ge. Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki ile çekimlenir. ay-ġu “söyleyecek” gibi. bunun yanı sıra metinlerde yeni çekim ekleri görülmüştür. Fiil çekim ekleri şunlardır: 1. Tekil Kişi: -sun/-sün. ay-dıŋ “söyledin”. Fiil+er+sA+kişi ekleri Bilinen (Belirli) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış erse “basmışsa” Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” . -ġu/-gü) kurulur. 3.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) Birleşik Fiil Çekimleri Hikâye Birleşik Zaman: Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş erdiŋ “yaratılmıştın” Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi Rivayet Birleşik Zaman: Fiil+er+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti: tiler ėrmiş “dilermiş” Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” Şart Birleşik Zaman: Fiil+-sA+kişi eki+erRivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki almış er. 3. Orhon ve Uygur Türkçesindeki kimi fiil çekim ekleri bu dönemde kullanılmamış. bolsunı “olsun” 1. tur-ur men “dururum”. at-ġalır “hemen atacak” üzeredir” Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesindeki -sar/-ser ekinin yerini Karahanlı Türkçesinde artık tamamiyle -sa/-se almıştır. Tekil Kişi -(A)yI(n): ay-ayın “söyleyeyim”. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin”. 4. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem”. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Fiil Çekim eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Karahanlı Türkçesinde Orhon ve Uygur Türkçesindeki fiil çekim eklerinden farklı çekim ekleri görülmektedir. Belirli Geçmiş zaman:{-DX} ekiyle kurulur. tile-yür sen “istersin” gibi. bekle-miş sen “beklemişsin” gibi. yanına iyelik eki yapısındaki kişi eklerini alırlar: ba-dım “bağladım”. bol! “ol”. biti-se miz “yazsak” gibi. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” 3.

-er/-mez erken: teprer erken. kör-: baka kör. sıfat+yardımcı fiil biçiminde olan birleşik filler: a. tutmaz erken 4 Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Birleşik Fiiller: Birleşik filler iki biçimde yapılır: İsim. Birleşik Fiiller 63 2 Sıfat-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Sıfat-fiil e kleri -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki: bilmedükin. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: ınanġu tayanġu kişi 9. bėr-: ayu bėr. dikkatli olmak için çaba göstermek” 6. Sıfat-Fiiller. eksümedin 7.“bırakmak. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili: okıġan bitigen 6. bol-: bulun bol.“dikkatle bakmak. -gAlI: alġalı.“uzak durmak” d. kıl-: asıġ kıl. vebal kötrü bardı 3.“fayda sağlamak”. -(X)pan: ukupan. akıp gelmek” 5. -gInçA: tutġınça sen. azad etmek” c. yırak tur.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.“dik durmak”.“ esir olmak”.“aka gelmek.“artmaya devam etmek” 3 . bardaçı er 11. -mAdIn: kılmadın. toġmaduk -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili: kelmişiŋde. taŋ ata yortalım 4. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutġuçı. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşmuştur: tapınġuluk. kėl-: aka kel.“söyleyivermek” 4. bar-: arta bar. otlap. et-: çak et. buşı bol. -(I)p: körüp. körgeli 5. tur-: dik tur. toġmış küni -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli: çıkar teg 4. Zarf-Fiiller. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu: taplamaz neŋ 5.“yardım etmek” Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil 1. ukuġlı 7. bil-: adra bil.“artmaya devam etmek” 2. kömüp 2.“ayıra bilmek” 3. -(y)I: aġırlayu tut. Ünite . tut-: elig tut. -A: adra tutar.“ses çıkarmak” e. körmeginçe 6. -DAçI: Gelecek zaman anlamı taşır: keldeçike.“öfkelenmek” b. ögüngüçi 8.4. boş kıl. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşır: bıçası neŋ Zarf-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Zarf-fiil e kleri 1. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutuġlı. kılġuluk 10. tur-: arta tur. baruban 8.

terilmegey türkünüm emdi çerig çergeşür 9. kılġu e. körd. negü tėr ėşitgil kişi ödrümi d. ukar ėrse şi‘r hem koşar ėrse öz 6. köni sözni yüdgen ukuşlug ere 7. bu kürsi özele öz oldurdukı e. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil vardır? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde asıl fiil+ulaç+yardımcı fiil yapısında birleşik fiil yoktur? a. kaçan keldi ėrse Medyen suvıŋa buldı d. nėgü tėr ėşitgil köni sözlüg ėr b. tiler erdim emdi bu yaŋlıġ kişig b. ukuşluġ biliglig bėg ėrmiş ol 5. maŋa bütsü mindin tiyü bilmesü . törütmişte yok bil aŋa tuş teŋe e. meger bitgey ök aŋar ölmişinde burun 3. Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. kılınçım yayıġ tėp ne ersel özüm d. toġuġlı kim ölmez tėse bütmegil c. çoğul kişi çekimi kullanılmıştır? a. körü barsa yinçke sakış hendese e. yiyümedi bardı körüŋ halini d. köni tiyü bilsün kişiler seni b. Aşağıdaki cümlelerin fiil hangisinde geniş zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir? a. bilip iter işni ökünmez kidin c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde 1. kalı yandru yansa kaçumaz adak d. negü teg yaraşur törü buzsamız d.64 XI-XIII. kimi sevse ermiş köŋül arzulap c. telim başlar yuvaldımat c. Aşağıdakilerden hangisi birleşik fillerde kullanılan tasvir fiillerinden biri değildir? a. tiler ėrmiş erdem idilerin ol d. aça bėrdi sözüm yorıttı tilig 2. bir ol yaŋşar ėrse kereksiz sözüg c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. biligsiz tirig erken atı ölüg 4. biliglig kişi kör bilür iş ödin e. biligsizlik erni çökerdi kodı e. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil eki yoktur? a. kėçe d. çıkarı üçün terk yatarın yıkar c. bu tamuġ ol kim va‘de kılnur ėrdiŋizler e. ayıtġu sözüm bar ayu bėr maŋa d. körüp b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yoktur? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. tilek arzu bulġay bu kolsa kalı c. ture. kal10. aġır neŋ kamuġı aġır kılġuka b. okın urdı ödlek köŋül kıldı baş b. Taŋrı tirgüzür hem öldürür e. barb. köŋül taplamış işni kılġu kerek c. men ündep olar ma maŋa kėlgeler e. bilmedin c. taŋrı fermanıka bolġaytı yahşırak olar b. sızġurġalır üdikler essiz yüzi burġurar b. kelc. iveklik bu ėrdi seni bilmedin b. uġınça 8.

Ankara 2004. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). c 7. Dīvānu Lugāti’t-Turk’te Söz Yapımı. Erdal. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Marcel. Agop. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Atebetü’l-hakayık. TKAE Ankara 1979. ------. e 10. Osman F. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDK. Geniş Zaman eki de aynıdır: {-(yX)r} ve -ar/er+zamir kökenli kişi ekleri. .Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Nesrin. Ankara 1979. TDK. Ankara 1986. İndex. Sıfat-Fiiller. Birleşik Fiiller 65 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Karahanlı Türkçesinde düzlükyuvarlaklık uyumuna girmez ama Türkiye Türkçesinde ek uyuma girer ve her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Reşid Rahmeti. Kişi eki olarak iyelik eki kökenli ekler gelir. Belirsiz geçmiş zaman eki Karahanlı Türkçesinde {-mIş men}’dir. Ankara 1985. Şart kipinde ise Karahanlı Türkçesinde –sA+zamir kökenli kişi ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde –sA+iyelik eki kökenli kişi ekleri ile çekimlenmektedir. d 2. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Nuri Yüce. Reşid Rahmeti. “Gelecek Zaman” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Mehmet Vefa. ------. Eraslan. Ünite . 900. Ek. Yanıtınız yanlış ise. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gazi Üniversitesi. Yanıtınız yanlış ise. Zarf-Fiiller. TDK Ankara 1986. Yanıtınız yanlış ise. İstanbul 1951. Ahmet. Ankara 2004. İstanbul 2008.Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Gelecek zaman için Karahanlı Türkçesinde -gay/-gey/-ga/-ge ve –gu/-gü ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde -acak/-ecek eki vardır. Yanıtınız yanlış ise. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Atalay. Ankara 2009. TDK. Ankara 1986. Ata. TDK Yayıları. a 6. Yanıtınız yanlış ise. Nalbant. Bilgen. Emir kipinde her iki dönemde de her kişi için ayrı kişi ekleri kullanılır. c 4. Ankara 1984 Dilaçar. d 8. e 5. -(y)I. TDK. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 1989 Ercilasun. Bayraktar. TDK. c 3.I İsim. ------. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.4. Reşid Rahmeti. -A: Bu ekler Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır. Kutadgu Bilig I Metin. Türkçede Fiilimsiler. İstanbul 1980. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Karahanlı Türkçesindeki belirli geçmiş zaman Türkiye Türkçesindeki gibi {-DX} biçimindedir. İpek. TDK. Yanıtınız yanlış ise. -gAlI: Türkiye Türkçesinde –alı/-eli biçimindedir -gInçA: Türkiye Türkçesinde –ınca/-ince biçimindedir -mAdIn: Türkiye Türkçesinde –madan/-meden biçimindedir -(X)pan: Türkiye Türkçesinde yoktur -er/-mez erken: Türkiye Türkçesinde -er/-mez iken biçimindedir Yararlanılan Kaynaklar Arat. “Belirli Geçmiş Zaman” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Besim. TDK Ankara 1972. ------. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sertkaya. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Aysu. Eski Tükçe’de İsim-filler. b Yanıtınız yanlış ise. a 9. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleri şunlardır: -(I)p. ------. Leiden-Boston 2004. Her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. Yanıtınız yanlış ise. İbrahim. “Fiil Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Taş. “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutadgu Bilig III. Kemal. Hacettepe Üniversitesi. A Grammar of Old Turkic. Yanıtınız yanlış ise.

5 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılı seçilmiş metinlerin bir bölümünü yazmasından okuyup çeviriyazısını yapabilecek. Anahtar Kavramlar • Karahanlı Türkçesi Örnek Metinler • Sözcüklerin yapısı • Sözcüklerin anlamları İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ÖRNEK METİNLER • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII. Seçilen bölümlerdeki sözcüklerin yapısını çözümleyebileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler . Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.

3. 0068. sayfa) Çeviriyazı yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur 1. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip . 5. 0 7. 8. 18.Karahanlı Türçesiyle Yazılmış Örnek Metinler METİN İNCELEME I Kutadgu Bilig’in “Yaruk Yaz Faslın Ulug Tavgaç Bugra Han Ögdisin Ayur” Bölümü Orjinal Metin (Fergana nüshası 17. 4. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı 2. 0065. 0067. 6. 0070.

çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün 0079. 12. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze 0080. ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara 0077.68 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili 0071. iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin 0081. 18. kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın 00 16. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin 0076. 15. 20. 0 10. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer 0074. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar 00 19. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı 11. 14. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer 00 13. 17. 9. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin .

1 Fergana Nüshası. .2 Fergana Nüshası.5.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 69 Metin 5. Ünite .

Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar. Sayfa) Çeviriyazı yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur 1. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim . mavi. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara 15. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi. işitmedinse benden söz dinle 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. al. ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar 11. eşini çağırır 14. erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar 18. yayılıp döşendi. katılarak güler. yamacı ve tepesi yeşil. METİN İNCELEME II Kutadgu Bilig’in “yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur ” Bölümü Mısır nüshası Orjinal metin (386. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim 2. kıl kuyruk göğü kapladı. dağ. sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın 16. Keklik yüksek sesle öttü. sarı.70 XI-XIII. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu. Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç. kırmızı (ile) süslendi 6. uzaklaştırdı. parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu 4. Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı. dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister 3. Kaz. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü. ördek. dünya sonra tamamiyle misk koktu 10. sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der 20. balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak 5. Güneş yine yerine dönmüş olacak. dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı 2. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır. gece-gündüz mezamir (ilahi) okur 17. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü. vadi. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı. 3. Ova. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı. dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu 9. Dünya sırrını getirip bana açtı. mor. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter. anlatır 1. Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi) 7. kır. dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır 13. kimisi koşar kimisi su içer 12. kuğu. çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler 19. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi. 4. al giyip süslendi 8. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler.

Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım. fırtına yel gibi hayatımı tükettim 2. yine gel sen bana. 6.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 71 5. 9. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı.3 Mısır Nüshası. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım 10. ben seni elimde tutayım. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim Metin 5. 8. 5. (386. Eyvah gençliğime. huzurunu ben şimdi kaybettim. . Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim. Ey gençlik. 7. tam tutacakken elimden kaçırdım. yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım 3. Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş 6. senin için ipekler döşettim 4.5. Ünite . Sayfa) Türkiye Türkçesine Aktarma Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler 1.

esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. 45) Metin 5. Türkiye Türkçesine Aktarma (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok. bugün yüzüme safran tohumu sürdüm. 45. Yüzyıllar Türk Dili 7. söz verip sözünüzden dönmeyin. 3. dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm. 60. boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim.72 XI-XIII. 60) Metin 5. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). 10. 9. Türkiye Türkçesine Aktarma Beni avlayıp bırakmayın. ben uzaklaştırdım.5 DLT II. ben sana acıyorum. 8. gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor. Ey gençlik.4 DLT I. gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor. 2. 235) . 2 METİN İNCELEME III DLT’den Seçilmiş Dörtlükler 1. bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki). Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı. nafile. Dörtlük Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız (DLT III. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. Dörtlük Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar (DLT II. Dörtlük Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (DLT I.

Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler. 97. Ünite . Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik. Metin 5. Dörtlük Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur (DLT II.7 DLT II. 73 Türkiye Türkçesine Aktarma 4. Metin 5. 97) Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik.6 DLT III.8 DLT II. 235.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 3 . Türkiye Türkçesine Aktarma Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular.5. Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. 97.

Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VI.74 XI-XIII. Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında biligdin urur men sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adet yolı bilig bil sa‘adet yolını bula bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi süŋekke yilig teg erenke bilig eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig bilig bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig erken atı ölü .

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.9 Atabetü’l-Hakayık. 75 .5. Ünite .

insan için de bilgi odur. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek.76 XI-XIII. mutluluğun yolu bilgi ile bulunur. METİN İNCELEME V Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VII.10 Atabetü’l-Hakayık C 13. Bilgili adam ölünce adı kalır. bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir. cahil olan erkek ise kadın gibidir) Kemik için ilik ne ise. ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış. bilgisiz sağ iken ölüdür. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. kemiğinki ise iliktir. 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur. bilgi edin ve mutluluk bul! Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Sözüme bilgi ile temel atarım. insanın süsü. güzelliği akıldır. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. . Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında ėşitgil biliglig negü tėp ayur edebler başı til küdezmek tėyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur ne kim kėlse erke tilindin kėlür tilindin kim edgü kim ėsiz bolur ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ küdezilse bu til küdezlür özüŋ resul erni otka yüzin atġuçı til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Metin 5. iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz. İnsanlar bilgi ile tanınır.

Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi.11 Atabetü’l-Hakayık C15. İnsana ne gelirse. Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ. Bu özellik. Eski dönem metinlerinde kimi durum ekleri eksiz de ifade edilmektedir. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır” Dilini sıkı tut. Türkiye Türkçesine Aktarma Dinle. dilinden gelir.5. dili yüzünden kimi iyi. Ünite . dilini korursan kendini de korumuş olursun. sözüŋ. dişin kırılmasın.12 Atabetü’l-Hakayık C15. dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar. Yukarıdaki metinde bu özelliği gösteren yapıları belirleyin ve açıklayın. özüŋ. eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır. bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler. Dilini tut.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 5 . başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir. sözünü kısa kes (az konuş). yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır. kimi kötü olur. gel. 77 Metin 5.

Belirtme durumu eki b. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Birçok renkli çiçek gülerek açıldı 2. Beni avlayıp koyun 3. Beni bırakmayın avlayın d.Türkiye Türkçesinde g-’ye değişmiştir. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı c. Fiilden fiil yapım eki. belirli geçmiş zaman eki c. c. isimden fiil yapım eki. b. İsimden isim yapım eki. 3. eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig cümlesinin Türkiye Tükçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. fiilden fiil yapım eki. 3. tekil kişi iyelik eki. 3. tümen tü çėçekler yazıldı küle dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. tekil kişi iyelik eki. kemiğin ise akıl c. İsimden fiil yapım eki. ve 10. d. Erenlerin görkemi akıldır. Koşan bir bulut gibi yiğitliği gönderdim b. İnsanın süsü. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı b. Ayrılma durumu eki 5. belirli geçmiş zaman eki 4. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı 9. Yönelme durumu eki c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. e. soruları aşağıdaki cümleye göre cevaplandırınız. İsimden fiil yapım eki. yön gösterme durumu eki c. güzelleşir e. 3. Yönelme durumu eki c. kemiğinki ise iliktir. tekil kişi iyelik eki. fiilden fiil yapım eki. Avlap meni koymaŋız 9. Çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir . güzelliği akıldır. tekil kişi iyelik eki. Sözbaşındaki k. Çeşitli renkteki çiçekler gülerek yayıldı c. e. Birliktelik eki d. yönelme durumu eki d. Kişi adılı kaynaklı kişi eki kullanılmıştır. Yüzlerce renkteki çiçek gülerek açıldı d. Belirtme durumu eki. fillden fiil yapım eki. 2. İnsan kemik iliği ile akıllanır. isimden fiil yapım eki. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim c. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz cümlesindeki udır ėrdiŋ ėrse’nin çekimi. 2. 2. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl dizesindeki tonandı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak doğru olarak verilmiştir? a. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. İyelik eki e. İsimden fiil yapım eki e. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi e. aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. İnsanın ve kemiğin akıl ve iliğe ihtiyacı vardır b. Ila suvın keçtimiz cümlesindeki keçtimiz sözcüğü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Fiilden isim yapım eki. Yukarıdakilerin cümlenin TürkiyeTürkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerin hangisidir? a. d. Beni avlayıp bırakmayın e. Belirtme durumu eki d. Zarf-fiil eki b. 2. Binlerce renkli çiçek açılarak güldü e. Sözcük keç. Koşan bulut gibi gençliği kovaladım. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir? a. belirsiz geçmiş zaman eki d. Yürüyen bulut gibi yiğitliği gönderdim d. yönelme durumu eki b. Ermiş kişilerin gücü akıldır kemiğin ise iliktir 7. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı d. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi b. Beni avlayıp bırakın b. belirsiz geçmiş zaman eki b. çoğul kişi emir kipi 10. belirli geçmiş zaman eki e. 3. yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig ifadesinde aşağıdaki isim çekim eklerinden hangisi kullanılmıştır? a. 6. balık kudrukındın kozı burnıŋa cümlesindeki burnıŋa sözcüğünün aldığı ekler. Yürüyen bulut gibi yiğitliği bekledim.köküne dayanır. Belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir.78 XI-XIII. yön gösterme durumu eki e. 2. yön gösterme durumu eki 8. Beni avlayarak koyun c.

tekil kişi geniş zaman eki) 4. al. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). giysi”+an (isimden fiil yapım eki)+dı (3. yüz” kızıl “kızıl.“esir etmek” < bulun “esir”+a (isimden fiil yapım eki)-r (geniş zaman eki).“damlamak”-ar (geniş zaman eki) tükel “tamam.tekil kişi iyelik eki)+i(belirtme durumu eki) sen “ikinci tekil kişi adılı” yırat. baygın” köz “göz” kara “kara. hep” körk “güzellik” < kör.“görmek”-k (fiilden isim yapım eki)+(ü)+m (1. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. kırmızı” yüz “yüz” andın “ondan (ol zamirinin ayrılma durumu)” tam. kırmızı (ile) süslendi. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün Sözcük Çözümlemeleri” kısmı yeniden gözden geçiriniz. a 8. c 9. b 5.“uzaklaştırmak” < yıra. Dörtlüğünün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. a 2. b 10. Dörtlüğünün Türkiye Türkçesine” çevirisini yeniden gözden geçiriniz.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 79 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.“uzaklaştırmak” < yıra. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. Bölüm 3. bütün” < tüke.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-m (1.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-ŋ(2. kırmızı” . Ünite . e 6. ben sana acıyorum.tekil kişi eki) saŋa “sen adılının yönelme durumu” ay “ey” kamuġ “bütün. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. Beyitinde Yer Alan Sözcüklerin Çözümlendiği” kısmı yeniden gözden geçiriniz. ben uzaklaştırdım esirke. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün VI.“süslenmek” < bediz “süs”+e (isimden fiil yapım eki)-n (fiilden fiil yapım eki)+mek (isim-fiil eki) kızıl “kızıl. tekil kişi belirligeçmiş zaman) yaşıl “yeşil” < yaş “yaş.“tamamlamak”-l (fiilden isim yapım eki) tuz “tuz” eki)-p (zarf-fiil eki). dörtlüğünün” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. kurı. acımak”-p (zarf-fiil eki) açı. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelmeme I’in 5. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) yana “yine. Sıra Sizde 2 esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım Ey gençlik.5.“kaçmak”-ar (3. mor. bul(u)na. siyah” meŋiz “beniz. sarı.tekil kişi eki) yırat.“donanmak” < ton “elbise.“esirgemek. d Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. taze”+ı (bağlama ünlüsü)+l (isimden isim yapım eki) bezen.“acımak”-r (geniş zaman eki)-men (1. c 7. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) men “ben”+i (belirtme durumu eki) öles “süzgün. bütün güzellik(ler) ondan damlıyor (sanki).“kurumak”-mış (geçmiş zaman sıfat-fiil eki) yıġaç “ağaç”+lar (çokluk eki) tonan. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.tekil kişi eki) Sıra Sizde 3 Bulnar meni öles köz Kara meiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden gözden geçiriniz. tekrar” ol “o” kaç. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden okuyunuz. b 3. mavi. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme II’nin 1. d Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in 8. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.

-----.I İsim. Nalbant. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. TDK. Besim. Robert. TDK. Taş. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. Ankara 2009.“bilmek”. TDK Ankara 1986 Brockelmann. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-.(i)g (fiilden isim yapım eki)+lig (isimden isim (sıfat) yapım eki) kişi “kişi. kadın” er “erkek” cahil “cahil. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. değer”+lıġ (isimden isim yapım eki) dinar “dinar” ol “-dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır” biliglig “bilgili” < bil. Compendium of the Turkic Dialects I. Eski Tükçe’de İsim-filler. Reşid Rahmeti. sözüŋ. Vol. James Kelly. Gazi Üniversitesi. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. TDK Ankara 1989. TDK. değer”+sız (isimden isim (sıfat) yapım eki) bişi “akçe. Dankoff. tekil kişi geniş zaman eki) tişi “dişi. Ankara 1985. I-II. Atebetü’l-hakayık. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. Nuri Yüce. Old Turkic Word Formation. Talât. Reşid Rahmeti. Leiden 1954.“olmak”+(u)r (3. Yüzyıl Türk Şiiri. TDK. Gerard. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. cahil” < bil. Ankara 1986. Ahmet. Divānü Luġāti’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. TDK. 1982. Tekin. bilgisiz” biligsiz “bilgisiz. İndex. ___. işaret sıfatı” cahil “cahil. XI. Arat. Steingass. Ankara 1984. Kutadgu Bilig I Metin. İstanbul 1980. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir.. Kemal.(i)g (fiilden isim yapım eki)+siz (isimden isim (sıfat) yapım eki) bahasız “değersiz” < baha “kıymet. İstanbul 1951. pul” kaçan “ne zaman” teŋ “denk. Reşid Rahmeti. Erdal.80 XI-XIII. ___. . İstanbul 2008. bilgisiz” Sıra Sizde 5 tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ------küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ ------küdezilse bu til küdezlür özüŋ ------til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Bu dizeleri Türkçeye çevirdiğimizde bu dizelerde yer alan tiliŋ. TKAE Ankara 1979. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. İstanbul 1942. Oxford 1972. London and New York 1988. sözünü. cahil olan erkek ise kadın gibidir) bahalıġ “değerli” < baha “kıymet. Sertkaya. Bu nedenle bu sözcüklerde eksiz belirtme durumu bulunmaktadır. Ercilasun. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Ankara 1947. Leiden-Boston 2004. Ankara 1986. özüŋ. yüzüŋ sözcükleri dilini. Clauson. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. insan” bu “bu. -----. Wiesbaden 1991. Eraslan. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Carl. TDK. F. Mehmet Vefa. Harvard University. eşit” bol. Atalay. A Grammar of Old Turkic. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Kutadgu Bilig III. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Marcel. İbrahim. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . A Functional Approach to the Lexicon. TDK. özünü ve yüzünü biçiminde çevrilmektedir. İstanbul 1943.“bilmek”. -----. TDK. Osman F. İstanbul 1943. -----.

.

Harezm Türkçesi eserlerini sıralayabilecek. Harezm Türkçesinin ses yapısını ayırt edebilecek. Harezm ve tarihini açıklayabilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Harezm Türkçesinin şekil bilgisini açıklayabileceksiniz.t Amaçlarımız 6      • • • • • • • XI-XIII. Harezm Türkçesini tanımlayabilecek. Anahtar Kavramlar Harezm Harezm Türkçesi Harezm Türkçesi Eserleri Ünlü değişmeleri Ünsüz değişmeleri Çokluk ekleri İyelik ekleri • • • • • • İsim hâl ekleri Bildirme ekleri Zamirler Sıfat fiil ekleri Zarf fiil ekleri Fiil çekimi İçindekiler • • • • HAREZM TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ • SES YAPISI • ŞEKİL BİLGİSİ Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalmaktadır. Afrigoğullarının kendi dili. Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. İran. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı Harezm Türkçesi de oluşmuştur. Bu yüzden Sâmânlılar ve Selçuklular tarafından bölgeye atanan valiler kısa zamanda istiklallerini ilan edebilmişlerdir. Hindistan. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. bu dilin. Bölgenin Araplar tarafından fethinden sonra yalnızca ülke adı olarak kullanılmış. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. yüzyıl Arap coğrafyacıları ve tarihçilerinin kaydettiklerine göre Ürgenç ve Zencan’a Türk kapısı denilmesi. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Harezm Türkçesiyle eser verilmesi de bu döneme rastlar. Bu dönemde Harezm’de Kıpçak. Gazneliler ve Selçuklular döneminde idare ve ordu Türklerin elinde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştır. yüzyılda Dîvânü Lügâti’t-Türk’te bölgede yerleşik Türk boyunun adı olarak Küçet isminin geçmesi bölgede daha o dönemdeki Türk varlığını göstermesi bakımından önemlidir. Harezmşah. ama Afrigoğulları bölgede Harezmşah unvanıyla bırakılmıştır. sulama kanallarıyla da tarımda ileri bir seviyeye ulaşmışlardır. Harezm. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir . takvimi. İranî bir dil olduğunu göstermiştir. fethini güçleştirmiştir. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. Bölgenin tabiî barikat görevi yapan Ceyhun nehri ve kanallarıyla çevrili olması savunulmasını kolaylaştırmış. 1097’de Sultan Sencer. XI. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi HAREZM VE TARİHİ Harezm. ölçüsü ve parası vardır. başkent Ürgenç’e taşınmış. Bu sırada bölgeye bir süreden beri yerleşmeğe başlayan Oğuzların yanında Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesiyle Harezm bölgesinin nüfus yapısı Türklerin lehine değişmeğe başlamıştır. Çin. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. X. Komşularıyla yaptıkları ticaret sayesinde çok zenginleşmiş. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. dini. burada yaşayan halka da Harezmî (=Harezmli) denilmiştir. Yapılan araştırmalar Harezmce diye de adlandırılan bir dil kullandıklarını.

batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. yüzyılda altın çağını yaşamıştır. Harekeli metinlerde bile ünlüler harflerle yazılarak gösterilmiştir. yy. İl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. Bölge XIII. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. Resim 6. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. yy.-XIX.84 XI-XIII. yüzyıldan sonra yerini Çağataycaya bırakmıştır. XIII.1 Karahanlılar (8401212) ve Harzemşahlar (1097-1231) Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. 1 Harezmlerin tarihi hakkında kısaca bilgi veriniz. Harezm Türkçesi üzerinde yazı ve söz varlığı bakımından etkili olmuştur. Yüzyıllar Türk Dili devlet olmuş. Kalmuk saldırıları yüzünden ticaret sekteye uğramış ve 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. XVI. HAREZM TÜRKÇESİ Harezm Türkçesi.ın başlarından XIV. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz.ın sonlarına kadar Altunorda’ya bağlı kalmıştır. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. . Bu bölgeyle sınırlı kalmayıp Altınorda’nın bazı şehirleriyle Kırım’da da yazı dili olarak kullanılmıştır. XIV. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. yüzyıllar arasındaki hanlıklar döneminde ilim ve kültür hayatı zayıflamış. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. XI-XIII. Karahanlı Türkçesi de. yüzyıldan itibaren ürün vermeğe başlayan ve Orta Türkçe döneminin ikinci basamağını teşkil eden bu yazı dili XIV. yüzyıllarda nüfus yapısı ve siyasî bakımdan Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır.

Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. fiiller. Paris’te bir. Eserin Londra’da bir. M. yıglayısar. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Moğolca nüshasını 1938’de N. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. Taşkent. isim çekimi. Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Hive. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. Saint Petersburg’da altı. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. N. Bunun dışında Paris. En eski nüshası Londra British Museum Add. Arkeoloji Müzesi. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. S. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. Farsça. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. Moğolca. • Çok heceli kelimelerin sonundaki +g düşmüştür: arıg > arı. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. • Görülen geçmiş zaman kipinin çekiminde birinci çokluk şahıs eki -dümiz yerine -duk olmuştur: bèrdükimiz • İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanmıştır: atlıg / atlı • Yönelme eki +ka / +ke’nin yanında +A da kullanılmağa başlanmıştır: bizge / bize • Gelecek zaman eki olarak -IsAr. 1313-1314 yıllarında İslam adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] . Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. -AsI kullanılmıştır: keçürgüm. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler. kurtulası HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. -gu/-gü. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 85 Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden Ayıran Başlıca Özellikler • /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanır: kadgu > kadgu > kaygu. Süleymaniye Kütüphanesi. İstanbul Üniversitesi.6. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. Şuster. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Ünite .

Yüzyıllar Türk Dili Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Birinci bap Hz. süluk. Üslubu gayet sade ve açıktır. Peygamberi. ikinci bap dört halifeyi. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. sy. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’d- dünyâ ve’d-dîn III. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Yeni Cami nüshası 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. zekat. nasihat. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. sohbet. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’te İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazması eldedir. nefis ve kalp. Kutb’un eseri Nizamî’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] . 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. marifetü’l-hak ve Hz. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Peygamber. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayınlanmıştır. iman. iradat. şeriat-tarikat.86 XI-XIII.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Eser. edep. Husräv u Şirin Qutba I-II: Warszawa 1958). Kazan. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. iktida.lı a b mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177 -202 yaprakları arasındadır. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Eser. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Paris. nr. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser.

Bu yazma 1436’da Herat’ta Mansur Bahşı tarafından istinsah edilmiştir. BANG ve R. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. British Museum’daki Arap harfli nüshayı Emir Neciboviç NECİB yayınlamıştır. Uygur harfli nüshayı Tourkhan GANDJEI. Le manuscript Oigour de la Bibliotheque Nationale adıyla Paris’te 1882’de yayınlamıştır. Miraç vakasını anlatan bu eser Nehcü’l-Feradis adlı bir eserden tercüme edilmiştir. Supplement Turc. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. Bu ünitede Harezm Türkçesinin bütünlüklü bir grameri değil.6. Eserin biri Uygur harfli (British Museum). . Millet Kütüphanesi) olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır. Pavet de COURTEILLE eseri Fransızcaya tercüme etmiş ve Arapça ibarelerle birlikte Miradj-Nameh. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. A. ŞÇERBAK. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. A. üslup ve konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzeyen yazarsız bir eserdir. üçü Arap harfli (British Museum. Orhun. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Oguz Kagan Menakıbı. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı.1 Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Oğuz Karluk şive özelliklerini göstermesi. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Mi‘rac-name.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 87 1353’te Harezmî tarafından Muhammed Hoca Bey’in arzusu üzerine yazılmıştır. İçinde gazel ve çok sayıda Farsça beyit bulunmaktadır. Eserin 1511’de Nureddin Ali bin Kiçkine Seyyid Ali et-Talikani tarafından Mısır’da istinsah edilen Çağatayca bir tercümesi de Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. 1001’de kayıtlıdır. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. belli başlı gramer özellikleri anlatılacaktır. Harezm Türkçesinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz ve Harezm Türkçesi eserlerinin belli başlılarını sayınız. Eserin tek yazma nüshası Uygur harfli olup Paris Bibliothèque Nationale’dedir. Uygur ve Karahanlı Türkçesi gramer bilgilerinin Harezm Türkçesi için de geçerli olduğunu unutmayın. W. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. no. Ünite . Muhabbet-name Mi‘rac-name Oguz Kagan Menakıbı 2 HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Daha önceki derslerinizde öğrendiğiniz Orhun. M. içerdiği Moğolca kelimeler dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. On bir küçük name şeklinde yazılan Muhabbetname mesnevi tarzında olup mefâîlün/ mefâîlün/feûlün vezninde yazılmıştır. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Uygur ve Karahanlı Türkçesinden farklılaşan yönlerine dikkat ediniz.2 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan bu eserin imlâ özellikleri. Paris Bibliothèque Nationale.

ben > men. tavar ~towar b) e ~ ö : teşük ~ töşük. / (=eğik çizgi) ekin veya kelimenin farklı şekillerini ayırmada kullanılmıştır. yablak > yawlak. teg > deg. kadgu / kaygu. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. arıg > arı. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen başlıca ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. Bazı kelimelerde ise t > d değişimine rastlanır. 4. < (=küçüktür) işareti ve > (=büyüktür) işareti kelimenin eski şeklinden yeni şekle gelişme yönünü gösterir. sargar. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süñük ~ süñek. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. ewrek ~ öwrek. Kelime ortasında. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. fiil kök ve gövdelerine gelen ekler . beñze.88 XI-XIII. em-dür-. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak.> sararaçıg > açı.> dèokı-dı. bol-. bar-. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: e è ı i o ö u ü 2. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a) Kelime köklerinde: sabır > sabur. ~ değişken şekil Ünlüler a 1. Örnekler verilirken isim kök ve gövdelerine gelen ekler +. seb. (atlıg > atlı. böri > börü.işareti ile belirtilmiştir. za‘ifluk Ünlü Değişmeleri a) a ~ o: bark ~ bork. tilkü ~ tülki. eb > ew. akşam > ahşam. katır > hatır Ünsüz Değişmeleri . esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. atlı < atlıg) 3.> sew-. sew- ~ söw-. Yüzyıllar Türk Dili SES YAPISI Açıklama: 1.> meñzeNot: bar. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. yöri- > yörüb) Eklerde: ademnüñ. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. 2. biñ > miñ. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. tè. adak / ayak.

biziñ. adak+ı Çokluk 1. yüz+üm Teklik 2. +A Bu ek ünsüz uyumuna tabi olmakla birlikte ikili kullanımı da sıktır: atka / atga. ewleri . bizim. • 3. +lA küçün. yalguzun biligle. 5. Yönelme Hâli: +GA. vaktta / vaktda Açıklama: Bu ek bazı örneklerde Eski Türkçede olduğu gibi çıkma hâli eki vazifesinde kullanılmıştır: kızlarda birin. kul+uñuz Çokluk 3. ŞEKİL BİLGİSİ İsim Çekim Ekleri İsimlerde Çokluk: Bütün kelimelerde +lAr ekiyle yapılmıştır: künler. Kişi: +lArI: atları. söz+üñ Teklik 3. kılıçın. Vasıta Hâli: +n. +KA. karındaş+ımız Çokluk 2. içre. oglıka / oglıga / oglıña 4. İlgi Hâli: +Iñ. boynın / boynını. Kişi: +mIz / +ImIz : öz+ümüz. kulnuñ. topraktın andan. +nIñ / +nUñ / +Im Düzlük yuvarlaklık uyumuna uymakla birlikte ikili şekiller de ağırlıktadır: atnıñ. + DAn Çıkma hâli eki +DIn’dır. soñınça 8. Kişi : +m / +Im : elig+im.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 89 Harezm Türkçesinde görülen ses değişimlerinin belli başlılarını sayınız. Kişi : +I / +sI : közgü+si. baylar Hâl Ekleri Kelime şekillerinde olduğu gibi eklerde de ikili kullanım yaygındır. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir: atındın. +n. feriştelerin. Yön Gösterme Hâli: +GArU / KArU / +KArI. 3. Çıkma Hâli: +DIn. +I Türkçe ve yabancı kelimelerde yükleme hâli eki +nI’dır. taşkaru ~ taşgaru asra. taşra 3 İyelik Ekleri Teklik 1.6. tünin kündüzin. +rA içgerü ~ içgeri. HŞ’de ise yükleme eki olarak +I da kullanılmıştır: elgin / elgini. bulutdan 6. ötümsüz ünsüzlerden sonra +tA olarak geldiği de görülmektedir: kapugda. 2. Yükleme Hâli: +nI. kişi iyelik eklerinden sonra ise bazen +n olduğu görülmektedir. / kulnıñ. kişi iyelik eklerinden sonra gelen zamir n’si ile ek başı /g/ sesi birleşerek /ñ/ sesini oluşturmaktadır. Ünite . müñüşde / müñüşte. künnüñ. Bulunma Hâli: +DA Bu ek genellikle +dA şeklindedir. idi atında soñ. Kişi: +ñIz / +IñIz : ata+ñız. biligni. neydin. Fakat burda da kuralsızlık ve farklı kullanımlar mevcuttur: koynıña. Eşitlik Hâli: +çA şirinçe. tünle 7. uçmakda. butka / butga. 1. közden. kim èrseyi 3. Kişi : +ñ / +Iñ : baş+ıñ. itçe.

bularnı (munlarnı. ba’zısı. -maz / -mez. andın. küçüm yet-miş+çe ‘gücüm yettiğince’. mençe. meniñ. alar) : alarnıñ (olarnıñ. kamugı Metinde geçen isim çekim eklerini bulunuz. anda. anıñ. anlar). mènsiz. mal tèr-dük+indin. sizi). ança. tog-ar+dın. biri. kayusı. barçası. alarga (allarka. öl-miş kişi. sizniñ. seniñ. mèndin. meniñle (mèn. Yüzyıllar Türk Dili a) Kişi Zamirleri Teklik 1. aña. Kişi: men. tüken-mes gına ‘tükenmez zenginlik’. bar-ur+ga. olar (anlar. Bu mu’addin kaçan kim edan okımak üçün munaraga miner bolsa bakar èrdi. ba’zıları. İñen sahib-cemal èrdi. öltür-ür. sensiz. sendin. Kırk yıl mu’addinlik kıldı. uç-ar kuş. anlarda). anlarnı). bizlerge). mundag ol: anı. sènsiz. mendin. menim. mensiz. anda. (anlarnıñ). uçtmahlıg er-dük+i ‘cennetlik olduğu’. anıñ. alardın (onlardın. birisi. aña. muña (muñar). -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu. andın. kuwar-mış taş. ne (nè). munuñ tèg. bizden (bizlerdin) Çokluk 2. Çokluk 1. mènçe. anlarnıñ). cümlesi. bizniñ. mèniñ. sènde. munça. (NF 364/7-10) Harezm Türkçesi iyelik eklerini sayınız. munda. sènçe. muntèg. kayu d) Belgisiz Zamirler adın. kel-ür yıl. tüş-er yèr. mende. sizde (sizlerde). Resulnıñ tè-miş+i. Kişi: alar (olar. c) Soru Zamirleri kim. meñleri bol-mas üçün ‘benleri olmadığı için’. 2. -ur / -ür. bizni (bizlerni.90 XI-XIII. Bagdad èlinde bir mu’addin bar èrdi. sizge (size. bizi). anlarga). tè-yür+de. sizleriñ). anıñla. barçaları. maña. 2. mènde. alarda (olarda. bizde (bizlerde). Kişi: biz (bizler). kıl-mış işlerini. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin. mènim. tog-mış+ta ‘doğduğu zaman’. anñla. Zamirler 4 5 Sıfat-Fiil Ekleri Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. Bu işni mudavamat kılu ‘aşık boldı ol mikdar boldı. sèniñle) Teklik 3. ansız. bizge (bize. alarnı (anlarnı). bizleriñ). anlarga). kıl-ur künüm. alardın (anlardın) b) İşaret Zamirleri bu: munuñ. sizni (sizlerni. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ. sizlerge). saña. añar. munı. bat-ar+ga. tañ at-mış+ta. Mescidke yakın bir nasraniniñ ‘ayalı bar èrdi. bularga (munlarga). -yür: yara-r iş. Kişi: sen. -ir. kim hêç sabrı kararı kalmadı. kir-ür. seniñle (sèn. -r. bizlerniñ. bar-ur+ın. ança. . yok kör-er+im. biziñ (bizim. Kişi: ol. sèndin. alarda (anlarda). siziñ (sizim. mèniñle) Teklik 2. bularda (munlarda). sende. neme (nème). sizlerniñ. haberlig bèr-dük+indin. yan-ar köz. anlardın). kil-ir+in. konar+ga ‘konmağa’. alarnı (olarnı. bulardın (munlardın). bular (munlar) : bularnıñ (munlarnıñ). sençe. alarnıñ. munları). alarga (olarga. Kişi: siz (sizler). kamug. anı. mundın. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. añar. -ar / -er . kör-mez yerde. anlarka. Salih atlıg. sizden (sizlerdin) Çokluk 3. sèniñ.

kèç-ip. Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri Zarf-Fiil Ekleri 1. kör-meyin HŞ. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç. 8. kel-ginçe. kör-e ~ kör-ü. Bu zarf fiilin genişletilmiş şekilleri -iben. 9. mün-üp. kişi: bek èr-ür-men. büt-güçi ‘inanıcı’. emgen-medin. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. kişi: suw-sen. -a / -e : aç-a. -gesi. 6. -up / -üp: agırla-p. ıncaya kadar’. -u / -ü: yakul-ı tursa. kel-gü yazuklaruñuznı ‘gelecek günahlarınızı’. Ünite . 5. in-gen ‘inen’. tüz-üp. Olumsuzu: yüreklig èr-mez. kötrü bilme-gen+i üçün ‘kaldıramadığı için’. ör-e ~ ör-ü. yè-gülük ne erse ‘yiyecek ne ise’. körüş-gülük bolsa. içer-ken. bil-medin. izde-p. bak-ası. kon-up. -ıçak. -galı / -geli. al-ıp. sözle-p. uruş-kanı. kop-galı. NF’te -gimçe. kir-gen sayı ‘girince’. 3. 5. sor-madın. ıd-geni. -uçak / -üçek: bar-uçak. tamam bol-gınça. öltür-ginçe. -içek. bagla-p. sanlıg-ol. kop-galu. kıl-gan+ıñ+nıñ. yap-up. tug-gaç. kuş i-mez-men. biti-güçi ‘yazıcı’. (nadiren) -meyin ‘madan / meden anlamında’: ay-madın. -kan / -ken: ayt-gan. eşitme-günçe. kişi: ay-ol. 2. -upan: kèl-iben. 6. köy-ügli. -ası / esi: andın yè-gesi. izder èr-ken. korkıp. bolmadın. 3. kılma-gu iş ‘yapılmayacak iş’. sewn-ü. kıl-galı. bol-u. yıgla-gan+ım. -ı (az). inan-gan. yapıcı’. kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. biç-igli tarıgçı. bèr-igli Tañrı ‘veren Tanrı’. -ıp / -ip. yè-gli+niñ. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘yapan. oltur-gaç. tap-up. men ol kuş-men. awla-yu. kör-ü ~ kör-e. tutupan (MM) 4. nakş it-igli. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. -ıglı / -igli. ak-a. öl-geli. 1. Olumsuzu: ivek èr-mez-men.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 91 3. kör-ügli. kılınç-sen. emget-meyin. -p. sor-up. ıd-a. yıkl-u yazdı. konak èr-mez-men. yuw-guçı ‘yıkayıcı’. tebren-ü. bölüş-üben. -madın / -medin. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. yat-gu yèr. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -ken (i. -glı / -gli. tè-p. Teklik 3. yol ur-uglı ‘yol kesen’. tap-madın. söz ay+geni. aç-ıp. kol-galu. yum-gınça ‘yumuncaya kadar’. 4.6. tè-yü bilse. yèr öp-geç ‘yer öpünce’. kıl-ası. kör-üp. tut-guçı ‘tutucu’. 7. . men kelgimçe. Teklik 2. ew-üp ~ èw-üp. bol-gaç. -alı / -eli. 7. haber ber-ü. kurtul-ası. rengin al-ıglı. -guluk / -gülük: al-guluk+nı. ayt-a ~ ayt-u. kör-ginçe. ayt-u başladı. yalbar-ıp. tik+ken+ge. toprak i-mez. sürt-geç ‘sürtünce’. öl-ügli. kirmeyin. kit-ip. al-galu. yoluk+kan. az èr-ür. yè-p. -gınça / -ginçe. tegir-ü. -üben. -uglı / -ügli ‘an / en’: oku-glı. büt-e. Bildirme Ekleri a) Geniş zaman Teklik 1. 2. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. bèr-güçi ‘verici’. daçı / -deçi (NF): kıl-daçı zelletler ‘yapılacak günahlar’. bile-y-üp. al-u baruñ. -gan / -gen.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yöriyür er-ken ‘yürürken’. yet-ginçe. ayt-kan. iç-medin. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’.

yok i-miş Fiil Çekimleri Emir-İstek Teklik 1. Yüzyıllar Türk Dili Çokluk 1. -gelim: bar-alıñ. -gul / -gül (tek tük). -kıl: bar-gıl. -ıñız / -iñiz. Çokluk 3. Teklik 3. köp-tür. açıl-sun. kan-su. -lıñ / -liñ. -uñız. kıl-ayım. kıl-sun. -ayın-men / -eyin-men (HŞ). kir-sü. kişi: bag èr-di. yıgla-gayın. kişi: bagda èr-sem. bar i-di. aktar-ıñ. tanuk-tur. sına-lıñ.-ayım / -eyim (nadiren). bar-dı (< bar èr-di). bol-uñız. oltur-uñuz. tap-uñ. kil-iñ. bar-sun. -ñuz. ogrı i-se. oku-ñuz. -gayım / -geyim (tek tük). -galıñ. -uñuz. okı-ñ. bayıt-kıl. kişi: men èr-dim. bil-iñler. bil-eyim. kişi: ot i-miş-sen. yat-ma-ñ. bar i-se d) Belirsiz geçmiş zaman Teklik 1. inanma-galıñ. bara-yın-men. ıd-alıñ. • Türkiye Türkçesinde bildirme eki olarak kullanılan +dIr. külçire-y-iñ. Teklik 2. Çokluk 2. -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın. tüş-gül. buyur-uñ. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ). c) Şart Teklik 1. bil-sün. kör-eliñ. bil-iñiz. kèltür-sünler. kèltür-üñ. kuç-ayın. bil-eliñ. kişi: -ayın / -eyin. bil-eyin-men. -alım / -elim (nadiren). -sun /-sün: bol-su. sına-yın. çık-alıñ. bagla-gayın. koy-uñ. yè-gelim. kişi: yügrük èr-se.-ıñ / -iñ. ayt-ıñlar. kör-üñ. öl-eyin. kişi: perìlig èr-miş. kèl-sün. Çokluk 1. nèdin turur. Teklik 3. awla-lıñ. kèl-sü. yè-geyim. biti-ñler.fiilinin geniş zamanlı çekiminden gelişmiştir: tur-ur > tur > dIr telim artuk turur. min-geyin. yarga-gayım. oku-ñlar. sözle-geyin. sew-gül. ederle-ñ. kişi: ehl èr-ür-ler. -ñlar / -ñler. 3. Teklik 2. kişi: yırak-biz. ıd-alım. töşe-ñiz. kişi: şagird i-dük. -gayın / -geyin. . tur. bar i-miş. kèç-sü. tile-geyin. aya-yım. bar-ayım. koy-su. işit-eyin. kör-üñüz. saç-ıñız. izde-liñ. bol-gul. Teklik 3. kişi: -ñ. ayt-ıñ. ayt-ıñız. kişi: fiil kökü . tè-sün. çek-eyim. al-sunlar. Teklik 3. oyna-lıñ. kıl-alım. b) Belirli geçmiş zaman Teklik 1. bol-ayın. -uñ / -üñ. tile-liñ. -ıñlar: başla-ñ. kör-gil. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar. -ñız / -ñiz. tur-su. kel-sünler. bar-dur. kişi: ot èr-señ. tut-sun. aya-yın-men. şah i-señ. kişi: -alıñ / -eliñ.92 XI-XIII. -gıl / -gil. bil-eyin. çewir-elim. Çokluk 1. at-sun.

silk-medin turur-miz ‘silkmedik’. Belirsiz Geçmiş Zaman Teklik 1. tüz-düñ. b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men. tapun-dum. tapşur-duñ. b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men. ayt-tım. -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’. kişi a) -dım / -dim. -duñız (NF’te nadiren). öp-tiler. sor-dum. ög-diler. c) -üp-men: kör-üp-men. işit-tük. Çokluk 2. kişi: a) -dıñ / -diñ. -dum / -düm. te-di. tile-dük. aydı. yarat-ıp turur. kèl-diñiz. kör-üp-miz. otur-mış. yaz-dıñ. kèç-ti. işit-tiñiz. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz. kör-düñ. kir-miş-sen. Çokluk 2. kıl-dımız. tap-duk. oltur-up turur.6. köç-tüm. -tılar / -tiler: başla-dılar. yitür-düm. tüş-tüm. ugra-dımız. ay-dıñız. kör-üp-men. kör-diler. toyur-dı. atan-dıñ. kel-dimiz. Teklik 1. Teklik 3. yit-tiler. oltur-duñız. kutrul-duñ. saç-tılar. kör-di. kir-di. kişi a) -dılar / -diler. c) -üp-miz: kör-üp-miz. ıd-tı. kişi a) -dıñız / -diñiz. b) -up turur-lar: bol-up turur-lar. kişi a) -duk / -dük. -dımız / -dimiz. tè-mişler. -ıp. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 93 Belirli Geçmiş Zaman Teklik 1. unut-tum. unut-tılar. Ünite . -tım / -tim. tap-tum. kişi: -r-men. yıgıl-mışlar. Teklik 3. kör-düñüz. -tıñ / -tiñ. kör-üpsiz gibi. çık-tuk. kop-tum. kal-duk. kıl-duk. aç-tı. Teklik 2. Rabgûzî’de Çağataycada olduğu gibi turur’suzdur. okı-dım. Teklik 2. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen. tile-dim. oturt-dı. tap-tıñ. Çokluk 1. -düñüz. ayt-tı. bol-mış. tüş-tüñ. Olumsuzu a) -madın turur + kişi zamiri: teg-medin turur-men ‘ulaşama-dım’. saç-tıñ. c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir. yıgla-dımız. -yur-men / -yür-men. Çokluk 1. yitgür-dü. kèl-miş. -tuk / -tük. yè-dim. kör-dük. -up turur: karga-p turur. sakın-dıñ. yè-diñ. öltür-dümiz. -dümiz (Daha eski şekil. yèdiler. -ur-men / -ür-men. b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz. Çokluk 3. ayıt-tılar. bagla-mış. kèt-ti. tüş-ti. koy-dı. -tuñ / -tüñ: aydıñ. ber-dük. okı-dılar. . -tıñız / -tiñiz: al-dıñız. yèttim. otur-mış-sen. talaş-tı. tüz-di. kişi: a) -dı / -di. tüşür-diler. Geniş Zaman Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar. koy-duñ. kişi: -mış / -miş: aç-mış. -duñ / -düñ. -tı / -ti: aç-dı. bar-duk. cehd it-tük. öp-tüñ. atlandur-dum. c) -üp-sen: kör-üp-sen. c) -üp-siz: kör-üp-siz. tök-miş. Çokluk 3. aç-tı. b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz. kör-düm. b) -p. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk. -ar-men / -er-men.

bil-ür-biz. yu) turur: bar-a turur. Teklik 2. targa-yur. Çokluk 3. .94 XI-XIII. -ar-sen / -er-sen. kişi -a (u. yu) turur-siz: bar-a turur-siz. ut-ar-biz. kişi -a (u. Yüzyıllar Türk Dili (Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men. kişi -r-biz. yu) turur-miz: bar-a turur-miz. Teklik 3. izde-yürler. bil-ür-sen. yolçıla-yur. kişi: bil-mez-miz / biz. -ur / -ür. kişi: bil-mez. yè-r-sen. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). Çokluk 1. kişi -a (u. ayt-ur-sen. kir-ürler. -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz. turur-men. -ar / -er. -ur ol. biti-yür-men. kişi: bil-mez-sen. tök-erler. -arlar / -erler. -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen. sına-r-sen. köy-er-men ayt-ur-men. tile-yür-men. kal-ur ol (MM). Bu şimdiki zaman şekli XIV. Olumsuz: Teklik 1. Şimdiki Zaman • Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri. -urlar / -ürler. ay-ur-sen. kıl-ur-miz. tè-yür-sen. bol-ur-siz. kör-er-biz. -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler. yè-yür-men Teklik 2. buz-man. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). ay-ur-lar. Çokluk 2. -ur-siz / -ür-siz. ayt-ur-miz / biz. tile-r-men. yıgla-yur-men. ayt-ur. yè-yür-sen. XIV. Çokluk 3. kişi: bil-mezler. bize-yür. bil-ür. tile-r-biz. Çokluk 2. asra-r. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. kişi -a (u. kişi -rlar. • -ısar + kişi zamiri. Çokluk 1. -ar-biz / -er-biz. tap-ar-men. gitmekteyim’. Bu şekil Çağatay döneminde şimdiki zaman haline gelmiştir. kişi: bil-mez-men. ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM). yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’. ayt-ur-lar. yaş-ar sizler (Miftah). yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. titre-yür-siz. kişi -a (u. -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz. kişi -ar-siz / -er-siz. ye-yür-biz. ata-yur-lar. Teklik 2. Gelecek Zaman • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). -aç-ar. ayt-ur-siz. yıgla-yur-sen. Teklik 3. yu) turur-lar: bar-a tururlar. kişi: bil-mez-siz. kèl-ür-men. kör-er-sen. yu) turur-sen: bar-a turur-sen. bèr-ür-biz. bil-men. kirmes ol (MM). işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz. kişi -a (u. kişi -r. Rabguzi’de görülen -y-men. yit-er. Çokluk 3. sözle-r-sen. kıl-u turur-miz. tile-yür. tiril-ür-men. bèr-ür. koy-ar-lar. -ur-sen / ür-sen. kal-ur-biz. alda-yur-sen. -y-sen. Teklik 3. -ar sizler. tut-ar-sen. kişi: -r-sen. kıl-man (Oğuzca). okı-r-men. Teklik 1. -yur / -yür: añl-ar. Çokluk 1. -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz. yıgla-yur-siz. yıgla-yur-biz. Çokluk 2.

c) -ası / -esi-biz: d) -eçek-biz: e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’. c) -gey-señ: d) -ası / -esi-señ: e) -güñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’. g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’. c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’. biti-gey. aldur-gay-men. bolgay-men. tut-ga-men. sanga bèr-gem ‘sana vereceğim’. b) -asılar / -esi-ler: c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’.6. kel-güñ yok ‘geleceğin yok’. . kel-gey-sen. h) -açak: Çokluk 1. bil-gey-miz. Teklik 3. ol takı kel-güsi turur ‘o da gelecektir’. Olumsuzu: -gum / -güm yok. bol-gay-miz. kişi: a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar. Çokluk 2. sakın-gay-sen. kişi: a) -ga / -ge-miz / biz: b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’. f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’. kir-gey-miz. öltür-gey-siz. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Teklik 3. kıl-ası. c) -ası / -esi-men (az kullanılır). bol-ısar. e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar. sol-ısar. f) -gu / -gü. bol-gay. kişi: a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen. -key. Gereklilik • -gu / -gü + kişi zamiri Teklik 2. tüz-gey-sen. tap-ga-men. bil-gü ‘bilmeli’. kişi: a) -ga / -ge.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 95 • -gum / -güm (+ turur). kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’. c) -gey-siz-ler : d) -ası / -esi-siz: Çokluk 3. bil-geyler. b) -gay / -gey. e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’. d) -ası / -esi. b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik). Ünite . kişi: a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). -kay / -key-men. men me sanga bol-gam ‘ben de senin olacağım’. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’. kişi: a) -ga-siz: al-ga-siz b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz. tap-ga. Teklik 2. bak-ası. gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. Teklik 1. d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. yürit-gey-men.

Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur. 778. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen. er- / èr. XLVIII+989 s. -sa-miz / -se-miz. Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: London 1972. tavar ~towar Harezm Türkçesi Söz Varlığı . kişi: -sa / -se: tedi er-se Çokluk 1.> yörü3. s. 2. olmak’. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. -ga / -ge-biz.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. Harezm Türkçesi söz varlığının genel seslik özellikleri ise şöyledir: 1. FAN Uzbekskoy SSCB. Harezm Türkçesi metinlerinde /è/’nin kullanımı ise karışıklıktır. İzdat. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak Clauson sözlüğüdür. Karahanlıca’dan Çağatayca’ya geçişte /e/ > /i/ değişiminde Harezm Türkçesi /è/yanlısıdır.: (FAZILOV. Oxford University Press.‘sezmek’. s. erkek’. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır: a) a ~ o : bark ~ bork. Sir Gerard CLAUSON. sez.96 XI-XIII. İzdat. sen / sèn ‘sen’. E. kişi: -a / -e: Çokluk 1. (CLAUSON. FAZILOV. kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz Çokluk 3.) • Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır.‘imek. E. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz Çokluk 1. kişi: -sa-biz / -se-biz. kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler Harezm Türk çesi eserlerinin söz varlığı üzerine bütünlüklü bir çalışma henüz yapılmamıştır. 647. FAN Uzbekskoy SSCB. kişi: a) -a / -e-men: b) -ga / -ge-men: targa-men. -sam / -sem: tap-sa-men Teklik 2.) Harezm Türkçesi söz varlığı için bir diğer kaynak da E. /e/’li ve /è/’li biçimler bir arada kullanılır: er / èr ‘er. FAZILOV’un hazırlamış olduğu iki ciltlik Harezm Türkçesi sözlüğüdür. Yüzyıllar Türk Dili Dilek-İstek Teklik 1. kişi: -sa-men / -se-men./ sèz. -sak / -sek. sözlüğünde Harezm Türkçesi söz varlığına da yer vermiştir. köyge-men c) -am / -em: d) -gam / -gem: bol-gam e) -ay / -ey-men: Teklik 2. kişi: -a / -e-biz. kişi: - Şart Teklik 1. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ Teklik 3. -señin (HŞ): teslim kıl-sak Çokluk 2.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. -sañan / -señen (HŞ). böri > börü. yöri. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır. -ka-biz: Çokluk 1. çulganga-sen Teklik 3.

büte-] ‘bitmek’ arıg / arı ‘temiz’ er / èr ‘er. seb. tilkü ~ tülki.= Mo.] ‘kadeh’ er- / èr. Kelime ortasında. kadgu / kaygu. bol-. akşam > ahşam.> sararaçıg > açı.> sew-. teg > deg.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 97 b) e ~ ö : teşük ~ töşük. yablak > yawlak. beñze.‘imek. biñ > miñ. em-dür-./ gèl. Eski ve yeni şekilleri bir arada kullanılan veya farklı imlâlar ile yazılan kelimelere örnekler: böri / börü ‘kurt’ anıñ / anuñ ‘onun’ büt(1)-/bit-[Tü. sew- ~ söw-. kır’ . kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. adak / ayak. bar-./ bèlgür- ‘: belirmek’ gel. ewrek ~ öwrek. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. erkek’ ayak / adak [Fa. eb > ew. ben > men. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır.‘bitirmek’ göz / göz ‘göz’ boz / moz ‘boz. büt. tè. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- 4. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür.6./ bitir.> meñzeNot: bar. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. arıg > arı. Aynı kelimenin Karahanlıcada veya Eski Türkçedeki biçimiyle kullanıldığı da görülür.‘gelmek’ birle / bile ‘ile’ gögüs / gögüz ‘göğüs’ bitür. katır > hatır Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler 1. Bu ikili kullanım ödünçleme kelimelerde de görülür. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir.> dèbutak > budak okı-dı. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. Kelimelerin eski ve yeni biçimlerinin bir arada kullanılmasının yanında kimi kelimeler farklı imlâ ile yazılabilmektedir. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz. sargar. Ünite . olmak’ badram / bayram ‘bayram’ erdini / èrdini ‘mücevher’ balık / baluk ‘şehir’ eren / èren ‘eren’ bedik / bèdik / bedük ‘büyük’ erkek / èrkek ‘erkek’ belgür. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süngük ~ süngek. Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesi ile kıyaslandığında Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw.

[Fa.[Ar. + Tü. -e doğru’ yaruk / çaruk ‘ışık’ yètgür.] : edepsizlik rahatlıg [Ar. + Tü.] : tatlılık hvuşluk [Fa. + Tü.] : büyücü safalıg [Ar.] : hoş. viranelik şadilık [Fa.] : hakirlik şirinlik [Fa.‘yürütmek’ yultuz / yulduz ‘yıldız’ yüzlüg / yüzlü ‘yüzlü’ 2.[Fa.] : büyücü kavılandur. + Tü. + Tü. bahâdur = Mo.] ‘cennet’ ulus / ulus ‘memleket. + Tü.] : rahatlık esrüklük [Ar.] : sarhoşluk hacatlıg [Ar. + Tü. + Tü.] : haraplık.] : sultanlık c aşıklık [Ar.+Tü.] : salınarak yürümek şeksiz [Ar. Yüzyıllar Türk Dili tile. + Tü. bagatur maslahatlıg [Ar. + Tü. taraf. + Tü. + Tü. + Tü. +lIG +çI.] : ihtiyaç suratlıg [Ar. + Tü.] : cadılık nazüklük [Fa.‘doğurmak’ tolun / tolun ‘dolun’ töl / döl ‘döl’ törtinç / törtünçi ‘dördüncü’ tur. + Tü.] : övülmüşlük bahadurluk [Fa.] : kuvvetlendirmek bagçı [Fa./ dogur. + Tü.] ‘düşman’ uçtmah / uçmah [Soğd.+ Tü. + Tü.[Fa./ yürügür. lIk] : yiğitlik mezalıg [Fa.98 XI-XIII.] : iyilik şivelig [Fa.‘ulaştırmak’ yol / çol ‘yol’ yöri.‘yürümek’ yörügür. ferrazilık [Ar. + Tü. + Tü. üstünde ‘ yalguz / çalguz ‘yalnız’ yañgak / yıñgak / çañgak ‘yan taraf ’ yarlıg / çarlıg / çarlug ‘yarlık’ yaru / yarı ‘yarım.] : âşıklık hünerlig [Fa.] : doğruluk fermanla.] : suratlı harablık [Ar. + Tü. + Tü. + Tü. + Tü. tatlı caduluk [Fa.] : memnuniyet arzulug [Ar. + Tü. + Tü.] : perili edebsüzlük [Ar. + Tü.] : renkli füsunçı [Fa.] : sarhoşluk rastlık [Fa. Ödünçleme kelimelerin çoklukla ‘+lIK. şehir’ umunç / umınç ‘ümit’ üze / üzre / üzere ‘üzerinde.] : bağcı kuvvatlı [Ar. + Tü. + Tü. + Tü.] : gönlü şen habarlıg [Ar. + Tü.] : sultanlık hıramla. + Tü. + Tü.‘dilemek’ togur. + Tü.] : kuvvetli bagışla.] : rıza gösterme man çıkarmak rengli [Fa./ dur.] : dağlamak perilig [Fa. + Tü. + Tü./ dile.‘düşmek’ tüşmen / düşmen [Fa.] : hizmetçi şahlık [Fa. + Tü.] : gerekli + Tü.] : çeviklik padişahlık [Fa.] : haberli sarhoşluk [Fa./ düş.] : şüphesiz horluk [Fa.[Fa. + Tü. + Tü.] : sevinçlilik hidmatçı [Ar.] : işveli . + lIk] : haberli olma hvuşnudluk [Fa.] : arzulu husravlık [Fa.] : naziklik custluk [Fa.] : padişahlık dagla.‘durmak’ türlüg / türlü ‘türlü’ tüş.] : hünerli awsunçı [Fa.] : bağışlamak mahmudluk [Ar. +sIz ve +lA‘ ekleriyle Türkçeleştirildikleri görülmektedir: agahlık [Fa.] : emir vermek. + Tü./ yörü./ yètir./ yètür. + Tü.

‘tiksinmek.] : zehirsiz 3. müreffeh’ pis ‘cüzzam hastalığı’ bat ‘tez. + Tü.‘yuvarlanmak. 6 . + Tü.‘özlemek.‘yaşamak’ èrik.‘uydurmak’ ilersük ‘şalvar uçkuru’ ücek ?öçek ‘çatı.‘vurmak istemek’ kakız : cesur yansı ‘ittifak’ kalık : çatı yasuk ‘geçit’ kamgak ‘çalı’ yazıla.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 99 tarabsız [Ar. peçe’ yupula.‘örtünmek’ yulduz ‘ağaç kökü’ kendeş ‘örtü.‘şaşırmak’ bıskır.‘kendinden geçmek.] : neşesiz temaşasız [Fa. kaçırmak’ tuturgan ‘pirinç’ ıñırçak ‘tahterevan’ uruk ‘ibret’ uruşunç ‘vuruşma’ ıyar.] : seyretmesiz yasak [Mo. bürünçek’ ènç ‘müsterih’ tiril. çabuk’ sañı.‘sıvışmak. + Tü. + Tü.‘kapışmak’ aldım ‘balta’ öske. dolaşmak’ tebrek ‘kürek’ emel.] : yasak zacifluk [Ar. hücre’ inçi ‘üvey kardeş’ yagır ‘omuz’ kaçu ‘set’ yala.] : zayıflık zarifluk [Ar.‘dağıtmak’ dinte.6.‘gülümsemek’ sarkut ‘tortu’ boda.‘pislemek’ kamruk ‘taşak’ yekin. korkuluk’ yövüt ‘yardım’ kedigle. kurmak’ sözengür ‘konuşkan’ çalañ ‘?’ süplük ‘çöplük’ çaray ‘azık’ taguk ‘topuk’ çıgıt ‘yüzdeki koyu leke’ tañgı ‘üzengi’ çındar ‘gerdanlık’ tap ‘vücuttaki leke’ çokur : alaca tarı. + Tü. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. bezmek. Ünite . usanmak’ tuç ‘tunç’ ıçkın. debelenmek’ kunuş. Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen kelimelere örnekler: açguç ‘anahtar’ kogur ‘boz renkli inek’ adı ‘çok’ koguş ‘tabaklanmış deri’ agar.‘eğilmek.‘çatmak. terkedilmiş (yer)’ koymat ‘çoban’ agna.‘tutkuyla davranmak’ karu ‘mükafat’ yoñ ‘gammaz’ kavbaş ‘kurukafa.‘aldatmak’ Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini listeleyiniz. arzu etmek’ aplak ‘horoz’ öwrek ‘ördek’ bargulug ‘ganimetli.‘doğum sancısı çekmek’ savut ‘gemilerin dışına kaplanan çelik levha’ bulañ ‘?’ señek ‘ağaçtan yapılmış su kabı’ çak.] : zariflik zehirsiz [Fa. yönelmek’ terinçek ‘örtü.‘gezmek. + Tü. halsiz düşmek’ kol ‘vadi’ aglak ‘ıssız.

Teklik 1. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. Harezm Türkçesi. Kelime köklerinde: sabır > sabur. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Kişi: +I / sI : közgü+si. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. yüz+üm Teklik 2. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Harezm ve Tarihini anlatmak. adak+ı Çokluk 1. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle bölge halkı Türkleşmiş ve Karahanlı Türkçesinin etkisi olan Oğuzca. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. ewleri Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini saymak. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. İran. • ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). XI-XIII. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. böri > börü. • -gum / -güm (+ turur). kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak.100 XI-XIII. Çin. • -ısar + kişi zamiri. Harezm Türkçesi iyelik eklerini listelemek. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. söz+üñ Teklik 3. Kıpçakça karışımı bir dil kullanmışlardır. Harezm Türkçesi ünlüleri hakkında bilgi vermek. Harezm döneminde verilmiş olan eserler: Hüsrev ü Şirin Kısasü ’l-Enbiya Mi‘rac-name Mu‘inü ’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis 7 2. 1. Harezm. 3 Harezm Türkçesi eserlerini sıralamak. karındaş+ımız Çokluk 2. adak / ayak. Harezm bölgesinde Oğuz. kul+uñuz Çokluk 3. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Hindistan. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). Kişi: +lArI: atları. za‘ifluk . yöri- > yörüb. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Harezm Türkçesini tanımlamak. Kişi: +m / +Im : elig+im. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). 4 2 Harezm Türkçesi ses değişimlerini anlatmak ve örneklendirmek. Harezm. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: a e è ı i o ö u ü 5 6 Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. Harezmler Türkleşmeden önce Horezmce diye adlandırılan eski bir İran dili kullanmaktaydı. Eklerde: ademnüñ.

-daçı / -deçi (NF): kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. -maz / -mez. 6. 4. -alı / -eli. -ar / -er . 8. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’ 2. Geçmiş zaman sıfat-fiilleri 1. -r. 5. -madın / -medin. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. al-u baruñ 3. ıncaya kadar’. -kan / -ken: ayt-gan Gelecek zaman sıfat-fiilleri 1. NF’te -gimçe. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. -ı (az). -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. -a / -e : aç-a. -gınça / -ginçe. -uglı / -ügli: oku-glı Harezm Türkçesi ZARF-FİİL Eklerini Kavramak. kıl-galı 7. -glı / -gli.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 101 8 Harezm Türkçesi SIFAT-FİİL Eklerini Kavramak. 1. -ıp / -ip. -içek. -up / -üp: agırla-p. 6.6. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç 9. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. -ıçak. -galı / -geli. -uçak / -üçek: bar-uçak. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu 3. Ünite . -ası / esi: andın yè-gesi 7.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yüriyür er-ken ‘yürürken’ 9 . -guluk / -gülük: al-guluk+nı 4. (nadiren) -meyin ‘: ay-madın. -gesi. -ken (i. 5. ak-a 2. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘kılıcı’ 3. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ 2. -u / -ü: yakul-ı tursa. -ıglı / -igli. kör-meyin HŞ. -ur / -ür. -gan / -gen. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin Geniş zaman sıfat-fiilleri 1. -ir. -p. -yür: yara-r iş 2.

Aşağıdakilerden hangisi Harezm dönemi eserlerinden biri değildir? a. b. Gelecek zamanın rivayeti 9. aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdaki eser ve yazarı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. Muinü’l-Mürid . Dasitan-ı Cumcuma e. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir. Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunan sözlük. Gelecek zaman d. Hüsrev ü Şirin . Kısasu ’l-Enbiya c. Oğuz .Özbekistan e. e. d’li ve y’li şekiller birlikte görülür.Harezm e. Harezm Türkçesi /d/ ünsüzü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a.İslam e. Kazak . Kırgızistan .Türkmenistan d. d. Altun Yaruk 3.Kutb d. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a.Uygur d.Çiğil . Hüsrev ü Şirin b. Çıkma hâli eki +DA’dır. Karahanlı . Mi‘rac-name 7. Çağatayca. İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanması. İlk hecede e / i yazımında /i/ yanlısının olması (Kontrol) e. Kısasu’l-Enbiya . Harezm Türkçesini oluşturan dil malzemelerinin ait olduğu boylar.Hvarezmi c. Nehcü’l-Feradis . Türkmenistan c. Belirtili geçmiş zaman b. Türkiye Türkçesine doğru çevrişi aşağıdakilerden hangisi olur? a.” cümlesindeki fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir? a. Afganistan . c. Çıkma hâli eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +DAn şeklindedir. b. Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden ayıran özelliklerden biri değildir? a. “Evvel ahir ölgüñ. ayrılacak mıyız 5. Hüsrev ü Şirin b. c. Çıkma hâli eki +tan’dır.Oğuz . Özbekistan . Moğolca. Kıpçak .İran b. d. Harezm Türkçesinde /d/ bulunmaz. 2.Selçüklü c. ayıracağız c. Yönelme eki +ka/+ke’nin yanında +A'nın da kullanılmağa başlanması. Çıkma hâli eki +DIn’dır.102 XI-XIII.Kanglı b. çok heceli kelimelerin sonundaki +g'nin düşmesi c. /d/ler /y/ye değişmiştir. Nehcü ’l-Feradis e. Arapça öğrenecekler için hazırlanmış olan ve Harezm Türkçesi. ayıracaklarımız b.Rabguzi 6. Mukaddimetü’l-Edeb . /d/ler /t/ye değişmiştir. Aşağıdakilerden hangisi. Harezm Türkçesi çıkma hâli ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Belirtisiz geçmiş zaman c. e.Kazak .Çağatay . Mukaddimetü’l-Edeb d. ayrı kalacağız e. d. ayrılacağız d. Farsça. Harezm bölgesi günümüzde hangi devlet veya devletlerin sınırları içerisinde kalmaktadır? a. Bütün /d/ler korunmuştur. Nehcü’l-Feradis c. Şart e. Kazakistan 10. Mi‘rac-nama d.Göktürk . 8.Kıpçak . Uygur . adır-gay-miz kelimesi kök ve aldığı eklere göre anlamlandırılırsa. Çıkma hâli eki sadece +DIn’dır.Mahmud bin ‘Ali b. /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanması b. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. 4.

Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. d 4. b 9. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde olup Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. İran. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. e 3. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk . Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. b 6. olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. Çin. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 103 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir devlet olmuş. Ünite . XI-XIII. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezm. a Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezmşah. Harezm döneminde verilmiş olan başlıca eserler ise şunlardır: Hüsrev ü Şirin Kısasu’l-Enbiya Mi‘rac-nama Muinü’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Harezm. Ėl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş.6. a 2. c 7. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. ama Afrigoğulları bölgede Harzemşah unvanıyla bırakılmıştır. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. d 8. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. e 5. başkent Ürgenç’e taşınmış. Hindistan. Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. Yanıtınız yanlış ise “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. 1097’de Sultan Sencer Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri”konusunu yeniden gözden geçiriniz.

778. sabr (< sabr+ı) +ı. -635. kişi iyelik ekidir. 647. karındaş+ımız Çokluk 2. TEKİN. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). +i. D. yönelme hâl ekidir. Mehmet: Türk Dilleri -Giriş-: İstanbul 1999. ECKMAN. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Simurg Yayıncılık. Helmuth SCHEEL. E. iş (< iş+ni) +ni. Örnekleri dikkatlice inceleyiniz. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. Aysu: Harezm – Altın Ordu Türkçesi: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. èl (< èl+i+(n)de). İzdat. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). adak+ı Çokluk 1. Kesit Yayın No: 27. adak / ayak. söz+üñ Teklik 3. ss. ZAJÂCZKOWSKI. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. TOPARLI.104 XI-XIII. ATA. ECKMANN. +de. Kişi: +I / sI : közgü+si. mescid (< mescid+ke). eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. yüz+üm Teklik 2. 183-223 ss. Kişi: +m / +Im : elig+im. . kul+uñuz Çokluk 3. HACIEMİNOĞLU. Talat ve ÖLMEZ. kişi iyelik ekidir. János: “Die Kiptschakische Literatur”. Tayyib GÖKBİLGİN. İzdat. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. teklik 3. ‘ayalı: +ı. sabrı: +ı. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. FAZILOV. nasraniniñ: +niñ. Sıra Sizde 5 Teklik 1. Philologiae Turcicae Fandamenta: Ediderunt: Louis BAZIN. ewleri Sıra Sizde 6 • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). Nuri YÜCE. +n. Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. II. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. MCMLXIV [=1959]. FAN Uzbekskoy SSCB. János: Harezm. kişi iyelik ekidir. işni: +ni. FAN Uzbekskoy SSCB. ilgi hâli ekidir. • -gum / -güm (+ turur). s. ZAMAHŞARÎ. János: “Harezm Türkçesi”. nasrani (nasrani+niñ). ‘ayal (< ‘ayal+ı) +ı. Kişi: +lArI: atları. 241 s. ECKMANN. AKALIN). bulunma hâl ekidir. ss. E. Frankfurt A. s. +i. 1378. Husrev u Şirin Qutba I: Warszawa 1958. Ders Kitapları Serisi No: 7. Dr.: Starouzbekskiy yazık chorezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. Fahir İZ. +ke. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. zamir n’sidir. Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar: Ankara 1996. 275-304. Alessio BOMBACI. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi ses değişimlerini ünlü değişimleri ve ünsüz değişimleri olmak üzere iki grupta özetleyebiliriz. Türk Dil Kurumu Yayınları. Kelime çözümleme yaparken de kelimeye gelen ekleri sondan başa doğru belirleyip ayırmalısınız. 89-168.: Starouzbekskiy yazık horezmijskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. teklik 3. belirtme hâl ekidir. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. İstanbul 2002. +niñ. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Türk Dil Kurumu Yayınları. Sıra Sizde 4 Bildiğiniz gibi Türkçe sondan eklemeli bir dildir. SAĞOL YÜKSEKKAYA. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Ankara 1993. Jean DENY. Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. Recep - VURAL. teklik 3. Dil Özellikleri. mescidke: +ke. èlinde: +nde. (M. Gülden: “Harezm Türkçesi”. • -ısar + kişi zamiri. FAZILOV.

.

Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Bazı kelimelerin açıklamasını yapabileceksiniz. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcül-Feradis ve Kısasü'l Enbiya . Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Anahtar Kavramlar • Nehcü’l Feradis • Kelime İzahı • Çeviriyazı • Kısasü’l-Enbiya • Çeviriyazı • Kelime izahları İçindekiler • NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] • EDEBİYATLAR • METİN İNCELEME • KISASÜ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.7 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ     Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Nehcü’l Feradis ve Kısasü’l-Enbiya’yı.

Eser. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. ikinci bap dört halifeyi. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü ’l-Feradis ve Kısasü'l Enbiya Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Faradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Yeni Cami nüsha- . Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Üslubu gayet sade ve açıktır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Kazan. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Birinci bap Hz. Paris. Peygamberi. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir.

XIV+444 s. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Metni aslından okuyup çevriyazımını yapınız. Daha sonra sırayla çevriyazılı metin. Ankara [1984]. aldığı ekleri belirleyiniz. ss. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Kelimelerin anlamlarını.Hamza ZÜLFİKAR. bazı kelimelerin izahları yapılacaktır.1 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Yüzyıllar Türk Dili sı 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. günümüz Türkçesine çeviriniz. XLIII+538 s. Bu hadis ma‘nisi ol bolur kim paygambar ‘alayhi’s-salam habar bèrü yarlıkar: Kayu mu’min ve muvahhid hakkıña 185/15 Hak ta‘ala edgülük kılmak tilese hem dünyada ve hem ahiratta ol kulga şeri‘at ahkamını bildürüp takı 185/16 ol kulnı fakih kılur köñliniñ közini açar. 2. Yè tinç Fasl . çeviri ve kelime izahlarından yaptığınız çalışmaları kontrol ediniz. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. T. Ankara 1956. T. XI+312 s. METİN İNCELEME Metin I Metin 7. K. Ankara 1998. 185/11185/16. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi ol kullardın erdi. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. D. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. (1) 185/12 İmam-ı Sagani rahmatu’llahi ‘alayhi Maşariku’l-Anvar atlıg kitab içinde bu hadisni keltürmiş hadis bu-turur: 185/13 ruviya abu hurayrata raziya’llahu ‘anhu annahu kala rasulu’llahi salla’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi’llaha hayran yufakkihhu 185/14 fi’d-dini. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. XIV+444 s. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. K. EDEBİYATLAR 1. D. 3. 164]. Atatürk Kültür. 1 Nehcü’l-Feradis üzerinde kimler çalışmıştır? Açıklama: Bu bölümde Nehcü’l-Feradis’ten seçilen metinler ve o metinlerin çevirileri. Çeviriyazılı Metin İmam-ı A‘zam Abu Hanife-i Kevfi rahmatu’llahi ‘alayhi fazayiliniñ beyanı içinde-turur.108 XI-XIII.

ruviya abu hurayrata raziya ’llahu ‘anhu annahu kala rasulu ’llahi salla ’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi ’llaha hayran yufakkihhu fi ’d-dini. 516. iç (< iç+i+nde-turur) atlıg ‘atlı’ : +lıg. sy. 2. Haydar [1181-1252]: Maşariku ’l-Envar [=Nurlar Feneri]: Çeviren: TAŞKÖPRÜLÜ-ZÂDE ‘İsamu ’d-din Ebu ’l-hayr Ahmed [14951561]. (1012 Cumada ’l-ula [=1603 Ekim 8 Çarşamba]) 1b-307a yr. Çeviriyazı II (2) 185/17 İmam-ı Gazali rahmatu’llahi ‘alayhi İhyau’l-‘Ulum atlıg kitabında keltürmiş.2 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Muhammed b. Çeviri I Kelime izahları yètinç ‘yedinci’ : +nç. yarlık+a. Ebu ’l-Faza’il Raziyyu ’d-din Hasan b. kul (< kul+ga) Metin II Metin 7. Erteke tegrü 186/04 ‘ibadat ve ta‘at birle keçürür erdi. sy. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. (3) 186/03 Hammad ibnü Abi Süleyman rivayat kılur Abu Hanifedin rahmatu’llahi ‘alayhi: Tünle hêç yatmaz erdi. yeti (< yeti+nç) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. ‘arif bi’llah erdi takı Hak ta‘aladın katıg 186/02 korkgan erdi takı Hak ta‘alanıñ rizasın istegen erdi takı ahkam i şeri‘atnı yetiz bilgen erdi. 515. ss. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. Metnin ayrıca basılmıştır: İstanbul 1329 [=1911]. Bir . 185/17186/7. Hasan b.) adlı kitabında şöyle bir hadis getirmiştir. Veliyyüddin Kit. Ünite . c. K. -tür-.7. kel.(< yarlık+a-r) edgülük ‘iyilik’ : +lük. T.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 109 Kûfeli Ulu İmam Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhinin erdemlerini anlatır. (963 Şa‘ban sonları [=1556 Temmuz başları]) 320b-748a yr. +nde. c. Bu hadisin anlamı şudur: Peygamber ‘alayhi ’s-salam buyurur: Hangi mü’min ve muvahhid hakkında yüce Allah iyilik etmek dilerse hem bu dünyada hem de öbür dünyada o kula şeriat hükümlerini bildirir ve o kulu anlayışlı yapar. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kullardandı. 1. XIV+444 s. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi üküş 186/01 ‘ibadat kılgan erdi takı dünyadın i‘raz kılgan erdi. D. +i. [Çevrilişi: 1603] Beyazıt Devlet Ktp. (1) Çaganlı İmam rahmatu ’llahi ‘alayhi Maşariku ’l-Anvar(el-ÇAGANI. edgü (edgülük) kulga ‘kula’ : +ga.(< kel-tür-miş) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. gönül gözünü açar.

74.(< yat-sa-men) anlarnı ‘onları’ : +nı. Çeviri II Kelime İzahları kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. s. yüce Allah’ın rızasını arıyor ve şeriat hükümlerini kesin biliyordu. Ebu Hamid Muhammed b.1974. aytur erdi: Men Tañrı ta‘aladın uftanur-men. Bir kimerse takı 186/05 bir kemerseke aydı: Bu ol kişi-turur.(< bol-gay-men) tèr erdi ‘derdi’ : -di. Her ibâdet Allâh’a bir tâattir. sabaha değin ta‘at eder. dedi. Bedir Yayınevi. I. halayık mèni tünle 186/07 yatmaz ta‘at ve ‘ibadat kılur tèseler takı men yatsa-men. fakat her tâat ibâdet olmaz. dedi. Sabaha değin ibadet ve taat (Tâat. ayt. -r. yat. dünyadan yüz çeviriyor. halk benim için gece yatmıyor ta‘at ve ibadet ediyor diyor ben yatıp onları yalancı çıkarırsam yüce tanrıdan utanırım.). tè- (< tè-r er-di) . 7. Yüzyıllar Türk Dili kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi yoldın keçer erdi. tedi erse. bs. anlarnı yalganlamış bolgaymen. -gay. er-. bu kişi gece hiç yatmaz. tèr erdi. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi yoldan geçiyordu. Biri öbürüne. bilinmesin yapılması sevâb olan fiili yapmaktır. kim kèçe hergiz yatmaz. Diyanet İşleri Reisliği Mecmûası (Ramazan Nüshası): Ankara 1956 (Nisan) Sene: 1 Sayı: 1.(< ayt-ur) mèni ‘beni’ : +i. bol. er-. niyyete mütevakkıf olsun. (2) İmam-ı Gazzalî rahmatu ’llahi ‘alayhi İhya’u ‘Ulumi ’d-Din (el-GAZZALI.) ile geçirirdi. yüce Allah’tan çok korkuyor. -gan. Allah’ı biliyor.) adlı kitabında getirmiştir ki: Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi çok ibadet ediyor. olmasın ve kimin için yapıldığı bilinsin. (3) Ebû Süleymanoğlu Hammad Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiden sözle şöyle anlatır: Geceleyin hiç yatmazdı. yalgan (yalgan+la-mış) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. 3. mèn (< mèn+i) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 186/06 ol kişiniñ sözini işitti erse. erteke tegi ta‘at kılur. s. Muhammed et-Tusi [1058-1111]: İhya’u ‘Ulumi ’d-Din [=Din Bilimlerinin Diriltilmesi]: [Yazılışı: 1102] Tercüme eden: Ahmed [Hulûsi] SERDAROĞLU. (KÜRKÇÜOĞLU Kemâl Edîb [19021977]: “Fatiha Tefsîri”. -sa. anlar (< anlar+nı) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kişinin sözünü duyunca kendi kendisine. kıl- (< kıl-gan er-di) aytur ‘söyler’ : -ur.110 XI-XIII. İstanbul. 1394 . -la.

İbnü Hübeyre Abu Hanifeni agırlar 186/09 erdi. cümle isti‘dadını tamam kıldı takı bir kèçe 186/17 kaçtı Kevfedin çıktı takı Mekkeke bardı. tèdi erse. Kevfe halkı siziñ fermanıñızdın çıkmasa. zindandın çıkardılar takı ıda bèrdiler erse. T. ss.186/08 -ları halifa erken Hübeyre atlıg kişini Kevfeke bèg kılıp-turur erdiler. D. dostlarım birle yaranlarım birle meşveret 186/16 kılayın. XIV+444 s. 187/01 Abu Ca‘fer halifa boldı erse. Ançaka tegi Mekkede turdı hilafat ‘Abbas oglanlarıña tegdi. hêç kabul kılmadı. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aydı kim: Maña mühlet bèriñ. takı siz menim katımda ulug bolsañız. İbnü Hübeyre katıg gazab 186/13 kıldı takı buyurdı. K. andın soñ Abu Hani- Çeviriyazı III . nèçeme kim derhost kıldı erse. Abu Hanife 186/12 rahmatu’llahi ‘alayhi kabul kılmadı. dahl ve harc siziñ ‘ameliñiz birle bolsa cümle ne erseler siziñ kalemüñüz hükminde 186/11 bolsa. Abu Hanifeke yigirmi agaç urdılar takı zindanka saldılar. Birkaç eyyam zindanda yatmışdın 186/14 soñ İbnü Hübeyre kişi ıda bèrdi kim: Ne kılur-sen. tèdi. hemişe ziyaratka kelür erdi. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. 186/7187/7.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 111 Metin III Metin 7. Bir kün Abu Hanifeke aytur: Menim hatırımka andag tüşti kim beytü 186/10 ’l-malnı sizke bildürsem. sözümni kabul kılur mu-sen ya takı ebedi zindanda yatur mu-sen? tèdi 186/15 erse.7.3 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. tèdi erse. (4) Ümeyye oglan. Ünite .

O Hasan adlı kişi de on bin dirhemi evin köşesine koyup çıktı. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiye dedi ki: Benim hatırıma şöyle geliyor: Devlet hazinesini size vereyim. On miñ yarmak Hasan atlıg kişi birle ıda bèrdi erse. sözümü kabul ediyor musun yoksa daha boyuna zindanda yatacak mısın. Mekke’ye gitti. tèp. müñüş (< müñüş+in+de) kodtı ‘koydu’ : +tı. Hübeyreoğlu [ö. Bütün hazırlığını gördü ve bir gece kaçıp Kûfe’den çıktı. bu parayı burada bırakınız bir kendisine söyleriz. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi hiç kimse ile konuşmuyor. Birkaç gün hapisete yattıktan sonra Hübeyreoğlu [ö. dedi. Ne denli üsteledi ise kabul etmedi. Abu Hanife neerse sözlemedi erse. agır (< agır+la-dı) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. -a. ne yaptın.(< kod-tı) . dedi. bu yarmaklarnı menim vefatımdın soñ ol keltürgen 187/07 kişike teslim kılgay-sen. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Bana süre verin. +la-. giriş ve çıkış sizin gözetiminiz altında bulunsun. Hübeyreoğlu [ö. 1166] adında bir kişiyi Kûfe’ye vali yapmışlardı. bu paraları benim ölümümden sonra getiren kişiye verirsin diye vasiyet etti. Öyle çok Mekke’de durdu. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi bir söz söylemedi. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi tirigi bar erginçe ol on miñ yarmakga hêç elig 187/06 tegürmedi. ki halifelik Abbasoğulları [750-1258]’na geçti. kişi (< kişi+ni) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. ıd. Oğlu Hammad da öyle yaptı. arkadaşlarımla yakınlarımla danışayım. 1166]. +in. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi sağlığına kavuşunca o on bin dirheme hiç el sürmedi. Yüzyıllar Türk Dili fe rahmatu’llahi ‘alayhi Kevfeke keldi. ne var ne yok sizin kaleminizin yetkisinde olsun. kod. || On bin dirhem [Kahtabaoğlu] Hasan adlı kişi ile birlikte gönderdi. 1166] çok kızdı ve buyruk verdi Ebû Hanîfe’ye yirmi ağaç vurdular ve hapise attılar. bèr-. Siz benim katımda saygı görürseniz Kûfe halkı sizin buyruğunuzdan çıkmaz. dediler. Ölürken Hammad oğlum. Abu Ca‘fer Abu Hanifeni 187/02 agırladı. dedi. Siz bu yarmaknı 187/04 munda koduñ biz öziñe aygay-miz. -di. Vefatımda vasiyyat kıldı kim: Ey oglum Hammad. [78b] Çeviri III Kelime İzahları kişini ‘kişiyi’ : +ni. Ebû Cafer Ebû Hanîfe’yi ağırladı. diye kişi gönderdi. Arkadaşları. er. hêç kimerse birle sözleşmez. Hapisten çıkarıp gönderdiler. 187/03 yaranları aydı: Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi birer mundag kılur erdi.112 XI-XIII. ol Hasan atlıg kişi takı ol miñ yarmaknı èwnüñ 187/05 müñüşinde kodtı takı çıktı. tèdiler erse.(< er-ken) andag ‘öylece’ : < antag < anıteg agırladı ‘ağırladı’ : -dı. 1166] Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiyi sayıyor hep ziyaretine geliyordu. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kabul etmedi. Ebû Cafer halife oldu [754]. Oglı Hammad takı andag kıldı. er-.(< ıd-a bèr-di er-se) müñüşinde ‘köşesinde’ : +de. (4) Ümeyyeoğulları halife iken Hübeyreoğlu [ö. Ondan sonra Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi Kûfe’ye geldi.

187/08188/02. Tabi‘in ol kimerseke ayturlar kim sahabaga satgaşmış bolsa. Yana aydı kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam 188/01 aydı: ad-dallu ‘ala hayrin kafa‘ilihi. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aytur erdi kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam yaran.4 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Çeviriyazı IV . tèp aydı. 188/02 ol edgü iş kılgaña ne savab bolsa. Paygambar ‘alayhi’s-salam yaranlarını 187/11 körmiş bolsa.7. T. (5) ‘Abdu’llah ibnü Mübarek katında Abu Hanifeni sözlediler 187/08 erse. ‘Abdu’llah ibnü Mübarek aydı rahmatu’llahi ‘alayhi: Ol kimerseni mü sözleyür-siz kim dünyada takı dünyanıñ cümle 187/09 malları anıñ katında ‘arza kılındı erse ol dünyadın kaçtı takı dünyanı kabul kılmadı. ma‘nisi 187/17 ol bolur kim: ‘İlm istemek fariza-turur tegme bir èr takı tegme bir tişi üze. bu delalat kılgaña ol savab bolur. Paygambar ‘alayhi’s-salam andag aydı kim: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. ma‘nisi ol bolur kim: Bir mu’min takı bir mu’minni edgü işke delalat kılsa. Enes ibnü Malik[ni] takı raziya’llahu ‘anhu Basra èliniñ cami‘inde 187/14 kördüm kim halayık katında hazır erdiler takı özi Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni halayıklarga 187/15 aytur erdi. ss. Ünite . tèp aydı. XIV+444 s. Bu hadisni özi agızıdın eşittim kim Enes ibnü Malik raziya’llahu ‘anhu aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın 187/16 eşittim. (6) Abu Hanife 187/10 rahmatu’llahi ‘alayhi tabi‘inlerdin erdi.187/12 -larıdın tört kimerse kördüm: Enes ibnü Malik takı ‘Abdu’llah ibnü Hurri’rRuneydi takı ‘Amir ibnü Vatilani takı 187/13 ‘Abdu’llah Abi Avfini rizvanu’llahi ‘alayhim acma‘in. K. tèp aydı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 113 Metin IV Metin 7. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. D.

(6) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi tabiindendi. krş. èl (< èl+i+niñ) kimerse ‘kimse’ : -se. anlamı. Bu hadisi kendi ağzından duydum: Malikoğlu Enes raziya ’llahu ‘anhu dedi ki: Ben Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan şöyle dediğini duydum: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. dedi. Anıñ agzıdın takı . dagı Metin V Metin 7. bir mümin bir mümini iyi işe kılavuzlayan o iyi işi yapana ne verildiyse kılavuzlayana da o sevap verilir. +i. er. Çeviriyazı V (7) [takı] Abu Hanife 188/03 rahmatu’llahi ‘alayhi aydı Ka‘beke ziyarat kılgalı bardım erdi mescidü’l-haram içinde ‘Abdu’llah ibnü Hurri’r-Runeydini 188/04 kördüm kim halayıkga Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni beyan kılur erdi. diye söyledi. T. agız (< agız+ı+dın) (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. Mübarekoğlu Abdullah rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Dünya ve dünyanın bütün malları kendisine sunulduğu halde dünyadan kaçan dünyayı kabul etmeyen kimseden mi söz ediyorsunuz diye cevap verdi. Sahabeye ulaşmış Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarını görmüş kimseye tabiin derler. XIV+444 s.5 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Yüzyıllar Türk Dili (5) Mübarekoğlu Abdullah’ın yanında Ebû Hanîfe’yi sordular. ss. 188/02188/10.+ kim (< kim + er-se) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. -yür. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. Tıpkıbasımlar Dizisi 35.(< satgaş-mış) agızıdın ‘ağzından’ : +dın.114 XI-XIII. Yine dedi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salam addallu ‘ala hayrin ka-fa‘ilihi. Runeydli Hurroğlu Abdullah. +le-. halk yanında hazır idiler ve kendisi Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri halka anlatıyordu. +ı. Vatilanlıoğlu Âmir. Malikoğlu Enes’i raziya ’llahu ‘anhu Basra ilinin camisinde gördüm. D. satgaş. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi derdi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarından dört kimseyi gördüm: Malikoğlu Enes. anlamı. Ebû ‘Avfoğlu Abdullah rizvanu ’llahi ‘alayhim ’acma‘in. Çeviri IV Kelime İzahları satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. K. bilgi istemek her bir erkek ve hanım müslüman üzerine farizadır.

yön (< yön+din) rozini ‘nasip’ : +ni.(< bar-dım er-di) Aşağıdaki kelimeleri çözümleyiniz. Üküşleri tabi‘in 188/10 erdiler. tèp aydı. (7) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi: Kabe’ye ziyaret maksadıyla gitmiştim. (8) Bir kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 188/09 öz ustadlarını hisab kıldı takı aydı kim: Tört miñ ustaddın ‘ilm ögrendim. Ünite . üküş (üküş+leri) tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. Haram mescidi içinde Runeydinli Hurroğlu Abdullah’ı halka Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri anlatırken gördüm.(< san-ma-duk) yöndin ‘yönden’ : +din.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 115 188/05 bu hadisni eşittim kim ol aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın habar bèrü yarlık. andag yatsa-men yalganlamış yètinç atlıg keltürmiş edgülük 2 . -dım. Çoğu tabiîn idiler. bar. teg. Çeviri V Kelime izahları sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. anlamı. hangi mü’min ve muvahhid Tanrı dini içinde şeriat hükümlerini öğrense yüce Tanrı o müminin ne sıkıntısı var ise hepsine yeter ve o mümine sanmadığı yönden nasip gönderir. -ür-. -ma-. Tañrı ta‘ala ol mu’minniñ ne kim kadgusı bar erse cümle. (8) Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kendi üstatlarını saydı ve dört bin üstattan bilgi öğrendim. tèp aydı. dedi. Man‘isi ol bolur kim: Kayu mu’min 188/07 ve muvahhid Tañrı dini içinde şeri‘at ahkamı ögrense. san.188/06 -adı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu.7. dediğini duydum. Onun ağzından da bu hadisi duydum: Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duydum Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan haber vererek anlattı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. rozi (< rozi+ni) üküşleri ‘çoğu’ : +leri.188/08 -siñe kifayat kılgay takı ol mu’miña sanmaduk yöndin rozini tegürgey.(< teg-ür-gey) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. er-.

dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. M. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din arRabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN.116 XI-XIII. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. Paris’te bir. En eski nüshası Londra British Museum Add. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Saint Petersburg’da altı. . tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. KISASÜ ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] 3 Kısasü ’l-Enbiya hakkında kısaca bilgi veriniz. Eserin Londra’da bir.

“inna Rabbi kariban muciban (XI-61)”. (XCI-13)’” [15] taşrifini bulgan. taşdın du‘a kılıp ingen çıkargan. Ünite . tèp [16] hak dinga ündegen. “a-tanhana [14] an na‘buda ma ya‘budu aba’una (XI-62)” cavabın èşitgen. tumma tubu ilayhi. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş .6 RABGUZ‹. Ankara 1997. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 117 METİN İNCELEME I Metin Metin 7. 31a-31b Kissa-i Salih Yalawaç ‘alayhi ’s-salam Ol “wa-ila Tamuda ahahum [13] Salihan (XI-61)” hil‘atın kedgen. “fa-stagfiruhu. “fa-kala lahum rasulu llahi: ‘Nakata llahi wasukyaha. XL+616 s. Atatürk Kültür. ss. Salih paygambar ‘alayhi ’s-salam ‘akl anut kelgil èşit Salih yalawaç kıssasın [17] bèlgülüg başdın ayakga aytayın men cümlesint Hak risalat bèrdi erse tüz tègürdi kavmıga [18] yüridi tün kündüzin başlap Tamudnıñ zumrasın kıldı iman da‘vatını koldılar bir mu‘ciza [19] koldı Hakdın çıkdı ingen yandı tagnıñ sahrasın bota tugdı barça bodun anı tañlap kördiler [20] kün kediglep suw üleşdi içdi kendü hissasın tandılar Hakdın kamugı kıldılar köp ma‘siyyat [21] ukmadın Salih sözin hem oşbu ingen fitnesin Çeviriyazı .7. (XI-61)” tèp kavmınga ögüt bèrgen. I.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA.

diye [16] hak dine çağıran.‘hazırlatmak’ : -t. Sâlih paygamber ona selam olsun akıl hazırla gel Sâlih peygamber kıssasını dinle [17] ben hepsini baştan ayağa tamamen anlatayım Hak risâlet verdi doğrudan kavmine gönderdi [18] gece gündüz demeden Samûd kavmini dolaştı imana davet etti bir mucize istediler [19] Allah’tan istedi dişi deve çıktı dağın düzlüğünü dolandı bota doğdu. “Allah’ın elçisi onlara: Allah’ın dişi devesine ve onun su içme sırasına dikkat edin. barça (< barça+sı+n) . +sı. anu. ked. “Ondan bağışlanma dileyin. “Rabbim çok yakındır.(< in-gen) tugdı ‘doğdu’ : -dı.” dedi.(< tug-dı) kediglep ‘örtünüp. dua ile taştan dişi deve çıkaran. +a-. hekes onu hayretle seyretti [20] suyu gün aşırı su bölüştüler o kendi hissesini içti Sâlih’in sözünü ve hem bu dişi deve imtihananı anlamadan [21] Hak’tan uzaklaştılar hepsi çok günah işlediler İki bez dokuyucu koşarak geldiler bir ayağını kestiler [31b] botası feryat içinde döndü üç dostunu astılar üç gün içinde sarı kızıl ve kapkara oldular [2] kadir tanrı kudretiyle hepsini devirdi Nûh ona selam olsun oğlu Sâm oğlu İrem oğlu [3] Casir oğlu Samûd oğlu Hadir oğlu Masih oğlu Âsaf oğlu ‘Ubayd oğlu Sâlih. yemür. duaları kabul edendir (XI-61)”. -dı. (XCI-13)’” [15] teşrifini bulan.(< anu-t-) yalawaç ‘peygamber’ : koldılar ‘istediler’ : +lar. ıñır (< ıñır+a-p) yemürdi ‘devirdi’ : -di. in. Çeviri Sâlih Peygamber ona selam olsun Kıssası O “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [13] gönderdik.(< ked-ig+le-p) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p.(< kol-dı+lar) ingen ‘inen’ : -gen.118 XI-XIII. “bizi babalarımızın [14] taptığına tapmaktan menetmeğe mi çalışıyorsun (XI-62)” cavabını duyan. sonra pişmanlık duyup ona yönelin. (XI-61)” diye kavmine öğüt veren. gizlenip’ : -p. (XI-61)” hilatini giyen. Yüzyıllar Türk Dili keldi yügrüp èkki bözçi bir adakın kesdiler [31b] botası ıñrap kayıttı aştılar üç sohbasın üç kün içre boldılar sarıg kızıl hem kap-kara [2] kudratı birle ugan kadır yemürdi barçasın Salih bin ‘Ubayd bin Asaf bin Masih bin Hadir [3] bin Tamud bin Catir bin İram bin Sam bin Nuh ‘alayhi ’s-salam. +le-. kol. -ig.(< yemür-di) barçasın ‘hepsini’ : +n. Kelime İzahları anut. tug.

Kawluhu ta‘ala: “Wa-lakad kaddaba ashabu l-Hicri l-mursalina. Kawluhu ta‘ala: “Wa-ila Tamuda ahahum Salihan. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Mavla ta‘ala Salihni olarga [11] ıddı.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. (XV-80)” Tamud bodunı ‘Ad tèg [8] uzun boylug èrdiler. Şamlı Hicazlı [7] arasında. 61)” Salih olarnıñ urugındın üçün ahahum [12] tèyü yarlıkadı. XL+616 s. Tamud kabilası [5] atadılar. olarga tap bolguça. Ankara 1997.7 RABGUZ‹. Taglar içinde taşlar ünüp èvler kopardılar. (XI.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 119 METİN İNCELEME II Metin Metin 7. Salih olarnı musulmanlıkga ündedi. I. ‘Ad kabilası. Bu èkegüdin telim oglanlar boldı. ss. Çeviriyazı . Kamug butlarga tapınur èrdiler. 31b ‘Ad Tamud èkki malikler èrdiler. [9] Kawluhu ta‘ala: “Wa-yanhituna l-cibala buyutan aminina. ‘Ad bodunı Tamud [6] bodunıdın üküşrek èrdiler. [4] Sam bin Nuh oglanlarıdın. Atatürk Kültür. Hud kavmı ‘Ad-ı Avvali-turur Tamud kavmı ‘Ad-ı Ahiri-turur.7. Hicr yèrinde olturur èrdiler. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . (XV-80)” Bir beyük tag tübinde olarnıñ suwı bar [10] èrdi. Ünite .

Ayet: “Biz davet ettiğin şey hususunda tam bir ikircik içerisindeyiz.(< kopar-dı+lar) olarga ‘onlara’ : +ga.” Ayet: [16] “Ey Sâlih. bil. Dağlar içinde taşları oyup evler peyda ettiler. biz seni dinimize girecek diye ümit besliyorduk. Sâlih tasvip etmeyince: “Küçüktür bilmez. tèdi. Nûh’un üç oğlu kaldı. Nuhnıñ üç oglı kaldı. -dı.” Kawluhu ta‘ala: [16] “Ya Salihu. [9] Ayet: “Dağlarda emniyet içinde kalacakları evler yontuyorlardı. Hâm’ı batıya gönderdi. Kawluhu ta‘ala: “Wa-innana la-fi şakkin mimma tad‘ana ilayhi muribin.(< ün-üp) kopardılar ‘inşa ettiler’ : +lar.” dediler. Allah taala Sâlih’i onlara [11] gönderdi. Nûh ona selam olsun ölürken oğullarına vasiyet etti: [21] dünyanın merkezini Sâm’a verdi. (XV-80)” Samûd kavmi Âd gibi [8] uzun boylu idiler. Âd kavmi Samûd [6] kavminden daha çok idi.” tèyür èrdiler. +ları. Hepsi puta tapınırdı. èki (< èk+egü+din) olturur ‘oturur’ : -ur. [4] Bu ikisinden çok oğullar oldu. (XI-62)” Çeviri Âd ve Samûd Nûh oğlu Sâm oğullarından iki melik idi. Sâlih onları Müslümanlığa çağırdı. Aydılar: “Ay Salih. dedi. (XI-62)” “Şimdi bize atalarımızın dinini bırakıp başka dine [17] mi çağırıyorsun?” Ayet: “Bizi babalarımızın taptığına tapmaktan alıkoymağa mı çalışıyorsun? (XI-62)” “Biz bu söze [18] inanmıyoruz. biz seni dinimizga kirgey tèp umêd tutar èrdük. puta [15] tapınmayın.” tèyür èrdiler. yolga kirgey. Sâlih’e paygamberlik gelmezden önce: [13] “Bizimle puta tapın.” diyordular. kopar. 61)” Sâlih olarnın soyundan olduğu için kardeşleri [12] diye buyurdu. oglanlarına vasiyyat kıldı: [21] cihannıñ ortasın Samga bèrdi. +egü.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun .” tèdiler. Dediler ki: “Ey Sâlih. Şâmlı Hicâzlı arasında Hicr bölgesinde olturur idiler. (XV-82)” Bir büyük dağ dibinde onlara yetecek kadar suları bar [10] idi. kad kunta fina marcuwwan kabla hada. oltur. Salih unamasa: “Kiçig-turur bilmes. Âd kabilesi ve Samûd kabilesi [5] diye ad koydular. Nubuvvat kelmişde kèdin: “Musulman boluñ. Nübüvvet geldikten sonra: “Müsülman olun. Ayet: “Samûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i gönderdik.. Hamnı magribga ıddı. Kelime İzahları èkki ‘iki’ : < èkki oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. sen bundan önce ümit beslemiş olduğumuz bir kişi idin. ulugrak [14] bolsa. Yâfes’i doğuya gönderdi. Yafitni maşrıkga ıddı. (XI. büyücek [14] olunca. Yüzyıllar Türk Dili Yene ba‘zı kıssa-[19]-larda Vahb ibnu l-Yamani rivayat kılurlar: Nuh bodunı tufanda helak bolmışda [20] kèdin.120 XI-XIII. (XI-62)” Yene bazı kıssa-[19]-larda Yamânî oğlu Vahb rivayet ediyor: Nûh kavmi tufanda helâk olduktan [20] sonra.” diyordular. Salihga paygambarlık kelmesdin burun: [13] “Biziñ birle butga tapungıl. (XI-62)” “Èmdi bizge atalarımız dinini kodup edin dinga [17] mu ündeyür-sen?” Kawluhu ta‘ala: “A-tanhana an na‘buda ma ya‘budu aba’una? (XI-62)” “Biz bu sözge [18] bitmez-miz. yola girer. oglan èkegüdin ‘ikisinden’ : +din.(< oltur-ur) ünüp ‘yontup’ : -üp. olar (< olar-ga) bilmes ‘bilmez’ : -mes. ün. Hûd kavmi önüncü Âddır Samûd kavmi sonuncu Âddır. butga [15] tapunmañ. Nuh ‘alayhi ’s-salam ölerinde. [7] Ayet: “Elbette Hicr halkı da peygamberlerin yalanlamıştı.

ss. Tamud Hicaz yèrinde èrdi. Ankara 1997. [2] Sam Mukaddasa yèrinde èrdi. I.8 RABGUZ‹.7. edinler Sam urugındın-tururlar. Bu butga tört yüz kıldurdı: Biri adami suratlıg. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Hicaz yèrindeki uluglar yıgılıp keñeştiler: “Bizge bir malik [5] kerek.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 121 METİN İNCELEME III Metin Metin 7. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Ünite . Mekkede Mu‘aviya bin Bekr atlıg üç yüz [4] miñ èr çerigi birle èrdi. bu duşman birle tokuşsa. biri arslan surat-[8]-lıg. [3] Bu Tamud bodunı Mekkelig birle muta‘assib èrdiler. XL+616 s.” “Cunda‘ bin ‘Amr atlıg erni özleriñe malik tutundı-[6]-lar. öziñe bir but kıldı. Tègme kabilanıñ birer malikleri bar èrdi. èkki közleri [7] yakutdın. kızıl altundın. 32a [32a] Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. Mülk aña musallam boldı erse. Çeviriyazı .Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Atatürk Kültür.

bizge bu tañrı [21] kerekmez. Bu butga bir èw kopardı: èkki yüz [9] karı edizki. kim özüñüzge kıldıñız?” Olar aydı: “Ay malik.” tedi. Onlar “Ey melik. biri ‘akikdin. Malikler ol tört yüz kapugdın kirdiler. Bu haber Amr oğlu Cunda’ya ulaştı. Bu tahtga tört [11] adak kıldurdı: biri zimruddın. Türlü [12] türlü elbiseler giyindi.” tèp. onlara [20] “Kendinize yaptığınız bu işi hangi düşman yapar?” dedi. Bu tahta dört [11] ayak yaptırdı: biri zümrütten. biri bulurdın. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) muña ‘buna’ : +ña. bizni tokuşturmagay. Bizi savaşa attı. Atlanıp keldi. -ş-. Melikler ol tört cepheli kapıdan girdiler. [3] Samûd kavmi Mekkeli olmakla tutucu idiler. “Bu benim tanrımdır. O taht üzerine oturttu. Amr oğlu Cunda “Her yılda bir yol gelip buna secde [17] edin.122 XI-XIII.” tèdi. biri damarlı akikten. toku. biri caz‘dın.” tedi. Bizni tokuşga kèmişti. Aña secde kıldı.(< keñeş-ti+ler) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa.” tèdiler. öbürleri Sâm soyundandır derler. çerig (< çerig+i) keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. Mülk ona teslim edildi. o puta secde ettiler. Söz talaştılar. [19] Yetmiş bin er öldü. biri kristalden. biri akikten. Ata binip geldi. Söz dalaştılar. [10] Mücevher kakmalı kızıl altından bir taht yaptırdı. [2] Sâm Kudüs’te yerleşmişti. biri arslan sûret-[8]li. iki gözü [7] yâkûttan bir put yaptı. [15] Biri ol putun ağzına girip: “Ben sizden razıyım‚” diye seslendi. Kamug kabilaga kişi [13] ıddı. Her kabilenin birer meliki vardı. kamug meliklerni çerigi birle yıgdurdı. Samûd Hicâz’da yerleşmişti. Bir ançası aydı: [18] “Biziñ tañrımıznıñ yüzi biziñ sıñar èrdi. Aydı: “Bu meniñ tañrım-turur. [10] ‘ud yıgaçındın. Bu adam kendisine kızıl altından.” dedi. Bir taht kıldurdı. Törlüg [12] törlüg tonlar kedürdi. biri at suratlıg. olarga aydı: [20] “Kayu yagı bu işni kılgay. Bütün kabileye adam [13] gönderdi. ol butga secde kıldılar. biri at sûretli. mu (< mu+ña) tègme ‘her’ : -me. +ın. +ın. Çeviri [32a] Türkler Yâfes soyundandır. Yüzyıllar Türk Dili biri kuş suratlıg. urug (< urug+ın+dınturur+lar) çerigi ‘askeri’ : +i. Kamugları [16] sewünüp baş kötürdiler. Edin tañrı tutunur-miz. Bu puta kırk [9] metre yüksekliği. Buna secde [14] edin. Muña secde [14] kılıñ. +dın. Bu èwge yüz kapug urdı. Cunda‘ bin ‘Amr aydı: “Tègme yılda bir yolı kelip muña secde [17] kılıñ. Hepsi [16] sevinip baş kaldırdılar. Ol taht üze oltur[t] dı. O Samûd kavmi ol evden çıkıp sözleştiler. bütün melikleri askeri ile topladı. turur. Bizi savaştırmayacak başka tanrı ediniriz. Ol Tamud bodunı ol èvdin çıkıp sözleştiler. Ona secde etti. sançıştılar. bize bu tanrı [21] gerekmez. Bu puta tört cephe yaptırdı: Biri âdam sûretli. Bir kısmı [18] “Bizim tanrımızın yüzü bizim taraf idi.” tediler.‚” tèp ün kıldı.” tèdi. Bu eve öd ağacından yüz kapı koydu. giriştiler. yirmi metre eni.(< toku-ş-sa) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. -ti.(< tèg-me) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar yagı ‘düşman’ : < yagı . [19] Yètmiş miñ èr öldi. duvarları damarlı akikten bir ev yaptırrdı. tamları caz‘dın ‘akikdin. Kelime İzahları urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. tèg. yüz karı èni. [15] Biri ol butnıñ agzınga kirip: “Men sizdin h uşnud-men. keñeş. Mekkede Bekr oğlu Mu‘âviye adlı birinin üç yüz [4] bin askeri vardı. Bu habar Cunda‘ bin ‘Amrge tègdi. kızıl altun guhar birle murassa‘. Hicâz’daki büyükler toplanıp [5] “Bu düşman ile çarpışmağa bize bir melik gerek” diye meşveret ettiler: “Amr oğlu Cunda adlı adamı kendilerine melik seçti-[6]-ler. biri kuş sûretli.

Ünite . Olar kelip anı kördiler. törlüg tonlar kèdürüp ol taht üze olturtdı. bir èr bu butga hadımlık kılsa. Atatürk Kültür. İblis ‘alayhi ’l-la‘na burunrak [2] bu Karra‘ tagınga keldi. Aydılar: “Ay malik. [3] Èltip bir but kıldılar. [6] Katur bin ‘Ubayd atlıg erni kördi. közleri [4] yakutdın. Çeviriyazı .7. XL+616 s. Razi boldılar. Ankara 1997. I.9 RABGUZ‹.” Cunda‘ bakdı erse. [5] Aña ‘Abhar atadılar. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . başı altundın. 32b [32b] Karra‘ atlıg tagga kişi ıddılar. kırk karı uzunlukı. sekkiz karı èni.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. But tutunmaga taş tilediler.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 123 METİN İNCELEME IV Metin Metin 7. Katurnı ol [7] butga hadım kıldılar. “Bu yaragaymu?” tèdiler. arıg. tişleri yinçüdin. ss. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Körklüg. ak taşnı kesip koddı.

O mağaraya geldiler. kırk yıl zindanda kaldım.” Katur zindandın çıkdı. Kâsûm’u [21] görmek istiyorsan. yinçü+din) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. uyudu.” Za‘um Katurnı èderü bardı. yüksek sesle “Ey benim kullarım. Zindannı èkki pare kıldı. -t-. Kırk yıl hizmet etti. kâfirler onun elinde ölecek” diye duydu. [6] Ubeyd oğlu Kâsûr’u gördü. Bir ança rozgar kèçmişde bu hatun [19] telwe boldı. O kavm-[9]-in hepsi o putun başına toplaştılar. Salih atlıg. Ay [14] Kâsûr. Yüzyıllar Türk Dili Kırk yıl hidmat kıldı. udıdı. Halk aña rahm [20] kıldı.” diye düşündü. katıg ün birle aydı: “Ay meniñ kullarım. Şimdi kurtuldum. Kendi çirkin görünüşlüydü.(< èlt-ip) yinçüdin ‘inciden’ : +din. Za‘ûm Kâsûr’u takip etmeğe başladı. Bir hayli gün geçtikten sonra bu kadın [19] deli oldu. başı altından. Kırk yıldan sonra Cebrâ’îl’e “Kâsûr’u zindan-[13]-dan çıkar” diye ferman geldi. çar (< çar+la-yur) karı ‘karış’ : < karı . “Ey melik. meni èdergil. oltur. Katurnıñ èwinde Za‘um atlıg èwlüki [18] bar èrdi. Zindana attılar. Armış èrdi. başka birini puta hizmetçi ettiler. Cunda baktı. [5] Ona Abhar dediler. Dağ içinde bir mağara buldu. Mavla ta‘ala bir feriştege anı saklatdı.” tèp.(< oltur-t-dı) èdergil ‘takip et’ : -gil. “Bu yapar mı?” dediler. Aydı: “Ay Za‘um Katurnı [21] körgü köñlüñ bar erse. Cabra’il bir kanat birle urdı. köñlinde sakındı: “Kırk yılnı ‘Abharka hidmat [15] kıldım. bu Kâsûr benim hizmetime yaramaz. Cabrâ’îl kanat ile bir vurdu. Güzel. bu yèrdin kèteyin. yinçü (< Çin. bir adam bu puta hizmet etse. yene biregüni butga hadim kıldılar. Bir gün Şeytan meleklerden [8] Bu Kâsûr’un soyundan Sâlih adında bir peygamber gelecek. Èmdi kurtuldum. aydı: “Ay [14] Katur. Kalktı. türlü elbiseler giydirip o taht üzerine oturttu. +la-. bu Katur meniñ tapugımga yaramaz.” dedi.” dediler. Kırk yılda kèdin Cabra’ilga yarlıg boldı: “Katurnı zindan-[13]-dın çıkargıl. çıkgıl. Halk ona acıdı. bu kafirlar anıñ èliginde [halak bolgay]. èlt. İblis ‘alayhi ’l-la‘na kelip ol butnıñ agzınga [10] kirdi. Aymışlar: Sahur atlıg èrdi. kırk yıl zindanda kaldım. Anı [11] zindanga salın. Yorulmuştu. burun (< burun+rak) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. Razı oldular. Ol üñürge keldiler. Tag içinde bir üñür yolukdı. Put yapmak için taş aradılar. karka suratlıg. temiz ak taşı kesip bıraktı. tagga [16] ugradı. Onlar gelip onu gördüler. Ol kavm-[9]-nıñ kamugları ol butga yıgıldılar. Kâsûr [12] kırk yıl zindanda kaldı. Bir kün İblis feriştelerdin èşitdi [8] kim bu Katur urugındın bir paygambar bolgay. [20] Bir gece evine karga suratlı bir kuş geldi. yügrüp çarlayur èrdi. körk (< körk+lüg) èltip ‘iletip’ : -ip. Kâsûr zindandan çıktı. dağa [15] gitti. Melek … Çeviri Kelime İzahları burunrak ‘evvelce’ : +rak. Allah taala bir meleğe onu saklattı. buradan gideyim. Kırk yıl uyku-[17]-da kaldı. Kopdı. èder. beni takip et. Şeytan ona lanet olsun daha önce [2] bu Karra dağına geldi. dişleri inciden. Bir kèçe sarayında bir kuş keldi. çık. Zindânı iki parça etti. Şeytan ona lanet olsun gelip o putun ağzına [10] girdi. Katur [12] kırk yıl zindanda kaldı. Ferişte … [32b] Karra dağına adam gönderdiler.” diye seslendi.” tèp. koşuyor bağırıyordu.” dedi. [3] Götürüp bir put yaptılar. Onu [11] zindana atın. Kâsûr’un Za‘ûm adlı bir karısı [18] vardı. “Ey Za‘ûm. gözleri [4] yakuttan. Kırk yıl udku-[17]-da kaldı. gönlünden “Kırk yılı Abhar’a hizmet [15] ettim.124 XI-XIII. sekiz karış eni.” Zindanga kèmiştiler erse. Sahur adlıydı da derler. kırk karış uzunluğu. Kâsûr’u bu [7] puta hizmetçi yaptılar.(< èder-gil) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. Özi yawlak körklüg èrdi.

” tèdi. sen [5] mendin ga’ib-sen. tanuk tile- Çeviriyazı . Ünite .” tèdi.” Bu sözlerni sözleşürde Katurnıñ èwlükiñe ragbatı [6] boldı. I. Katurnı kördi.7. XL+616 s. Èkegü kawuştılar. 33a [Ferişte] [33a] aydı: “Èriñni ündegil. [3] munda èrmişsen.10 RABGUZ‹. [8] Za‘um çıkdı.” Za‘um katıg ün birle Katurnı ündedi. ss.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 125 METİN İNCELEME V Metin Metin 7. Ol üñür yarıldı. Ol sa‘atda [7] Katur öldi. Za‘um Salih paygambarga yüklüg boldı. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. bir kèçe munda yatur-men. Ol üñür bèlgüsiz boldı. Yene bu kuş aydı: “Ay Za‘um. [2] Katur ün bèrdi: “Kirgil. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kisasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş .” Za‘um aydı: “Yüz yigirmi yıl boldı. ‘süñü-[9]-kiñdeki oglannı kandın aldıñ?” tèp sorsalar. gil boldı. Atatürk Kültür. Za‘um kadgulug Ol kuş aydı: “Bu üñürdin çıkgıl. maña nelük kelmediñ?” Katur aydı: “‘Abhar [4] zindanıdın kurtuldum. Munça yıl boldı. Sahur kirdi. aydı: “Ay Katur. Ankara 1997.

Sâhûra mağarayı söyledi: “Melik şaşırdı. şahit isteseler. Bunca yıl oldu. O Za‘ûm’ “Ben kuzgunum. Kelime İzahları munda ‘sıkıntıda’ : +da.” dedi.” dedi. O mağara belirsiz oldu.” [21] “Ey melik. +i. Ateşin [17] harareti böyle yaptı. Za‘ûm yüksek sesle Kâsûr’u çağırdı. Sâhûra evine döndü. èr (< èr+iñ+ni) kèçe ‘gece’ : < keçe 4 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. Muharram ayında Du-şanba kün kèçesi Salih paygambar anadın [19] tugdı.” Allah taala [13] bana ne ceza verecek diye korktuğumdan başım ağardı. Sahur girdi.” diye sordu. Za‘ûm Sâlih peygambere hamile kaldı. İkisi birleştiler.” Sordı: “Başıñ [12] nelük akardı?” Aydı: “Kabil Habılnı öltürmekiñe men sabab èrdüm. èw (< èw+lük+i+ñe) üñürdin ‘mağara’ : +din.(< üñ-ür+din) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. Yüzyıllar Türk Dili seler.(< küded-gey) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. “Bir gün cehennem üzerinden geçiyordum. Mavla ta‘ala [13] maña nè ceza bèrgüsi. üñ. “Bin yıl Tûbâ ağacına kondum.” Aydı: “Tumşukıñ [14] nelük sarıg-turur?” Aydı: “Uçmahdagı za‘farandın yèdim. kelgil saña körgüzeyin. -ür-. Yene aydı: “Adak-[15]-larıñ nelük yaşıl-turur?” Aydı: “Miñ yıl Tuba yıgaçında kondum. Bu sözleri söylerken Kâsûr’un karısına canı [6] çekti.” dedi. kuca-[9]-ğındaki oğlanı nereden aldın?” diye sorsalar. “Ey Kâsûr.” tèdi.” Yene aydı: [16] “Karnıñ nelük kara-turur?” Aydı: “Bir kün tamug üzesindin kèçer èrdim. [8] Za‘ûm çıktı.” dedi. maña ınanmas èrseñ. “Başın [12] niye ağardı?” diye sordu.” dedi. Yine [16] “Karnın niye kara?” diye sordu. Malik sordı: [20] “Bu oglannı kaydın aldın?” Sahura magaranı aytu bèrdi: Malik tañladı: [21] Aydı: “Ay malik. Çeviri [Melek] [33a] “Kocana seslen. O kuş “Bu mağaradan çık. -ş-.” dedi.” dedi. Kâsûr ““Abhâr [4] zindanından kurtuldum. [3] buradaymışsın. Ot [17] ıssıgı mundag kıldı. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. Tañrı ta‘ala olarnıñ şarrındın küdedgey. “Cennetteki safrandan yedim. O saatte [7] Kâsûr öldü. andın korkup başım akardı.” Za‘um [11] aydı: “Sen nè kuş-turur-sen?” Za‘umga aydı: “Men kuzgun-men.” dedi. sen [5] benden uzaksın. -ür.126 XI-XIII. bana inanmıyorsan. O mağara yarıldı.” Takı körünmes boldı. Allah taala onların şerrinden korur. +lük.” dedi. [18] Tokkuz ayda kèdin. bana niye gelmedin?” dedi.” dedi. gel sana göstereyim. Yine “Ayak-[15]-ların niye yeşil?” diye sordu. “Kâbil’in Hâbil’i öldürmesine ben sebep idim. Ve görünmez oldu. +iñ. Kâsûr’u gördü.” dedi. Za‘ûm [11] “Sen ne kuşusun?” dedi. olarnı [10] bu üñürge keltürgil. Muharrem ayında Pazartesi gününün gecesi Sâlih peygamber [19] doğdu.” dedi. tumşuk (< tumşuk+ıñ) èriñni ‘kocanı’ : +ni. toprak oldu.” tèdi. onları [10] bu mağaraya getir. çarlayur burunrak üñürdin tumşukıñ yagı keñeştiler èkegüdin bilmes koldılar tugdı . “Gagan [14] niye sarı?” diye sordu. Za‘ûm kaygılandı. Anası Salihni kundaklap öz èliñe alıp bardı. küded. Annesi Sâlih’i kundaklayıp kucağına alıp gitti. Yine bu kuş “Ey Za‘ûm. +le. Melik [20] “Bu oğlanı nereden aldın. [2] Kâsûr ses verdi: “Gir. bir gece burada yattım. söz (< söz+le-ş-ür+de) èwlükiñe ‘eşine’ : +ñe. [18] Dokuz ay sonra. Za‘ûm “Yüz yirmi yıl oldu. Sahura èwige keldi.

XLIII+538 s. er-.(< tè-r er-di) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. +ı.(< yarlık+a-r) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Üslubu gayet sade ve açıktır. Eser. müñüş (< müñüş+i+nde) rozini ‘nasip’ : +ni. -r. Atatürk Kültür. -dım. ıd. K. -sa.(< yat-sa-men) yètinç ‘yedinci’ : +nç. anlar (< anlar+nı) atlıg ‘atlı’ : +lıg. er. -tür-. bar.(< erken) agırladı ‘ağırladı’ : -dı. -ür-. kod. yön (< yön+din) . yeti (< yeti+nç) yöndin ‘yönden’ : +din. kel. -ma-.(< teg-ür-gey) tèr erdi ‘derdi’ : -di. Kazan. bèr-. -la. üküş (üküş+leri) yalganlamış ‘yalanlamış’: -mış. Edebiyatlar 1. san. yarlık+a. (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. +la-. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcu’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır.+ kim (< kim + er-se) kişini ‘kişiyi’ : +ni. -yür. -gan.(< ayt-ur) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. 3. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. 3 2 Nehcü’l-Feradis’te geçen Türkçe kelimelerin izahını yapmak. at (< at+lıg) aytur ‘söyler’ : -ur. Ankara 1956.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 127 Özet 1 Nehcü’l-Feradis hakkında bilgi vermek. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. er. satgaş.(< ıd-a bèr-di er-se) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. +nde. tè. Ankara [1984]. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Ünite . XIV+444 s. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr.(< bardım er-di) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. +i. -gay. teg. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN.(< kıl-gan er-di) kodtı ‘koydu’ : +tı. er-. bol. ayt. 2.Hamza ZÜLFİKAR. Nehcü’l-Feradis üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. edgü (edgülük) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. er-. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. mèn (< mèn+i) müñüşinde ‘köşesinde’ : +(n)de. yalgan (yalgan+lanmış) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). D. +i.7. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. T. kıl. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. agız (< agız+ı+dın) andag ‘öylece’ : < antag < anteg anlarnı ‘onları’ : +nı. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. agır (< agır+la-dı) agızıdın ‘ağzından’ : +dın.(< bol-gay-men) edgülük ‘iyilik’ : +lük. +le-. iç (< iç+i+nde-turur) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. Paris.(< kel-tür-miş) kimerse ‘kimse’ : -se. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518.(< satgaş-mış) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. kul (< kul+ga) mèni ‘beni’ : +i. -di. èl (< èl+i+niñ) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. yat. er-. XI+312 s. krş. dagı tegürgey ‘değdirecek’ : +gey.(< kod-tı) kulga ‘kula’ : +ga. +i. Ankara 1998. 164]. -a.(< san-ma-duk) satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. kişi (< kişi+ni) kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. rozi (< rozi+ni) sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk.

-ür.(< kopar-dı-lar) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. Paris’te bir. Eserin Londra’da bir. Atatürk Kültür. -ş-.(< in-gen) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. olar (< olar-ga) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. kopar. oltur.‘hazırlatmak’ : -t. En eski nüshası Londra British Museum Add. +le-. tug. +dın. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir.(< ün-üp) üñürdin ‘mağara’ : +din. Saint Petersburg’da altı. IV+820 s. II. +iñ. M. Peygamber kıssalarını konu alır. toku.VANDAMME. . +ları. +le. RABGUZ‹. oglan olarga ‘onlara’ : +ga. tèg. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din: Kısasü’lEnbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Tıpkıbasım: Aysu ATA. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. -Dizin: Aysu ATA. XL+616 s. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 13101311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. èw (< èw+lük+i+ñe) ingen ‘inen’ : -gen. +ın.(< oltur-ur) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın.(< yemür-di) yinçüdin ‘inciden’ : +din. Kısasü’l-Enbiya’dan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.(< kol-dı-lar) kopardılar ‘inşa ettiler’ : -lar. küded. ked. söz (< söz+le-ş-ür-de) tègme ‘her’ : -me. Brill. Ankara 1997. -dı. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. çerig (< çerig+i) èdergil ‘takip et’ : -gil. Atatürk Kültür. in. èder. : Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. +a-.(< keñeş-ti-ler) koldılar ‘istediler’ : -lar. -ti. çar (< çar+la-yur) çerigi ‘askeri’ : +i.(< èder-gil) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. körk (< körk+lüg) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. -ş-. turur. ıñır (< ıñır+a-p) karı ‘karış’ : < karı 5 6 kèçe ‘gece’ : < kèçe kediglep ‘örtünüp.(< küded-gey) muña ‘buna’ : +ña. urug (< urug+ın+dın-turur+lar) yagı ‘düşman’ : < yagı yalawaç ‘peygamber’ : yemürdi ‘devirdi’ : -di. yinçü (< Çin. tumşuk (< tumşuk+ıñ) ünüp ‘yontup’ : -üp. gizlenip’ : -p. +ın.(< toku-ş-sa) tugdı ‘doğdu’ : -dı. Yüzyıllar Türk Dili 4 Kısasü’l-Enbiya hakkında bilgi vermek. kol.TEZCAN S. +lük. -ür-. Ankara 1997. +la-. Kısasü’l-Enbiya üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. -t-.(< oltur-t-dı) olturur ‘oturur’ : -ur.(< tug-dı) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın.(< èlt-ip) èriñni ‘kocanı’ : +ni. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) .(< üñ-ür+din) urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. +egü. oltur. -ig. -dı.128 XI-XIII. barça (< barça+sı+n) bilmes ‘bilmez’ : -mes. ün. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. yinçü+din) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. BOESCHOTEN. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır.(< anu-t-) barçasın ‘hepsini’ : +n. èki (< èki+egü+din) èkki ‘iki’ : < èkki èltip ‘iletip’ : -ip. H. . I. èr (< èr+iñ+ni) èwlükiñe ‘eşine’:+ñe. bil. keñeş. +i. E.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun burunrak ‘evvelce’ : +rak. üñ.(< kedig+le-p) keñeştiler ‘danıştılar’ : -ler. mu (< mu+ña) munda ‘sıkıntıda’ : +da. J. burun (< burun+rak) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. anu.(< tèg-me) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. èlt. anut. +sı. yemür. E.

+ç. Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur. Doğruluk ve adalet c. kid. bininci e. kid. +le-. bu sorunun cevabını ancak siz bilirsiniz. Peygamberlerin hayatı e. b. d. d. e. 4. Aşağıdakilerin hangisinde “kediglep” kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. e. Türkler Yâfes soyundan dururlar. edinler Sam urugındın-tururlar” ifadesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. -ig. yèti. c.(< kidig+le-p) c. Bu üçünçü kişi dahi eli ile bu yılanı atmış idi. yèt5. Bu üçünçi kişi takı elgi birle bu yılannı atmış erdi. b. Nehcü’l-Feradis'ın konusu aşağıdakilerden hangisidir? a. Namaz. Yukarıdaki kelimelerin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir? a. kişi. üze c. dördüncü kîş. . Paris b. 10. -ig. +le-. e. köşe c. Dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgileri b. kerek kim bu su’alnıñ cevabını siz aysañız. -ig. 8. -i.(< kedig+le-p) b. öze b. öze d. Viyana d. nç c. Türkler söylemişler: Yâfes soyundandır. zekat gibi dini bilgiler 3. Ey Ebû Hanîfe. törtünci kişi. yètind.7. oruç. Türkçe telif bir eserdir. Türkler Yâfes soyundandır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 129 Kendimizi Sınayalım 1. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından yazılmıştır. . -ig. Londra e. Türkler’in Yâfes soyundan olduğunu. törütçi kişi. bu soruya kimin cevap vermesi gerekir? c. Ey Ebû Hanîfe. kediglep ‘örtünüp. Bu üçünçi kişi takı èlgi birle bu yılannı atmış erdi. engebelik 7. +le-. d. Ey Ebû Hanîfe. d. öbürleri Sâm soyundandır. Bu üçünçi kişi de eliyle bu yılanı atmıştı. Kısasü’l-Anbiya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi yanlıştır? a. kediglep ‘örtünüp. kedig (< kedig+le-p) 6. Cennet hayatı d. ked. Kısasü ’l-Enbiya’nın en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. çatı d. ked. öbürleri Sâm soyundandır derler.” cümlesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirilişi aşağıdakilerden hangisidir? a. gizlenip’ : +lep. üze e. c. Ünite . kediglep ‘giyinip’ : -p. Yukarıdaki ifadenin çeviriyazılı doğru şekli aşağıdakilerden hangisidir? a. üze 9. Taşkent . +nç. müñüş kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Bu üçünci kişi takı eli birle bu yılanı atmış erdi. gizlenip’ : -p. 2.(< kid-ig+le-p) d. öbürleri Sâm soyundandır. b. Türklere söylemişler: Yâfes soyundandır. biniş b. e. -inç. tör. bu soruya cevap vermeniz gerek. gizlenip’ : -p. bu sorunun cevabını bir söyleseniz. gizlenip’ : -p.(< kedig+le-p) e. “Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. Ey Ebû Hanîfe. +nç. 1310-1311 yılında yazılmıştır. kediglep ‘örtünüp. yètb. öbürleri Sâm soyundan dururlar. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. +le-. b. kediglep ‘örtünüp. c. Kahire c. Ey Ebû Hanîfe. bu sorunun cevabını sizin söylemeniz uygun düşer. Aşağıdakilerin hangisinde yetinç kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. yèti e. tuncı. öbürlerinin de Sâm soyundan olduğunu anlatmışlar. törtünçi kişi. “Ya Abu Hanife.

183-223 ss. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Atatürk Kültür.Vandamme. Sıra Sizde 4 çarlayur ‘bağırır’ : -yur. d 8. e 10. kel. b 9. c 2. Brill. K. Yanıtınız yanlış ise “Metin I Kelime İzahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. RABGUZI. +la-. Kesit Yayın No: 27. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. XLIII+538 s. a 6. Atatürk Kültür. D. bil.VURAL. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. IV+820 s. I. 89168. Ders Kitapları Serisi No: 7. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. XIV+444 s. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518.Hamza ZÜLFİKAR. . Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . keñeş. 241 s. üñ. çar (< çar+la-yur) burunrak ‘evvelce’ : +rak. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). burun (< burun+rak) üñürdin ‘mağara’ : +din.(< keñeş-ti+ler) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya”konusunu yeniden gözden geçiriniz. SAĞOL YÜKSEKKAYA. -tür-. -dı. kol. -ti. +egü. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazılı Metinleri ve Çevirilerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Tıpkıbasım: Aysu ATA. -sa. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ve Aysu ATA çalışmışlardır. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. .Metin . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 NF üzerine ECKMANN. Atatürk Kültür.(< kel-tür-miş) edgülük ‘iyilik’ : +lük. +la-. d Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TOPARLI. Recep . 164]. II.(< yat-sa-men) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış.(< üñ-ür+din) tumşukıñ ‘gagan’ : +ıñ.130 XI-XIII. tumşuk (< tumşuk+ıñ) yagı ‘düşman’ : < yagı keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. êEdebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. J. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Ankara 1997. János: “Harezm Türkçesi”. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. -ür. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Ankara [1984]. .(< kol-dı+lar) tugdı ‘doğdu’ : -dı.Dizin: Aysu ATA. T. Yanıtınız yanlış ise “ Metin III’ün Çevriyazısı çevirisini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. M. E. : AlRabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. ss. tug. AKALIN). Ankara 1997.(< bil-mes) koldılar ‘istediler’ : +lar. Ankara 1998. Gülden: “Harezm Türkçesi”. ECKMANN. yat. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. yalgan (< yalgan+lamış) yètinç ‘yedinci’ : +nç. . Peygamber kıssalarını konu alır. H.(< tug-dı) Yararlanılan Kaynaklar BOESCHOTEN. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Feradis” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara 1956. XL+616 s. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 6811.Tezcan S. Sıra Sizde 2 andag ‘öylece’ : < antag < anıteg yatsa-men ‘yatsam’ : -men. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. d 5. yeti atlıg ‘atlı’ : +lıg. XI+312 s. Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. (M. b 7. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. èki (< èki+egü+din) bilmes ‘bilmez’ : -mes. E. d 4. edgü (edgülük) Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. a 3. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

.

Yazmasından çevriyazılı okuyabilecek. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Eser hakkında genel bilgi verebilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Kelime izahları İçindekiler Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin • • • • • • HÜSREV Ü ŞİRİN METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V . Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Hüsrev ü Şirin’i.Amaçlarımız 8     • Hüsrev ü Şirin • Çeviriyazı XI-XIII.

’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’ddünyâ ve’d-dîn III. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’de İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazmasıdır. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayımlanmıştır. Husräv u Širin Qutba I-II: Warszawa 1958). HÜSREV Ü Ş‹R‹N . sy.

Kutb’un eseri Nizami’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. SAMOYLOVİÇ. 1 METİN İNCELEME I Metin Metin 8. İçeriğinde de Nizamî’den farklılıklar bulunmaktadır. HACIEMİNOĞLU ve diğerleri çalışmıştır. FAZILOV. ancak pek çok yanlışlıkları ve eksiklikleri de hâlâ bünyesinde barındırmaktadır. İ. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermenî hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. eserle ilgili irili ufaklı. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.1 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. A. Eserin tamamı üzerinde ise N. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inde doksan konu başlığı yani doksan bölüm vardır. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. A. ZAJÂCZKOWSKI. ss. bir kısmıyla ilgili olan pek çok yayın yapılmıştır. eserin tamamını ele alan. HACIEMİNOĞLU çalışmış ve ‘Dil Hususiyetleri’ni de inceleyerek metin yayınını yapmıştır. E.3 ZAJÂCZKOWSKI’nin yayınına dayanan bu çalışma Türkiye’de ilk olması sebebiyle önemlidir. TAHİRCANOV. Türkiye’de de eserle ilgili pek çok değerlendirme yazısı yazılmıştır. N. NADJİR. N.1 ZAJÂCZKOWSKI’nin yazmanın tıpkıbasımı ve metin neşrinden2 sonra. N. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i hakkında kısaca bilgi veriniz. Eserin ilk ve sonraki baskılarında yer alan “yanlış-doğru cetveli” eserin sadece İmlâ Hususiyetleri bölümünü kapsar. F. BLOCHET. İkinci kademede Husrev’in siyasî hayatı anlatılmaktadır. E. İNAN. 7b .134 XI-XIII. E. A. Yüzyıllar Türk Dili Kutb’un Husrav u Şirin’i üzerinde A. KÖPRÜLÜ. T.

nèçe yıl boldı canım ösker èrdi köñülde oşbu endişe bar èrdi nèteg şah tapgıña bir barga-men tèp bu köñlüm kadgusını targa-men tèp körüp köñlüm kim asru ragbatım bar buyurdı kim katıglan èmdi èy yar 243. bu gönlümün kaygısını bir dağıtayım. haydi hazırlan! 243. revan èy kutb terkin kèç bolur bil nè bilgeyler sèni sözletmeseñ til nizami nazmı yañlıg tüz sözüñni anın belgüt hanıñga bu özüñni hanım birle melike atıña bir kitabı kılguka kıl tèdi tedbir 246.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 135 Çeviriyazı kitab nazm kılmakka sebeb beyan ayur 240. Gönlüm aşırı arzumu görünce Ey dost. Padişahın huzuruna bir varayım. Ünite . . Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. dedi. boyum şehrige köñlüm èrdi sultan canım andın kabul kıldı bu ferman köñül fermanını can birle tut[t]um adın sakınçnı bir yolı unut[t]um kazan tèg kaynap oş sevda bişürdüm nizami balıdın halva bişürdüm 249. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. bil. Ey Kutb! Çabuk ol. Ne kadar yıl oldu canım özlerdi. Gönülde bu düşünce vardı. sonra geç olur. hanım atınga oşbu parsi tilni çewürdüm tüzdüm oş nazm üzre kılnı çıkardım hoş yıdıglık suw bu köldin köñüller kansu tèp bu safi suwdın Çeviri I Kitabı nazmetmenin sebebini anlatır 240. dedim. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle.8.

yol (< yol+ı) suwdın ‘sudan’ : +dın. bar. söz(< söz+le-t-me-señ) atıña ‘adına’ : +ña.136 XI-XIII. Başka düşünceyi bir an unuttum. arzular’ : +r. Bedenime gönlüm sultan olduğundan canım bu fermanı ondan ötürü kabul etti. sakın. Nizamî’nin balından helva pişirdim. ss.(< öske-r) barga-men ‘varayım’ : +men. Bu gölden. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. Yüzyıllar Türk Dili 246. -me-. katıg (< katıg+lan-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. 7b-8a . -ga. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. at (< at+ı+ña) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. -t-. suw (suw+dın) METİN İNCELEME II Metin 8.2 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. anlatmazsan’ : -señ. öske. Kazan gibi kaynayıp işte bu sevda hikâyesini pişirdim. Sultanımın adına Fars dilinde olan bu eseri çevirip şiir hâlinde yeniden yazdım. +le. Kelime izahları ösker ‘ister. Gönül fermanını can ile tuttum. bu saf sudan gönüller kansın diye hoş kokulu su çıkardım. -ç.(< sakın-ç+nı) (bir) yolı ‘defa’ : +ı.(< bar-ga-men) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. +ı. 249.

İşte şimdi bu zahmetin sonunda huzura yetiştim. 252. nasıl gelirsen gel. iyi bir hâlde. Ben de bu perdeden olmak üzere hoş sesler getirdim.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 137 Çeviriyazı kılıp han davlatı bu kulga yari kèterdi teñri tabcımnuñ gubarı bu perde içre keltürdüm hoş avaz 252. nèçe kim kèldim èrse men velikin tükel kèldim tükellik yahşı oş çın 0256. 0260. . Kaç gündür yolculuk zahmeti çektim. 255. ne kadar geç gelirsen gel. bi-hamdi ’llah tilekke hak yètürdi 0259. gel de ferah gel. iyi ve tam bir şekilde geldim. Ünite . Nasıl geldiysem geldim ama. gelip bu huzurda bir yer bulmaktı.8. 0257. 014 (8a) nè hoş ayı[t]dı kör5 ol pir ü kamil yètirgil nèçe kèç kèlseñ èy cakıl bu kèlmeklikde maksud èrdi bu kim yètürgey hak tèyü munda tilekim tilek èlgi umınç yasını kurdı 258. 014 (8a) O yaşlı başlı kişi ne güzel söyledi: Ey akıllı kişi. Dil bülbülü (Nizamî) bu nazmın özüne uygun türkü yakmış. Allah yaradılışımın tasalarını giderdi. Bu kapıdaki isteğim. Gelmekteki bu maksat. bu köñlümnüñ kuşı kim taptı hoş bag kerek bülbül okup ursun kerek zag yana köñlüm söz ara kıldı avaz kim èy bülbül açıldı gül kèlip yaz Çeviri Han. dileğimi Hakk’ın yerine getireceği düşüncesiydi. talihi bu kula yâr edince. tüzüp til bülbüli bu nazm öze saz muradım èrdi ol kim bu kapugda kèlip yol tapsa-men tèp bu tapugda sefer rencin kördüm özüm kaç eyyam tapugka yèttim èmdi oş serencam 255.

İster bülbül şakısın ister karga gaklasın. -tür. cihan bostanı kayra boldı hurrem bar erse cışkıñ èmdi sözle sen hem bu caşık oş andın6 sözler sözini tüzüp mun-tèg bèzedim söz yüzini kişiniñ kim köñülde cışkı bolsa nè tañ bülbül meñizlig7 zarı kılsa . Dilek eli emel yayını kurdu. Yüzyıllar Türk Dili 258. -ir-. yaz gelince gül açıldı! Kelime izahları keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. +sı. yèt.138 XI-XIII. ya köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. èlig (< èlig+i) yasını ‘yayını’ : +nı.3 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ss. Allah’a hamdolsun dileğime eriştirdi. tükel (< tükel+lik) èlgi ‘eli’ : +i.(< yèt-ir-gil) nèçe ‘nice’ : < neçe METİN İNCELEME III Metin Metin 8. Bu gönlümün kuşu güzel bir bahçe buldu. Sonra gönlüm söz içinde avaz etti: Ey bülbül. 8a Çeviriyazı 261.(< kel-tür-dü-m tükellik ‘mükemmel’ : lik. +üm. kel. köñül (< köñül+üm) yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.

Şayet aşağılık gönlüne Allah aşkı girse dile o gelir. bak ne gurruşlar kılar. der. 264. bil. eger bolmasa caşık çarh-ı badram caşık bolmasa oşbu yèti kat yèr nè ser-gerdan yörir kılga’rdi 8 aram nèdin munça halayık zahmını yèr teñizler caşık èrmez erse bir sor nèdin kaynar nè gurruşlar kılur kör 270. Hem aşkın varsa şimdi söyle. 0 270. 8 Âşık olmayan kişinin canı yoktur. Bu âşık işte o yüzden söyler sözünü. felek mihrabı cışk èrmiş hoş añla caşıklarnıñ sözin cışk birle tıñla 139 kişi kim caşık èrmez canı yok bil ölügni bar mu tèr ajunda cakıl eger it köñliñe hak cışkı kirse kèlür ol tilge kètmez ursa sürse 267. Bu dünyada her ne gördümse neden böyle diye aklıma sordum. Akıllı. Dizip söz elbisesini böyle süsledim.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 264. . Dünya bostanı tekrar şen oldu. feleğin mihrabı aşk imiş. Ünite . vursa da sürse de dilinden zikri gitmez.8. Âşıkların sözünü aşk ile dinle. Şayet felek âşık olmasaydı Bu yedi kat yer âşık olmasaydı neden bunca yaratılmışın darbesini yesin? Denizler âşık değilse bir sor: “Neden kaynar. kayu neñ kim bu calem içre kördüm nèdin mun-tèg tèyü caklımka sordum Çeviri 261. arada dinlenirdi. şaşkın yürümezdi. Bir kişinin gönlünde aşkı olsa nice seher bülbül gibi inler. İyi anla. 267. dünyada ölüm var mı.

140 XI-XIII. bu cışkım birle başlap dastannı sala tèp cışkka ündedim cihannı husrav [u] şirin hikayetiniñ evveli 15 (8b) munuñ-tèg aymış ol pir-i cakıl kim ol èrmiş kamug nevc içre kamil . Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları sözle ‘söyle-‘ : +le-. teñiz (< teñiz+ler) ursa ‘vur-‘ : -sa. ss.(< ur-sa) bar ‘var’ : < bar METİN İNCELEME IV Metin Metin 8. meñiz (< meñiz+lig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. ayur cışk birle tirig oşbu calem eger cışk bolmasa bolmaz èrdi adem canım cışkdın ferah taptısa bildim köñül bèrdim yèrine cışk[ı] aldım 273.4 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. tıñ (< tıñ-la-) munça ‘bunca’ : +ça. mu (< mu+n+ça) teñizler ‘denizler’ : +ler. 8a-8b Çeviriyazı 0272. +n. söz (< söz+le-) meñizlig ‘gibi’ : +lig. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. ur.

.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 141 tutuldı erse nuşirvannıñ ayı konup hürmiz üze davlat humayı 276. 0278. 273. 0 276. *Husrev ve Şîrîn hikâyesinin evveli 15 (8b) O akıllıların piri böyle söylemiş. ferahlık bulduğunu bildim. Atasının töresini sürdürürdü. Adalet ile dünyayı mamur etti. Onun resmine bakıp falını tabir edesin. O bütün yaratılmışların içinde olgunmuş. ogul bèrdi aña gevherdin arı ugannıñ bahşişi deryasıdın dur anıñ şemciñe bèrmiş fazlıdın nur Çeviri 0271. Aşk olmasaydı Âdem olmazdı. Canımın aşkta sevinç. Onun mumuna fazlından nur verir. “İşte bu âlem aşk ile hayattadır. Nûşirvân’ın ayı tutulunca Hürmüz üstüne devlet kuşu kondu. 0272. yerine aşkı aldım.” der. Ünite . Ata tahtı bilip yardım etti. 0277. 0280. 0275. anıñ dergahıña kıldısa zari 0280. Ona cevherden saf oğul verdi. 279. Allah’ın bahşişi deryasından uzaktır. meydan okuyarak dünyayı aşka çağırdım. Onun dergahına yalvarıp ağladı. O padişah çok kurban kesip Allah’tan “bu hanımdan iyi bir oğul” diledi. Destana bu aşkım ile başlayıp *0 0274. ata tahtın bilip ol dad kıldı cadil birle cihan abad kıldı 0 tutar èrdi atasınıñ töresin anıñ resminçe falın hem yorasın üküş kurban kılıp ol şah ugandın tiledi bir ogul yègrek bu candın 279.8. Gönül verdim.

8b Çeviriyazı mübarek talici davlat mekanı yüzinde belgülüg şahlık nişanı oş andın ötrü pervêz9 boldı atı 282. èr-. yor. ün (< ün+de-di-m) yorasın ‘tabir edesin’ : +sın. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ugan (< ugan+nıñ) METİN İNCELEME V Metin Metin 8. tap. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. ss. -a. -di.(< bolmaz erdi) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. -de-. bol. tir.5 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. -tı. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları tirig ‘canlı’ : < -ig.(< yor-a-sın) üküş ‘çok’ : < üküş ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. yakin husravlıkın kördi atası zarifluk içre kamil èrdi datı bu yoldın ötrü pervêz boldı atı 028 .142 XI-XIII. -maz.(< tap-tı-sa) ündedim ‘seslendim’ : -m.(< tir-ig) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di.

Elden ele gül gibi götürürlerdi. anı şah tapgıña ketrürler èrdi èl èlge gül meñiz kötrürler èrdi = harirge çulganılmış kin yıpar tèg tamam dürr daneni kizlep tutar tèg nèteg-kim çıktı beşikdin cihanka sewüglük urgın èkti barça canka 288. 8 tamam bèş yaşga yètti èrse añlap körüp köp neñni cibret aldı tañlap 0 291. Bu yüzden adı Perviz oldu. Yüzünü gören gönülde kaygı kalmaz. . Bütün gönüllere sevgi tohumunu ekti. göz bakamaz. yıl aşmışça idi arturdı davlat bilig taclim alıp ögrendi cizzet 0289. Sultanlığını babası iyice anladı. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah anıñ tèg körki boldı èlde meşhur yüzin körgen bu yusuf tèyü saknur atası kıldı bir üstad tertib anıñ roz-garı zayic kèçmesün tèp hünerlig boldı husrav öz halınça 0 294. 02 02 İşte o yüzden adı Perviz oldu.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 143 yañakı kün meñiz köz baksa bolmaz yüzin körgen köñülde kadgu kalmaz 285. Yanağı güneş gibi.8. 028 İpeğe bürünmüş misk kokusu gibidir. yèti yaşka yètip ol serv-kamet gül üzre müşk saçmak kıldı cadet 0292. Zatı zariflikte olgundu. 285. Onu padişah huzuruna getirirlerdi. bu söz aymışda soñ kèçti bir ança Çeviri Mübarek devleti kısmet yeridir. 282. 0293. Padişahlık nişanı yüzünde bellidir. Nitekim beşikten dünyaya çıktı. Ünite . İnci tanesini gizleyip tutar gibidir.

Yüzyıllar Türk Dili 288. +ler. -sa. +gü. 0 291. bol-. Yıl geçtikçe Allah nasibini artırdı. Onun zamanı boşa geçmesin diye babası bir hoca temin etti. gül üzerine misk kokusu saçmağı adet etti. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. Tam beş yaşına girince çok şeye bakıp.(< aş-mış+ça) sewüglük ‘sevgi’ : +lük. urug (< urug+ın) 2 Okuduğunuz bölümde şair HŞ’i kimin için yazdığını hangi ifadelerle anlatmaktadır? . aş. sew.144 XI-XIII. 294. sakın. bel (< bel+gü+lüg) oş andın ‘işte ondan’ : +dın. yön (< yön+ler+ni) aşmışça ‘geçtikçe’ : +ça. İlim talim edip izzet öğrendi. bak. +üg. Yüzünü gören “bu Yusuf ” diye düşünür.(< sakın-ur) yönlerni ‘etrafını’ : +ni. oş (< oş an+dın) baksa bolmaz ‘bakamaz’ : -maz.(< bak-sa bol-maz) saknur ‘düşünür’ : -ur. an. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. -mış.(< sew-üg-lük) urgın ‘tohumunu’ : +ın. şaşırarak ibret aldı. O servi boylu yedi yaşına ulaşınca 0 Güzelliği memlekette meşhur oldu. Bu söz anlatıldıktan bir zaman sonra Husrev kendi hâlince hünerli oldu. Kelime izahları belgülüg ‘belli’ : +lüg.

(< bolmaz erdi) èlgi ‘eli’ : +i. -maz. katıg (< katıg+lan-) keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. NADJİP.’dadır. +üm. HACIEMİNOĞLU. -tür. yol (< yol+ı) atıña ‘adına’ : +ña. +sı. ya yètirgil ‘ulaştır’ : -gil.(< tap-tı-sa teñizler ‘denizler’ : +ler. -tı. meñiz (< meñiz+lig) munça ‘bunca’ : +ça.(< öske-r) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. teñiz (< teñiz+ler) tirig ‘canlı’ : < -ig.(< sakın-ç+nı) sözle ‘söyle-‘ : +le-. ZAJÂCZKOWSKI. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. at (< at+ı+ña) bar ‘var’ : < bar barga-men ‘varayım’ : -men. ün (< ün+dedi-m) ursa ‘vur-‘ : -sa. bar. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. -ga. 1378. sakın. bol. anlatmazsan’ : -señ. +le.(< bar-ga-men) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. 3 2 Hüsrev ü Şirin üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. sy. Hüsrev ü Şirin. E.(< ur-sa) yasını ‘yayını’ : +nı. söz (< söz+le-t-me-señ) suwdın ‘sudan’ : +dın. söz (< söz+le-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen.(< yèt-ir-gil) yorasın ‘tabir edesin’ : -sın. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. kel. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır.(< tir-ig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. tükel (< tükel+lik) ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. ugan (< ugan+nıñ) üküş ‘çok’ : < üküş ündedim ‘seslendim’ : -m. èr-. +n. İkinci kademede Hüsrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. -a.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 145 Özet 1 Hüsrev ü Şirin hakkında bilgi vermek. -ir-. -di. -de-. yor. +ı. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No.(< yor-a-sın) . Hüsrev ü Şirin’den seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. mu (< mu+n+ça) nèçe ‘nice’ : < neçe ösker ‘ister.8. -t-. ur. yèt. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. -me-. (bir) yolı ‘defa’ : +ı. -ç. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. arzular’ : +r. ZAJÂCZKOWSKI. N. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. tıñ (< tıñ-la-) tükellik ‘mükemmel’ : lik. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. èlig (< èlig+i) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. tap. tir. ZAJÂCZKOWSKI. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. Ünite .(< kel-türdü-m köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. öske. köñül (< köñül+üm) meñizlig ‘gibi’ : +lig. suw (suw+dın) taptısa ‘bulduysa’ : -sa.

inayetler kim oş munça sèniñ bar zacif kulnı kaçan zayic koyar zar c. sak. -nç.(< sakın-ç+ını) d. 4 e. 1241 yılında yazılmıştır. d. gevher . d. e.(< sakın-ç+nı) c. 1341-1833 c. 4730 5. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +ı. sakın. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i kaç beyitten oluşmaktadır? a. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +nı. 1341-1383 e. Radlov d. ilahi tevfikıñ kapgın aça bèr köñülge rahmatıñ urgın saça bèr 8. c. cinayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah c b. e. Telif bir eserdir. Fazılov e. 3 d. Gazel ve kasidelerden oluşur. Hüsrev ü Şirin’in yazıldığı bölge aşağıdakilerden hangisidir? a. tercüme bir eserdir.(< sakın-ç+nı) b.(< sakı-nç+ı) e. bèrdi c. Yazarı belli değildir. 1241-1381 b. -ın. 11 3. HacıEminoğlu b. Urumçi d. 1341-1342 anıñ dergahıña kıldısa zari ogul bèrdi aña gevherdin arı 10. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +ını. -ç. Padişah altı yaşına girince çevresindeki her şey ona malum oldu. yardım kapını aç ve rahmetinin tohumunu gönlüme saç. sakın. b. -ç. 2 c. Ey Allahım yardım kapısın aç köñlüme rahmatıñ tohumunu saç c d. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. Eckmann c. sakınçnı ‘saklanmayı’ : +nı. 1 b. Buhara 9. sakı. ogul e. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inin bütününü ilkin kim çalışmıştır? a. Zajâckowskı 2. Taşkent e. Hüsrev ü Şirin’in bilinen kaç yazması vardır? a. sakın. 1342-1353 d. arı b. 4. Ürgenç c. “Allah’ım. altı yaşına basınca her şeyi anlayıp alim oldu. Hüsrev ü Şirin ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Ne zaman ki altı yaşına ulaştı o padişah her yönünü anlayıp oldu ferah.” ifadesi aşağıdaki beyitlerden hangisinin tercümesidir? a.146 XI-XIII. 6512 e. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. inayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah e. Padişahın altı yaşına girmesiyle her yönünü anlayıp bilmesi bir oldu. O şah. Hüsrev ü Şirin’in Kutb tarafından çevrildiği ve Berke Fakih tarafından çoğaltıldığı yıl aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. 6443 c.(< sak-ınç+nı) 7. “sakınçnı” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. -ç. Altunordu b. 4370 d. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. 1470 b. anıñ d. -ç. 6. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah Yukarıdaki beytin Türkiye Türkçesine doğru aktarımı aşağıdakilerden hangisidir? a. c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. b. Yukarıdaki beyitte G > Ø değişimine örnek olan kelime aşağıdakilerden hangisidir? a.

Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yararlanılan Kaynaklar HACIEMİNOĞLU. NİZÂMÎ: Hüsrev ve Şirin: Çeviren Sabri SEVSEVİL: İstanbul 1955. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. d 10. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968.’dadır.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelemeleri V” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Maarif Matbaası. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. sy. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. ZAJÂCZKOWSKI.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 147 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. NADJİP. e 2. E. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Yanıtınız yanlış ise “Kelime İzahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958.8. Sıra Sizde 2 Gönlüm: Ey Kutb! Çabuk ol. a 9. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. e 8. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. c 5. . Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. b 7. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. dedi. Ünite . N. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. sonra geç olur. ZAJÂCZKOWSKI. 1378. c 3. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hüsrev ü Şirin. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. b 6. a Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. ZAJÂCZKOWSKI. bil. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle.

YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’lEdeb ve Mu‘inü’l-Mür‘id’i.Amaçlarımız 9     XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Mukaddimetü’l-Edeb • Mu‘inü’l-Mürid • Çeviriyazı • Kelime İzahları İçindekiler • • • • • • • • • MUKADDİMETÜ’L-EDEB METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV MU‘İNÜ’L-MÜRID METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III HAREZM TÜRKÇESİ METİN İNCELEME III: MUKADDİMETÜ’L-EDEB ve MU‘İNÜ’L-MÜRID’DEN METİN ÖRNEKLERİ . Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme III:
Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ]

Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Moğolca nüshasını 1938’de N. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

150

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

1

Mukaddimetü’l-Edeb hakkında kısaca bilgi veriniz.

METİN İNCELEME I Metin

Metin 9.1 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6a.

Çeviriyazı

006a babu’l-avvalu
vakt hangam çak cak avan mitluhu m m hakub mitluhu m m avkat cam‘ c c avana cam‘ c c ahkab cam‘ c c hin mitluhu m m aban mitluhu m m hikba mitluhu m m ahyan cam‘ c c ababagin cam‘ c c hikab cam‘ c c dahr mitluhu m m barha mitluhu m m acal vakt-i mu‘ayyan acal cam‘ cam‘ cam‘ duhur cam‘ c c manun mitluhu m m

A. F. T. M. A. F. T. M. A. F. T. M.

9. Ünite - Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri

151

METİN İNCELEME II Metin
Metin 9.2 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6b.

Çeviriyazı
A. F. T. M. A. F. ‘asr mitluhu m m suruf cam‘ a‘sar cam‘ c c rayb mitluhu ‘usur cam‘ c fatrat dirang-i dar-miyan-i du paygambar èki paygambarnıñ arası ötken çakı c

006b
zaman mitluhu m m haştad sal azman cam‘ c c azmina cam‘ c c karn cam‘ seksen yıl sarf mitluhu m m kurun

T.

c

m

c

152

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili koyar yalawacin cu’ura nögci-gsen cak havl mitluhu m m al-kabil say ayanda kèlür yıl

M. A. F. T. M. A. F. T.

c sanat sal yıl hon a‘vam cam‘

m sinun cam‘ c c al‘amu’lavvalu par sal bıltur nidani hon

nayan hon ahval cam‘ c c fasl yak fasl yılnıñ ülüşdin bir ülüş honı törben kubi’asa

c haccat mitluhu m m fusul az-çar fasl c niken kubi cam‘ hicac cam‘ c c ‘am mitluhu m m al‘am im-sal bu yıl ène hon

M.

c

irekün hon

c

METİN İNCELEME III Metin
Metin 9.3 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 7a.

T.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 153 Çeviriyazı A. T. T. F. rabi‘ bahar yaz kabur şuhur cam‘ c c al-muharram mah-i muharram muharram ayı honu hekin sara cumadi’lavval mah-i cumadi’lavval cumadi’lavval ayı köke sara sayf tabistan yay cun gurrat avval-i mah ay başı yekin sara as-safar mah-i safar safar ayı kucir sara cumadî’lahirat mah-i cumadî’l-ahirat cumadî’lahirat ayı 007a harif tira mah küz namur gurrat cam‘ c c şita zamistan kış öbül sirar şahr mah ay sara salh mitluhu m m m m aşhur cam‘ c c muhak ahir-i mah aynıñ yakı sara’in köl şahru (şahri. F. T.9. F. M. Ünite . A. F. A. M.) şahru rabi‘i’lrabi‘i’l-avval ahir mah-i rabi‘u’l-avval rabi‘u’l-avval ayı kubi sara racab mah-i racab racab ayı hö’ö lcin sara şa‘ban mah-i şa‘ban şa‘ban ayı öbülün dundadu sara şilami urdu sara mah-i rabi‘u’lahir rabi‘u’l-ahir ayı cunu dumdadu sara . M. M. A.

Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Metin Mein 9. Persican. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). +534b yr.4 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. ss. . Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. 7b. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. 17320061.154 XI-XIII. [IV]+22 s. No.

T. M. A. bayram ayı şilam koitu sara malavan mitluhu m m kita‘ para-i şab kèceniñ bir ülüşi söni niken keşik ashar cam‘ c c 007b du ’l-ka‘da mah-i d. M. T. (müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi ay başı : ay başı aynıñ yakı : ay sonu bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay bıltur : geçen yıl bu yıl : bu yıl cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem kèce : gece kèce kündüz : gece gündüz kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü kèlür yıl : gelecek yıl kış : kış kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay küz : güz. T. kurban ayı honu köl sara layla şab kèce söni vahn miyan-i şab yarım kèce carım söni al-laylatu’l-bariha şab-i ravşan yarulkı kèce uridu süni layl mitluhu m m mavhin mitluhu m m laylatu’s-sadak şab şoda kışnıñ ahir kècesi ö lin koitu söni Kelime İzahları ara ayı : aralık ayı. sonbahar muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay roza ayı : oruç ayı. F. ramadan mah-i r. Ünite . ara ayı ara sara ‘asran mitluhu m m zulaf mitluhu m m sahur cam‘ c c du ’l-hicca mah-i d.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 155 Çeviriyazı A. F. roza ayı şilam sara cadidan şab u roz kèce kündüzm söni ödür layal cam‘ c c sahar vakt-i sahar tañ ür şavval mah-i ş.9. F. M. A. M. F. T. A. (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay .

şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. nr. Peygamber. nasihat. süluk. iradat. iktida. Yüzyıllar Türk Dili seksen yıl : seksen yıl şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay tañ : tan yarım kèce : gece yarısı yarulkı kèce : önceki gece yay : yaz yaz : İlkbahar yıl : yıl yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim 2 Mukaddimütü’l-Edeb’ın sözlük tekniğini açıklayınız. Eser. zekat. 3 .lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. şeriat-tarikat.156 XI-XIII. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. nefis ve kalp. marifetü’l-hak ve Hz. sohbet. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. edep. Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. iman. Mu‘inü’l-Mürıd hakkında kısaca bilgi veriniz.

Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Şeriatı bu okun yünü (tüyü) olarak bil. Çeviriyazı babun fi maṯali ’ş-şari‘ati va ’t-tarikati va ’l-hakikati 344 şeri‘at tarikat hakikat öñin tèyü bilmegil oş èşit söz soñın 198b hakikat başak tèg tarikat uluñ şeri‘atnı bilgil bu oknuñ yüñin 345 yüñi yok ok atgıl barur mu kanı şeri‘at tarikat hakikat kanı hakikat köñül tèg tarikat ‘akıl şeri‘at èrür bu vücuduñ canı 346 cemad cansızın ol nè işge yarar kulak mu èşitür bu öz mü körer şeri‘at til ol bil tarikat kulak hakikat bu köz tèg kanı kim sorar 347 şeri‘at bilip kasd kılıp sormak-ol tarikat kirip rast yörüp barmak-ol hakikat talib matlubınga tègip anıñ birle meclis tüzü kurmak-ol Çeviri 344 Şeriat tarikat hakikati anlatmadan önce sözü sonuna kadar dinle.Çeviri . ss. Şeriat ve tarikat hakikatın cevheridir. Şeriat bu vücudun canıdır. Ünite . . tarikat akıl gibidir.9. 345 Tüyü olmayan oku atarsan nereye kadar gidebilir.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . 22b. Ankara 2008. tarikat temrensiz ok (okun sapı).Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 157 METİN İNCELEME I Metin Metin 9. Hakikat temren gibi. 332 s.5 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .Mustafa ARGUNŞAH. Hakikat gönül. Atatürk Kültür.Metin .

hakikat bu göz gibidir. -mak. teleği’ : +in. yol yürümek ve varmak (ilerlemek)tir. Kelime izahları öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. Yüzyıllar Türk Dili 346 Taş toprak cansızdır.(<sor-mak+ol) birle ‘ile’ : < birle METİN İNCELEME II Metin Metin 9. amaç edinmek ve sormaktır.Mustafa ARGUNŞAH. göz mü ki görsün? Şeriat dildir. bilmek. soñ (< soñ+ın) uluñ ‘temelin’ : +uñ. hani sorun soran nerede? 347 Şeriat. ne işe yarar? Bu kulak mı ki işitsin.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . sor.158 XI-XIII.6 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Çeviriyazı 348 şeri‘at resul kavli tutgıl yöri tarikat resul fi‘li tutgıl yöri hakikat nè ol tèp eger sorsa-sèn resul hali ahvali tutgıl yöri BABUN FI BAYANİ ’L-KALBİ VA ’N-NAFSİ 349 köñül nefs ü ruhdın netice èrür galib bolsa biri añar yüz urur biliñ bu beyan şeyh şeref hvaceniñ mebadi sülukda bitiglig-turur 350 takı köp meşayih bu yol sözleri köñül nefs beyanı ayur özleri köñül tut kulak aç yakin bil munı ayur nè kim anlar körer közleri .Metin .Çeviri . 22b. tarikat ise (hakikata) girmek. 332 s. Hakikat isteyenin istediğine erişip onunla birlikte bir yerde olmasıdır. ss. ul (< ul+uñ) yüñin ‘tüyü. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. bil ki tarikat da kulaktır. Atatürk Kültür. yüñ (< yüñ+in) kanı ‘hani’ : < kanı sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. Ankara 2008.

Ankara 2008.(< sor-sa+sèn) bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. peygamberin hâl ve tavrıdır: (onları) tut ve (ona göre) hareket et. Fesadı istersen bunun adı nefistir. Kendileri gönül ve nefisle ilgili bilgiler verirler.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 159 351 köñül nefs beyanı èşit tiñlegil bu èkkisi bir neñ munı añlagıl fesadını tilese bolur atı nefs salahnı tilese köñül soñlagıl Çeviri 348 Şeriat peygamber sözüdür. Kelime İzahları tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. Bu bilginin Şeyh Şeref Hoca’nın Mebâdî Sülûk adlı kitabında yazılı olduğunu bilin. 351 Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Atatürk Kültür.(< tut-gıl) sorsasèn ‘sorsan’ : +sèn. Ünite . Bunlardan birisi galip gelirse öbürüne ilgi gösterir. onların gözleri ne görürse onu söylediklerini iyi bil. biti. soñ (< soñ+la-gıl) METİN İNCELEME III Metin Metin 9. tarikat resul peygamberin yaptıklarıdır.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI .9. . Bu ikisi bir şeydir.Metin . Gönül tut. +la-. Böyle bitir. 332 s. (onu da) tut ve (ona göre) yürü. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925.7 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .(< kör-er) neñ ‘şey’ : < neñ köp ‘çok’ : < köp soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. kör. -sa. 23a. tut. Kalp ve Nefis Bölümü 349 Gönül. kulak aç. (o sözü) tut ve (ona göre) yürü.Çeviri . 350 Birçok şeyhin sözleri de böyledir. nefis ve ruhun bir hulasasadır. sor. Hakikat nedir diye sorarsan.Mustafa ARGUNŞAH.(< biti-g+lig+turur) körer ‘görür’ : -er. -g. bunu anla. huzuru (iyiliği) istersen adı gönüldür. +lig. ss.

mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden. Yüzyıllar Türk Dili Çeviriyazı 352 takı nefs nişanı şikayet kılur dikir kılgu yèrde hikayet kılur kurug da‘vi birle zahir körkütüp ulaşu bu gafletni ‘adet kılur 353 fesadnı tilemişde emmare ol nedamet kètürmişde levvame ol hidayetga tevfik bolur mülhime veli mutma‘inne tama’nine ol 354 inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 355 mürid yolnı muntèg bilü yörise tèger maksudınga bu nefs korısa ayıtmışda allah hakikat muhib añar bag u bostan cahan tarısa Çeviri 352 nefis.160 XI-XIII. tarı. nefs-i mutmainnedir. yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse.(< tarı-sa) yörise ‘yürüse’ : -se. boş’ : -g.(< kèl-tür-miş+de) . nişanı şikâyet eder. 355 Mürit.(< tèg-er) tarısa ‘ekse’ : -sa. 353 Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir. yöri. tèg. Kelime izahları kurug ‘kuru.(< körküt-üp) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu tèger ‘değer’ : -er. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır. -tür-. Zikredecek yerde hikâye eder. 354 Kişi. pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir.(< yöri-se) bile ‘ile’ : < bile kètürmişde ‘getirince’ : +de. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. kuru. -miş-. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir. körküt. kèl.(< kuru-g) körkütüp ‘gösterip’ : -üp.

Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimatu ’l-Adab isimler.(< tut-gıl) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu uluñ ‘temelin’ : +uñ. sor.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. fiiller. edep.(< körküt-üp) kurug ‘kuru. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. soñ (< soñ+ın) soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. -mak. teleği’ : +in.(< kör-er) körkütüp ‘gösterip’ : -üp.(< tarı-sa) tèger ‘değer’ : -er. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. sorsorsa-sèn ‘sorsan’ : +sèn. süluk. -g. Farsça.(< sor-sa+sèn) tarısa ‘ekse’ : -sa. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. isim çekimi. +la-. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir.(< kuru-g) neñ ‘şey’ : < neñ öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. iman. şeriat-tarikat. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 11281144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [10751144]’a sunulmuştur. iradat.(< yöri-se) yüñin ‘tüyü. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. marifetü’l-hak ve Hz.(< bitig+lig+turur) kanı ‘hani’ : < kanı kètürmişde ‘getirince’ : +de. nefis ve kalp. 4 2 Harezm Türkçesi kelimelerinin izahını yapar. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Moğolca. nr. ul (< ul+uñ) yörise ‘yürüse’ : -se. zekat. tut. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. bile ‘ile’ : < birle birle ‘ile’ : < birle bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. biti. iktida. -tür-. +lig. yüñ (< yüñ+in) 3 . isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Peygamber. yöri. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. kör.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 161 Özet 1 Mukaddimetü ’l-Edeb hakkında bilgi verir. isim çekimi. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. tèg. soñ (< soñ+la-gıl) sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol.(< kèltür-miş+de) köp ‘çok’ : < köp körer ‘görür’ : -er. Ünite . sohbet. nasihat. -sa. Mukaddimetü ’l-Edeb’in sözlük tekniği hakkında bilgi verir. tarı. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. boş’ : -g.(< tèg-er) tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. Farsça. kuru. Mukaddimatü ’l-Edeb isimler. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Eser. kèl. -miş-. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Mu‘inü ’l-Mürid’ hakkında bilgi verir.9. körküt. Moğolca. fiiller. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır.

tarı. +lig. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. küz. bitiglig-turur ‘yazıp durur’ : . küz. yay : yay d. teleği’ : +in. -g. e. biti. yay. Kaare Grønbech d. d. +la-. kış. küz. küz. Arapça’dan Harezm Türkçesine tercüme edilmiştir. +lig. Zamahşerî tarafından yazılmıştır. küz. soñ (< soñ+la-gıl) d. . 1967’de Mukaddimetu’l-Edeb’in Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayımlayan Polonyalı Türkbilimci aşağıdakilerden hangisidir? a. N. -g. Kazan d. 11 c. -g. biti. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : tur-ur. körküt. Mu‘inü’l-Mürid ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. +lig. yaz. M. Vandamme c. soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl.(< bitig+lig-turur) c. kış. rabi‘ bahar ? kabur sayf tabistan ? cun harif tira mah ? namur şita zamistan ? öbül 6. (Müslüman takviminde) on ikinci ay 9. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesindedir. Mukaddimetü’l-Edeb’in en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. yaz. c. Ananiasz Zajâczkowskı 5.Hakayık’la aynı vezinde yazılmıştır. Tasavvufî bir eserdir. Berlin c. yay. Mukaddimetü’l-Edeb’ den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı yanlıştır? a. c. 13 d. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. yaz : İlkbahar e. N. bıltur : geçen yıl b. Farklı dillerde karşılıkları verilen yukarıdaki kelimelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir? a. bit. 1128-1144 yılları arasında yazılmıştır. körkütüp ‘korkutup’ : -üp. F. +lig. b. Yozgat b. yaz. T.ur. -g. yaz d. 42 A. tur-.(< tarı-sa) b. kış e. Dörtlüklerle hâlinde yazılmıştır. yaz. Mukaddimetü’l-Edeb’in bilinen kaç yazması vardır? a. İstanbul 2.(< biti-g+lig tur-ur) b. bitiglig-turur ‘yazılı durur’ : -turur. Poppe e. 20 e. e. M.(< bitig+lig-turur) 8. İlkin János Eckmann tarafından yayımlanmıştır.(< korkut-up) c. 3 b. yüñ (< yüñ+in) e. Mu‘inü’l-Mürid’den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin çözümlenmesi yanlış verilmiştir ? a. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. yüñin ‘tüyü. 7. birle ‘ile’ : < birle 3. yarım kèce : gece yarısı c. kış 4. Sözlük türünde bir eserdir. yay. Mukaddimetü’l-Edeb ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. yay c. kış b. biti. +lig. Şuster e. b. d. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : -turur.(< bitig+lig+turur) e.(< biti-g+lig-turur) d. biti. Hendrik Boeschoten b. yay.162 XI-XIII. bitiglig-turur kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. tarısa ‘ekse’ : -sa. -ig. Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. ara ayı : aralık ayı.

9. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 9. bunu anlarsan mutmain olur ve kurtuluşu bulursun. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yukarıdaki kıtanın Türkiye Türkçesine aktarılışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ibadet eder. e. Kurtuluşu bulascak olan kişi. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. Bir kişi. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘inü’l-Mürid” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 2. Kim ki. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çevirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. mutmain olan kişidir. kendini böyle sıfatlandırırsa. d 3. sebat edip ibadet eden. Kişi. a 6. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. e Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. b 8. d. c.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 163 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 10. e 7. . b 10. sebat edip ibadet etse. Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb’a ait Metin incelemelerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 5. Bu ikisi bir şeydir. d 4. Yanıtınız yanlış ise“Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Türkçe karşılıklar kırmızı mürekkep ile yazılmıştır. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül).Tıpkıbasım: Recep TOPARLI .164 XI-XIII. Dr. fiiller. Atatürk Kültür. [IV]+22 s. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Dil Özellikleri. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Recep . Yararlanılan Kaynaklar İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Arapça ifadelerin altında Harezm Türkçesi.lı mecmu‘atu’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. 17320061. nasihat. Farsça. nefis ve kalp. Türk Dil Kurumu Yayınları-976. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü’l-Edeb isimler. Sıra Sizde 2 Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır.Dizin . ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. Farsça. SAĞOL YÜKSEKKAYA. Moğolca. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Peygamber. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. süluk. iradat. isim çekimi. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Hazırlayan: N. POPPE. TOPARLI. 332 s. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic.Mustafa ARGUNŞAH. KAÇALİN. No. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. iman. sohbet. şeriat-tarikat. zekat. Ankara 2009. Sıra Sizde 3 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. marifetü’l-hak ve Hz. Ankara 1993. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Ankara 2008. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. ss.VURAL. 89-168. +534b yr. Türk Dil Kurumu Yayınları-535. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. . edep. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. nr. Moğolcadaki anlamları verilmiştir.Metin . Gülden: “Harezm Türkçesi”. Nuri YÜCE. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. Kesit Yayın No: 27. N. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. 241 s.Çeviri . Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Çeviren: Mustafa S. Eser. iktida. Persican.

.

t 10 XI-XIII. Bazı kelimelerin izahını yapabilecek. Anahtar Kavramlar • Oguz Kagan Menakıbı • Metin inceleme • Kelime izahları İçindekiler • • • • • • • • • OGUZ KAGAN MENAKIBI METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V METİN İNCELEME VI METİN İNCELEME VII METİN İNCELEME VIII XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız     Bu üniteyi tamamladığınızda Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Eser hakkında umumi bilgi edinecek. Oguz Kagan Menakıbı’nın ses ve yapı özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı .

RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. İstanbul 1970. 64 s. W. W. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. BANG.) Oguz Kagan Menakıbı’nın yeniden okunması ve sözlüğünün oluşturulmasında şu yayımlar göz önünde tutulmuştur: BANG. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. 69 s. R. Paris Bibliothèque Nationale. . Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. R. NOUR [NUR]. BANG [1869-1934] ve G. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. 1001’de kayıtlıdır.G. . . W. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. MEB Yayınları. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Societe de Publications Egyptiennes. Supplement Turc. R. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Muharrem ERGİN. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Oğuz Kağan destanını yeniden işleyerek ve başka destanlardan da katkılar yaparak Oğuzname adıyla yayımladı: (Bk. Dr. no.G. Philosophisch-Historische Klasse XXV. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. OGUZ KAGAN MENAKIBI . Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. W. Rıza Nur. adlı eserinden alınmıştır.G. R. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır.) Yayına hazırlayan: Prof. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936.

no. ss.1b Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. Yazıcızâde Alî’nin Târih-i Âl-i Selçuk adlı eserinin başında Câmi’ü’t-tevârîh’ten çevrilen bölüm 5. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. 1001 . (Kutadgu Bilig: Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. METİN İNCELEME I Çeviriyazılı Metin Resim 10.K. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi.4 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. Ebu’l-Gâzi Bahâdır Han’ın Şecere-i Terâkime’si 4. İstanbul 1942. 191’den alınmıştır. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri 6.1a Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın birinci sayfası. Harezm Türkçesi Oğuz Kağan Menâkıbı2 3. Yüzyıllar Türk Dili Oguz Kagan Menakıbı. Supplement Turc.) Resim 10.168 XI-XIII. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında kısaca bilgi veriniz. Çağatay Türkçesi ile yazılmış Uzunköprü’de ele geçen manzum bir Oğuz-nâme3 Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [11671227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır: 1. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir.D. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır1. T. Reşîdü’d-dîn’in Câmi’ü’t-tevârîh adlı Farsça eserinde yer alan rivâyet 2. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması.

Gün- . göğsü 5 ayı göğsü gibi idi. Oşol ogul ana. kırık kündin soñ (3) bedükledi. Ünite . bilekleri 4 kurt bileği gibi. 4 (1) ya ok birle. Bedeninüñ kamagı (6) tüg tülüklüg èrdi. Ve bundan sonra sevin3 diler. Kördi. At sürülerini insanları yiyordu. Burada gezen 3 avlar uçan kuşlar pek çok idi. Büyük bir baskı ile 7 insanları sindirmişti. saçları kaşları 7 kara idi. kalkan (2) birle atladı. Bu boynuz burunluyu avlamak istedi.10. yagrı kiş yagrı teg. Bunda kèlgen. dediler.(5) da geldi. Adakı ud adakı teg. Günlerden 9 gecelerden sonra delikanlı oldu. Gene günlerden bir gün Ay Kağan4 ın gözü parlayıp doğum sancıları başladı. oynadı. Yılkılar küdeye (7) turur èrdi. oynadı. Yılkılarnı. közleri al. At sürüleri güdü7 yor.(3) nuñ çubukı birle ıgaçka bagladı. çorba. kitdi. yüridi. Onun resmi 2 budur. Çiğ et. Şol bugunı tal. k(è)y(i)k (8) av avlaya turur èrdi. bêlleri (4) böri bêlleri teg.(3) ler k(è)y(i)k köp köp. köp ögüzler bar èrdi. (5) Oşol ogul-nuñ öñlüki çıragı kök (6) èrdi. Çıda birle. burada büyük bir orman vardı. Birke emgek birle (7) êl künni basup èrdi. Güzel perilerden 8 daha güzel idi. bunda uçkanlar kuş köp köp èrdi. gözleri elâ. agızı ataş kızıl èrdi. sırtı samur sırtı gibi.(6) turur. Erkek çocuk doğurdu. takı kılıç birle. (8) Mundın soñ èrte boldı tañ èrte (9) çakda Kèldi. Bedük (6) yaman bir k(è)y(i)k èrdi. Konuşmağa başladı. yaban 8 avına gidiyordu. keçelerdin soñ igit boldı.(9) sınıñ kögüsündün aguznı içip. Bu kıyandkatnı avlamak tiledi. Vücudunun tamamı 6 tüylü tüylü idi. mundın 2 (1) artık-rak içmedi. kırk günden sonra 3 büyüdü. Anuñ añagusu (2) oşbu turur: [ ] Takı mundın soñ sevinç (3) tapdılar. Kördi. Oğuz Kağan cesur 8 kahraman bir kişi idi. ağzı ateş kızıl idi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 169 1 (1) … bolsungıl’ . èrkek ogul togurdı. || Bu çocuk ana9 sının göğsünden ilk sütü emip bundan 02 1 daha çok emmedi. Tili gile başladı.(4) nuñ közü yarıp bodadı. atlarga mine turur èrdi. aş. altunlug (7) bêlbagı birle yıgaçka bagladı. yürüdü.(9) lerde bir kün avga çıkdı. || Bu… 03 1 || çağda. Yig et. Büyük 6 belâ bir yabanî idi. yèl künlerni yèr èrdi. atlara biniyor. Bu … [Eksik] 3 (1) çakda bu yèrde bir ulug orman bar èrdi. Yakşı nepsikilerdin (8) körüklügrek èrdi. Kitdi. Çeviri 01 1 … olsun. 4 Bu orman içinde büyük bir boynuz burunlu var5 dı. Gene künlerdin bir gün Ay Kagan. şarap 2 istedi. kim: kıyandkat adugnı alıp-turur. Ayakları öküz ayağı gibi. Kün. saçları kaş-ları (7) kara èrdiler èrdi. kim: kıyandkat bugunı alıp. (4) Andın soñ èrte boldı. Aguz Kagan bir iriz (8) kakız kişi èrdi.tep tediler. Bir bugu aldı. sorma5 (2) tiledi. Künlerdin (9) soñ. 2 çok nehirler çok ırmaklar vardı. 5 Bu çocuğun beti benzi mavi 6 idi. (4) Oşol orman içinde bedük bir kıyandkat bar (5) èrdi. Tañ èrte çak. kögüzü (5) adug kögüzü teg èrdi. (2) köp mörenler. Gine bir adug aldı.

yar.D.2b Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın sekizinci sayfası.2a Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale.(< al-ıp tur-ur) tülüklüg ‘tüylü’ : +lüg. -ük. bugu (< bugu+nı) adugnı ‘ayıyı’ : +nı. 8 || Ertesi sabah oldu. Yüzyıllar Türk Dili 9 lerden bir gün ava çıktı. || Bir geyik aldı. altınlı 7 kuşağı ile ağaca bağlayıp gitti. (Kutadgu Bilig:Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. T. adug (< adug+nı) alıp-turur ‘alıptır.K. ıgaç (< ıgaç+ka) kıyandkat ‘gergedan’ : < kıyandkat bugunı ‘geyiği’ : +nı. Kargı 04 1 ok yay ile ve kılıç kalkan 2 ile ata bindi. Tan ağarırken 5 gelip boynuz burulunun geyiği al6 mış gördü. 192’den alınmıştır.) . +tülük (< tülük+lüg) yarıp ‘parlayıp’ : -ıp. Kelime İzahları ıgaçka ‘ağaca’ : +ka. o geyiği söğüt3 ün dalı ile bir ağaca bağlayıp gitti.(< yar-ıp) körüklügrek ‘daha güzel’ : +rek. -ıp. no. Tan ağarır9 ken gelip boynuz burunlu ayıyı almış gördü. ss. almış’ : +turur. Supplement Turc. || Sonra bir ayı aldı.170 XI-XIII. 4 || Ertesi sabah oldu. İstanbul 1942. +lüg. 1001 Resim 10. kör.(< körük+lüg+rek) bêlbagı ‘kuşak’ : < bêl + bag+ı METİN İNCELEME II Çeviriyazılı Metin Resim 10. al.

Ya birle. aldı. tep sütdin (8) kumuz bola tururlar. Boynuz burunlu 2 gelip başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu. kim: şuñkarnuñ añagu.(2) kar yèdi ya okum öldürdi ya bolsa tep tedi (3) gètdi dakı kıyandkatnıñ añagusu oşbu. Künlerdin soñ kecelerdin soñ (3) yarudı üç èrkek ogulnı dogurdı birinçi. Karanlık bastı.(3) lüg bir kız èrdi anuñ başında ataş. (2) Yakşı körüklüg bir kız èrdi.10. başın kesti. Döl bogaz (2) boldı. sevdi.(6) da èrdi. Güzel alım3 lı bir kız.) Geyiği yedi ayıyı yedi kargım demir olduğundan 06 1 öldürdü. Anuñ (3) közü kökdün kökrek èrdi. kılıç birle başın kesti.] Çeviri 05 1 || Gene o ağacın dibinde durdu.(6) lüg èrdi. kim: yèrniñ yèl küni anı körse. Ve boynuz burunlunun resmi bu4 dur. ok birle (7) şuñkarnı öltürdi. Karañguluk keldi. çalguz olturur èrdi. Andına (8) soñ tedi. dedi. Güneşten 8 aydan daha parlak 9 idi. Ok yay ile 7 ala doğanı öldürdü. Gene günlerden bir gün 5 Oğuz Kağan bir yerde Tanrı’ya yalvarmak6 ta idi. anı (4) öldürdi. 3 gitti. Antag görük. Onun başında par4 lak ışıklı bir beni var idi 5 demir kazık gibi idi bu kız öyle .(6) süge yulduz ad koydılar. || Sonra 5 gelip bir ala doğan boynuz burunlunun bağırsaklarını 6 yemiş gördü. (7) ay ay ah öler-biz.(4) lug yaruklug bir meñi bar èrdi (5) altun kazuk deg èrdi oşol kız andag (6) körüklüg èrdi kim külse kök (7) teñri güle durur ıglasa gök teñri (8) ıglaya durur Oguz Kagan (9) anı kördükte usı kalmadı kitdi. Kıyandkat (2) kelip başı birle Oguz kalkanıñ urdı Oguz (3) çıda birle kıyandkatnıñ başın urdı. Ünite . başını kesti. Kündün aya (8) aydın kogulgurak (9) èrdi Oguz Kagan yörüdi kördi kime: 7 (1) Oşbu yaruknuñ arasında bir kız (2) bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körük. çürekige ataş [tüşti.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 171 5 (1) Gene oşbu ıgaçnıñ tübinde turdı. dilegüsin aldı. Oğuz Kağan yürüdü 07 1 bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü 2 var idi. Gene bir gün (7) Oguz Kagan avga gitdi bir (8) köl arasında alındın bir ıgaç (9) gördi bu ıgaçnuñ kabucagında 9 (1) bir kız bar èrdi. Kılıç ile başını kesti. Oğuz 3 kargı ile boynuz burunluğun başına vurup onu 4 öldürdü. alıp gitti. Oguz Kagan (9) anı kördükde usı kitdi. anuñ (5) tişi ünçü teg èrdi. (4) Anuñ saçı mören osugı teg. Kökdün (7) bir kök yaruk düşdi.(4) turur: [ ] Gene künlerde bir kün (5) Oguz Kagan bir yèrde teñrini çalbargu. Boynuz burunluyu ala 2 doğan yedi yayım okum öldürdü yay olduğundan.(4) sige kün ad koydılar ikinçi.(5) sige ay ad koydılar üçünçü.(9) sı oşbu-durur bugu yèdi adug yèdi çıdama 6 (1) öldürdi: demür bolsa kıyandkatnı şuñ. kim: bir şuñkar kıyandkat içegüsin (6) yèmekte-turur. Ondan 8 sonra (Ala doğanın resm9 i budur. aldı gitdi. anuñ 8 (1) birle yatdı. Gene (5) kelip kördi. Gökten 7 Bir ışık indi.

onun 5 dişi inci gibi idi. +si. Gene bir gün 7 Oğuz Kağan ava gitti bir 8 göl içinde önünde bir ağaç 9 gördü bu ağacın kovukçuğunda 09 1 bir kız var idi. Sevdi aldı onun 08 1 ile yattı dileğini aldı döl döş 2 oldu. Oşbu yaruknuñ arasında bir kız bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körüklüg bir kız èrdi anuñ başında ataşlug yaruklug bir meñi bar èrdi altun kazuk deg èrdi oşol kız andag körüklüg èrdi kim gülse gök teñri küle durur ıglasa kök teñri ıglaya durur Oguz Kagan anı gördükte usı kalmadı kitdi. sevdi. -er. yalnız oturuyor idi. +inçi. diye sütten 8 kımız olurlardı. Yüzyıllar Türk Dili 6 alımlı idi ki gülse gök 7 yüzü güler ağlasa gök yüzü 8 ağlardı onu görünce 9 Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. Öyle gösteriş6 li idi ki: yerin halkı onu görse. Onun 3 gözü mavi mavi idi. Üç erkek çocuk doğurdu.172 XI-XIII. öl. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di.] Kelime İzahları oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. 9 onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı gitti. Birinci4 sine Gün adını koydular ikinci5 sine Ay adını koydular üçüncü6 süne Yıldız adını koydular. 4 onun saçı ırmak suyu gibi dalga dalga. Günlerden sonra gecelerden sonra gözü 3 parladı. çürek (< yürek+i+ge) Aşağıdaki metni Türkiye Türkçesine aktarınız. 2 Güzel gösterişli bir kız idi. +in.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. aldı. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. 2 . 7 ay aman ölüyoruz. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. +i. yüreğine ateş [düştü.

çubuyanlar. Takı tedi.(2) umga bakar turur bolsa. tamga bize bolsun (9) buyan. Türlüg aşlar. keldiler. temür çıda. Künler.(7) miş èrdi. agızıga bakındı.(3) lüg sormalar. alalıñ ya takı (8) kalkan. onun ile yattı dilek2 ini aldı. Günler3 den sonra.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 173 METİN İNCELEME III 10 (1) tüşdi. çımad (5) çakıp. av yèrde yörüsün kulan.(7) ge boldum kagan. no. Oşbu biltürgülükde bitil.3 Oguz Kagan Menakıbı s.(5) çisige kök at koydılar. duşman tutar-men.10.(7) süge Teñiz at koydılar. Supplement Turc. gecelerden sonra gözü 4 parladı.(3) din soñ. kim meniñ agız. tilegü. 1001 Çeviri 10 1 düştü onu sevdi aldı.12 (1) lar bol orman. balıkları köp köp èrdiler Çeviriyazılı Metin Resim 10.(6) çisige tag at koydılar. Kırık şire (2) kırık bandeñ çapturdı. Toydın soñ Oguz (5) Kagan beglerge êl künlerge (6) çarlıg bèrdi. Çoñ çañakıda Urum tegen (8) bir kagan bar èrdi. (8) Andın soñ Oguz Kagan bedük (9) toy6 bèrdi. : Paris Bibliothèque Nationale. Üç èrkek ogulnı togurdı. tarıtıg (3) tartıp dost tutar-men. . (2) takı taloy takı mören kün tug bolgıl. Töl bogaz boldı. yok bolsungıl (7) tep kılur-men. kim (4) agızumga bakmaz turur bolsa. Yakşı bigü birle (6) dostluk kıldı. Oşbu kagannuñ (9) çerigi köp köp. Oşbu. tür. gök (3) kurıkan.(4) ip yumşap. anuñ birle yatdı. döl döş oldu. Köp telim altun kümüş tartıp. Gene andın soñ (4) Oguz Kagan tört sarıga çarlıg (5) çumşadı. ikin. kim: Men sinler. üçüncü7 süne Deniz adını koydular. kök böri bolsungıl uran. köp telim (3) kız yakut taş alıp. Oşbu Altun 14 (1) Kagan Oguz Kaganga èlçi yumşap (2) yiberdi.(8) da oñ çañakda altun kagan (9) tegen bir kagan bar èrdi. Oguz Kaganga suyurkap (5) bèrdi. (8) kim yèrniñ tört buluñınuñ kaganı (9) bolsam kerek-turur. èlçilerge (6) bèrip yiberdi. êl günge çarlıg ……………………… 11 (1) çarlap kèñeşdiler. anı sevdi. Üç erkek çocuk doğurdu.(2) sün aldı. Oşol. Birin. sinlerdin baş çalungu. kımızlar (4) aşadılar. ikin6 sine Dağ adını koydular. (6) tagurak basıp. keçelerdin soñ (4) yarudı. tep tedi. Biltürgülük bitidi. tep tedi.13 (1) luk tilep-men-turur. Birin5 cisine Gök adını koydular. köp telim erdiniler yiber. Ünite . üçünçü. aldı. kim: Men Uygurnıñ kaganı bola-men. çerig çekip. Anuñ birle amırak (7) boldı. tep tedi. içdiler. asturıp. Gene bu çak.

(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. pek çok 3 kırmızı yakut taş alıp. alalım yay ile 8 kalkan. Kırk masa 2 kırk sıra yaptırdı. Halka yarlık 1 çağırınca danıştılar. dedi.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. Sol yanda Roma denilen 8 bir krallık var idi. Oğuz Kağan’a bağışlayıp 5 verdi. Yüzyıllar Türk Dili 11 12 13 14 8 Ondan sonra Oğuz Kağan büyük 9 ziyafet verdi. diye yazıyordu. Ziyafetten sonra Oğuz 5 Kağan beylere halka 6 söylev verip ben sizler7 e oldum kağan. halka’ : +ge. şehirleri pek çok Kelime İzahları keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. Bu bildirilerde 7 Ben Uygur kağanı 8 olarak yeryüzünün dört bir yanının da kağanı 9 olsam gerektir. İşte. daha nehir güneş alem olsun. kim 4 sözüme bakmaz ise. İşte. vergi 3 alıp dost tutarım. Gene bu çağ8 da sağ yanda Altın (Kin) Kağan 9 denilen bir kağan var idi. Gene ondan sonra 4 Oğuz Kağan dört yana buyruk 5 gönderdi. sizlerden baş açma1 nızı istiyorum. astırıp. tatlılar ve kımızlar 4 yiyip içtiler. balık (< balık+ları) . gök 3 çadır. 6 hemen saldırıp. tür3 lü içecekler. demir kargı1 lar bol orman. düşman tutarım. Türlü yiyecekler. damga bize olsun 9 uğur. Bildiriler yazdırdı. 2 daha deniz. elçilere 6 verip gönderdi. Bu kralın 9 askeri pek çok. Bu Altın 1 Kağan Oğuz Kağan’a elçi görevlendirip 2 gönderdi. yok olsun 7 diye çalışırım. êl (< êl gün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. Pek çok altun gümüş çekip. kim benim söz2 üme uyar ise. geçe (< geçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. av yerinde yürüsün kulan. geldiler. pek çok mücevherler gönder4 ip verip. yiber.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. dedi. ağzından çıkana baktı. boz kurt olsun nara. tart. öfke 5 çakıp. Onun ile dost 7 oldu. asker çekip. İyi vergi ile 6 dostluk kurdu. al. gün.174 XI-XIII. +ler.

uruşunç (3) antag yaman boldı. Oşol böri Oguz (7) Kaganga söz bèrip turur èrdi. tutu 3 vermez idi. Bunun söylediği söz4 ü tutmuyorum deyip yarlığ5 a uymadı. aña atlagu tiledi. Urum (9) üstige sen atlar bola sen. Oşol Urum kagan Oguz Kagan. şük bolup uyup turdı. ona atlanmak istedi. sip siñgir teg (5) boldı. Gene (3) andın soñ Oguz Kagan (4) kurıkannı türtürdi. alemini kaldırıp gitti. Ètil mörenniñ kudug. tep yarlıg. kim: Ètil mören. kılıç birle uruşdılar. Bu kurt Oğuz . Ok birle. Çañ èrte (2) boldukda Oguz Kagannuñ (3) kurıkanıga kün teg bir (4) çaruk kèrdi. Munı söz söz. Bu Roma kralı Oğuz Kağan2 ın yarlığını dikkate almıyor idi. gök çallug bu bedik (3) èrkek böri turup turdı. Ol böriniñ artların kadag. (8) Takı tedi. bolsungıl agızumga çumşadı kabucagında çürekige ıglaya durur 3 METİN İNCELEME IV 15 (1) èrdi.(6) ıda bir kara tag tapıkıda (7) uruşgu tutuldı. (5) kim: çerigniñ tapukları. kitdi. Bin iki yüz 8 kilometreden sonra Buz Dağı denilen 9 dağın eteğine geldi. Oguz tapukuñlarga men (2) yörür bolamen. Tan vakti 2 olunca Oğuz Kağan’ın 3 çadırına güneş gibi bir 4 ışık girdi. Oguz. êl (8) künin aldı. kök çallug (7) bedik bir èrkek böri yörügüde (8) turur. gök yeleli büyük 6 bir erkek kurt çıktı. sessizce uyudu.(5) ka bakmadı.(9) lap yörügüde turur èrdiler èrdi. çadırın16 1 ı kurdurdu. Tutulunç. tep tedi.(3) gu barmaz èrdi. Urum kagan (6) kaçdı. 19 (1) êl künlerniñ köñülleride (2) köp telim boldı kaygu.(6) da kök tülüklüg. Ordusıga köp (9) ulug ölüg bargu.16 (1) ın tüşkürdi.(7) nuñ kaganlukın aldı. Oguz Kagan Urum kagan. O ışıktan gök 5 tüylü. Kırık (8) kündün soñ Muz tay tegen (9) tagnuñ adakıga keldi. Oguz Kagan başadı.(4) ni tutmaz-men turur-men. kök çallug bedik (6) bir èrkek böri çıkdı. tuglarnı tutup kitdi.10.(9) lerniñ aralarıda köp telim boldı uruşgu. Munda Ètil mören tegen (5) bir talay bar èrdi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 175 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. Ünite . Oguz takı çerig (4) birle turup turdı. kim: ay ay. Ol çarukdun kök (5) tülüklüg.(4) nüñ sugı kıp kızıl. çıda (8) birle. kadagla. Oguz Kagan çımad (6) atup.(2) nuñ çarlıgın saklamaz èrdi. kurıkan. Bir 18 (1) neçe künlerdin soñ kök (2) tülüklüg. Asker ile 7 atlanıp. Kördi. Çerig. Oğuz Kağan öfke 6 gösterip. Çerig birle (7) atlap. 17 (1) ay ay. köp telim tirig Çeviriyazılı Metin Çeviri 15 1 idi.

Gene 3 ondan sonra Oğuz Kağan 4 çadırını kaldırttı.(< yörü-gü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. ur. -uş-. Yüzyıllar Türk Dili 7 Kağan’a hitap ediyordu. gök yeleli 7 büyük bir erkek kurt yürüyor 8 gördü. İdil nehrinin kıyı6 sında bir büyük dağın önünde 7 savaşa girişildi. çaru. Oğuz da asker 4 ile durdu. Roma kralı 6 kaçtı. O kurdun ardı sıra taki9 ben yürüyorlar idi. kargı 8 ile. hal8 kını aldı. kılıç ile vuruştular. dedi. 8 Hay ay. ur. +lar. dikkate almazdı’ : -di. Oğuz Kağan yendi. ki: İdil nehri4 nin suyu kıp kızıl. gök yeleli bu büyük 3 erkek kurt durdu. Takı (6) tedi. Burada İdil nehri denilen 5 bir nehir var idi.176 XI-XIII. -gü. Urum kagannuñ (2) bir karundaşı bar èrdi. èr-. zincifre gibi 5 oldu.(< ur-uş-dı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. Kapışıp vuruşmaları 3 öyle yaman oldu. 17 1 ay ay. Oğuz Kağan Roma kralı7 nın krallığını aldı. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. Çeviriyazılı Metin . Ol Urus beg ogulun tag başı. Sarayına pek 9 çok ölü ganimet. Bir 18 1 kaç günden sonra gök 2 tüylü. -uş-. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. 5 Askerin önün6 de gök tüylü. Oğuz önünüzde ben 2 yürüyeceğim. -maz. gitti. Oğuz. yörü. 19 1 herkesin gönlüne 2 pek çok acı düştü. Ok ile. +la-.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar.(< ur-uş-unç) METİN İNCELEME V 20 (1) bargu tusu boldı.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. pek çok diri Kelime İzahları saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. uruz beg tegen (3) èrdi. -dı. bedi.(4) da teriñ7 mören arasıda (5) yakşı berik balukka yumşadı. sen Roma 9 üstüne yürüyeceksin. -k. Asker9 lerin aralarında pek çok vuruş oldu.

(8) tep tedi. anuñ atı Ulug Ordu 24 (1) Beg èrdi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 177 kim: baluknı kadaglagu kerek turur. Gene çerig birle Oguz Kagan (5) Ètil tegen mörenge geldi. Ètil tegen (6) bedük bir mören-turur. Ben sana 6 başımı ve devletimi veriyorum. dostluk (4) kıldı. Oguz Kagan anı (7) kördi. 9 Oğuz Kağan bu şehre yürüdü. sendin (9) çarlug baglug bellüg bola-men. küldi. sen de 6 vuruştan sonra şehri bana 7 sakla gel.(5) ga yèr bèrip buçurmuş bolup turur.(8) nı bizge saklap kelgil tep tedi. Oguz Kagan igitniñ (9) sözün yakşı kördi. . Tanrı san5 a yer verip lütfetmiştir.10. sèvindi. (2) Kördi. Urus 21 (1) begniñ ogulı aña köp altun (2) kümüş yiberdi. Igaçlarda (5) yatdı. Şehr5 i korumak gerektir. dostlukdın çıkmaz turur-men. (8) tep tedi. Takı tedi. Anuñ (3) üçün aña saklap at koydı. 7 sen de savaştan sonra şehir8 i bizim için koru gel diye söyledi. bizim uruğ3 umuz senin ağacının 4 yemişi olmuştur. Takı ilgerü kitdiler. (9) Oguz Kagan oşol balukka atladı. O Rus bey oğlunu dağ başın4 da derin nehir içinde 5 iyi tahkim edilmiş şehre yolladı. Men saña (6) başumnı kutumnı bère-men. (2) baluknı yakşı saklap sen. Ay. Teñri san. benim 3 kağanımsın. Çerigde bir (9) yakşı beg bar èrdi. Oguz Kagan sevinç atdı. Vergi 7 verip. dedi. kim: ay ay. kim: maña köp altun yumşap-sen.(3) ıbız senniñ ıgaçuñnuñ (4) urugı bolmuş bolup turur. Oğuz Kağan delikanlının 9 bu sözünü iyi gördü. atam çımad atup èrse. yüzü güldü. Takı tedi. Rus bey derler3 di. (8) menüñ tapum èrürmü. Takı 23 (1) aytdı. kim: bu yèrde köp telim tallar. Uslug …… bir èr èrdi. Kıpçak tegen sen beg boluñ. 22 (1) Bizniñ kutı-bız senniñ (2) kutuñ bolmuş. (7) sen takı uruşgulardın soñ baluk. tep tedi. 8 benim suçum olur mu. keçdi. sevindi. babam öfke gösterdi ise. dedi. Rus 21 1 beyin oğlu ona çok altın 2 gümüş yolladı. köp telim (3) ıgaçlar …… oşol ıgaçlar (4) m …………… kesdi. babam bana bu 4 şehri verdi. Çeviri 20 1 tutsak kazandı. sen takı (6) uruşgulardın soñ baluknı baña (7) saklap kelgil. dostluktan çıkmam. kim: baluk. Maña atam bu (4) baluknı bèrip turur. Ünite . Andın soñ (9) Oguz Kagan gene kök tülüklüg. tep tedi. senden 9 buyruk bağlılık tanırım. sen munda beg (7) boluñ. 8 diye ekledi. Takı tedi. Roma kralının 2 bir kardeşi var idi. kim: ay. tep tedi. menniñ (3) kaganum sen. 22 1 Bizim devletimiz senin 2 devletin olmuş. Bigü (7) bèrip. bizniñ urug. küldi. 6 Şehri korumak gerektir. (6) Takı aytdı. kim: Ètilniñ sugıdın (8) neçük keçerbiz.(5) nı kadaglagu kerek turur.

(5) gil. kim: (2) ay. dedi. Anuñ üçün anuñ atı muz8 tag (8) turur. 6 Ay ay. Üze üstünde toñ takı muz (6) bar turur. Çolda oşbu aygır at közidin yitü (4) kaçdı. Akıllı … bir er idi. … o ağaçları 4 m … kesti. Oguz 28 (1) Kagan sèvinç birle küldi. geçti. (4) tep tedi. sevindi. Oguz 26 (1) Kagan bir çokurdın aygır atka mine (2) turur èrdi. Oguz. Tañ èrte boldukda (7) Oguz Kagan kördi. Muz (8) taglarda köp soguk bolupdın ol beg (9) kagardın sarunmış èrdi. Onun 3 için ona Saklap [Bulgar] adını koydu. kalıkları temürdin èrdiler (8) èrdi. Oguz Kagan mundın 27 (1) köp çıgay. tuñlukları takı (7) kümüşdün. Yüzyıllar Türk Dili 23 1 Bana çok altın yollamışsın. buçur. (4) atlap êl künlerni. Ağaçlarda 5 yattı. (5) Gene yolda bedük bir öy kördi. 2 şehri güzel saklamışsın. dostluk 4 kurdu. Gene asker ile Oğuz Kağan 5 İdil denen nehre geldi. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. aytdı. Kıpçak denilsin. (3) Çalañ bulañdın korukmaz turur (4) èrdi. İlgerü gitdi. İdil’in suyundan 8 nasıl geçeceğiz. Çürügüde. tep tedi. 8 dedi. (3) ma meñlep saña at bolsun Kagarlık. Çerigde (2) bir bèdik kakız èr beg bar èrdi.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. dedi. Kapuluk èrdi. Askerde bir 9 iyi bey vardı. Oşol aygır atnı bek çok sèviyor (3) èrdi. ilkerü kitdi. Bu öynüñ (6) tagamı altundın èrdi. Oşol beg taglarga kirdi.178 XI-XIII. Anuñ başı sogukdın ap ak (7) turur. ap ak èrdi. bèr. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. kim: amtı (3) çerig birle mundun atlañ. Ve doğuya gittiler.(9) de turur. Oğuz Kağan onu 7 gördü. Kelime İzahları karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. açkıç yok èrdi. Ondan sonra 9 Oğuz Kağan gene gök tüylü. köp erdini suyurkadı. (9) Çerigde Çeviriyazılı Metin . yüzü güldü. sen burada bey 7 ol. il (< il+gerü) METİN İNCELEME VI 25 (1) kök çallug èrkek böri kördi. Oğuz Kağan sevinç gösterdi. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. Oşbu kök (2) böri Oguz Kaganga aytdı. onun adı Ulu Ordu 24 1 bey idi. men saña başlap yolnı körgürür (6) -men. emgek çekip turdı. beglerni kèltür. 2 Bu yerde pek çok söğütler. Tokuz kündün soñ Oguz (7) Kaganga aygır atnı kèltürdi. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. sen munda beglerge bolgıl başlık. İdil dedikleri 6 büyük bir nehirdir. (6) yörüdü. sogurguda oña (5) èr èrdi. bey olun. -e. Munda ulug bir tag bar (5) èrdi.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. Oguz Kagannıñ atı Muz tag (9) içige kaçıp kètdi. pek çok 3 ağaçlar gördü. kim: èrkek böri (8) çerigniñ tapuklarıda yörügü. +daş. kitdi. +ı.

4 atlanıp halkı. beyleri getir. pencereleri de 7 gümüşten çatıları? demirden 8 idi. Onun 29 1 adına Tömürdü Kağul deniliyor idi. 9 Askerde bir iyi zeki er var idi. Bundan ona Kalaç adını verdi. Askerde 2 bir büyük cesur er bey var idi. Doğuya gitti. Mundın aña kalaç at koydı. O bey dağlara girdi. aç kalık. Yürüyüşe. tep (4) tedi. dedi. Kapalı idi. Burada yüksek bir dağ var 5 idi. 6 yürüdü. 3 çalang bulangdan korkmuyor 4 idi. (3) Açguñdun soñ kèl orduga.(6) lüg. sen buradaki beylere baş ol. Ona. gitti. sovuğa dayanıklı 5 er idi. 5 Gene yolda büyük bir ev gördü. ap ak idi. şimdi 3 asker ile burdan atlanın. doğu5 ya gitti. Üstünde don buz 6 var idi. Onun başı sovuktan ap ak 7 tır. Bu evin 6 damı altından idi. kim: sen munda kal. Onun için adı [El]Burz dağı8 dır.10. Yolda bu aygır at gözden gidip 4 kaçtı. Oguz Kagan takı turdı. Bu aygır atı pek çok seviyor 3 idi. zahmet çekti. Tan ağarınca 7 Oğuz Kağan erkek kurdu 8 askerin önünde yürüyor 9 gördü. Aña (2) çarlıg kıldı. doğuya gitti. Oğuz Kağan’ın atı [El]Burz dağı 9 içine kaçıp gitti. 2 sen burada kal. Bu gök 2 kurt Oğuz Kağan’a. ilge. 4 buyurdu.(5) rü kètdi. Oğuz Kağan bundan 27 1 çok sıkıntı. 4 dedi. [El]Burz [Gur Garcistan: Karluk] 8 dağlarında çok sovuk olduğundan o bey 9 kardan sarılmış idi. kök çallug èrkek böri yörümeyin (7) turdı. Çeviri 25 1 gök yeleli erkek kurt gördü. 5 ben sana baş olup yolu gösterir6 im. Oğuz 26 1 Kağan bir alacadan aygır ata bini2 yordu. Çok mücevher bağışladı. 2 Hey. Oğuz. Anuñ 29 (1) atı Tömürdü Kagul tegen èrdi. kurıkan (8) tüşküre turgan turdı. Dokuz günden sonra Oğuz 7 Kağan’a ayğır atı getirdi. Gene bir gün gök tüy- .Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 179 bir yakşı çeber èr bar èrdi. aç kapıyı 3 açtıktan sonra saraya gel. sevindi. Oğuz 28 1 Kağan sevinerek yüzü güldü. Gene bir kün kök tülük. 3 ve senin kalıcı adın Karluk olsun. Tarlagusız (9) bir yazı yèr èrdi. Ünite . açacak yok idi. Muña çürçet tetürürler èrdi.

öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. kèltürmekke at. Yılkıları (2) köp. Munda çürçet kagan. 3 mücevherleri çok idiler. Burada Mançurya kağan4 ı. (2) Kañalar takı çapdılar. èrdinileri köp turur. altın gümüşleri çok. (4) Köp uruşgudın.180 XI-XIII. kılıç.(3) de kaña. öltürdi. çıragı kap kara turur. Andın soñ 33 (1) gene bu. At sürüleri 2 çok. tep tèdi. takı aytdı. Anuñ üçün anlarga (5) kaña at koydılar. bol. Bu çeber (7) bir kaña çapdı.(4) ı. ud (4) azlık boldı.(6) larnı kördi. kètdi. atla. êl küni Oguz Kaganga karşu (5) kèldiler. Nökerler. Oguz (8) anı basdı. Ulug (9) bargulug bir yurt turur. takı (3) Şagam yıñaklarıga atlap kètdi. êl kün. çadır 8 kuran durdu.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. basdı. öz yurtıga birledi. Anuñ dostları (9) köp sèvinçler tapdı. kim: kaña kaña (7) birle ölügni tirig yürügürsün. Kaña başıda tirig (9) bargunı koydı. Munlar kaña yörümek. ebedî’ METİN İNCELEME VII 30 (1) Bedük bir yurt êl kün èrdi. Anuñ (6) atı barmaklıg çosun billig èrdi. ud. köp tokuşgudun soñ (5) anlarnı aldı. Uruşgudun soñ Oguz Kagan. küldi. halkı Oğuz Kağan’a karşı . Munda Oguz Kagannuñ (5) çerigide uslug yaşkı bir çeber kişi bar èrdi. (3) erdinileri köp èrdiler èrdi.32 (1) nüñ. Kelime İzahları atlañ ‘atlanın’ : -ñ. Oguz Kagan baş{l} adı. Kaña üstünde ölüg (8) bargunı koydı. başadı. kitdiler. kümüşi köp.(6) lar birle uruşdılar. Yüzyıllar Türk Dili 6 lü gök yeleli erkek kurt yürümeden 7 durdu.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. Oguz Kagan kaña. Tartdılar. kim. buzagları köp. kim: kündünki buluñda (8) Barkan tegen bir yèr bar turur. Çürçet êl künin öz agızıga (9) bakınturdı. şaşdılar. nökerlerige. (6) Gene taşgarun kalmasun. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. Uruş tokuş başlandı. kök tülüklüg. Antag yaman uruşgu boldı. Oguz (7) Kagan başadı.(2) ige antag ulug ölüg bargu tüşdi. Köp ısıg bir yèr 34 (1) turur.31 (1) nuñ çerigige. çokur (< çokur+dın) açkıç ‘anahtar’ : -kıç. altun kümüşleri köp. êl künnüñ kamagı munı kördiler.(8) lug saña at bolguluk kaña (9) belgürsün. başın (8) kesdi. buzağıları çok. kaña. Masar kagan kaçdı. (3) yüklemekke. Oguz Kagan anuñ üstige (6) atladı. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. Buna Mançurya diyorlar idi. (4) Oşol yèrniñ kaganı Masar9 tegen bir kagan (5) èrdi. aç. oklar birle. Oğuz Kağan da durdu. kagatır. Ekinsiz 9 bir ova yer idi. köp kuşları bar turur (2) altunı köp. kètdi. -duk.(3) leriniñ öñlüki. tüş. takı Tañgud. kök çallug (2) èrkek böri birle Sindu. (7) bellüg bolsun. +luk. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. kaña söz bire turur (4) èrdiler èrdi. -kür-. êl kün. yurtın aldı. (7) çürçet kagannı basdı. öküz.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. Anuñ duşmanları köp [kaygular tapdı] Çeviriyazılı Metin Çeviri 30 1 Büyük bir yurt halk idi.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. Munda köp k(è)y(i)kleri.

Burada Oğuz Kağan’ın 5 askerinde akıllı becerikli iyi bir kişi var idi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 181 31 32 33 34 5 geldiler. ki. Kağnı 9 göstersin.(< ur-uş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg . Öyle çetin vuruş oldu.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. 2 Daha kağnılar yaptılar. Halk3 larının renkleri. -tür-. ve 3 Şam taraflarına atlanıp giti. şaştılar. ur. 4 az geldi. gitti. yüzü güldü. Kağnı8 lı sana ad olsun. Burada çok avları. Oğuz kağan onun üstüne 6 atlandı. 4 Çok vuruştan. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. Tangut. -uş-. 6 Gene dışarda kalmasın. Onun 6 adı Parmaklı Çosun Bilig idi. Onun düşmanları çok Kelime izahları yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. 7 belli olsun: güney yönünde 8 Barshan denen bir yer vardır. Vuruştan sonra Oğuz Kağan’ 1 ın askerine. Ünite . 3 yüklemeğe. Bu becerikli 7 bir kağnı yaptı. Kağnı üstünde ölü 8 ganimeti koydu. Kağnı başına diri 9 tutsağı koydu. Kağnı kağnı 7 ile ölüyü diriyi yürütsün. yendi. Onun dostları 9 çok sevindiler. Oğuz 8 onu yendi. Ondan sonra 1 gene bu. 4 Bu yerin kağanı Masar denilen bir kağan 5 idi. toku. 2 Altını çok. halkın hepsi bunu gördüler. Çektiler. Mançurya halkının kendi ağzına 9 baktırdı. Oğuz Kağan kağnı6 ları gördü. gittiler. getirmeğe at. öldürdü. kendi ülkesine kattı. Bunlar kağnı yürümek3 te kanga kanga sesi çıkarıyor 4 idi.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. kılıç6 lar ile vuruştular. ülkesini aldı. Maiyet1 in. Çok sıcak bir yer1 dir.10. halk2 ına öyle büyük ölü ganimet düştü. maiyetine. Büyük 9 varlıklı bir ülkedir. gök yeleli 2 erkek kurt ile Hint. Vuruş dokuş başlandı. öl. 7 Çürçet kağanı yendi. mücevherleri çoktur. Oğuz Kağan baş etti. yüzleri kap karadır. oklar ile. baş etti. Onun için onlara 5 Kanglı adını koydular. öküz. çok kuşları vardır. gök tüylü. -gu. başını 8 kesti. gitti. katır. dedi. Masar kağanı kaçtı. çok döğüşten sonra 5 oraları aldı. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. Oğuz 7 Kağan yendi. gümüşü çok.

(2) kim: ay iniler. Anuñ başıda bir kümüş taguk koydı. ögütüge köre kıldı.. Gene andın soñ Kök. Oguz Kagan Ulug Türük.(5) di.(7) genin Oguz Kaganga biltürdi. (4) çıda bile ok köp atdum. 4 Gene dışarda kalmasın...(8) lerni çarlap kèltürdi.. tala (3) turur yèrni uruguñga bitürsün. aygır birle köp yörü.. (3) Kök.. Bu altun (3) ya kün toguşıdın ta kün batuşı. adakı. kim: ay aga. ya teg (4) oklarnı kökkeçe atuñ. (2) Sanagulugsız nemeler. Takı aytdı. ögütün (6) tiledi.(3) da bir ak koyun bagladı. (9) Kırık gün. (8) takı tedi.. evine gitti. meniñ (9) köñülüm avnı tilep turur. köp kuşlar avlagu. Tag... Gene andın (5) soñ Oguz Kagan ulug kurıltay (6) çakırdı. kır saçlı ... Takı aytdı. Andın soñ Oguz Kagan (2) ogullarıga yurtın üleştürüp bèrdi. 37 (1) türlük bolsungıl tüzün: negü kök (2) teñri bèrdi tüşümde kèltürsün. (7) senlerge bère-men yurdum. kim: ay kaganum. Kün. Tag. Andın (7) soñ èrte bolupta agalarnı. Kün.. Takı ok. Ya bolsun senlernüñ. ini. moz saçlug (7) uzun uslug bir kart kişi turur bar èrdi.. öyige tüşdi..(3) lar aldı. dostlarumnı men (6) kültürdüm. tep tedi. (8) Ukgulug. atasıga bèrdiler. 42 (1) içdiler. ay kaganum saña. kırık kèçe aşadılar. (9) Ve takı] oñ yakıda 41 (1) kırık kulaç ıgaçnı tiktürdi. Oguz Kagan başadı. aldılar. sèvinç tapdılar.(8) lardın soñ çolda bir altun yanı (9) çapdılar.. (9) Oguz Kagan sèvindi. +dün.(6) sü tün sarıga bardılar..(3) lar. takı üç kümüş ok kördi.182 XI-XIII. Takı bu üç (5) kümüş ok tün yañgakka kète (6) turur èrdi.(4) ler barur. oklar teg (4) senler boluñ. saña (9) çaşgu bolsungıl tüzün. (5) bellüg bolsun. (4) tep tedi. (7) Yultuz köp k(è)y(i)kler. 5 belli olsun: Oğuz Kağan’ın 6 yanında ak sakallı. Uykudun soñ tüşde kör.. Oguz (8) Kagan bedük ordu [tiktürdi.40 (1) larnı üçüge üleştürdi.. aldılar. ya atdı oknı. tüzün bir yèr èrdi. küldi. oklar bolsun senler.. Anuñ (2) başıda bir altun taguk koydı. tep (5) tedi. atasıga bèrdiler. Takı yanı (2) üç buzgulug kıldı. buluñ (< buluñ+da) METİN İNCELEME VIII 35 (1) kaygular tapdı. Takı aytdı. yılkı. Yurtıga. 39 (1) Oguz Kagan sèvindi. tüşimel (9) èrdi... karı bolgumdın 38 (1) meniñ kakızlukum yok turur. Oğuz Kağan yendi. anuñ atı Ulug Türük èrdi. Teñiz tün sarıga sen. (4) Gene çaşkarun kalmasun.(8) nı çapdılar. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki.(5) düm. (9) ………………………. (6) adakıda bir kara koyunnı bagladı. Yüzyıllar Türk Dili uslug ‘akıllı’ : +lug. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da...(3) nüñ... küldi. (2) ay yultuz tañ sarıga senler baruñ. takı üçegü. kök teñrige men ötedim10.. (8)………………………………. kèlip kèñeşip olturdılar.. köp men aşdum. tep tedi.. 2 Sayısız nesneler.(7) larıdın soñ çolda üç kümüş ok.36 (1) lerde bir kün uykuda bir altun (2) ya kördi. Çoñ (4) yakıda kırık kulaç ıgaçnı tiktür... Takı tedi kim: (3) Ay ogullar. kim. Andın soñ üçegü. at sürü3 leri aldı. Dönüp yurduna. kitdi. köp kuşlar avlagu. (7) Oñ yakada boz oklar olturdı. kim.(4) gaça tegen èrdi.(5) sü tañ sarıga bardılar. ay. tep tedi... (8) Çoñ yakada uç oklar olturdı... Ay.. êl künlerin (7) çarlap çakırdı. Kün. duşmanlarnı ıglagurdum. Nökerlerin.. (6) Teñiz köp k(è)y(i)kler.(5) nüñ sözün yakşı kördi. Çeviriyazılı Metin Çeviri 35 1 üzüldüler. uruşgular köp men kördüm.... kim: Oguz Kagannuñ (6) çanıda ak sakallug.

dedi. dedi. babalarına verdiler. 2 Ay. Ondan sonra üç5 ü doğu yönüne vardılar.10. bütün 3 yeri uruğuna bağışlasın. Uykudan sonra düşte gör7 düğünü Oğuz Kağan’a anlattı. Maiyetlerini. Yay sizlerin olsun. Deniz batı yönüne siz4 ler varın. Bu altın 3 yay gün doğusundan ta gün gün batısı4 na değin ulaşıyor idi. tavsiyelerini 6 istedi. Ve ok1 ları üçüne üleştirdi. Ondan 7 sonra sabah olunca ağabeylerini. 8 Ay kağanım. yüzü güldü. Ay. yaşlandığımdan 1 benim cesaretim yoktur. babalarına verdiler. kardeş8 lerini çağırıp getirtti. 3 Gök. Gün. Oğuz 8 Kağan büyük saray … 9 … sağ yakada . halkını 7 sesletip getirdi. aldılar. Ve yayı 2 üç parça yaptı. 2 Ey kardeşler. Gün. Mutemet 9 idi. Gün1 lerden bir gün uykuda bir altın 2 yay gördü. gelip danışıp oturdular. 6 Deniz çok avlar. yüzü güldü. Ünite . sana 9 yaşamak hayırlı olsun. çok kuşlar avla7 dıktan sonra yolda üç gümüş ok 8 buldular. 9 Oğuz Kağan sevindi. Dağ. yay gibi 4 okları göğe atın. aldılar. ay kağanım sana. onun adı Ulu Türk idi. 1 dirlik hayırlı olsun: Yüce 2 Tanrı düşümde verdiğini beri getirsin. Oğuz Kağan Ulu Türk’ 5 ün sözünü beğendi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 183 36 37 38 39 40 7 uzak görüşlü bir yaşlı kişi var idi. 4 dedi. çok kuşlar avla8 dıktan sonra yolda bir altın yay 9 buldular. Ve bu üç 5 gümüş ok gün kuzeyine gidi6 yor idi. ve üç6 ü batı yönüne vardılar. benim 9 gönlüm av istiyor. asil bir er idi. Yıldız doğu yönüne varın. Dağ. 5 dedi. oklar sizlerin olsun 3 sizler yayın attığı oklar 4 gibi olun. 1 Oğuz Kağan sevindi. Gene ondan 5 sonra Oğuz Kağan büyük kurultay 6 çağırdı. tavsiyesine göre davrandı. ve üç gümüş ok gördü. Gene ondan sonra Gök. Ay ağabey3 ler. 8 Anlayışlı. Ay. 7 Yıldız çok avlar.

3 Ay oğullar. tep tedi. meşveret edip’ : -ip. yüce Tanrı’ya ben ödedim. dostlarımı ben 6 güldürdüm. Ondan sonra Oğuz Kağan 2 oğullarına yurdunu üleştirip verdi. +a. aygır ile çok yürü5 düm.” ifadesini Türkiye Türkçesine çeviriniz. 42 1 içtiler. kök kurıkan. +gu. temür çıdalar bol orman.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. 8 Sol yakada uç oklar oturdu. dedi. tamga bize bolsun buyan.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. Onun başında bir gümüş topuk koydu. +lug. 7 sizlere yurdumu veriyorum. . kırk gece yediler. 7 Sağ yakada boz oklar oturdu. Kelime İzahları sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız.san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. -gu. Onun 2 başında bir altın topuk12 koydu. Sol 4 yakada kırk karış13lık bir ağaç diktir5 di. +ler. alalıñ ya takı kalkan. Yüzyıllar Türk Dili 41 1 kırk karış11 ağaç diktirdi. teñri. 6 ayağına bir kara koyun bağladı. kök (kök teñri+ge) 4 “Men sinlerge boldum kagan. takı taloy takı mören kün tug bolgıl. düşmanları ağlattım. kèñeş. kök böri bolsungıl uran. sevindiler. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. ben çok yedim. 9 kırk gün.184 XI-XIII. buz. 4 kargı ile ok çok attım. av yèrde yörüsün kulan. vuruşmalar ben çok gördüm. ayağın3 a bir ak koyun bağladı. +gak.

êl (< êl kün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. -uş-. çürek (< yürek+i+ge) keçelerdin ‘gecelerden’ : +din.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. al. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. bèr. il (< il+gerü) atlañ ‘atlanın’ : -ñ. +ı.(< ur-uşdı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. R. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. 3 2 Oguz Kagan Menakıbı’ndan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. İstanbul 1970. Ünite . Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. 1001’de kayıtlıdır. -maz. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Paris Bibliothèque Nationale. .(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. +inçi.) Yayına hazırlayan: Prof.G. bedi.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge.G. no. kün. BANG. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. MEB Yayınları.G.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. atla. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. dikkate almazdı’ : -di. -dı. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. -e.10. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. W.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. halka’ : +ge. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. 69 s. Dr. Oguz Kagan Menakıbı’nı ele alan yayınları bilmek. +daş. Philosophisch-Historische Klasse XXV.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 185 Özet 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında bilgi vermek.(< yörügü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. Muharrem ERGİN. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. +si. keçe (< keçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. R. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. adlı eserinden alınmıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. buçur. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. BANG. R. Oguz Kagan Menakıbı. W.(< ur-uş-unç) karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. W. W. . +ler. balık (< balık+ları) saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. +la-. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. ur. +in. 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. -k. R. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. çokur (< çokur+dın) . èr-. çaru. tart. BANG [1869-1934] ve G. -er. yiber. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. öl. Supplement Turc. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. bol. +i. +lar. . İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. -duk. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. -uş-. ur. -gü.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. yörü.

sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. +ler. toku. kèñeş. -uş-. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. +gak. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. -tür-. +lug. -gu. tüş.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. öl. +dün. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga.(< uruş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg uslug ‘akıllı’ : +lug. ebedî’ yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. buz. kök (kök teñri+ge) . öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. +gu. san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka.186 XI-XIII.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. ur. meşveret edip’ : -ip. teñri. +a-. +luk. aç. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki. -kür-. buluñ (< buluñ+da) sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. -gu. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. Yüzyıllar Türk Dili açkıç ‘anahtar’ : -kıç. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun.

aygır ile çok yürüdüm. yılkı aldı. evine gitti. -k. Rahmeti c. d. heybe . aygır birle köp yörüdüm. yılkılar aldı.(< çaruk+dun) b. Koço Uygur Kağanlığı döneminde yazılmıştır. Ay oğullar. ewige kitdi. Sansız neme. düşmanları ağlattım. acıkmak e. sana(< sana-gu+lug+sız) b. çıda bile ok köp atdum. Yurtıga.(< yaru-k+dun) Ay ogullar. Paris Bibliothèque Nationale b. Sanagulugsız nemeler. -gu. Ünite . Millet Yazma Eser Kütüphanesi e. c. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. çaru. sana(< sana-gu+lug+sız) 7. duşmanlarnı ıglagurdum. “Sayısız nesneler. savaştım. anahtar c. köp men aşdum. +lug. +a-. kargı ile ok çok attım. Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Sansız nemeler. e. +lug. b. c. Kaare Grønbech b.10. Uygur harfli tek bir yazma nüshası vardır. çok ben yedim. e. b. 8. Sanagulugsız neme. yazı tarzı göz önüne alındığında Oğuz Kağan Destanı’nın yazıldığı dönemle ilgili olarak aşağıdakilerin hangisi söylenebilir? a. vuruşmalar ben ne çok gördüm. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. 4. düşmanlarınızı ağlattım. kitdi. W. at sürüleri aldı. çarukdun ‘ışıktan’ : +n. E. Yurtıga. kargı ile ok çok attım. İlige. Petersburg Library c. yılkı aldı. ben çok dağ aştım. Yukarıdaki metnin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. d. öyige tüşdi. düşmanları ağlattım. İslâmiyet öncesi bir dönemde yazılmıştır. “açkıç” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. çok ben yedim. Fazılov e. 9. Eserin yazarı ve yazıldığı yer belli değildir. çaruk. öyige kitdi. +lug. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. uruşgular köp men kördüm. ancak son sayfada iki satır eksiktir. düşmanları ağlatırdım. c. Çingis Kağan öncesi bir dönemde yazılmıştır. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. Yurtıga. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. St. yılkılar aldı.” İfadesi aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesine çevirisidir? a. +lug. 21 varak (42 sayfa)’dan oluşur. -gu. yılkılar aldı. 6. “sanagulugsız ” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Celaleddin Harzemşah döneminde yazılmıştır. dostlarımızı ben güldürdüm.(< çaru-k+dun) c. b. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlatır. vuruşmalar ben çok gördüm. c. dostlarımı ben güldürdüm. -gu. Uygur harfli Oguz Kagan Menakıbı aşağıdaki kütüphanelerin hangisinde bulunmaktadır? a. Uzbekistan Manuscripts Library 3. kitdi. Oguz Kagan Menakıbı’nı 1932’de Almanya’da daha sonra da Türkiye’de yayımlayan türkolog aşağıdakilerden hangisidir? a. -k. Baştan ve sondan eksiktir. d. açacak d.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 187 Kendimizi Sınayalım 1. e.(< yaru-k+du+n) d. 1300’lü yıllarda yazılmıştır. kargı ile çok ok attım. açınız b. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. 5. Dönüp yurduna. Her sayfasında 9 satır vardır. çaru. Oguz Kagan Menakıbı’nın yazma nüshası ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? a. 10. çarukdun ‘çarıktan’ : +dun.(< yaruk+dun) e. Muharrem Ergin d. c. Ey oğullar. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. dostlarımı ben güldürdüm. aygır ile çok yürüdüm. -k. Universitätsbibliothek Wient d. ben çok yedim. e. çaru. dostlarımı ben güldürürdüm. +lug. Baştan ve sondan eksiktir. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. Sanagulugsız nemeler. Ay oğullar. b. aygır ile çok yürüdüm. san (< san+a-gu+lug+sız) c. yay ile ok attım. Okunaklı nesih yazıyla yazılmıştır. b. san (< san+a-gu+lug+sız) e. kayıttı. çarukdun ‘çarıkta’ : +dun. +a-. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Ey oğullarım. -k. e. süngü ile ok çok attım. d. d. R. “çarukdun” kelimesinin çözümlemesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Radloff 2. kitdi. Yurtıga. -gu. ben çok yedim. aygır ile çok yürüdüm. öyige tüşdi. düşmanları ağlattım. Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yazılmıştır. çok savaştım. dostlarumnı men kültürdüm. sanagu (< sanagu+lug+sız) d. vuruşmalar ben çok gördüm. dostlarımı hep güldürdüm. +du. aygır ile çok yürüdüm. G. Ay oğullar. çaru.

daha deniz. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Demir kazık gibi idi bu kız öyle alımlı idi ki gülse gök yüzü güler ağlasa gök yüzü ağlardı. W. çürek (< çürek+i+ge) ıglaya durur ‘ağlar’ : -ur. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. W. R. 64 s. Cild XVIII.G. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. . İstanbul 1990. 167-244. Onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. Onun başında parlak ışıklı bir beni var idi. BANG ve R. KAÇALİN. Türk Dil Kurumu Yayınları. W. Sıra Sizde 2 Bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü. Paris Bibliothèque Nationale. MEB Yayınları. W. agız (< agız+um+ga) BANG. . -ya. 344+80 s. Çiñgis Kağan Târihi Çevirisi: Mustafa S. ıgla. +ın. TOGAN.(< bol-sun+gıl) agızumga ‘ağzıma’ : +ga.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006.188 XI-XIII. Zeki Velidi: Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili): İstanbul 21982. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. 1001’de kayıtlıdır. SÜMER. KAÇALİN. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. c 5. Supplement Turc. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri boy teşkilatı destanları: İstanbul 41992. PhilosophischHistorische Klasse XXV. dur-. [Yazılışı: Hive 1660]. Yanıtınız yanlış ise “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Sevdi aldı. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. ç 7. -sun. b 2. +i. 164 s. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Enderun Kitabevi. adlı eserinden alınmıştır. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir.G. av yerinde yürüsün kulan. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. a 10. Ankara 1996. demir kargılar bol orman. no. çumşadı ‘yolladı’ : -dı. Kitabevi. Dr. a 6. daha nehir. çumşa.G. 1973-1975. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. gök çadır. Yusuf HAS HACİB: Kutadgu Bilig (Viyana Nüshası Tıpkıbasım): İstanbul 1942. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Oxford University Press. Oguz Kagan Menakıbı. R. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. . Societe de Publications Egyptiennes Oğuz Kağan Destanı: (BANG. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. alalım yay ile kaykan. 69 s. Yanıtınız doğru değilse “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz.(< çumşa-dı) kabucagında ‘kovuğunda’: +da. a 3. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. +um. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Mustafa S. d 9. b Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. XII. Yanıtınız doğru değilse “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. boz kurt olsun nara. bol. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Simurg Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3. güneş alem olsun. T. BANG. 559 s. Yararlanılan Kaynaklar . EBULGAZİ BAHADIR HAN [1603-1663]: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü): Hazırlayan: Zuhal KARGI ÖLMEZ. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. NOUR [NUR]. ss. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 89. Sıra Sizde 3 bolsungıl ‘olsun’ +gıl. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. R. İstanbul Üniversitesi Merkez Ktp.(< ıgla-ya dur-ur ) Sıra Sizde 4 Ben sizlere oldum kağan. 384 s. c 4. damga bize olsun uğur. Muharrem ERGİN. d 8. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. 19026. dedi. CLAUSON. Güzel alımlı bir kızdı. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. 406 s. İstanbul 21970. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. kabucag (< kabucag+ın+da) çürekige ‘yüreğine’ : +ge.) Yayına hazırlayan: Prof.

Sözlük 189 Sözlük Karahanlı Türkçesi Metinleri Sözlüğü A ‘akl (Ar.) : mutluluk. bahçe : ordu. acımak : eyvah. asker : çıkmak : kuş adı : ipekli kumaş D devlet (Ar. kişi : erkek : i. söz verme buġra han bulbul(u)nbul(u)nabulıt bur bütbütrü : özel isim : bulmak : bulunmak : esir etmek : bulut : kokmak : inanmak : tamamiyle C-Ç cahil cān çapçėçek çėçek çėçeklik çerig çıkçumġuk çuz : cahil. ruh : koşmak : çiçek : çiçek : çiçeklik. baht : dinar : dost : dünya B babahalıġ bahasız balık kudrukı barbarça baş baş başlanbek belgülüg bėrbezenbilbile bilig biliglig biligsiz birle bişi bolbu : bağlamak : değerli : değersiz : balık burcu : gitmek : bütün. yazık : fena.ek-eylemi : erdem. fazilet : rahat. terbiye : iyi : iletmek : el : erkek geyik : şimdi : yanak : adam. saadet. başlangıç : baş : başlanmak : kilit. huzur : adamlar. insanlar : erguvan : esmek : esirgemek. yuvarlanmak : dünya : akmak : kırmızı : ondan (ol zamirinin ayrılma durumu) : kervan : ad : atmak : avlamak : ihtiyarlık : ey : söylemek : avuç : vaat. kötü : kötü . hep : baş.) esesirkeesiz esiz ėsiz : ipekli kumaş : edep.) aç açaçıaġ(ı)z aġı aġnaajun akal andın arkış at atavla avuçġalık ay ayaya ayık : akıl : aç : açmak : acımak. bilgisiz : can. cahil : ile : akçe.rej) eren erġuvān (Far. emniyet : belli : vermek : süslenmek < bediz süs : bilmek : ile : bilgi. pul : olmak : bu E ed edeb edgü ėletėlig elik emdi eŋ er er ėrerdem erej (Sogd. öfkelenmek : ağız : ipekli kumaş : debelenmek.) dinar dost dünyā (Ar. bilme : bilgili : bilgisiz.

yalnız olkızıl kızıl kiçiglik kim kim kin kişi kitkol kon: kaçmak : ne zaman : Uzak Doğu’da yetişen ıtırı kuvvetli bir mad: ötüşmek. eziyetli. kırmızı : kızıl : küçüklük. etmek : kır : kış : kış : kız : kızıl. hep : bütün. görmek : görünen. zaman kėlkemi kez: hakan. hükümdar : boş : da/de bağlacı : Çin kıl kılkır kış kış kız : göndermek : iç. koku kakılakardığı ses. görüldüğü gibi < kör. misk : kişi. çocukluk : ki bağlacı : kim : güzel koku. yayılmak : zarar : koymak : koç burcu : mavi : mavi : mavi : doğru. taklidi ses kalı kalık kamuġ kamuġ kan kança kanı kap kara kara kara karanfil (Ar.) H hakan hāli hem hıtay I-İ ıd iç içil Ila iletirinçig mak. yamaç (mecazen) : konmak : kopmak. üzülmek K kaç kaçan kāfūr (Ar. düz : gönül : bak : bakmak. Yüzyıllar Türk Dili katġurkaynakayu kayu kaz kėçkeçkeklik : dönem. süslemek : yapmak. aşağıya doğru : kuğu : kurmak : kurumak : karşılıklı kurmak < kur.katmak : kaynamak : hangi : kimi : kaz : geçmek : geçmek : keklik : gelmek : gemi : gezmek : kıl kuyruk kuşu : yapmak. sıkıntılı < ir. içeri : içmek : memleket. düzenlemek : düzene sokulmak. yükselmek” : bütün.(ı)ş : kuş : korumak : gülmek : işitmek : örtmek : düzene sokmak. çıkmak. sıkıcı. düzenlenmek F fasl(Ar.) karılık karışkaş kaş kat- . ülke : özel ad.yukarı çıkmak.190 ėş ėşiteşüėtėtėtin: eş XI-XIII. siyah : kara : karanfil : yaşlılık < karı yaşlı + lık : karışmak : kaş : kaş : katmak kopkor koykozı burnı kök kök kökiş köni köŋül kör körkörgülüg körk köz kudı kuġu kurkurıkurışkuş küdezkül: katılmak.) de.kurmak . katılarak (gülmek) < kat.ses çıkarmak < *kakı kuşların çı: eğer : gökyüzü < kalı. insan : gitmek : kol. ırmak adı : iletmek : kötü.görmek : güzellik : göz : aşağı. herkes : kan : nereye : nerede : simsiyah : kara. yalnız kalmak. mutsuz olmak.

Sözlük
külkülmiz kün kün küreşküret: gülmek : dişi geyik : gün, gündüz : gün : güreşmek : kaçırmak saçsandvaç saŋa sarıġ sata sen sevsı: bana : dahi, da, de : ben : beniz, yüz : beniz, yüz : özel ad : bin : dişi karaca sıġun sınsilig söz sunulsūr-ı cibri (Far.) suv süçig süŋek sür: ne : ne kadar : ne : saçmak : bülbül : sen adılının yönelme durumu : sarı : mercan : ikinci tekil kişi adılı : sevmek : kırmak : erkek karaca : kırılmak : temiz : söz : uzatılmak : mezamir (ilahi) : su : tatlı : kemik : sürmek, kovmak”

191

M
maŋa me men meŋ(i)z meŋiz Mıŋlak miŋ muyġak

N
ne neçe negü

T
taġ tamtaŋ : dağ : damlamak : sabah vakti : bulmak : çekmek, sürmek : tat, tatlılık : Çin : yalvarma : demek, söylemek : gibi : çevre : tam, bütün, hep : ten, vücut : denk, eşit : deniz : çabuk : dil : dilemek, istemek : diri, canlı : diri iken, hayatta iken : hayat, canlılık : diş : dişi, kadın : deve kervanı : dizilmek : dolmak : dolu : dolunay : donanmak

O-Ö
oġlaġu okıokıoktaol ol olduroprı or(u)n ot oynaögölöles ölü öŋdün ördek ötöz : nazlı : çağırmak, davet etmek : okumak : ok atmak : -dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır :o : oturmak : vadi : yer : ateş : oynamak : övmek : ölmek : süzgün, baygın : ölü : önce : ördek : ötmek : öz, kendi

taptarıttat(ı)ġ tavġaç tazarru‘ (Ar.) tėtėg tegre temām (Ar.) ten teŋ teŋiz terk til tiletirig tirig erken tiriglik tiş tişi titir

R
resūl (Ar.) : peygamber

tiziltoltolu

S
sa‘adet sabā (Ar.) : saadet, mutluluk : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgar

tolun tonan-

192
torku töşetöşentutuġtumşuk turturna tuttuta biltuz tü tügtükel tüket tümen tün tüpi tüz: örtü

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
yaşık yaşıl yavalık yay yaz yazyazı yazılyėl yėl yėlgüryėr yıd yıd yıġyıġaç yıparsıġ yıratyigitlik yilig yipün : uçmak : uyumak : temel : bağlamak, eklemek : keklik : ulu, büyük, yüce : vurmak : tohum : şu, işte : cennet : karşılaşmak, karşı karşıya gelmek : özel ad, boy adı : ses : seslenmek, çağırmak : üzerinde yitük yitüryok yokaru yol yorıyöre yulyük(ü)nyüz yüz : güneş : yeşil : nafile, boşu boşuna : yaz : ilkbahar : açmak : ova : açılmak : yel, rüzgar : yel : uçmak, havalanmak : yer, toprak : güzel koku, misk : koku : yığmak, toplamak : ağaç : misk gibi : uzaklaştırmak : gençlik : ilik : mor : kaybolmuş, kayıp : kaybetmek : yok : yukarı : yol : yürümek : yöre, çevre : çekmek, kurtarmak : eğilmek : yüz, surat : yüz, surat

: döşemek : döşenmek : kaplamak : doğmak : gaga : kalkmak : turna : tutmak : tutabilmek : tuz : renkli : düğümlemek, çatmak : tamam, bütün : tüketmek < tüke- tükenmek, bitmek : on bin : gece : tipi : düzmek

U-Ü
uçudıul ulaular kuş uluġ urur(u)ġ uş uştmah utruşUyġur ün ündeüze

Z
zacferān (Ar.) : safran

Y
ya ya yadyaġız yakın yanyana yana yaŋkulayaruk yaş : ey : yay : yaymak : kara : yakın : dönmek : tekrar, yeniden : yine, tekrar : yankılamak, ses çıkarmak : parlak : gözyaşı

Sözlük

193

Harezm Türkçesi Metinleri Sözlüğü A
aç açaçkıç ad adak adak(1) adak(2) adem ademi
c

ança andag andın anı anın añlaanlar antag / andag anuñ anutarara aram arı(1) arı(2) arıg / arı
c

: o kadar, öyle, o şekilde : bk. antag : 1. ondan, ondan dolayı, böylece 2. oradan : onu : onun ile, ondan dolayı : anlamak : onlar : öyle, öylece, o kadar : onun : hazırlamak : yormak : ara, arasında : [< Fa.] istirahat : arı : bk. arıg : temiz : [< Ar.] arif : arslan : art, arka : fazlaca : artırmak : [< Ar.] sunma : sahabeler : çok : astırmak : aş, çorba : 1. aşmak 2. geçmek : yemek : [< Ar.] âşık : atmak, ağarmak, ışımak : at : ad : ata, baba : ad vermek : ateş : ateşli : ata binmek, yürümek : bk. atlan: ata binmek : atlı : adlı : av : [< Fa.] yüksek ses : avlamak : söylemek, anlatmak : ay (kamer) : ay (otuz günlük zaman dilimi) : ay! : [< Fa.] kadeh

: aç : açmak : anahtar : ad : ayak : ayak : bk. ayak : [< İbr. âdem (=toprak)] insan : [< Ar.] insanoğlu : [< Ar.] âdet : başka : [< Ar.] âdaletli : ayı : büyük kardeş : bk. yıgaç(1) : [< Fa.] haberli : hürmet etmek : ağız : ilk süt, ağız : ah : [< Ar.] ahiret : [< Ar.] hükümler : [< Ar.] hâller : [< Soğd.] dünya : ak, beyaz : akmak : [< Ar.] akıllı : [< Ar.] akik : [< Ar.] akıl : almak : al, kızıl : ela : [< Ar.] ona selam olsun : ön : [< Ar.] Allah : altı : altın : altınlı : iş : sevgili, dost : [< Ar.] amir : şimdi : ana : ona : resim : ona

adet adil

adın
c

adug aga agaç agah agırlaagız aguz ah ahirat ahkam ahval ajun ak akc c

arif

arslan art artıkrak arturc

arz

ashab asru asturaş aşaşac

aşık

akıl akl

atat(1) / at(1) at(2) / at(2) ata ataataş ataşlug atlaatlanatlan- / atlanatlıg(1) atlıg(2) av avaz avlaayay(1) ay(2) ay(3) ayak / adak(2)

akik

c

alal(1) al(2)
c

alayhi’s-salam

alın allah altı altun altunlug
c

amel

amırak
c

amir

amtı ana aña añagu añar

194
aygır ayıtaytazlık : aygır

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
bèr- / berberik berü bèş beşik beyan : [< Fa.] bahçe : sicim : bağlamak : bağlı : [< Fa.] bahşiş : bakmak; itaat etmek : bakınmak; itaat etmek : bal : şehir : bk. balık : bana : sıra : var : varmak, gitmek : hep : hepsi : ganimet : ganimetli, müreffeh : parmak : basmak, ezmek : baş : yenmek : ok temreni : başlamak : baş, lider : batı : beden, vücut : bk. bedik : büyük : bk. bedik : büyümek : bk. beg : beğ : pek : bel : belbağı, kuşak : göstermek, belirtmek : işaretsiz : belirtmek : belli : vermek (yardımcı fiil) beyük bèzebigü bil(1)bil(2)bildürbile biltürbiltürgülük bir biregü birer biri birinçi birkaç birle / bile birlebişürbitibitiglig bitilbitürbiz bodabodun bogaz bolbostan bota boy boylug boz / moz böri bözçi bu(1) bu(2) buçurbugu bulbulañ buluñ bulur bunda : vermek : sağlam, muhkem : beri : [< Tü. bêş = Skr. pañça] beş : beşik : [< Ar.] anlatma, açık söyleme : bk. bedik : süslemek : vergi, hediye : bilmek : bilmek(yardımcı fiil) : bildirmek : bk. birle : bildirmek : tebliğ : bir (sayı adı) : biri, birisi : birer : biri (belirsiz zamir) : birinci : birkaç : ile : birleştirmek, katmak : pişirmek : yazmak : yazılı : yazılmak : bitirmek : biz : doğum sancısı çekmek : boyun : gebe : olmak : [< Fa.] bostan : deve yavrusu : boy : boylu : boz, kır : kurt : bez dokuyan, dokumacı : bu (işaret sıfatı) : bu (işaret zamiri) : buyurmak : geyik : bulmak : ?hiçbir şey : yön, taraf : [< Ar.] billur : burada

: anlatmak : demek, söylemek : azlık

B
bag(1) bag(2) baglabaglug bahşiş bakbakınbal balık / baluk baluk baña bandeñ bar barbarça barçası bargu bargulug barmak basbaş başabaşak başlabaşlık batuş beden bèdik bedik / bèdik / bedük / beyük bedük bedüklebèg beg / bèg bek bêl bêlbagı belgürbèlgüsiz belgütbellüg bèr-

belgülüg / bèlgülüg : belli, işaretli

Sözlük
burun burunrak but buyan buyurbuzag buzgulug bülbül : önce : evvelce : [< Fa. bût < but Skr. Buddha] put, güzel : [< Mo.] uğur : buyurmak : buzağı : parça : [< Fa.] bülbül çol çoñ çubuk çubuyan çulganılçumşaçürek çürügü : bk. yol : sol : çubuk : [< Hint.] tatlı : sarılmak : yollamak : yürek : yürüyüş

195

C-Ç
camic can cavab cemad ceza cümle çak çakçakırçalañ çalbarçalguz çallug çalunçañ çan çañak çapçapçapturçarlaçarlıg çarlug çaruk çaşgu çaşkaru çeber çekçerig çewürçıda çıgay çıkçıkarçımad çın çırag çok çokur : [< Ar.] cami : [< Fa.] can, ruh : [< Ar.] cevap : [< Ar.] cansız : [< Ar.] ceza : [< Ar.] bütün, herkes : çağ, zama : çakmak; gazaba gelmek : çağırmak : hiç kimse : yalvarmak : bk. yalguz : yeleli : itaat etmek : bk. tañ : yan : bk. yañak : bk. tap: yapmak : yaptırmak : bağırmak, seslenmek : bk. yarlıg : bk. yarlıg : bk. yaruk : hayat : dışarı bk. taşkaru : becerikli : çekmek, toplamak : asker : çevirmek : kargı : felaket : çıkmak : çıkarmak : gazap : doğru, gerçek, tam : yüz, çehre : çok : alaca

D
dad dahl dakı dane dastan dat da vat
c

: [< Fa.] adalet : [< Ar.] gelir : bk. takı : [< Fa.] tane : [< Fa.] destan : [< Ar.] zat : [< Ar.] davet : [< Ar.] dava, iddia : [< Ar.] devlet, kısmet : bk. teg : [< Ar.] deliller : bk. temür : [< Fa.] huzur : [< Fa.] istek, arzu : [< Fa.] deniz : [< Ar.] zikir : bk. tile: [< Ar.] din : bk. togur: [< Fa.] dost : dostluk : bk. töl : [< Ar.] dua : [< Fa.] uzak : bk. tur: bk. tur: [< Fa.] düşman : [< Ar.] dünya : [< Ar.] inci : bk. tüş-

dacvi davlat deg delalat demür dergah derhost derya dikir diledin dogurdost dostluk döl du a
c

dur durdurduşman dünya dür düş-

E
ebedi èderedgü edgülük edin ediz èk: [< Ar.] sonsuz : takip etmek : iyi : iyilik : başka, diğer : yüksek : (tohum) ekmek

196
èkegü èkki êl èl(1) èl(2) èl(3) èlçi èlig èltèmdi emgek emmare èn endişe èr er / èr èrer- / èrèrdini erdini / èrdini erin / èrin èrkek erkek / èrkek erken èrte erte / èrte èşitet ètil èvèw èwlük èy eyyam : iki : halk

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
: ikisi, her ikisi

G-Ğ
ga’ib gaflet galib gazab gene gevher gubar guhar gurruş gül : [< Ar.] bilinmezlik : [< Ar.] habersizlik : [< Ar.] galip, üstün : [< Ar.] gazap, öfke : gene, yine : [< Fa.] mücevher, kıymetli taş : [< Ar.] toz, toprak : [< Fa.] cevher : [< Fa.] haykırış, dalga : [< Fa.] gül

: el krş. èlig : il, memleket : el, yabancı : elçi : el krş. èl : iletmek : şimdi, böylece : eziyet, zahmet : [< Ar.] insanı hissî zevke yönelten nefis : en, genişlik : [< Fa.] endişe : bk. er : er, erkek : bk. er: imek, olmak : bk. erdini : [< Soğd.] mücevher : dudak : bk. erkek : erkek : erken : bk. erte : sabah : işitmek : et : İtil ırmağı : acele etmek : ev : eş, hanım : ey (seslenme ünlemi) : [< Ar.] günler

H
habar hadim hadis hak hakikat hal hal halayık hali halva ham han harc harir hatır hatun hazır hem hemişe hergiz hidayet hidmat hikayet hilafat hilcat hisab huma husravlık hünerlig hvace hvuş h uşnud
v

: [< Ar.] haber : [< Ar.] hizmet eden : [< Ar.] hadis : [< Ar.] 1. Allah 2. Doğru, hakikat : [< Ar.] hakikat : [< Ar.] hâl : [< Ar.] hâl : [< Ar.] halk, yaratılmışlar : [< Ar.] boş : [< Ar.] helva : [< Ar.] ham, çiğ : sultan : [< Ar.] vergi : [< Ar.] ipek : [< Ar.] hatır : [< Ar.] kadın : [< Ar.] hazır : [< Fa.] hem : [< Fa.] daima : [< Fa.] asla : [< Ar.] kurtuluş : [< Ar.] hizmet : [< Ar.] anlatma : [< Ar.] hilafet : [< Ar.] kaftan : [< Ar.] hesap : [< Fa.] huma (anka) kuşu : sultanlık : hünerli : [< Fa.] hoca : [< Fa.] güzel, iyi, tatlı : hoşnut

F
fakih fal fasl fazayil felek ferah ferişte ferman fesad fitne : [< Ar.] fakih, din âlimi : [< Fa.] fal, uğur : [< Ar.] mevsim : [< Ar.] faziletler : [< Ar.] felek, dünya, gök : [< Fa.] iç açıklığı, sevinme : [< Fa.] melek : [< Fa.] emir, buyruk : [< Ar.] fesat, kötülük, anlaşmazlık : [< Ar.] fitne (mec. güzel)

yıgaç : ağlamak : ağlatmak : güvenmek : inlemek. baştan aşağı : [< Ar. sert : zahmet çekmek : söz : kavim : kavuşmak : nereden : kaygı : geri dönmek : kaynamak : tekrar. ısıg : [< Ar. hanlık : kar krş. kar : katır : cesur : yiğitlik. aşağılık) kalık kalkan kamag kamil kamug kankaña kanat kandın kanı kapkara kapug kapuluk kar kara karañguluk karı karı kariban karşu kart karundaş kasd kaş kat katıg katıglankavl kavm kawuş: [< Ar./ kèçkèçe keçe / kèçe kedkediglekèdin kèdinkèdürkèl- : [< Ar.] hep. cesurluk : kalmak kaydın kaygu kayıtkaynakayra kayu kazan kazuk kèç keç. doymak :? araba : kanat : nereden : hani : kapkara : kapı.] kalem : pencere : kalkan : [< Pers. bünyesinde : 1. karın : içmek : bağırsak : içinde. keç : geçmek : bk. kel- ışk ibadat ibret iblis c iç içiçegü içre idi igit ikinçi ilgerü iman ini iriz isteisti dad c iş işitit K kacbe kabila kabucag kabul kaç kaçkaçan kadaglakadgu kadgulug kafir kagan kaganluk kagar kagatır kakız kakızluk kal- . ağlamak : sıcak : bk.] iman : küçük kardeş : cesur : aramak : [< Ar. hadise : işitmek : köpek (mec.] kabile : kovuk. sevgi : [< Ar. göndermek : bk. sahip : yiğit : ikinci : ileri : [< Ar. oyuk : [< Ar. keçe : gece : giymek : örtünmek : sonra : giyinmek : giydirmek : bk.] ibadet : şeytan : [< Ar. huzur : katı.] kast : kaş : yan. eşik : kapalı : kar krş.] aşk.] olgun.] istidat : iş. Allah 2. han : kağanlık.] kafir : kağan.] gariban : karşı : ihtiyar : kardeş : [< Ar. kagar : kara : karanlık : karış : yaşlı : [< Ar.] ibret : iç.] Kabe : [< Ar. hangi : kazan : kazık : bk. tam : [< Mo.Sözlük 197 I-İ ıdıgaç ıglaıglagurınanıñraısıg / ıssıg ıssıg c c kalem : salmak.] kabul : kaç (soru edatı) : kaçmak : ne zaman : tutmak : kaygı : kaygılı : [< Ar. yine : kim.] bütün : kanmak.

yararlık : kim (şahıs zamiri) : [< Fa./ kèlkèltürkeltür. Yüzyıllar Türk Dili : gelmek : bk. inmek. yarışmak. keltür: geyik : kıl.198 kel. mavi : gökyüzü : göl : gönül : çok : görmek. iyi. kul 2. kızıl : kızıl : küçük : [< Ar. köz : göz : [< Ar. adam : gitmek : [< Ar. keltür: getirmek : atmak./ ketürkèmiştoplanmak? kendü kèñeşkeñeş.] kudret : kuyu : 1. korumak : gülmek : güldürmek : gümüş : gün. iyilik : güzel.] istek : [< Ar. gösterişli : göstermek : güzel : götürmek : bk. kit: bk. koymak. : kendi : bk. de (bağlama edatı) : mağara : batı : [< Ar. servet . kararlaştırmak : gerek : gerekmek : kesmek : bk. kılmak : kılıç : kımız : bk. hizmetçi : kulaç : kulak : katır. devlet : kuzgun : gütmek : gözetlemek. yay kabı : çadır : kurultay : kurtulmak : kuru : kuş : saadet. etmek. kögüs : gök.] hikâye : gergedan : kız : nâdir : bk. zaman : güneş : halk : gündüz M ma / me magara magrib maksud mal : da. tel : yapmak./ kètür./ kèñeşkerek kerekkeskètketürkèyik [k(è)y(i)k] kıl kılkılıç kımız kırık kırk / kırık kıssa kıyandkat kız(1) kız(2) kızıl kızıl / kızıl kiçig kifayat kim(1) kim(2) kimerse kin kirkiş kişi kit. doldurmak. yaban eşeği : kımız : kundaklamak : [< Ar.] kitap : gizlemek : koymak : parlakça (kogulgu=parlak) : istemek : konmak.] yeterlik./ kètkitab kizlekodkogulgurak kolkonkopkoparkorıkorukkoykoyun XI-XIII. kırmak : korumak : korkmak : koymak : koyun kögüs / kögüz kögüz kök(1) kök(2) köl köñül köp körkörgürkörk körklüg körkütkörük kötürköz köz / köz kudrat kudug kul kulaç kulak kulan kumuz kundaklakurban kurban kurıkan kurıltay kurtulkurug kuş kut kuzgun küdeküdedkülkültürkümüş kün(1) kün(2) kün(3) kündüz : göğüs : bk. kırk : kırk : [< Ar. iktidar.] kurban : [< Mo. ?bakmak : göstermek : güzellik. kimse : misk kokusu : girmek : samur : kişi.] kim (bağlama edatı) : kişi. mola vermek : koşmak : koparmak./ kèltür.] mal.] sadak. keñeş: danışmak.

nasıl.] yer : [< Ar.] mucize : [< Ar.] sahip : bana : [< Ar. sonuç : [< Ar.] pişmanlık : neden : nefis : ne : niçin. erkek çocuk : (isim) Oğuz : ilk süz.] Sultan : [< Ar. ağız : ok : bizzat.] kurtuluş : bir kaç : nice.] müslüman : müslümanlık : [< Ar.] mihrap : bin : binmek : bk.] doğu : [< Ar.] meclis.] mülk : kıyı köşe : [< Ar.] süre : [< Ar.] ilkeler : [< Ar.] mânâ : [< Ar.] değerli taşlarla süslenmiş : [< Ar. toplantı : [< Ar.] günah : [< Ar. böylece : buna : buna : bunça : burada : bunun gibi : buradan : buradan : bunu : [< Ar.] mübarek : [< Ar.] şöhretli : [< Ar.] nişan. tam (kuvvetlendirme edatı) : çağırmak.] şiir : ne : [< Ar.] danışma : [< Ar. boz : ırmak : mümin : [< Ar. sebepler : [< Ar. okumak : o (işaret sıfatı) : o (kişi ve işaret zamiri) .] istek.] talep olunan.] tabi. ma : [< Ar.] misk muvahhid muz mübarek mühlet mülk müñüş mürid müşk N nazm ne / nè necat neçe nèçe nèçeme neçük nedamet nèdin nefs negü nelük neme neñ nepsiki nèteg nèteg-kim netice nevc nişan nöker nubuvvat nur : [< Ar.] Hanım sultan : ben (siyah nokta) : ben : beniz : gibi : benizli : gibi : ebedîleşmek : [< Ar.Sözlük malik maña macni macsiyyat maşrık matlub mavla me mebadi meclis mekan melik melike meñ men / mèn meñiz(1) meñiz(2) meñizlig(1) meñizlig(2) meñlemeşayih meşhur meşveret mevsuf mihrab miñ minmoz mören mu’min muciban mucciza muharram muhib mukaddas mun-tèg muña muña munça munda mundag mundın mundun munı munkalib munlar muntèg munuñ-tèg murad : [< Ar.] vasfolunmuş : [< Ar. maksat murassac musallam musulman musulmanlık mutma in c 199 : [< Ar. nasıl : eşya : nesne.] mukaddes : bunun gibi.] değişen : bunlar : bunun gibi : bunun gibi : [< Ar. neden.] herkes tarafından kabul edilmiş : [< Ar.] peri : nasıl : nitekim : netice.] gerekenler. istenilen : mevla : bk. belirti : maiyet : peygamberlik : [< Ar.] seven : [< Ar. ne kadar : ne kadar çok : nasıl : [< Ar.] nur O-Ö oglan ogul oguz oguz ok(1) ok(2) okuol(1) ol(2) : oğlan : evlat.] tatmin olmuş : : buz : [< Ar. bağlı : [< Fa. şey : [< Pers.] (Müslüman takviminde) önüncü ay : [< Ar.] tür. çeşit : [< Fa.] şeyhler : [< Ar.

] rızık. düşünmek : düşünce.] secde : [< Ar.] parça : [< Fa.] perde.] sahabe : [< Ar.] özellikler : -e doğru P para parsi paygambar perde pir : [< Fa. dövüşmek : [< Fa.] sevda : bk.=saymak) : savaşmak. saray : yan.] zahmet : [< Fa.] peygamberlik : [< Ar.] kır : sakal : 1. göndermek : [< Ar.] saz : [< Ar. taraf : sarı : sarılmak : sataşmak : [< Ar.] sebep : [< Ar.] ev.] haberci. işte bu : o.] sevap : [< Fa. + Ar. sen : sen : [< Fa.] başı dönmüş : [< Fa. yol. korumak : saklatmak : salmak. çehre : özlemek : ödemek : -den dolayı : ev : öz.] Farisi : [< Fa. doğruluk : sana : sayısız (sana. can.] servi boylu : sevmek : [< Ar. sevinç : sevinç : sevgili : bk. Yüzyıllar Türk Dili roz-gar rozi ruh : [< Fa.] doğru : [< Ar./ oturolturton oñ oña ordu orta osug oş oşbu oşol ot(1) ot(2) oyaglık oynaögrenögüt ögüz ölöldüröltür. temiz : [< Ar. ihtiyar sekkiz sèn sen / sèn ser-gerdan serencam serv-kamet sev- R ragbat rahm rast rasul razi renc revan risalat riyazat riza : [< Ar.] iyilik. ruh. peygamber : [< Fa.] sebep : saç : saçmak : [< Ar. başkası. sevin: [< Ar. kendi. endişe : saklamak.] yolculuk : sekiz : bk./ öldürölüg öñin öñlük öskeöteötrü öy öz : onlar XI-XIII./ sèvinsèvinç sevinç / sèvinç / sevünsevüglük sevünsıfat sıñar . bırakmak.] ruh : oturmak : oturtmak : on : sağ : ona : ordugâh. öltür: öldürmek : ölü : başka.] razı : [< Fa.] istek : [< Ar. tavır : işte : bu. saray : orta : dalga. nefs S-Ş sabab saç saçsafi sahaba sahra sakal sakınsakınç saklasaklatsalsala salah saña sanagulugsız sançışsaray sarı sarıg sarunsatgaşsavab saz sebeb secde sefer : [< Ar.] son : [< Fa. musîki perdesi : [< Fa.] rüzgâr : [< Fa.] meydan okuma haykırışı : [< Ar.200 olar oltur.] dünya nimetlerinden uzak durma : rıza.] giden : [< Ar.] pir.] resul : [< Ar. sevin: sevinmek : bk. diğeri : yüz. nasip : [< Ar.] saflık. razı olma sevda sèvinsevin.] merhamet : [< Fa. işte o : ot : ateş : uyanıklık? : oynamak : öğrenmek : öğüt : dere : ölmek : bk.

çabuk : [< Fa. ve.] şeyh : [< Ar. huzur.] şikayet : masa : [< Fa.] deniz : [< Ar.] istekli : [< Ar.] şeref : [< Ar.Sözlük siñgir siz soguk sogurgu sohba soñ soñlasorsorma söz sözlesözleşsözletsug sultan suratlıg suw / sug / su suyurkasüñük sürsüt şagam şah şahlık şarr şaşşehr şemc şeref şericat şeyh şikayet şine şirin şol şuñkar şük : zincifre : siz : soğuk : vuruşma (sogur. sözleşmek : söyletmek : bk suw : [< Ar.] tamam : damga : [< Soğd. tegür: ulaştırmak.] ibadet : [< Ar.] takdim etmek./ tègürtelim telwe : yine.] yüce : [< Ar. tatlı : şu : aladoğan : [< Soğd. suç : bulmak : ön : hizmet. kapı : bk.] sultan : sultanlık : [< Ar.] cehennem : inkar etmek : tan : acayip : şaşırmak : tanrı : tanık : istek. eşsiz : -a doğru.] sultan : suratlı : su : [< Çin.] vücut.] talih : [< Ar. sonra : tamamlamak : sormak : boza : söz : söylemek : 1. dahi : dal : dolu. devam etmek : süt : Şam : [< Fa. söylemek : [< Ar.] şehir : [< Ar. söyleşmek 2. bütün : münakaşa etmek : [< Çin.] şeriat. : dağ : duvar : topuk : derhal.] şer : şaşmak : [< Fa. -a kadar : bk.] taht tèg teg / /tèg / deg teg. beden :[< Ar. tapık : tapınmak : dağıtmak : dağıtmak : çekmek : hediye : tarlasız (tarlagu=tarla) : kabul etmek : taş : dış : dışarı : teşrif : dağ : bk.] sakin.] şirin. sessiz takı / dakı / dagı tal tala talaştalay / taloy talic talib taclim taloy tam tamam tamga tamug tantañ(1) / çañ tañ(2) tañlatañrı tanuk tap taptapık / tapuk tapug tapuk tapun. doğru yol : [< Ar. bağışlamak : kemik : sürmek. eşik.= vuruşmak) : [< Ar. çare : bk./ tègtègi tegme / tègme tegrü tègürtegür.] öğrenme. art. sunmak : çok : deli 201 T ta ta ala c tacat tabc tabicin tag tagam taguk tagurak taht .] dost : son. meşk : bk.] tedbir.] mum : [< Ar./ tapıntartarıtarıttarıtıg tarlagusız tarttaş(1) taş(2) taşgaru / çaşgaru taşrif tay tète.] Sahabeleri görmüş olan müslümanlar. te: demek. teg : gibi : değmek : kadar : değme./ tètedbir : tâ : [< Ar. talay : tam : [< Ar.

uğramak : narin : düşürmek : düz : düzenlemek.] üstad : uyku : uzun : uzunluk : üç ud ud udıudku uftanugan ugraukukgulug ul ulaşu ulug ulug umınç unaunutururan urug uruş uruşgu uruşunç us uslug ustad uyku uzun uzunluk üç .= anlamak) : temel. canlı : diş : hanım : doğmak : doğurmak : dokuz : çarpışmak : çarpışma : dokuz : bk.] öd ağacı : öküz : uyumak : uyku : utanmak : Tanrı : ulaşmak : anlamak : anlayışlılık (< uk.] tertip : [< Ar.202 temür / demür teñiz teñri tèp teriñ terkin tertib teslim tetürtevfik tıñlatiktürtil tile. esas : daima./ düştüşimel tüşkürtüz tüztüzün : mükemmel : tüy : tüylü : gece. Yüzyıllar Türk Dili : demir : deniz : Tanrı : diye : derin : çabucak : [< Ar. nesil./ durtur(2)tur(3)tur(4)tusu tuttutulunç tutuntutuştüb tüg tükel XI-XIII. kurmak : asil U-Ü uçuçmah c : uçmak : [< Soğd. : savaş bağrışı : tohum. batı : geceleyin : türlü : hayat : dürdürmek : Türk : düş : düşmek. dedirmek : [< Ar. döl : vuruşmak : vuruşma : vuruşma : akıl : uslu. ton : elbise : toy : döl : töre : türlü : dört : [< Ar.] cennet : [< Ar.] teslim : demek./ dogurtokkuz tokuştokuşgu tokuz toñ ton / toñ toy töl / döl töre törlüg tört tufan tug tugtumşuk tuñluk tur(1).] yardım : dinlemek : dikdirmek : dil : dilemek : dilek : dinlemek : diri. büyük : yüce : ümit : tasvip etmek : unutmak : vurmak. sürekli : ulu. akıllı : [< Fa. esas : tüy : tamamen tükellik tülük tülüklüg tün tünle türlüg türlük türtürtürük tüş tüş. kurmak.] tufan : tuğ : doğmak : gaga : pencere : durmak : durmak (yardımcı fiil) : ayağa kalkmak : +dır : ganimet : tutmak : boğuşma : tutunmak : tutuşmak : dip./ diletilek tiñletirig tiş tişi togtogur. tesadüf etmek.

] dostluk.(1) yan. gözyaşı 2.] peygamber : yalanlamak : yalnız : yaman. lakin : [< Fa.(2) yana yañgak / yıñgak / çañgak yañlıg yar yıgaç(1) / ıgaç / agaç : ağaç : 1. çorak : yemek : iyi. yètgür: kokulu 203 yarlıg / çarlıg / çarlug : yarlık. ferman V ve vefat veli velikin vücud Y ya ya(1) ya(2) yagı yagır yahşı yak yaka yakin yakşı yakut yalawaç yalganlayalguz / çalguz yaman yan. parçalanmak : [< Fa. ulaşmak 2. dost yètyèti yetinç yètiryetiz yètmiş yètüryıdıglık yıgaç(2) yıgduryıl yılkı yıñak yıpar yiberyig yigirmi yinçü yityok yol / çol : yaramak : [< Fa. avaz : yontmak : inci : çağırmak : mağara : üst : [< Fa. kesin : yetmiş : bk. daha iyi : iyice : il. üstünde : bk. yañak : misk kokusu : göndermek : iyi : yirmi : [< Çin.] dost : parlamak : yarılmak. karış 2.Sözlük üçegü üçün üçün üçünçü üküş üküşrek üleşüleştürün ününçü ündeüñür üst üstad üze / üzre / üzere üzere üzre : üçü : -den dolayı. üze : bk.] varlık yèg yègrek yèl yemüryene / yène yèr(1) yèr(2) : ya! : ya : yay : düşman : omuz : çok iyi : yan taraf : yaka : [< Ar. için : için : üçüncü : çok : çokça : üleşmek.] kesin bilgi : iyi : [< Ar. yarı: ışık : ışıklı : 1. el : devirmek : yine : yer : er : 1. üze yarayaran yarı. iyi : yatmak : kötü : yaz : ilkbahar : ova. kötü : geri dönmek : yanmak : yine : yan taraf. kaybolmak : yedi : yedinci : bk. pay etmek : seda. yardım : bağışlamak : dirhem : bk. yanak : gibi : [< Fa.] inci : kaybolmak : yok : yol . paylaşmak : üleştirmek.] üstat : üzerinde. yètgür: tam./ yaruyarılyari yarlıkayarmak yaruyaruk / çaruk yaruklug yaş yaşıl yaşkı yatyawlak yay yaz yazı yè: ve : [< Ar. yaş : yeşil : yahşı.] fakat.] yakut : [< Hwar.] sevgili.] fakat : [< Ar. fersah ?(= 455 mil= 56 kilometre) : yığdırmak. toplatmak : yıl : at sürüsü : bk.] ölüm : [< Fa.

yörügür: yüz : yüz (sayı adı) : zemin (yeryüzü) yörügür. rastlamak : tabir etmek : yön.] yara : [< Fa.] zümre .] ziyaret : [< Ar.] zaferan : [< Fa.] ağlayıp inleme : [< Ar. âşikâr : [< Fa. yöri: bk. yöri : bk. Yüzyıllar Türk Dili : karşılaşmak.204 yolı yolukyoryön yöri.] açık. yultuz : yıldız : göndermek : yurt : hızla koşmak : yüklemek : yüklü : yün.] zarif : zariflik : [< Ar.] zindan : [< Ar. telek : bk./ yörü./ yürügür. taraf : yürümek : bk.] kayıp : [< Ar.] karga : [< Ar. tüy.] zümrüt : [< Fa.: yürütmek Z zacfaran zag zahir zahm zari zarif zarifluk zayic zimrud zindan ziyarat zumra : [< Ar./ yürüyörüyulduz yultuz / yulduz yumşayurt yügüryükleyüklüg yüñ yüriyürügüryüz(1) yüz(2) yüz(3) : defa XI-XIII.

ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. Kitabevi ss. İdrak: Metin: 57.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. ss. 3 HACIEMİNOĞLU: Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. 13 yetmiş metre olamaz Ünite 8 1 Kutb’un Husrav u Şîrîn’ini ele alan çalışmalar için bak. 6 Yazmada meñizlig ol. 12 tavuk olamaz. 5 sorma TMEN III.) 8 Yazmada husrav pervêz. E. Oxford University Press. 1973-1975. 1966. FAN Uzbekskoj SSCB.olarak düzeltilmiş: CTD II. TDK. TOPARLI: Kıpçakça Sözlük: 239b.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. bir kelimedir. 104. 7 İdil ve Cayah gibi derin nehirleri. 171-172. Oğuz Kağan Destanı’nın dil malzemelerini Harezm Türkçesi söz varlığı içerisinde değerlendirmiştir.dan sonraki Far. İstanbul 2003. Kitabevi ss. 406 s.] 2 ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. 7 (Yazmada kılga èrdi. Bundan sonra (Çinggis-hahan) Dörbet’li Dörbai-dohşin’i. (Bk. 6 13. s. Muhakemetü ’l-Luğateyn. Mustafa S. 8 Nalçik Sohumkale arasında 5633 m. 51-53 2 Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Husrev u Şîrîn Qutba I-II: Warszawa 1958. MNT § 261. Çeviri: 92. [FAZYLOV. Taşkent: İzdat. Clauson da ş’nin ç’den geliştiğini belirtir (EDPT. yükseklikteki dağ olmalıdır. CLAUSON: EDPT: 852b. 133 5 Atalay’ın yayınında da unutsa (DLT I 215) ve unutmuş (DLT I 228) biçiminde verilen sözcükler. Beyit tekrarlanmaktadır. CLAUSON. s. s. 5 Yazmada oş andın bu caşıklar. 8. eserin dilinin Karahanlı Türkçesi ile Klasik Çağatay arası bir döneme ait olduğunu belirtir. 8. . 10 ötündüm? 11 yetmiş metre olamaz. Ünite 10 1 KAÇALİN. 3 DLT’deki bu biçimler Dankoff yayınında sadece 217 hariç bulıt olarak yer alır: CTD II. 2491241. 6 Dankoff sözcüğe ş’li biçimiyle yer verir. III. 298). s.Dipnotlar 205 Dipnotlar Ünite 2 1 Talat Tekin. yy. Orhon Türkçesi Grameri. Ankara 2004. 262: bulut 4 Dankoff ’da körgit. Mustafa S. 4 KAÇALİN. 209) biçiminde düzeltilmiştir. İlkin CLAUSON. Meket ve Men-kermen-keyibe şehirlerine girmiş. 396b). s. Hindus ve Bağdad memleketleri arasında bulunan Aru Maru ve Madasari halklarının memleketindeki Abtu şehrini almak için gönderdi. 203) unıtmış (CTD I.) 3 Bu eseri ele aldığı makalesinde Kemal ERASLAN. Cild XVIII. 9 Ebulgazi’deki Mısır göz önüne alındı. 406 s. 2 Bu eser ilim âleminde Uygurca Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. (CTD I. Aslının ç’li olduğunu belirtir. Bk. ‘boza’. s. 4 Yazmada kör yok. FAZILOV: Harezm Edebiyatı XIV.: Starouzbekskij jazyk chorezmijskie pamyatniki XIV veka. Slovnik 1961. Dankoff-Kelly yayınında unutsa (CTD I. ol bir. XLVIII+989 s. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful