T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2369 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1366

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Yazarlar Prof.Dr. Zuhal ÖLMEZ (Ünite 1-5) Prof.Dr. Mustafa KAÇALİN (Ünite 6-10)

Editörler Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ Doç.Dr. Can ÖZGÜR

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Şennur Arslan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili ISBN 978-975-06-1043-1 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................. Kısaltmalar.......................................................................................................... x xi

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.........................................
KARAHANLI TÜRKÇESİ ......................................................................................... KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER .......................................... Kutadgu Bilig .............................................................................................................. Dîvânu Lugati’t-Türk .................................................................................................. Atebetü’l-Hakayık ....................................................................................................... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri .............................................. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE ....................... YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR ................................................................. Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar ............................................................... Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar .................................................. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar ........................................................ Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar ...................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2
3 5 5 7 8 10 10 10 10 12 13 13 14 17 18 18 19

1. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri I. Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı......... 20
AÇIKLAMA ................................................................................................................. SESBİLGİSİ .................................................................................................................. Ünlüler .......................................................................................................................... Ünlü Uyumu ................................................................................................................ Önlük-Artlık Uyumu ............................................................................................ Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ................................................................................. Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................ Yuvarlaklaşma ........................................................................................................ Benzeşme ................................................................................................................ Büzüşme ................................................................................................................. Ünsüz Değişmeleri ...................................................................................................... -b-, -b > -v-, -v değişimi ...................................................................................... ç- ~ ş- değişimi ...................................................................................................... -z ~ -s değişimi ...................................................................................................... -d- / -d ~ -d- / -d değişimi ................................................................................... /k/ ~ /h/ değişimi ................................................................................................... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ................................................................................................. /ŋ/ ~ /n/ değişimi .................................................................................................. b- > m- değişimi ................................................................................................... Yer Değiştirme (Metatez) ..................................................................................... Ünsüz Düşmesi .............................................................................................. r > Ø ........................................................................................................................ Biçimbilgisi ................................................................................................................... SÖZCÜK YAPIMI ....................................................................................................... 21 21 21 21 21 21 23 23 23 24 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 26 27 27

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

Addan Ad Türeten Ekler ............................................................................................ Addan Eylem Türeten Ekler ....................................................................................... Eylemden Eylem Türeten Ekler ................................................................................. Eylemden Ad Türeten Ekler ....................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

27 29 30 32 35 36 37 37 39

3. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağaç ............................................... .... 40
İSİM .............................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....................................................................................................... Çokluk Ekleri ......................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................................................................ İsim Durum Ekleri ................................................................................................ Sayılar ............................................................................................................................ ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ................................................................ Kişi Zamirleri .............................................................................................................. İşaret Adılları ............................................................................................................... ZARFLAR .................................................................................................................... Yer Zarfları ................................................................................................................... Zaman Zarfları ............................................................................................................. Durum Zarfları ............................................................................................................ Miktar Zarfları ............................................................................................................. SONTAKILAR ............................................................................................................. BAĞLAÇLAR ............................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 41 41 41 41 42 44 44 44 46 46 46 46 47 47 48 48 49 50 51 51 51

4. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller ....................................................................... ......... 52
FİİL ................................................................................................................................ Fiil Çekim Ekleri ......................................................................................................... Birleşik Fiil Çekimleri ................................................................................................. SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) .................................................................................. ZARF-FİİLLER ............................................................................................................ BİRLEŞİK FİİLLER ..................................................................................................... İsim, Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler ........................................ Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil ............................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 53 53 56 57 58 60 60 60 62 64 65 65 65

.... Zarf-Fiil Ekleri .............................................. 66 METİN İNCELEME I ................................................................................................................................................................................................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................... ÜNİTE ..................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME II ..................................... Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] ........................................................................................................................................................................ Bildirme Ekleri ........................................................................ SES YAPISI ................................................................. Ünlüler ... Çeviriyazı .............................................................................................................. Yararlanılan Kaynaklar ..................................................................................................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ........... Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] .................................. Zamirler ............................................................................................................................................................................. İyelik Ekleri .. Türkiye Türkçesine Aktarma ........................................................................................................................................ HAREZM TÜRKÇESİ .... .................................................................................................... 67 67 70 70 70 71 72 72 72 73 73 74 76 76 77 78 79 79 80 Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi ...................... Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri ............................................................................................................................................. METİN İNCELEME IV ................................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ............................................................................................................................................... Ünsüz Değişmeleri ................................................................................ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ ......................................................................................................................................... İsim Çekim Ekleri ................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................... Muhabbet-name ........................................................................ Mi‘rac-name .................................................................................... 83 84 85 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 6....................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ ............................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ....................................................................................................................................... ŞEKİL BİLGİSİ ............................................... METİN İNCELEME III ................................................................................... Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri ...................................................................................İçindekiler v 5.................................................................................................................................................................................................. 82 HAREZM VE TARİHİ ....................................................................................................................................................................................................... ÜNİTE Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler ............................................................................. Türkiye Türkçesine Aktarma .................................................................... Hüsrev ü Şirin .............................................................................................................................. METİN İNCELEME V ..... Türkiye Türkçesine Aktarma ........................ Türkiye Türkçesine Aktarma .......................................... Çeviriyazı .................................................. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] .......... Sıfat-Fiil Ekleri ....................... Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri ................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma .................................................................................................................................................................................... Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] .................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ....................... Ünlü Değişmeleri ... ...................... Oguz Kagan Menakıbı ...............................

....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................vi İçindekiler Fiil Çekimleri .............................................................................................................. Metin IV .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ..................................................................................... Özet ....................... Emir-İstek ................. Çeviri .................................................................. Kendimizi Sınayalım .................................................................................................................................................. Çeviri IV .................................................................................... Dilek-İstek ...... KISASÜ ’L-ENBİY [=NEBİLERİN KISSALARI] ........................................................................................................................ Kelime İzahları .......................... METİN İNCELEME ..................... Belirli Geçmiş Zaman ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ EDEBİYATLAR ......................... Çeviri I .............................................................................................................................. Şimdiki Zaman .............................................................................................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................................................... A METİN İNCELEME I .............. Kelime izahları .............................. 107 108 108 108 108 109 109 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 114 114 115 115 116 117 117 117 118 118 ................ Metin III ...................................................................................................................... Metin II ............................................................................................................................................... 106 NEHCÜ ’L-FERADiS [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] .............................................................................................................................................................................................................. 92 92 93 93 93 94 94 95 96 96 96 97 100 102 103 103 104 7................. Metin V .................................................................. Gelecek Zaman ......................................................................... Çeviriyazı II .................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazılı Metin ....... Çeviriyazı III ................................................................... Kelime izahları .......................... Çeviriyazı ................................. Çeviriyazı V ................................ ...................................................... Geniş Zaman ..................................................................................................................................................... Çeviri V ............................ Yararlanılan Kaynaklar ................................... Şart ............................. Metin I ........................................................................................................................................................................... Harezm Türkçesi Söz Varlığı ........................ Çeviri III ........................................................................................ Çeviri II .................................................................................................................................................................... Kelime İzahları .......................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................. Gereklilik .................................... Metin ................................................................... Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler ................................................................................................................................................................................................................................................................ Kelime İzahları .................................................................................................................................... Çeviriyazı IV ............................................................................................ Belirsiz Geçmiş Zaman ..................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve Kışaşü’l Enbiya...........................................

............................................................................................................................................ Kelime izahları .................................................................................................................... Özet ........................................................................................................................................................................... Metin ................................ Çeviriyazı ............................... Kelime izahları ................................................................................................................................................................................................... Metin .................................................................... Kelime izahları ................................................... METİN İNCELEME II ....................................................................................................................................... Kelime izahları ..................................................................................................................................................................................................................... ÜNİTE .................................. Çeviri ........................................................................ Metin ................................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME III ................. Çeviriyazı ......................................................... METİN İNCELEME III ..................................................................... Çeviri .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri ....... Çeviriyazı .............................................................. METİN İNCELEME IV .................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................. Metin ........................................................................................................................................................... Metin ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ................................................................................................................................................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ............................................................... METİN İNCELEME IV ........................................ Çeviriyazı ............................................. Çeviriyazı ............. METİN İNCELEME V ...................................................................İçindekiler vii METİN İNCELEME II .................................................... Çeviriyazı ................................................................................ Çeviri ............................................................................................................................................................... METİN İNCELEME V ..................... Metin ........ ........................................................... Çeviri I ...................... Kelime İzahları ................................................................................... HÜSREV Ü ŞiRiN .............................................................................................................. Çeviriyazı .............................................................................................................................................................................. Kelime İzahları ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Metin ........................................... METİN İNCELEME I ....................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ............................... Kelime İzahları ................................. Çeviriyazı .......................................... Metin ...................... 132 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 138 138 139 140 140 140 140 141 142 142 142 8. Çeviri .................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................ Kelime İzahları .................................................................................................... 119 119 119 120 120 121 121 121 122 122 123 123 123 124 124 125 125 125 126 126 127 129 130 130 130 Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin........................................................................................ Çeviri ................................................................................................................................................................................................................................

.............................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri . ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri ....................................... 149 150 150 150 151 151 151 152 152 153 154 154 155 155 156 157 157 157 157 158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 161 162 163 164 164 ............................................................................................... Kendimizi Sınayalım ............................. Kendimizi Sınayalım ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ........................................................................................ Çeviriyazı . Kelime izahları .............................................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı ............... METİN İNCELEME III .................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................ Kelime izahları ....................................................................................................................................................................................................viii İçindekiler Çeviriyazı ........................................................................................................................ Çeviri ........................................................... Kelime İzahları .................................................................................................................... Metin ............................................ Çeviriyazı .............................................................................................................................................................. Çeviri ....................................................... 148 MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ] ....................................................................................................................................................... Özet ..................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ................................................................................................................. Metin ............................................................................................................................................................... Metin ..................................... METİN İNCELEME IV ............................................................................... Çeviriyazı ........................................................................................ METİN İNCELEME III ............................. METİN İNCELEME I ......................................................................................................................................................................................... Metin ............................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ... Özet .................................................................................................... Metin .......................................................................................... METİN İNCELEME II ........................................................................................... Çeviriyazı .................................................................................. Çeviri ............................................ METİN İNCELEME II ..................................................................................... Çeviriyazı ..................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .......................... 142 143 144 145 146 147 147 147 9........... Yararlanılan Kaynaklar ........ Metin .................................... METİN İNCELEME I ............................................................................................................................................................... MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] ........................................................... Kelime izahları ............. Kelime İzahları ............................................................................................................. Metin ........................................................................................................................................................................................................................... Kalp ve Nefis Bölümü ................................................................................................................................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................

.................... Yararlanılan Kaynaklar ................................................... Kelime İzahları ..... Çeviriyazılı Metin .......................................................................... Kendimizi Sınayalım ......................................................................................................................................................................................................... Çeviri .............. Kelime İzahları ....................................................................... METİN İNCELEME VIII ............................................................. Çeviri ...................................................... Kelime İzahları ............................. Çeviri ................................................................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................................................ Kelime izahları .................................................................................................................................................................................. Özet .............................................. Çeviri .................................................İçindekiler ix 10....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin .............................................................................................................................................................................. Çeviriyazılı Metin .............. METİN İNCELEME III ................................................................................................................................................................................................ Kelime İzahları ........................................................................................................................................................................ 205 ................................. 166 OGUZ KAGAN MENAKIBI ... Çeviriyazılı Metin ........................................................................................ METİN İNCELEME IV ........................................................................................ METİN İNCELEME I ............ Çeviriyazılı Metin .......... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı ................................................................................... METİN İNCELEME II ....................................................... Çeviri ........................................................................ Kelime İzahları ......................................................... 189 Dipnotlar.............. Kelime İzahları ................. METİN İNCELEME V .................................................... Çeviriyazılı Metin .................................................... Çeviriyazılı Metin ................ 167 168 168 169 170 170 170 171 172 173 173 173 174 175 175 175 176 176 176 177 178 178 178 179 180 180 180 180 181 182 182 182 184 185 187 188 188 188 Sözlük ...................................................................................................... Çeviri ........................................................................ Kelime İzahları .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri ......... Çeviri ..................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME VII ...... METİN İNCELEME VI ... Çeviriyazılı Metin .........................

Elinizdeki eser iki bölüm olarak hazırlandı. Ders kitabınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Oğuz Kağan Menâkıbı Nehcü’l-Ferâdis. Metin inceleme bölümlerinde. Bu ders kitabının belirli yerlerine yerleştirilen ‘sıra sizde’ ve ‘kendimizi sınayalım’ bölümleri okuyucuyu araştırmağa yöneltecek okuduklarını hatırlamağa ve bildiklerini sınamağa imkân sağlayacaktır. bu eserler üzerine yapılan çalışmaların başlıcaları. Kisasü ’l-Enbiyâ. İlk aruz. Hüsrev u Şirin. çeviriyazısı ve çevirileri verildi. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi eserlerinden seçilen metinlerin aslı. nihayetinde bu derste başarılı olacağınıza inanıyoruz. bu eserlerin kendi dönemi içinde arzettiği farklılıkları ve Türk dili tarihi içindeki yerini kavrayacaksınız. Türk dili ve edebiyatının kaynak metinlerini beğenerek okuyacağınıza ve öğreneceğinize. Madeniyet sahnesinde yükselen değer İslamiyetin ilk Türkçe eseri Kutadgu Bilig (1069) pek çok yönden ilk olma özelliğini taşır. Her iki bölümde de önce dönemin tarihi ve genel hususuyetleri ortaya konuldu. Mu‘înü ’l-Mürîd. medeniyeti ve tarihi hakkında bilgiler edindiğimiz Dîvânu Lugâti’t-Türk Karahanlı Türkçesi ile yazılmış öbür önemli eserdir (1072). Karahanlı Türkçesi bölümünde bu iki eseri yakından tanıyacaksınız.x Önsöz Önsöz Sevgili öğrenciler. . Birinci bölüm Karahanlı Türkçesine ikinci bölüm ise Harezm Türkçesine ayrıldı. dil malzemesi açısından önem taşımaktadır. Elinizde bulunan kitapta Karahanlı ve Harezm Türkçesi eserleri. Türk dili. yorumlayabileceğinize ve çözüm bekleyen konulara çözüm üretebileceğinize. ilk siyaset-name. Mukaddimetü ’l-Edeb adlı eserlerden seçilen örnek metinler sayesinde Harezm Türkçesinin dil özelliklerini daha iyi anlayacak. Siz gençlerimizin. her iki dönemin dil özellikleri hem lisans öğrencilerinin bilmesi gereken hem de araştırmacılara yön verebilecek seviyede sunulmuştur. Harezm Türkçesi ise Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemidir. Kitaba alınan metinlerde geçen kelimelerin anlamları için kitabın sonuna iki ayrı sözlük eklendi. ilk mesnevi. Bu dönem eserleri. Metinlerden seçilen kelimelerin izahı yapıldı. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi gerek söz varlığı gerek ses ve yapı özellikleri gerekse bu dönemlerde verilen eserler ile Türk dili ve edebiyatının en önemli dönemlerinden ikisidir. Ardından ses ve yapı özellikleri hakkında genel bilgiler verildi. dil özelliklerini kavrayacağınıza.

Kısaltmalar xi Kısaltmalar AH: Atebetü’l-hakayık DLT: Dîvânu Lugati’t-Türk ET: Eski Türkçe HŞ : Husrav u Şirin OrhT: Orhon Türkçesi KB: Kutadgu Bilig KT: Karahanlı Türkçesi KTer.: Kur’an Tercümesi MM: Mu‘inu ’l-Murid NF: Nahcu ’l-Faradis Rabguzi : Kisasu ’l-Anbiya TT: Türkiye Türkçesi Uyg.: Uygurca .

Anahtar Kavramlar • Kutadgu Bilig • Atebetü’l-hakayık • Dîvânu Lugati’t-Türk İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİ • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler .1 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilecek. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanıyabilecek.

Pamir ve Karakum dağları. Balkaş gölü. Devletin sınırları Doğu Türkistan’la Maveraünnehir sahasını aşmıştır. Uygur teorisi. T’u-chüe teorisi Bu teorilerin en doğrusu kabul edilen Karluk teorisine göre Karahanlılar sülâlesi. Satuk’un oğlu Baytaş. yüzyılın başlarına doğru çevredeki Türk boylarını idaresi altına alarak müstakil bir Türk devleti kuran Karahanlı Türkleri Satuk Buğra Han’ın 950 tarihinde islamiyeti kabulüyle de İlk İslam-Türk devletini kurmuş oldular. Karluk teorisi. 1047’den sonra devletin batı bölümünü Mâverâünnehir . Daha sonra idareyi ele alan iki oğlundan Taraz’da bulunan Ogulçak sonraki yıllarda merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. Buradaki Türk boylarının dağınıklığı bir süre daha devam eder. Kaşgar ve civarına yerleştiler. Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslâmiyeti kabul etmesini (932) ve devletin batı kısmında İslâmiyetin resmen kabulünü sağlamıştır. kuzeyde Tarbagatay dağları. İslami Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınorda Türkçesi (XIIIXIV. Sâmânîler arasındaki kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. Doğu Türkistan’ın batısında kurulan bu devletin kökeni muhtemelen Karluklara dayanmaktaydı. güneyde Hindistan ve Hindikuş. 7. Bunların en önemlileri şunlardır: 1. batıda Karakum çölü. 6. Fergana bölgesi ise. Uygur Hakanlığının yıkılmasından sonra Orta Asya’nın doğusundaki boşluk bu bölgede yaşayan Karluklarla beraber Yağma. Amuderya ırmağı. Çigil teorisi. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. bütün devleti 960 yılında islamlaştırmıştır. Karluk-Yağma teorisi. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. -13. 840 yılında Uygur-Karluk birliğinin çökmesinden sonra kurulan Karahanlı devletinin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. Yağma teorisi. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına dayanmaktadır. Karahanlıların hangi Türk boyundan çıktığı konusu tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. Türkmen teorisi. 5. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlıydılar. Devletin coğrafi sınırları Doğu Türkistanla Mâverâünnehir sahasını aşmıştı. 1047’deki bölünmeden önce devletin coğrafi sınırları şöyleydi: Doğuda. Bu konuyla ilgili olarak kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. 2. 3. 10. Çigil ve Tohsı gibi Türk boylarının da göç etmelerine neden olmuştur. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. Sâmânîlerden birinin Artuç’a sığınmasına izin vermiştir. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma. Göçen bu Türk boyları Tarım havzasının batısına. 4. Aral gölü. 11. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler KARAHANLI TÜRKÇESİ Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi Karahanlı Türkçesi’dir.

Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi I (1958) adlı kitabında Eski Türkçenin içine sadece Orhon Türkçesi ve Uygurcayla yazılmış eserleri almıştır. Doğu Türkçesi (Kaşgar. yüzyıl ile başlar. asırdan bugünkü Türkçenin kuruluşuna kadar).4 XI-XIII. Abakan). Eski Türkçe (VI-IX. TDK Ankara 1988) adlı çalışmasında Orhon yazıtları ve Uygur harfli metinlerin tamamını Eski Türkçe içinde değerlendirmiştir. doğu bölümünü ise. Hasan Eren tarafından Türkçeye çevrilen “Çin Yazısiyle Yazılmış Barbar Glossaları Meselesi” adlı makalede (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. Yeni Türkçe (XVI. Turfan). Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadir Han zamanında birlik sağlama girişimleri artmasına rağmen onun da bu çabaları fayda sağlamamış. s. Mehmet Akalın. Yeni Türkçe: Güney Türkçesi (Osmanlı. Osmanlıca Metinler 3. Louis Ligeti’nin de bu konudaki görüşlerini içeren bir çalışması vardır. Volga lehçeleri (K. Buğra Han adaletli ve dürüst yönetiminin yanısıra bilim ve sanat adamlarını korumasıyla da ün salmıştır. (çev. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Kuça. Akalın). Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati’t-türk onun zamanında yazılmıştır. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Türkçenin Yapısı. Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). IX/3 Eylül Ankara 1951. ancak bunun ne derece doğru olduğu tartışılır. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezleriydi. Türkmen). 1941 yılında yazdığı Altürkische Grammatik (Çev. Eski Türkçenin Grameri. Fergana bölgesinin bir bölümü. Uygur 2. K. Buhara. Altay. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönem ilk yapılan çalışmalarda Orta Türkçenin başlangıcı kabul edilmiştir. Hive). Saltanatta meydana gelen değişimler Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. yüzyıl): Uygur yazı dilinin oluşumu. Çağatay yazı dili. yüzyıl): Göktürkçe. Eski Türkçe. A. Eski Türkçe ve Orta Türkçenin hangi yüzyılları ve hangi dönem dillerini kapsadığı konusu bilim adamları tarafından farklı biçimlerde yorumlanmış ve dolayısıyla farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları 3. von Gabain. Orhon Yazıtlarının dili olan Orhon Türkçesi ile başlar ve Eski Uygur Türkçesi ile devam eder. ve X. Eski Türkçe: Orhon. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. 1995: 11-15). Uygurca devri 2. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Grønbech ile 1936 yılında Der türkische Sprachbau çalışmasıyla başlayan Türk dilinin tarihsel dönemlendirilmesi şu biçimde değerlendirilmiştir: 1. 1056 yılında Kaşgar’da Süleyman Arslan Han’dan sonra hükümdarlığa Tavgaç Ulug Buğra Kara Han geçmiştir. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. VI. Batı Türkistan ağızları (Özbek. Ligeti’nin bu sınıflandırmasında Gabain’in görüşlerinin de etkisi olmuştur. Bu çalışmaların hepsinde Karahanlı Türkçesi Eski Türkçe içine alınmamış. Çağatayca. XI-XIII. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Yüzyıllar Türk Dili bölgesi. Azeri. Bunda islamiyetin kabulünün bu dönem içinde gerçekleşmesinin payı vardır. 301-327) Ligeti tarafından şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır: 1. oğulları 1047’de Karahanlı devletini paylaşmışlardır. Marcel Erdal tarafından 2004 yılında yayımlanan A Grammar of Old Turkic adlı çalışmada Karahan- . Orta Türkçe (X-XV. Semerkand. Orta Türkçe: Karahanlı Türkçesi. Buhara. Kıpçak Türkçesi (Kırgız. M. Kuzey Türkçesi (Koybal. Grønbech.

yüzyılın başından itibaren tarihlendirilmiştir. 1998:81-125) Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. felsefeye. çalışkan. Yusuf Has Hacib’in doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. bu tarih de Moğol istilasının başladığı yıllara denk gelmektedir. ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. yüzyıldan itibaren ele almak mümkündür. 1 KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig. aruza. Türk atasözlerine. İslâmdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. Grønbech. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin sözvarlığına yer vermiştir. Moğol istilasını yeni bir dönemin oluşmasında önemli bir etken olarak kabul edersek Türk dilinin Orta dönemini 13. 1200’den itibaren başlattığı Karahanlı Türkçesini Geç Eski Türkçe döneminden sonra yer verdiği Orta Türkçe içinde değerlendirmiştir. devlet örgütüne. O yalnız Arap ve Fars dilini. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. diğeri de İbn-i Sinâ idi. Görüldüğü gibi birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilerek 11. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya hakimdi. Bu çalışmadan biraz daha eskiye gittiğimizde. Burada dikkati çeken Orta Türkçe dönemini başlattığı tarihtir. akıllı. Fârâbî. Yüzyılı Orta Dönem’in başlangıcı olarak ele almıştır (Turkic Languages. Balasagun’da doğan Yusuf. Bunlardan biri. Karahanlı Türkçesinin tarihsel olarak Türkçenin hangi dönemi içerisinde değerlendirildiğini tartışınız. Yusuf Has Hâcib tarafından yazılmıştır. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. 1991 tarihli András Róna Tas’ın An Introduction to Turkology adlı eserinde Eski Türkçeyi 1200 yılında bitirdiğini görürüz. Yusuf Has Hâcib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de net değildir. Ana dilinden başka Arapça. matematiğe. kültürünü. eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. belagat sanatına. A. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. Eserini 50’sini yeni geçtiği sıralarda bitirdiği ve ondan sonra da daha fazla yaşamadığı düşünülen Yusuf Has Hacib’in Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu 1103 yılında öldüğü tahmin edilir. Kaynaklardaki bilgilere göre felsefe. düş yorumuna.1. Old Turkic Word Formation (1991) adlı çalışmasında da Erdal. Ligeti ve Brockelmann’ın Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Bu durumda Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içinde değerlendirmek gerekir.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 5 lı Türkçesine ait ilk metinler de Eski Türkçe metinler içinde değerlendirilmiştir. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okumuş ve onların öğretilerini benimsemiştir. efsanelere. Hakkında fazla bilgisahibi olmadığımız yazarla ilgili bilgilerimiz. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi kitabında Orta Türkçe dönemini Karahanlı Türkçesiyle başlatır. 1069/1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay uğraştığını ve eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğunu eserinde belirttiğinden dolayı 1019/1020 yıllarında doğduğunu tahmin etmekteyiz. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. İslâmî bilgilere. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. . Róna Tas’tan sonra Lars Johanson da “History of Turkic” adlı yazısında XIII. astronomiye. batıdaki klasik bilgileri değil. Ünite .

adaleti temsil eder.6 XI-XIII. Yusuf Has Hâcib. bilig ise. Buğra Han’ın çok güvendiği. dolunay”. bilim’ anlamındadır. yaşadığı dönemde hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hacib’lik. baht. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. mukaddes’. İlk islâmî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir. yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir. Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslâm mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir. Batının fikir ve görüşlerini alarak bunu islâmî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda O’nun başvuru kaynağıdır. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri. Kitabın konusu. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün .‘mutlu.doğan güneş”. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. talih ve ikbali temsil eder. yani ‘perdedârlık’ (mâbeynci) görevini yapmıştır. Yusuf Has Hâcib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. dünya işlerinin sonunu temsil eder. ‘bilgi. Eserinin hemen başında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuyla tanıştırır (353 ve 358 beyitler arası). bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hâcib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. akıl ve anlayışı temsil eder. Kut ‘mübarek. onsekiz ay içinde yazmıştır. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Eserin ikinci yarısı ise. Yüzyıllar Türk Dili Balasagun’lu Yusuf. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Bunları bilmek. Yusuf Has Hacib bu eseriyle hem Türk hükümdarlık felsefesi ve devlet idaresinin hem de hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmüştür. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. kutlu olmak’ eylemine gelen -gu ortaç ekiyle kurulmuş kutadgu ‘mutlu olma’ demektir. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. Yusuf Has Hâcib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı. kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasından dolayı da has ünvanını aldığından adı tarih sayfalarına “Yusuf Has Hacib” olarak geçmiştir. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin 1010 yılında tamamladığı Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. Kutad. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmak istemiştir. Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir.

biçim. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). Oğuz. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden başka bir de Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk (Türk dilinin gramer cevherleri) adlı bir de gramer kitabının olduğu bilinmektedir. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. Yine eserinden anlaşıldığına göre Türkçeyi. Bulgar. 6645 beyittten oluşmaktadır. Sözlüğünde verdiği bilgilere dayanarak Kaşgarlı Mahmud’un sözlükçülüğünün yanısıra filoloji ve ağız araştırmacılığı yönünün de olduğunu söyleyebiliriz. 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır. Bu dönemde Türkler Arap harflerini kullanıyorlardı ama kimi eserleri Uygur harfleriyle kopyalıyorlardı. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Uygur haflerine olan bu ilgi Batı Türklüğünü de etkilemiştir. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshası bulunan ilk nüshadır. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshasının 14. Kençek. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir ancak eser hakkında herhangi bir şey yapılmamıştır. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). Yemek. Bu nüsha da Arap harflidir. Türkçeninin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. Karluk. 18. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı “bu şehir Mahmud’un babasının şehridir” ifadesinden yola çıkılarak babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. anlatım özelliği. dizeler ve atasözlerinden halk edebiyatı yönünün de kuvvetli olduğunu görüyoruz. Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. 15.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 7 fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan ve Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan Dîvânu Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-turk). Basmıl boylarının dilleri de oluşturmaktadır.1. Yagma. Osmanlı saraylarında Uygur hafleriyle ilgilenen yazıcılar bulunmuştur. Kaşgarlı Mahmud ese- . Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Suvar. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Eser hem Araplara Türkçe öğretmek hem de sözvarlığı. kültür ve bilim merkezleriydi. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Ünite . yazarın kendi tabiriyle “Türkçe”nin oluşturmasının yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına yakın Çigil. ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. ayrıca verdiği örnek maniler. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiştir. Eldeki bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı da bunlardan biriydi. yüzyılın ilk yarısında Herat ve Semerkant siyaset. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Argu.

Ben onları en iyi surette sıralamış. Ali Emiri Efendi sahafta kitabı görünce tanımış ve hemen satın almak istemiştir. şiirler. 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ü içerikleri bakımından karşılaştırarak ne türde eserler olduğunu açıklayınız Atebetü’l-Hakayık 12. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan’ın AH’ın sonuna yazdığı dörtlükten öğrenmekteyiz.DLT’te yer alan manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözleri (289 tane) eserin edebi değerini arttırmaktadır. akılca en incesi. Türk. Manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakim olmuştur. halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. arasıra yüreğime doğar dururdu……”. Oğuz.8 XI-XIII. en iyi düzenle düzenlemişimdir”. çöllerini baştan başa dolaştım. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. öyle ki. İslâmiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Memleketinin Yüknek. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. Yağma. soyca en köklüsü. Daha sonra farklı araştırıcılar tarafından şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilerek tam tersi görüş savunulmuştur. kafiyelerini belliyerek faydalandım. Kaşgarlı Mahmud. ancak parası yetmeyince borç para bularak almayı başarmıştır. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Nerede ve ne zaman yaşadığını bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Kırgız boylarının dillerini. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-ayn’ında yaptığı gibi. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiç bir bilgi yer almamaktadır. en açık anlatanı. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. bende onlardan her boyun dili en iyi yolda yerleşmiştir. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği) manzum öğüt kitabıdır. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. Yüzyıllar Türk Dili rini hazırlarken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. Edibniŋ yiri atı Yüknek erür Safālıġ ‘aceb yir köŋüller yarar Atası atı mahmud-ı yükneki Edib mahmud oġlı yok ol hiç şeki . Kaşgarlı Mahmud eserini yazarken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade etmiştir: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. Çiğil. Türkmen.

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

9

(Edib’in yerinin, memleketinin adı Yüknek’tir, (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kitabın sonunda yer alan bu ekin dışında iki tane daha ek bulunmaktadır. Toplam üç tane olan bu eklerden biri yukarıda örneğini verdiğimiz Arslan Hoca Tarhan’a, ikincisi Emir Seyfettin’e, üçüncüsü ise bilmediğimiz bir kişiye aittir. Kime ait olduğu bilinmeyen bu dörtlükte yazarın kör olduğu, Emir Seyfeddin’e ait dörtlükte ise, edipler edibi olduğu belirtilmektedir. Nevayi, Nesayimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l Fütüvve adlı eserinde Edib Ahmed hakkında şu bilgileri vermektedir: “Türk ülkesindenmiş. Onun işleri hakkında garip şeyler anlatılmıştır. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görürmüş ama gözü olup görmeyenler gibi değilmiş. Çok akıllı, zeki, zahit ve takva sahibiymiş. Yüce Tanrı zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü parlak etmiş”. Burada verilen diğer bilgilere göre oturduğu yerden uzun yollar katederek İmam-ı Azam’ın sohbetlerine gelirmiş. İmam-ı Azam da öğrencileri arasında en çok onu takdir edermiş. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır, eserin tamamı 484 mısradır; eser, Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber, dört halife, Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı, bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın erdemi, dünyanın dönekliği, cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi, kibir, harislik, zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser, işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir, ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille, kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve övgü tarzındaki asıl eser ise, aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. Ayrıca İslâmiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir. Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Bu nüshalardan biri yazılışından çok sonra 15. yüzyılda düzenlenmiştir biri de oldukça eksiktir; en iyi ve en eski tarihli olanı ise Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi, Ayasofya bölümü nr. 4012’de kayıtlıdır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. Ayasofya kütüphanesi nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise, 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin, üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Fatih ya da II. Bayezit döneminde İstanbul’da kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise, Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. Arap harfli olan bu nüsha baştan, ortadan ve sondan eksiktir.

10

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri

İslamiyet Türkler tarafından X. yüzyılda devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçeye ilk tercümesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak ilk tercümelerin islamiyetin kabul edildiği X. yüzyıl ya da XI. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri, satır-altı tercüme niteliğindedir. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Eser gösterdiği dil özellikleri yönünden Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metniler arasına dahil edilmektedir. Türkçe bölümler kırmızı mürekkeple ve nesih yazı stiliyle yazılmıştır. Sözvarlığı açısından başka metinlerde bulunmayan yeni sözcüklere rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra sözvarlığı Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığıyla örtüşmektedir. Yazmanın sonunda harfler bitiştirilmeden farklı bir tarzda Kuran’ın niçin hatm edildiğine dair cümleler yer alır, bunu takiben Kuran’ı vakf edenin kabrinin nurla dolması dileğinde bulunulur, burada da farklı yazı kullanılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. 2. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri, Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kopya ediliş tarihi, yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle, tefsir ve hikâyeler ise, Kıpçak, Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Eser, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. 3. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester, Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Rylands nüshası, Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann, tercümenin 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 4. Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi, No. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır, yorumlar içermez. Bu yazma üzerrine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümelerinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz.

3

KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar
Yukarıda da belirttiğimiz gibi Kutadgu Bilig’in ilk bulunan nüshası Viyana (Herat) nüshasıdır. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüsha önce Tokat’a oradan da 1474’te Fenarioğlu Kadı Ali Efendi’nin eliyle Abdürrezzak Şeyhzade Bahşı için Tokat’tan İstanbul’a getirilmiştir. Viyana (Herat) nüshasını, 1796 sıralarında diplomat olarak İstanbul’da bulunan Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş, Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. de Hammer à Abel Rémusat”, Journal Asiatique, c. VI,

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

11

s. 39-52; 78-95, Paris 1825. Bu yayın Kutadgu Bilig üzerine yapılan ilk yayındır, ama bu yazı fazla ilgi uyandırmamıştır. Eser üzerindeki ikinci çalışma Hermann Vámbéry’ye attir. Bu yazmanın 915 beyitini matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlamıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch - deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik, İnnsbruck 1870, IV+ 260 s. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff ’un çalışmaları başladı. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik, Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. K. Hofbibliothek in Wien, St. Petersburg 1890. XIII+200 s. İkinci çalışmasında ise eserin çeviriyazısı yer alır. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil I. Der Text in Transcription, 1891. XCIII+252 s. Eserin bulunan ikinci nüshası Mısır nüshasıdır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Alman Dr. Moritz tarafından bulunmuştur. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff, çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus çeviriyazı harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo, St. Petersburg 1900 (1) 1910 (2), XXIV+ 560 s. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise, 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. Z. Validi, “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”, ZVO (1914) c. XXII, s. 312/13. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha, 6095 beyittir. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha, 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”, Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent, s. 68-74, Türkçesi: TM c. I (1925) s. 344-347. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher, c. VI, s. 154-158. Bu yayınların arkasından Türk Dil Kurumu üç nüshanın tıpkıbasımını yayımlamıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası, (A), Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 11-111). TDK, İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, (B), TDK, İstanbul 1943. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası, (C), TDK, İstanbul 1943. Reşit Rahmeti Arat, 1947 yılında Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A, B, C) karşılaştırarak eserin metnini yayımlar. Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir ancak indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: 2 3 Kutadgu Bilig I Metin, TDK, İstanbul 1947, (Ankara 1979 , Ankara 1991 ). 2 3 5 Kutadgu Bilig I Tercüme, TTK Ankara 1959, (1974 , 1985 , 1995 ). Kutadgu Bilig III, İndex, TKAE Ankara 1979; İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten, c. XLV/2, sayı: 178, Nisan 1981, ss. 23-78. Reşit Rahmeti Arat’ın Kutadgu Bilig’in tercümesini yayımladığı 1959 yılında Mecdut Mansuroğlu tarafından “Das Karakhanidische” adlı Karahanlı Türkçesi üzerine yazılmış ilk küçük Karahanlı Türkçesi grameri Philologiae Turcicae Fundamenta’da yayımlanmıştır. Bazı dergilerin belli sayıları Kutadgu Bilig Özel Sayısı olarak yayımlanır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan özel sayı buna örnektir: TKAE, Türk Kültürü Kutadgu Bilig Sayısı, sayı: 98, Aralık 1970 Kutadgu Bilig üzerine Agop Dilaçar tarafından 900. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan kitapta eser her yönüyle incelenmiştir: “900. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ, TDK Ankara 1972.

12

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlıların devlet anlayışlarını ve devlet örgütlenmesini ayrıntılı bir biçimde inceleyen Reşat Genç’in Karahanlı Devlet Teşkilatı adlı çalışması 1981’de yayımlanmıştır. Robert Dankoff tarafından Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisi yapılmıştır: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes, Chicago 1983. Kutadgu Bilig’in sadece dilbilgisi açısından incelenmesine dayanan ilk çalışma Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılmıştır. Sadece filler konusunun incelendiği bu çalışma 1984 yılnda yayımlanmıştır: A. B. Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, GÜ Ankara 1984. Aynı yazarın diğer çalışması ise, eser hakkındaki genel bilgileri içermektedir: “Karahanlı Devri Edebiyatı”, Büyük Türk Klasikleri I, ss. 132-157, İstanbul 1985. Kutadgu Bilig diğer Türk dillerine de çevrilerek yayımlanmıştır: Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986. Kamil Veliyev-Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik - Xoşbehtliye Aparan Elm, Bakı 1994. Tölögön Kozubekov, Cusup Balasagun-Kuttuu Bilim-Dastan, Moskva 1993. Türk dillerine yapılan çeviriler hakkında ayrıntılı bilgi veren bir çalışma ise Mehmet Ölmez tarafından yapılmıştır: “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”, Kebikeç 1, 1995, ss. 43-52. Eser çeşitli açılardan incelenmiştir. Bunlar arasında kısaca Kutadgu Bilig’in kültür hayatımızdaki yeri, eserde yer alan çeşitli kavramlar ve kişilerin karakterlerinin incelenmesi gibi konuları sayabiliriz. Anlatım özelliği açısından Orhon yazıtlarından beri görülen ikilemeler Kutadgu Bilig’de de yer alır, eser bu açıdan Zühal Ölmez tarafından incelenmiştir. —, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Bahşı Ögdisi, Festschrift für Klaus Röhrborn anläslich seines 60. Geburtstags, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Feiburg-İstanbul 1998, ss. 235-260. Yine anlatım özelliği olarak bir çok eserde kullanılan deyimler Kutadgu Bilig’de de yer alır. Bu inceleme de Zafer Önler tarafından yapılmıştır: Zafer Önler, “Kutadgu Bilig’de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, cilt: 9, İstanbul 1999, ss. 119-186. Karahanlı Türkçesi’nin ilk ayrıntılı grameri Necmettin Hacıeminoğlu tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin dilbilgisi incelenmiştir. İlk baskısı 1996 yılında yayımlanan bu çalışmanın ikinci ve üçüncü baskıları 2003 ve 2008 yıllarında yapılmıştır: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Ankara 1996. Kutadgu Bilig’deki yapım ekleri İbrahim Taş tarafından 2005 yılında doktora tezi olarak hazırlanmış ve daha sonra yayımlanmıştır: İbrahim Taş, Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK, Ankara 2009.
Zühal Ölmez, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 1997, ss. 19-40.

Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar

Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma, Ali Emiri tarafından bulunan ve yayımlanmak üzere sadece Kilisli Rıfat Bilge’ye verildiğinden, ilk yayın O’nun tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk, cild-i evvel 1333 (1917), cild-i sâni 1333 (1917), cild-i sâlis 1335 (1919), İstanbul. Kilisli Rıfat dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş, tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Dîvân’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk, Budapest 1928. Türk Dil Kurumu 1941 yılında Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tıpkıbasımını yayımlamıştır: Dîvânu Lugati’t-Türk Tıpkıbasımı “Faksimile”, TDK Ankara 1941. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında kitap, makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır, Türk kül-

Atalay’ın çalışmasından sonra Özbek bilgini Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla eserin Özbekçeye çevirisini yayımlamıştır. Tıpkıbasım/Facsimile. I 1982. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır. TDK (1986 . Yüzyıllar). Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) GirişMetin-İnceleme-Analitik Dizin. dört ciltlik bir eserdir ve 1960. II 1982. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. (1986 . TDK Ankara 1989. Semenov. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. Yayımlanmamış Doktora Tezi).1. John Rylands Kitaplığındaki nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. TDK. Sosyal Bilimler Enstitüsü. 1994 ). İkinci yarısı ise. Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayımlanmıştır: 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 13 türü ve dili açısından zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir. Ankara 2004. TDK. Dîvânu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. Ankara 1943. 1961. Ünite . Dîvânu Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar Talat Tekin tarafından incelenmiştir: Talat Tekin. III 1985. Ankara 2002. Bu çalışma çevirinin yanı sıra indeksi de içerir. 1941 yılında yapılan tıpkıbasımdan sonra ikinci bir tıpkıbasım 1990 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır: Dîvânü Lugati’t-Türk. Taşkent 1957. Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Ankara 1939. çeviri. 4 . ölümünden sonra 1979’da L. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Moscow. “Sobraniye vostoçnıh rukopisey. Bu nüsha üzerine diğer bir çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). TDK (1986 . 1963. XI. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Akadémiai Kiadó. 1967 yıllarında Taşkent’te basılmıştır. 1963.. Bilgeoğuz Yayınları. K. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Kaşgarlı Mahmud. Ankara 1941. Mahmud al-Kaşgarı. Birçok okunuş düzeltisini de içeren bu yayın 1982 ve 1985 yıllarında yapılmıştır: James Kelly-Robert Dankoff. Ankara 1990. Taşkent’teki tercüme üzerine ise şu çalışma yapılmıştır: A. Yayımlanmamış Doktora Tezi). 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. TDK (1985 . 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Karşılaştırmalı metin. Eseri bir bütün olarak ele alan diğer bir çalışma James Kelly ve Robert Dankoff tarafından İngilizce olarak yayımlanmıştır. Budapest 1976. İstanbul 2008 Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır. Yüzyıl Türk Şiiri. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar TİEM 73’te kayıtlı nüshanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur‘an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Girişİnceleme-Metin-Dizin. Kutadgu Bilig hakkında yapılan çalışmaları kronolojik olarak sıralayınız. Ankara 1940.-XIII. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün dilbilgisi üzerine yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin dışında ilk yayın Mehmet Vefa Nalbant tarafından yapılmıştır: Mehmet Vefa Nalbant. A.

adaleti temsil eder. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında.14 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanımak İslamiyetin kabulünden sonraki dönemde bu kültür dairesi çerçevesinde meydana getirilen eserler. akıl ve anlayışı temsil eder. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmeyen yazarın eserinde verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Divânu Lugati’t-Türk Araplara Türkçe öğretmek amacıyla ele alınmış Arapça-Türkçe bir sözlüktür. Bunlardan Türk İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı olan nüsha ile John Rylands Kitaplığındaki nüsha döneme ait en önemli tercümelerdir. 2 Eserin ilk yarısı bu karakterlerin arasındaki ilişkileri anlatır. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. talih ve ikbali temsil eder. 6645 beyittten oluşmaktadır. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. Bu eserlerden ilki Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Eserde bu dört ana karakterin dışında belli karakterleri temsil eden üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan bu eser Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Dönemin sözcük dağarcığı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlayan bu eser aynı zamanda dilbilgisel birçok özelliği öğrenmemizi de sağlamaktadır. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Bilindiği kadarıyla Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. Eserindeki bir ifadeden anlaşıldığı kadar da Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Yusuf Has Hâcib. Balasagunlu Yusuf’un Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu. farklı içeriktedirler. Kabul edilen dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçe ilk çevirileri Karahanlı Türkçesiyle yapılmıştır. 18. Atebetü’l-hakâyık ise Kutadgu Bilig tarzında yazılmış öğüt veren bir ahlak kitabıdır. 1103 tarihinde öldüğü düşünülmektedir. bunun iç huzuru arttırdığını insanı mutlu ettiğini vurgular. İnsanlara iyi davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgi verir. Bilim dünyasının ilk tanıdığı nüsha 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshasıdır. Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Didaktik bir eser olan Kutadgu Biliğ’in başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Arap harfleriyle kopyalanmış olan Mısır nüshasının ise. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. doğan güneş”. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmış olan Arap harfli Fergana nüshasının 14. dünya işlerinin sonunu temsil eder. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Dîvânu Lugati’t-Türk’tür. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilmek Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’dir. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir. 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Üzerinde 18 ay çalıştığı eserini 1069/1070 yılında tamamlamıştır. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. Eserinden Kaşgar’da doğduğu anlaşılmaktadır. yazmıştır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve . baht. Kuran Tercümeleridir. Eserinden edindiğimiz bilgiye göre eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. bunun yanı sıra bir mutluluk kitabıdır. Dönemin önemli diğer eseri ise. dolunay”.

(burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılmış eserin sonundaki dörtlükten öğrenmekteyiz: “(Edib’in yerinin. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Ayasofya bölümü nr. Arap harfli olan bu nüsha baştan.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 15 en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. cimriliğin yerilmesi. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. biçim. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. 4012’de kayıtlıdır. dört halife. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. zamanenin bozukluğu gibi ko- nuların işlendiği bölümler yer alır. Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir. Yemek. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. eserin tamamı 484 mısradır. tefsir ve hikâyeler ise. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Eserin madde başlarındaki sözcükleri açıklamak için yer alan manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. bilgisizliğin zararı. dünyanın dönekliği. Eser. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Yagma. Bu nüshalardan en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. 3. cömertliğin övülmesi. 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. Kıpçak. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Metin. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır. 12. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur.1. Kaşgarlı Mahmud. Manzum bir öğüt kitabı olan Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’ın ise. Karluk. 2. ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. dilini tutmanın erdemi. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi oluşturmaktadır. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Ayasofya kütüphanesi nr. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Sonuçta bu şiirlerde hem hece hem de aruz vezninin kullanıldığı görülmüştür. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. eser. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. kibir. satır-altı tercüme niteliğindedir. kendi ifadesiyle Türkçe yazmıştır. Satırarası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. harislik. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüş- . Oğuz gibi diğer Türk boylarının dilleri de oluşturmaktadır. şiirler. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Ünite . Memleketinin Yüknek. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. Rylands nüshası. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Eserin dördüncü nüshası ise. ancak Çigil. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir.” Kitabın sonunda yer alan diğer bir manzumeden eserin yazarının kör olduğunu anlamaktayız. memleketinin adı Yüknek’tir. ortadan ve sondan eksiktir. Kopya ediliş tarihi.

İnnsbruck 1870. 1995. TDK. 23-78. Ankara 1990. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. TKAE Ankara 1979. TDK. Ankara 2002. Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar Kilisli Rıfat Bilge. Osman F. Yüzyıllar). Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. cild-i sâni 1333 (1917). Radloff. İndex. Karahanlı Türkçesi Grameri. K. Budapest 1976. (C). yorumlar içermez. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). Budapest 1928. s. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Reşit Rahmeti Arat. 1951. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. İstanbul 1942. Sertkaya. TDK Ankara 1972. TDK. Kebikeç 1. Chicago 1983. 4. Dîvânü Lugati’t-Türk. Kutadgu Bilig I Metin. Ankara 1943. I 1982. c. Ankara 1991 ). Janos Eckmann. Ankara 1941. (Ankara 2 3 1979 . Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. tercümenin 12. de Hammer à Abel Rémusat”. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Wilhelm Radloff. (B). Moscow. Kitabü Divânı Lugat-it-Türk. İstanbul 1943. Ahmet Bican Ercilasun. Bu yazma üzerine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. Bilgeoğuz Yayınları. Ankara 1939. TDK 2 3 (1985 . . İstanbul 1947. IV+ 260 s. Necmettin Hacıeminoğlu. TDK. ss. Theil I. 2 3 (1986 . (A). 2 3 TDK (1986 . Taşkent. cild-i evvel 1333 (1917). Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. XXIV+ 560 s. XIII+200 s W. James Kelly-Robert Dankoff. Kudatku Bilik. Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. 1891. İstanbul. Tıpkıbasım/ Facsimile. Nuri Yüce. 11-111). “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. Aysu Ata. K. Petersburg 1890. 1994 ). İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Akadémiai Kiadó. W. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebilmek Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler üzerine yapılmış belli başlı çalışmalar şunlardır: Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. VI. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. İstanbul 1943. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII.-XIII. Kaşgarlı Mahmud. Mehmet Vefa Nalbant. Kutadgu Bilig III. c.16 XI-XIII. 39-52. İstanbul 2008. “900. TDK. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. Yüzyıllar Türk Dili leri değerlendiren Eckmann. Paris 1825. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Radloff. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Özbek Bilimler Akademisi. 2 Kutadgu Bilig I Tercüme. 43-52. Ankara 2004. sayı: 178. Der Text in Transcription. XCIII+252 s. Ankara 1940. Yıldönümü Dolayisiyle KUTAD- 3 GU BİLİG İNCELEMESİ. Mehmet Ölmez. II 1982. Semih Tezcan. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. No. (1974 . yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. ss. 1995 ). İstanbul 2010. Hofbibliothek in Wien. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar A. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. TTK Ankara 1959. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. TDK Ankara 1996. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır. St. cild-i sâlis 1335 (1919). TDK. Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. Nisan 1981. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. İbrahim Taş. Wiesbaden 1959.. Theil II. Atebetü’l-hakâyık. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. XLV/2. Robert Dankoff. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk). Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-NotlarDizin). Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. 1963. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTKBelleten. Mecdut Mansuroğlu. yüzyılın sonu ile 13. III 1985. Agop Dilaçar. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. GÜ Ankara 1984. 2 3 TDK (1986 . Mahmud al-Kaşgarı. 3 5 1985 . St. 78-95. Journal Asiatique.

Divânu Lûgat’t-Türk ilk yayımlanmıştır? a. Necmettin Hacıeminoğlu kez kim tarafından 4. b. b. 1017 b. Wilhelm Radloff b. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün c. Nehcü’l-feradis d. d. Siyaset Bilimi 3. Bu dönemdeki eserlerin hepsi Arap harfleriyle yazılmıştır. c. Kilisli Rıfat tarafından bulunmuştur. Kilisli Rıfat c. aruzun fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl ölçüsüyle yazılmıştır.1. 7. Bilinen dört nüshası olan eserin uyak düzeni aaba/ccdc/ eefe biçiminde olup. Kuran Tercümeleri c. 2. Robert Dankoff 10. mütefâ’ilün mütefâ’ilün b. Divânu Lûgati’t-Türk kaç yılında yazılmıştır? a. İslami dönem Türk Edebiyatının başlangıcıdır. Sadece bir sözlük çalışmasıdır. 1072 c. Orhon Türkçesi ve Eski Uygurcanın devamıdır. Reşit Rahmeti Arat e. Besim Atalay c. Kut Bilimi b. Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır d. Türkçenin ilk sözlüğü bu dönemde yazılmıştır. Kilisli Rıfat d. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır. Mutlu Olma Bilgisi c. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. Mutlu Etme Bilgisi d. e. Robert Dankoff e. e. Bilinen üç nüshası vardır c. Kutadgu Bilig’in ve Atebetü’l-hakayık’ın aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl e. e. Kurtulma Bilgisi e. Atebetü’l-hakayık e. Divânu Lûgat-it-Türk e. 1086 c. Türkçe ilk Kuran Tercümeleri bu dönemde yapılmıştır. Amédée Jaubert b. 1079 8. Besim Atalay d. Bir siyasetnamedir. Divânu Lûgat-it-Türk b. Kutadgu Bilig ve ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Kuran Tercümeleri . Divânu Lûgat’t-Türk’le ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. Ünite . d. Atebetü’l-hakâyık’la ilgili ilk kitap yayını aşağıdakilerden hangisine aittir? a. Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır. Kutadgu Bilig c. Karahanlı Türkçesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezni 6. 5. c. b. Kutadgu Bilig’in sözlük anlamı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kutadgu Bilig b. Sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir? a.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 17 Kendimizi Sınayalım 1. Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk 9. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerden biri değildir? a. Atebetü’l-hakayık d. Ali Emiri tarafından bulunmuştur. 1069 d. Beyitler halinde yazılmıştır.

Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig. Türkçeye ilk tercüme edilen “Kuran Tercümesi” olma özelliğini gösterirler. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılı) kabul ederler ve Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçe içinde değerlendirirler. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Louis Ligeti. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Anonim Tefsir hariç hepsi satırarası Kuran çevirileridir. c 7. c 6. von Gabain. b Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eeserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 2. Birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilmiştir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler. Moğol istilası yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilirse Türk dilinin Orta dönemi onüçüncü yüzyıldan itibaren ele alınabilir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hükümdarlara yönetim ve siyasetle ilgili öğütler verir. Mutlu olma bilgisi anlamına gelen Kutadgu Bilig erdemli davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgiler verir.Atebetü’l-hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. Anonim tefsirde yorumlar ve açıklamalar da yer almaktadır. Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Eski Türkçe terimiyle genel olarak Orhon Türkçesi ile yazılmış eserlerle Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış eserlerin dili kastedilir. Grønbech.John Rylands nnüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. bilim adamları da Orta Türkçenin başlangıcını olarak 1200’lü yılları (13. 3. Beyitler halinde yazılmış manzum bir eserdir. Birbirinden iki farklı eser olan Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’tTürk doğal olarak dilbilgisi özellikleri ve sözdağarcığı yönünden birbirleriyle benzerlik gösterirler. yüzyıl ile başlar. VI. A. Ligeti ve Brockelmann’ın da Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. András Róna Tas. b 8. atasözleri. Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. Grønbech. Atebetü’l-hakayık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ve X.18 XI-XIII. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Kaşgarlı Mahmud verdiği filolojik bilgilerle Türkçenin o dönemdeki dil özellikleri ve lehçeleri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlar. a 5. Marcel Erdal. K. c 9. dörtlükler o dönemin kültür hayatı hakkında da bize bilgi vermektedir. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı Türkçesiyle yazılmış iki önemli eserdir. Anlamı verilen sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen deyimler. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. Kimi bilim adamları Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönemi Orta Türkçenin başlangıcı kabul etmişlerdir. Sıra Sizde 3 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümeleri. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Dîvânu Lugati’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış medde başları Türkçe açıklamaları Arapça olan bir eserdir. Ahmet Caferoğlu yapmış oldukları çalışmalarında Karahanlı Türkçesini Eski Türkçenin içine alımamışlar Eski Türkçe için daha çok Orhon ve Uygur Türkçesiyle yazılan eserleri dahil etmişlerdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Lars Johanson gibi .

1995. 11-111). Atebetü’l-Hakayık. Theil I. Radloff. Osman F. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Robert Dankoff. 5 1995 ). XLV/2. Agop Dilaçar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TTK Ankara 1959. . Kutadgu Bilig I Metin. (1979). Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. Wilhelm Radloff. TDK. GÜ Ankara 1984. IV+ 260 s. Arat. “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. B.Dankoff. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. c. Hofbibliothek in Wien. (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Ahmet. 2 Kutadgu Bilig I Metin. En Eski Türk Savları. İndex. K. XIII+200 s W. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). İnnsbruck 1870. Kelly. Necmettin Hacıeminoğlu. (1983). Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). ss. (1974 . İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları Atalay. Ünite . TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 43-52. (1975). 3 Ankara 1991 ). TDK. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. 1985 . Türk Dili. (1982 ve 1985). W. Nisan 1981. (1986). Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. (1994). T. Dankoff. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 908. Sertkaya. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2 3 Kutadgu Bilig I Tercüme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. III. St. c. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten. Radloff. R. TDK. Mahmud al-Kaşgarı. (1972). Wiesbaden 1959. 78-95. (A). Nuri Yüce. TKAE Ankara 1979. Tekin. Kebikeç 1. Mehmet. (B). Mehmet Ölmez. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. II. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. 39-52.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 19 Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. İstanbul 1943. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. 23-78. Atalay. sayı: 178. Eraslan. Cambridge: Harvard University Press. J. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. K. de Hammer à Abel Rémusat”. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. VI. Karahanlı Türkçesi Grameri. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. Der Text in Transcription. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk) I. R. İbrahim Taş. TDK Ankara 1996. XXIV+ 560 s. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. Robert (1983). Theil II.deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. B. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. s. F. (Ankara 1979 . Sources of Oriental Languages and Literatures 7. (1951). (C). R. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. Semih Tezcan. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. A. Chicago. Dilaçar. R. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. ss. Paris 1825. R. R. Chicago 1983. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”.. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. III. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes.1. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. St. T. Turkish Sources VII. Petersburg 1890. Chicago-London: A Turko-Islamic Mirror for Princes. 43-52. XI. (1944). (1989). Ercilasun. Kutadgu Bilig II Çeviri. Arat. Divan-ı Lügat-it-Türk’ten derlemeler I. Ölmez. (1984). “900. Kutadgu Bilig III. İstanbul 1943. 1891. (1985-1986). Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Sayı 409/Ocak 1986. Tekin. Birtek. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Dankoff. İstanbul 1947. TDK Ankara 1972. Ahmet Bican Ercilasun.. İstanbul 2010 Arat. Mecdut Mansuroğlu. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . (1986). Journal Asiatique. İstanbul 1942. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). XCIII+252 s. TDK. Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. R. R. Kudatku Bilik. II. Kebikeç 1.

Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ   Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı • AÇIKLAMA • SES BİLGİSİ • SÖZCÜK YAPIMI . Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını ayırtedebilecek.2 Amaçlarımız XI-XIII. Anahtar Kavramlar • • • • Ünlüler Ünsüzler Ses Değişimleri Addan Ad Yapım Ekleri • Addan Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Ad Yapım Ekleri İçindekiler XI-XIII.

< (=küçüktür) işareti. 1957: 215?) İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. 4. ėl. U gibi) yazılması yada bağlantı ünlüsünün önlük-artlık. ı. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. belirli nesne durumu eki +in ve geçmiş zaman sıfat-fiil eki -mIş) bozulmaktadır1. ö. Orhon ve Uygur Türkçesinde hem kimi sözcüklerde hem de kimi eklerde uyumsuzluk gös- . yazıtlarda kimi eklerin yazımında kullanılan ön ünlüyle okumayı gerektiren durumlarda (3. 3. kişi iyelik eki +(s)i. Mecdut Mansuroğlu. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. bėr-. 5. e. * (astariks) işareti. Karahanlı Türkçesindeki kapalı /ė/’nin yazımında i ~ e arasında sık sık kaymaların olduğunu ve Kutadgu Bilig’in yazmalarından birinde /ė/ sesinin çoğunlukla fethalı ye ile yazıldığını belirterek kapalı /ė/ sesinin varlığına dikkat çeker (Mansuroğlu. 6. Karahanlı Türkçesi metinlerinde bu uyumu bozacak örnekler bulunmamaktadır. Ad kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce +. eylem kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce – işareti kullanılmıştır. > (=büyüktür) işareti. ~ değişken (ikili) biçimi gösterir. ė. ėki. yėl. Önlük-artlık uyumu daima korunmuştur. SESBİLGİSİ Ünlüler Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a. u. Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu Bugün Türkçede yaygın biçimde varlığını gördüğümüz düzlük-yuvarlaklık uyumu. 2. tė-. Kurallı olan bu uyum. tahmini biçimi gösterir. düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre değişebileceğini gösterir. Ünlü Uyumu Önlük-Artlık Uyumu Türkçede ilk yazılı metinlerden itibaren önlük-artlık uyumu vardır. i.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı AÇIKLAMA 1. yėr. ü. Parantez içindeki X işareti ya ünlünün büyük harfle (I. o.

346. tegür(KTer. bilsü (AH 80). alġumız (DLT I-341). 1187. KTer. sınayu (KB 261. 2782). 1669.. -U ulaç eki: al-u bėr.‘yormak. 245. Uyuma Girmeyen Ekler: Düzlük-yuvarlaklık Uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler: 1. DLT I-109). DLT II-195).. vd. 1407.. Yüzyıllar Türk Dili termektedir. 108... KTer. -GU sıfat-fiil eki: tirilgü (kişi) (AH 364). kėltür..483. 30/62b2=16:66).116. KTer.. 28/69b1=8:11). AH 240. KB 1769. 5. tėggüçi (AH 452). altun (KB 188.. sızġur. 1755.. 343). 10...). 66..‘acıktırmak. -Ur fiilden fiil yapma eki: açur. AH 187.‘taşırmak’ DLT II-78).. 37/58a3=49:7). 6086). öğretmek (Oğuzca)’ (DLT II-202). tirgür(KB 4717). 7. AH 107).(KTer. 9. barsun (DLT II64). meŋzet-ü (471. 223.). Bu uyumsuzluk Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. -DUr. kıldukuŋ (KB 1878).. 99. -sUn. 2715b3=4:176).. 3. üçegü (KB 802. biltür. 180. 2142.888. 191). 1227.. AH 214. kıldur.(KB 398.(KB 6153). Uyuma Girmeyen Sözcükler: Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcük örnekleri şunlardır: adruk ‘farklı.22 XI-XIII. AH 78). 5. 586). vd.eylemden eylem yapan ek: bildür. küçegüçi ‘cabbar.... 2... vd. 5655. 4202.). barġu (KB. Düz ünlülerden sonra düz. 406. kıltur. 27/55b1=5:49). 6294). çıksun (KTer. sözlegüçi (KB 433. 68.(AH 260... çok’ (KB 171. KTer. 37/75a2=50:23). DLT I-7. 31/79a3=46:24) ≈ bulut (AH BC 57. anuk ‘hazır’ (KB 15. kaçġu (KB 1170). barġum (DLT II-69).. taşlatu ‘dışarıya yollayarak’ (DLT II. 213. 8. zorlayıcı’ (KTer...(KB 4095). 28/35b2=7:158). 3386). 659. 31/41b3=20:22). AH 190. +AĠU topluluk sayı adı yapan ekler: biregü (KB 343. 4. DLT I-99. vd. DLT (Oğuzca) I-98). 8.. KTer. alamet. törtegü (KB 4502). kevilsün ‘gevşesin’ (DLT II-13). 629.. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). sevdür. yiyecek’ (KB 1417.. DLT I-52.. -sUnI 3. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. KTer.. 1522. 3019)...‘bildirmek.. fark’ (KB 201. karıştukta (KB 2310). artut ‘hediye’ (AH 42.. 64. DLT I-34. 14. -sU. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler: . KTer. II-153. III-217(bir yerde)..(KB 3842. vd.. vd. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. 223. kėlgü (yol) (AH 232). 27/8a2=4:165)... bakın-u tur..eylemden eylem yapan ek: bildüz. vd. edgü ‘iyi’ (KB 32. 2680).. içür. belgü ‘nişan.. bışur.). vd.. bildügini (KTer. aç bırakmak’ (KB 6365). vd.. 66. inşa etmek’ (KTer.1864. 34/90b2=39:20).. II-137.. DLT III-339)..(DLT II-176)..(DLT II.. 37/82b1=50:45).653. 11. II-24.‘pişirmek’ (KB 636. her’ (KB 4.).. kelgü (KB 4925. azuk ‘azık. kutadsunı (KB 2626). 4939). -ĠUr. vd. 1441.(AH 20..‘sızdırmak. kılsu (KB 1555. -ĠU gelecek zaman/gereklilik eki: açġu (KB 1756. taşur. KTer 30/372=16:16). bolmasun (KTer. ıŋraşu ‘inleşerek’ (DLT III-398). 185…) bulıt (AH 57.(KB 2542).. kalsunı (KB 5607. 25/7b3=3:136). iz’ (KB 180.. 66.. kamuġ ‘bütün. 2998. hepsi.. -DÜz..eylemden eylem yapan ek: tirgüz. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. zayıflatmak’ (KB 3384) turġur.‘yapmak. 29/11b2=9:16). zayıflatmak’ (KB 5705). -ĠUz. ikegü (KTer.(KTer. 34/39b2=37:147). vd.. 6. DLT I-18. bilsün (AH 166).eylemden eylem yapan ek: arġur. aġu ‘zehir’ (KB 1126. KTer. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88) kėlgüçi (KB 492. 33/1b2=33:32).. indür.. 2973). artuk ‘fazla. 31/79a2=46:24)2.. vd.

. DLT I-64).. -ġInçA ulaç eki: bolġınça (DLT I 59). +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381.. öldürdi (KTr. . 1906). 4434. 31/79a3=46:24... 31/88a1=20:114). vd. 23.. 185.85.113. sütdin (KTer. körünmiş (KB 3513)... AH ABC nüshaları 259 ~ sevil. ... 66. 38/542=62:9).. Karahanlı Türkçesinde de yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir. KTer. 31/79a2=46:24 bir kez). 111. 37/12b1=47:15). gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. AH 233. m. közi (DLT I-157.(KB 576.. 27/35a1=5:22). 4638) ~ yapıl. AH 185). köŋüli (KB 53. III-33). 138.. 7. 20 kez. DLT II-57). 27/16a1=5:3). tutġınça (KB 3806) Karahanlı Türkçesinde düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır? Örneklerle açıklayınız.3279. +nI belirtme durumu eki: boynını (KB 286). kapanmak. KTer. 3182.. korkuġlı (KTer. 66... AH 57. 134.. Ünite . köŋüldin (KB 1265. 575.. yazuktın (KB 1329. çıkmaġunça (KTer..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 23 1. 4808. köŋülni (KB 1551. tekil kişi: boldı (KB 4.(AH 259) yapul. 4826). küçi (KB 247.. DLT I-15. DLT I... AH 12). vd. KTer. mün. turġıl (DLT II-43). körmiş (KB 2367. sürgil (KB 5496). AH 93.. tegürdi (KB 365. 1658. turuġlı (KB 100.998. 6. +DI belirli geçmiş zaman 3. 4374). 4711) ~ min. 190.. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. -gıl/-gil 2. öldi (KB 182. boġuldı (DLT II-131).. ölümdin (DLT II-134. ukulmış (KB 1203. 2173. Ünlü Değişmeleri 1 Karahanlı Türkçesinde ünlüler açısından gerek Eski Türkçeye göre... 6563. 2882. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları.. 209. sözni (KB 153. -mIş sıfat-fiil eki: urulmış (mesel) (AH 164). tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. ökünmiş (KB 1398)..(KB 4023).. 27/39b1=5:30). vd.) Benzeşme Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır... 2. 26/46b2=4:78).‘örtünmek. soktı (KB 6071). 1526. vd.4790. yörügli (KB 4373. KTer. yarutmış (KB 129). 223. 5. ornı (KB 110. AH 255). 431. p. ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır: avuçġa ‘ihtiyar’ (KB 6491) ~ avıçġa (KB 1638) evrül.).. …. vd. 29/60a2=9:84). 2257..).. 4.. 27/40b1=5:31). 1055. boynı (DLT II-233). 5692). 211. 5 kez ~ bulut (DLT III 39. şehri’ (KB 310.vd. ölümni (KB 1141). yoldın (KTer. 6521.‘dönmek. AH 156 357. kötürgil (DLT II-44). 3.. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). vd.. boġulmış (KTer. 442..6635.‘binmek’ (KB 2354.‘sevilmek’ (KB 2071. DLT III-125). vd. bolġıl (KB 26….. 8. 1277.. KTer. ökünmiş (kişi) (AH 144). kümüşni (KB 2411). II-115.... 3533) ~ evril. ordusı ‘sarayı. 916. II-173).2. 28/3b3=7:102). 5015). Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir... 234. 3212b1=28:18). 6191. devretmek’ (KB 126.. 1388. +(s)I 3... 243. AH BC nüshaları 57. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur. içtürdi (DLT I-218. Yuvarlaklaşma Karahanlı Türkçesinden sonraki dönem metinlerinde. -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). 6440.).(3194. II-359). kündin (KTer. DLT II-243).. 362. 6454). ukġıl (KB 796. vd. 34/44b2=37:173). Metinlerden tesbit edilmiş örnekler şunlardır: bulıt (KB 86. . kuşnı (DLT I-253. gizlenmek’ (KB 1321. tüşügli (AH 178). 744) sevül.

-z ~ -s değişimi Daha çok geniş zamanın olumsuzunda görülen bu değişimin. olumsuzda ise.biçimini oluşturur: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz (KB. Uyg. vd. DLT I 287. 6 kez) ~ soġuk (KB 3581. 27/18a2=5:4) Orh.. KB 403... 196-197.> KT sevin. 20..... bir kez. DLT I 12. 1358.T sab > Uyg. KTer..T abla.: sevün. -v değişimi ç. -uma-/-üme.‘göstermek’ (KB 32. çaġıla.~ şaġıla‘çağlamak’ (DLT III 324..> tapçur.değişimi çöpik ~ şöpik ‘meyve yenildikten sonra atılan şey. II 325. -b > -v-. tapşur.(KB 620. .(KTer. 48 vd. EDPT 881a). KTer. OrhT.T eb > Uyg. DLT I 326. 718. sav > KT sav (KB 527.. 26/29a1=4:57) unıt. dolanmak’ > Uyg.. 241 vd. II 20.yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-. nadiren kimi sözcüklerde de (ikili biçimlerle) gerçekleştiği görülür: . suv > KT suv (KB 73.. KTer. KTer.. 482. DLT I 503. 28/69b2=8:11 -b-. 700) yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı (KB.. yapşur.. KTer. AH 274) kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz (KB 3665) ayuġay ‘söyleyebileceğim’ < ay-u u-ġay (AH 3) tapnuġay men ‘hizmet edebileceğim’ < tapın-u u-ġay ( KB 3055) Bu büzüşme olayını ayrıca ikegü sözcüğünde görürüz: ikegü < iki+egü ‘ikisi beraber. kimi örneklerde sözcüklerin /ş/’li biçimleri de mevcuttur. KTer. III 154. KTer. Ünsüz Değişmeleri Orh..( KB 666 A nüshası. Yüzyıllar Türk Dili körkit.> KT evür. ev > KT ev (KB 744. s. KTer..> yapçur.T ebir. CTD II.> KT avla.. 28/41a3=7:16.> kikçür. DLT I 178.. DLT I 15. AH 27) ~ ögdü (sadece AH A nüshası 27).... 1226.(DLT III 99. 143.‘ulaştırmak. AH 340. KTer. 1356. AH 354 BC nüshası)5 vb.. 27/15b3=4:176) 2 Karahanlı Türkçesindeki ünlü değişimlerini örneklerle açıklayınız. 3395. 100... 1124.T sebin. DLT I 515. AH 44. avla.~ ş. AH 224.. 31/25b2=19:64. Orh.‘çevirmek. DLT I 215. AH 354.. çör çöp’ (DLT I 390)6. ikisi bir arada’ (KB 331.‘iki kişiyi birbirine kışkırtmak’ (DLT II 195-196) Uyg.> Uyg. 3584.24 XI-XIII. vd. 30/69a3=16:75. 27/39b3=5:31. 29.‘yapıştırmak’ (DLT III 97-98) ~ yapşur..) ~ körküt. KTer. teslim etmek’ (DLT II 175). 315. KTer. DLT II 3404. 28/83a1=8:35) Orh. kikşür.> Uyg... vd. evir. CTD II. sevin. 2031.) ~ unut(KB 757 A nüshası. 1418..25/28b3=3:188) Orh. 4622. s..T sub > Uyg. Büzüşme Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u. EDPT 408a) Bu örneklerin dışında DLT’de ünsüzlerden sonraki hece başındaki durumlarda /ş/’nin yerini bazen /ç/ alır (ş > ç).(KB 3181. 36/57a1=43:48 bir kez) ögdi ‘övgü’ (KB 239. vd. 28/24a1=7:146) Orh. soġık (KB 1060.(KB 757. 669.

.. 31/42b1=20:25 bir kez) KB yalŋuz (KB 395. 38/40a3=61:2).. 30/68b1=16:74. AH 421) kuduġ ‘kuyu’ (DLT III 122.. konmas (DLT II 331).. ~ kuduġ DLT I 375. 30/23a2=15:33).... 277.. elbise’ (KB 2280.. 36/22a1=42:29) /k/ ~ /h/ değişimi Düzenli olarak her sözcükte görülmeyen /k/ ~ /h/ nöbetleşmesinin metinlerdeki örnekleri değerlendirildiğinde aslında /k/’lı biçimlerin az.. Yazımda hem /d/ hem de /d/ vardır. 228. körmes (DLT I 369). KB 6532) ~ kayıŋ (DLT (Oğuzlarca) I 32)...‘koymak.. -d. 369) /d/ > /d/ değişimi Aşağıdaki sözcükler metinlerde /d/ ile yer almaktadır: adak ‘ayak’ (DLT I 32.tüm örnekler. 407. /h/’lı biçimlerin çoğunlukta olduğu görülmektedir.. AH ABC nüshaları 278.(AH ABC 167. .. bırakmak’ (AH 167..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 25 kögüz (DLT I 366. KB 374. 282. A 240. dağıtmak.. KB 53. AH168.. 297) ~ keyim (AH AC 168... II 296..‘ayırmak’ (DLT III. 591. KTer. iyice. bolmas men (KTer. KB 66. 37/54b3=49:2)..... Bu sözcük... 3907..). C 297) kod.. KTer. 4441.. ulus’ (DLT I 155. KTer.sözcüğü... 36. 451 ve TİEM 73’te de (Kök. 297) ked.) ~ bodun (DLT I 231. 26/1263=4:35.. Ünite . Kutadgu Bilig’in nüshalarında ohşabiçimindedir. 240. 398.. bırakmak’ (DLT II 295. kılmas sizler (KTer.... AH 455. 25/19b1=3:154. II 298. hısım’ (DLT I 32. 238.. dört kez) ~ kögüs DLT I 230: kögsi. kelmes (DLT II 26). KTer..AH 31. 974.. KB 176. 194. 925.. KB 622.. II 343. AH 418) bodun ‘halk. KB 2752. vd.. Ünlü 589) her yerde ohşa. yatmas (DLT I 386)..) ~ yalŋus (DLT I 333) Olumsuz Geniş Zaman çekiminde (bu çekimin –maz ile yapıldığı örnekler de vardır) yaygın olarak görülen bu değişimin örnekleri şunlardır: bilmes sizler (KTer. KTer.. KTer. vd. 144.) ~ kudruk (DLT I 513. 207. 95…. KB 50 ~ kayın (DLT I 32) kadıŋ ‘kayın ağacı’ (DLT 1 32.) yad.. vd. 36/20b1=42:27) ~ yay. 435. Bu sesi taşıyan sözcüklerden olan okşa. ötnümes men (KB 791 BC nüshaları). dal (d) ya da zel (d) ile yazılır. kavim..) /d/ ~ /y/ değişimi kadın ‘kayın..2./ -d ~ -d.) kedim ‘giyim. ~ ked (DLT I 322.... 2772. KB 4064.. KTer.... kamet’ (DLT I 412) ~ bod (DLT III 121.‘salmak. KTer 29/9a1=9:1) adġır ‘aygır’ (DLT I 18. dünür.‘yaymak... vd. KB 1735. bolmas (DLT I. Hatta /d/’den /y/’ye geçişin de kimi örnekleri görülür. 515. 216.biçimindedir. tegmes (DLT I 104) tegilmes (AH 234 BC nüshaları). 186. 326. 496. 3664.. 403…. 36/87a2=46:29) kod... 186. göndermek’ (DLT I 421. KTer. 53. elbise’ (AH 168.. DLT’de /d/ ile /d/ arasında bir tereddüt vardır. /d/ ile olan sözcüklerin çoğu /d/ ile de yer alır: Örnekler: /d/ ~ /d/ değişimi bod ‘boy. AH 278. 33/46a2=34:27. Rylands nüshasında da (Ata.‘giymek’ (DLT I 12.(KTer..‘koymak. 34/13a3=36:55.. . çok’ (DLT I 321. III 440... 5423. 356.. 30/28a2=15:66) ked ‘pek.. 5781) ıd. AH 167. 34/63a2=38:42) adır. AH 18.KB 2593..../ -d değişimi Karahanlı Türkçesi’nde /d/ sesi. bol bol vermek’ (KTer.) ~ koy. kedim ‘giyim. 473. AH 167.. KB 84. 6011) kudruk ‘kuyruk’ (DLT I 472.

(DLT II 121. muŋsuz: KTer... KB 283... 30/42a2=16:29) OrhT. 34/81b3=39:7. sadece yukarıda belirtilen sözcüklerle sınırlıdır. 37/61b3=49:11) kurtul. 248. Divan’daki kayu ‘hangi. sıkıntı’ > muŋ (DLT I 425.) Ünsüz Düşmesi r>Ø berk ‘sıkı.. sonsuz’ > meŋgü (DLT I 44. KTer.26 XI-XIII. 25/12b3=3:145) ~ bile (DLT I 44. 82... hani’ (DLT (öbür Türklerce) I 31... KB 671. AH 33. 26/41b3=3:130) ~ kutul. 65. 480. sağlam’ (DLT I 349. beŋiz ‘beniz’ > meŋiz (DLT I 60..) ~ örgen. III 197) ~ hayu (DLT III 218. III 173) ~ handa (DLT III 218) nöbetleşmeleri lehçe farklılığını göstermektedir.. 436) birle ‘ile’ (DLT I 49.. 1758. yokluk. 30/42a=16:29) ~ mengü (KTer. Bu durumda Karahanlı Türkçesi için söz içinde bir k>h değişimi ya da nöbetleşmesinden söz etmek mümkün olmamaktadır. 2151. 1681. KB 140. 122. 349. 234.. KB 118 A) konşı ‘komşu’ (DLT I 435(Oğuzca)) ~ koşnı (DLT I 435. KB 1858) meŋgü (KTer. 457) ögren.‘öğrenmek’ (DLT I 252. 10. C yahşı (1385) KB A nüshası yakşı.. 4512.KB 1302.‘kurtulmak’ (DLT II 121. III 32. 2.. 702) ~ bek (DLT I 333.. 378.(KB 465 A) yaġmur ‘yağmur’ (DLT I 16.. KB 3578) sıŋuk ‘kırık.değişimi İçinde /n/ ve /ŋ/ seslerini bulunduran sözcüklerin başındaki /b/ sesi. AH 3) . KB 96. 97. 179. 1040.. KTer.. buŋ ‘ihtiyaç. dert. 319) ~ budġay (DLT III 240) çamġur ‘şalgam’ (DLT I 457) ~ çaġmur (DLT I 16. KB 3319. KTer.) ~ ernek (DLT I 104.) OrhT.113. 419... KB 417.1680. 354.. 38/15b3=58:22) /ŋ/ ~ /n/ değişimi b. 100. II 28.. AH 30. gerileyici benzeşmeyle /m/’ye değişir: OrhT. KTer.. KTer 36/21a3=42:28) ~ yamġur (DLT III 38. Yüzyıllar Türk Dili Tek yerde geçen aksak (KB 3238)sözcüğü de yazmalarda ahsak biçimindedir. III 65. 385. /ŋ/ ~ /m/ değişimi ahsuŋ ‘sarhoşken kavga eden ~ ahsum (DLT I 16) iŋir ‘alaca karanlık’ ~ imir (DLT I 94) erŋek ‘parmak’ (DLT I 104.... KB 118. 157. KB’de sadece yakşı sözcüğünde /h/ ile nöbetleşme görülür: KB B nüshası yakşı. 272. 101. buyan ‘sevap’ > muyan (DLT III 172.... kırılmış’ (DLT III 365) ~ sınuk (DLT III 365. 61. Nöbetleşme ise. 70. 439. KB 39.....(Oğuz ve Kıpçaklarca)) kayda ‘nerede’ (DLT I 52.KB 465. III 445. KB 6. beŋgü ‘ebedi.> m...) Yer Değiştirme (Metatez) Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: buġday ‘buğday’ (DLT II 235. KB 1... B yahşı (1542) KB B nüshası yakşı... 3. AH 275... III 220.. C yahşı (2666) Yakşı sözcüğü her iki Kuran Tercümesinde de hep yahşı biçimiyle yer almaktadır. 324.) Uyg.

2924….. Eklerin hepsine yer vermek mümkün olmadığı için bu eklerden bazıları ve onların genel işlevleri üzerinde duruldu. 26/36a1=4:63) < ne aġıçı “ipek kumaşları muhafaza eden kişi. DLT III 57) < ig +daş/+deş: Ortaklık ve eşitlik ifade eden adlar yapar: kadaş “kardeş” (DLT I. KTer. idareci” (KB 446. 26/40a1=4:69) < kol yerdeş “hemşehri (Oğuzca)” (DLT III.) < ajun alçı “hilekar.. KB 766. 4458) < etük temürçi “demirci” (KB 4458) < temür yolçı “yol gösterici” (KTer... 4672. 32/5a2=28:5) < baş bedizçi “nakkaş. ressam” (KB 4458) < bediz etükçi “çizmeci” (DLT II. hazinedar” (DLT I 136. 56) < yaġmur igçil “hastalıklı. KTer. 52) < ata begeç “beyceğiz” (DLT I. 369.2. KB 317. 382) < kan koldaş “hizmetkâr” (DLT I 461. 114. 357) < beg ekeç “abla gibi davranan küçük kız” (DLT I. 524.. 4896.. ne kadar” (DLT III. 40) < yer +çı/+çi: Meslek adları yapan bu ekle türemiş sözcükler çok olduğu için bir kısmına yer verdik. 417. aldatıc” (KB 2312. 48. KB 5295) < adın biregü “biri. KB 5. örneklerle açıklayınız? Biçimbilgisi 3 Yapım Ekleri: Karahanlı Türkçesinde çok sayıda türetim eki bulunmaktadır.. +aç/+eç: Küçültme ve sevgi bildiren adlar yapar: anaç “anne gibi davranan küçük kız” (DLT I. DLT I 407) kandaş “babaları bir olan kardeşler” (DLT III. 33/70a1=35:10) < bar neçe “kaç. 31/8a3=19:14) < boyun +(a)ġu(n)/+(e)gü(n): Topluluk sayı adları yapar: kadnaġun “kayınbabalar” (DLT I. isyankâr” (KTer. 29/8b3=9:11) < ka “akraba. 28. 36/98b2=45:20) < yol +çIl: Sıfat türünde sözcükler türetir: yaġmurçıl “yağmuru çok olan yer” (DLT III. 262. 2056. 2327) < al başçı “öncü. 528) < kadın adınaġu “başkaları” (DLT III 68.) < üç törtegü “dördü” (KB 4502) < tört +ç.KTer. KB 23. KB 2494…) < aġı ajunçı “hükümdar. . 220. 52) < ana ataç “olgun kişi gibi davranan çocuk” (DLT I.. Ünite .. AH 203. birisi” (KB 343. KTer. 52) +ça/+çe: Küçültme ve kuvvetlendirme bildiren adlar yapan bu ek eşitlik durumu ekinin kalıplaşmasıyla yapım eki işlevini kazanmıştır: barça “hepsi” (DLT I. cebredici.. hasta” (KB 1058. önder” (KTer. kardeş” karındaş “kardeş” (KB 2560. KB 2494.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 27 Karahanlı Türkçesindeki ünsüz değişimleri nelerdir. SÖZCÜK YAPIMI Addan Ad Türeten Ekler +aġu/+egü: Daha çok vücud adlarına eklenerek eklendiği adla ilgli karakteristik özellik ifade eden adlar yapar: içegü “kaburga kemiklerinin iç tarafındaki kısım” (DLT I 137) < iç karnaġu “koca karınlı adam” (DLT I 441) < karın boynaġu “zorba.. 1669. KTer. 26/19a1=4:43) < bir üçegü “üçü” (KB 802.

KB 2371. 359) < söz közkiye “gözceğiz” (DLT III. dal” (DLT I. KTer. dört ayaklı hayvan” (DLT I 481) < baş kırġıl “kırçıllı” (DLT I.. KB 339. KTer. kâse. 36/67a1=43:71) < saġır “kap” yolak “küçük yol” (DLT III.) < öz +ġıl/+gil: Bu ek. uzun süre” (DLT I 484.) < er “adam” oktam “ok atımı. 1014. pek az” (KB 3964. 377. 359) < köz azkına “azıcık. yaklaşma-bulunma durumu eki olan +e’nin kalıplaşmasıyla türemiştir: keçe “gece” (DLT III. 105) < üç +k. okluk”(DLT I. 4733.. ‘hasılat. 99. 2314.. 44) < *yāş “taze +la/+le: Belirteç türünde adlar türetir: arala “arasında” (KB 3424. KTer. 382. 2571. KTer. 28/63b1=7:205) < keç “geç” +er: Günümüz Türkçesinde de aynı anlamda kullanılan bu ek. 25/12b3=3:145) < bir +lAġ: Genellikle yer adları türetir: tarıġlaġ “ekilen yer.. 502) < baġır kovdak “cılız” (KB 4672) < kovı “içi boş. vefalı” (KB 2237. 19. 392) < baş kızıl “kızıl” (DLT I. KB 3. 3596.+ kına: Küçültme adları türetir: kızkıya “kızcağız” (DLT III..28 XI-XIII. zorba” (KB 814. 471. tamamen. 455) < kuş yıġaç “ağaç” (DLT III. 28. 284.. vd. kof ” +e: Aşağıdaki sözcük. renk adları ve geometrik şekillerle ilgili adlar türetir: başgıl (at) “başı beyaz. KB 1393. 496. AH 26) < *kız “kırmızı” yaşıl “yeşil” (DLT III. 107.. KB 374. 21. KTer. 417) < tört üçgil “üçgen” (DLT I. KB 1.. 119.) < ara tünle “geceleyin” (KB 760. 31) < bıŋ +ġaç: Küçültme adları yapar: kuşġaç “serçe” (DLT I. 34/55a2=38:24) < ortu ~ orta saġrak “küçük kap. belirteç ya da soyut ad türünde sözcükler türetir: birtem “bütünüyle. 2030. 34/37b3=31:138) < tün birle “birlikte” (DLT I.KTer. 5440.) < küç özgey “sadık. kazanç. +ak/+ek: Küçültme ismi yapar: başak “okun temreni” (DLT I. 378) < baş butık “budak. kâr’: 36/14a3=42:20) < tarıġ . KTer. 483. 22. 76. 170) < kız sözkiye “sözceğiz” (DLT III. 107) < ok +dak: Fazla örneği olmayan bu ekle türetilmiş sözcükler eşya adı ya da sıfat türündedirler: baġırdak “korse” (DLT I.) < bir miŋer “biner” (KB 2.. 394. Yüzyıllar Türk Dili +DAm: Az sayıda sözcük türeten bu ek.. +kıya/+kiye. KB 4892) < but ‘but. ıġaç “ağaç” < *ī “ağaç” +gey: Niteleme sıfatları türetir: küçgey “zalim.. 281. Eski Türkçeden beri üleştirme sayı adları yapar: birer “birer” (KB 172. KB 67. 2372) < kır törtgil “dört köşeli” (DLT III.4349) < bir erdem “erdem. KB 148.120. tarla” (DLT I. fazilet” (DLT I.. 29/30a1=9:38) < az +l: Renk ve benzerlik ifade eden adlar türetir: başıl “beyaz tepeli” (DLT I. 2205) < kara kısrak “kısrak” (DLT I.. 38/59b2=63:4) < Orh. bacak’ karak “göz bebeği” (DLT I. KB 141) < oġul ortak “ortak” (DLT I. KTer. 219.. 474) < kısır “doğum yapmamış at” oġlak “oğlak” (DLT I. 2. büyük kadeh” (DLT I. 430... 17) < yol.

KB 1419. 172. KB 897. 37/12b2:47:15) < adın “başka. 103. AH 448) < kut “şans” yolsuz “yolundan sapmış” (DLT III. vd.. pis. KTer. KTer.457. KB 489. zulmetmek” (KB 1284. …) < tün “gece”.. 32/18a1=28:26) < küç yazukluġ “günahlı” (DLT III. 147.. 983) < asıġ “fayda” bedizlig “süslü” (DLT I. 340) < bilig köped..) < yok +(A)r-: Geçişsiz eylemler türetir: karar. Ünite . 40) < yol Addan Eylem Türeten Ekler +A-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türeten bu ekle türemiş sözcüklerden bazıları şunlardır: Geçişli eylem türetenler: aşa. DLT III 258. 288.“kararmak” (DLT II 77. 253. AH 182. çok sayıda sözcük türetmiştir: adaklıġ “ayaklı” (DLT I. 28/38a3=7:161) < orun “yer” meñze. 1582. 263) < tuz küçe. 128. +(A)d-: Geçişsiz eylemler türetir: bilged.. 114) < aş edgülük “iyilik” (KB 934. 3094) < turuġ üdleg “zaman. 36/85b2=44:44) < yazuk “günah” +lXk: Yer ve eşya adları ile soyut adlar türetir: aşlık “aşevi” (DLT I. KB 88. KB 1357.“çoğalmak” (KB 2262) < köp kutad. 2118) < uluġ +sXz: Olumsuz sıfatlar türetir: arıġsız “kirli. 4245. 831...“akıllanmak” (DLT II. 496.. 507. 38/5b1=58:9) < edgü eliglik “eldiven” (DLT I. 37/82b1=50:45) < küç Geçişsiz eylem türetenler: adna.. KB 123. KTer.. 5028) < kara sarġar. 3365. 178) < koyuġ +sıġ: Benzerlik ifade eden sıfatlar türetir: begsig “bey soylu. felek” (KB 3. zalim” (KTer.2.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 29 turuglaġ “durulacak yer” (DLT I.. KTer.) < üd +lXg Adlardan sıfat türeten bu ek. 1807) < yaş “taze” belgür. 30/15b1=14:26) < arıġ arkasız “yardımsız. desteksiz” (KB 3772) < arka emgeksiz “zahmetsiz” (DLT I.“belirmek” (DLT II. 836. KB 809) < kul uluġsıġ “büyüklük taslayan” (KB 1706.“yeşermek” (DLT III. KTer. …) < meñiz “yüz” tüne. diğer” orna. KB 3285. 25/22b1=3:159) kutsuz “şanssız” (DLT 1. 153) < elig baylık “zenginlik” (KB 313. 1524) < bediz küçlüg “zorba.“değişmek” (DLT I.“yok olmak” (KB 14. 1744.“benzemek” (DLT III.“gecelemek” (DLT III. DLT I 41. KTer. 420) < emgek “zahmet” köŋülsüz “gönülsüz. 273. 187. zorla” (KTer. 50. 147. KTer. asil” (KB 809) < beg kulsıġ “kula benzeyen kişi” (DLT III.. 1747. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret” .“sararmak” (DLT II... 68.“yerleşmek” (DLT I. 34/91b3=39:21) < sarıġ “sarı” yaşar. KTer. 288. 29.) < aş tuza. 350) < kut “mutlu” yokad..) < bay koyuġluk “koyuluk” (DLT III. 82.“yemek yemek” (DLT III.“mutlu olmak” (DLT II. KB 133. 804) < adak asıġlıġ “faydalı” (DLT I. KB 802. KB 442. 403. 1841. murdar” (KB 341.“tuzlamak” (DLT III. 1388.“zorlamak.

178) < toz +I-: Geçişsiz eylemler türetir: tatı. 285.. 178) < taz “kel” tozġır.. 302) < kalın taru.) < kėt-DUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: açtur. toplanmak. doğrulamak’) < çın “gerçek” muŋkar.. KB 287. 312) < and “yemin” çınġar. düşürmek” (AH 102) < çökkėter. seslenmek” (DLT I.“bunaltmak. KTer..) < bir tüpük. acı. 29/33a2=9:42) < and birik.. yönetmek” (DLT III.“ortadan kaldırmak” (DLT III..“aldatmak” (DLT I. KTer.“daralmak” (DLT III. 256) < öl “nem” +(X)k-: Geçişsiz eylemler türetir: andık.“sevindirmek. 291. 27/52a2=5:46: ‘tasdik etmek.“avuçlamak” (DLT I. gibi olmak” v. 297.“çağırmak.“kalınlaşmak” (DLT III. KB 682.“eksiksiz olmak.... 294) < azuk “yiyecek” bulıtlan.“kondurmak” (DLT II. KTer.30 XI-XIII. KB 2423. 243. 298) < adut “avuç” başla.“asker sevketmek” (DLT III.. KTer.. memnun etmek” (KB 62. 5627) < tat yıdı. 257. 157.“tat vermek” (DLT III. KB 256.“bulutlanmak” (DLT II... 271) < sü “asker” talula. . 1980.< muŋ“bun. 260) < yıd “koku” öli. 291.“kelleşmek” (DLT II.. 686. bir olmak” (KB 8. 218) < aççıktur.“azımsamak” (DLT I.“nemlenmek” (DLT III. 181) < çıkkondur.“zenginleşmek” (DLT III.“seçmek” (DLT III 326. 124.. +la-/+le-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türetir : adutla. anlamlarında geçişsiz eylemler türetir: azlan.“kovalamak. KTer. 343. 845. sıkıntıya sokmak” (KB 2391. 25/29a2=3:200. 400.. 4024) < *muŋġar.“hayvan otlatmak” (DLT I. çekiştirmek” (DLT III..) +lAn-: “bir şeye sahip olmak. KTer.. < tüp. tamamlanmak” KB 506.“çökertmek. vd. KB 448.“açtırmak” (DLT I. 264) < bulıt emgeklen.“kokmak” (DLT III. KTer. 315) < emgek küçlen. 38/83b1=65:7) < tar “dar” Eylemden Eylem Türeten Ekler -ar-/-er-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: çöker..) < sevin-. KB 4169. 261. 225. 273. 477. 380.“başlamak. 287. vd. KB 1. 28/60a3=7:193) < ün “ses” +ġar-: Geçişli eylemler türetir: andġar.“yemin ettirmek” (DLT I. 182. Yüzyıllar Türk Dili +DA-: Geçişli eylemler türetir: alda. KB 305) < az azuklan. 220) < baġ emle. 192) < konsevindür. . KB 54. 187.. KB 75.. KTer.“tozlanmak” (DLT II.“çıkartmak” (DLT II.“and içmek” (DLT I. 2397..) < em “ilâç” süle.. 225.“birikmek.“gerçeği araştırmak” (DLT II. AH BC nüshası183.“bağlamak” (DLT III. 31/50a2=20:54) < ot “ot” +ġır-: Geçişsiz eylemler türetir: tazġır. ihtiyaç” otġar.“yiyecek sahibi olmak” (DLT I. 274. sıkıntı.…) < soñ “sonra” ünde. 26/97a=4:12) < al “hile” soñda.“zahmet çekmek”(DLT I.) < bay “zengin” kalnu.b. 25/29b1=4) < baş baġla.“ilaçlamak” (DLT I.. 292. 273.. 95. 252) < küç +U-: Geçişsiz eylemler türetir: bayu.“güçlenmek” (DLT II.

KTer.“yormak” (DLT I. 100.“vermek” basıl. 34/7a1=36:39) < egyıġıl.“gelir gibi yapmak” (DLT II.. KB 5705) < ar.. 176) < tod.“nefesi kesilmek” (DLT I.“tuzlanmak” (DLT II.“savurmak” -(X)l. 179.“ister gibi olmak” (DLT II.“solmak” (DLT I.“ayrılmak” (DLT I 247. Dönüşlü eylemler: adrıl. bitmek. 129) < tök. KB 33. KTer. 216) < oñ. 36/32b3=42:48) tilen..“erimek” todġur.. vd...“hissetmek” turuk.) < alkbezen.“süslenmek” (DLT II 142. KTer.“diriltmek” (DLT II. 194) < kol. 325b/=28:7..KTer. 179) < tam. istenmek” (DLT II. KB 81.“süslemek” sevin.“yazmak” kesil. 244. 6158. 404.“sevinmek” (DLT I 12. KTer.“bağlanmak” (DLT II 238...“basılmak.. KB 1075. sevün-: KTer.2. 259) < tarıyemsin. 25/5a3=3:131. KTer...“bölmek” savruk. 6272. 85. KB 443..“basmak” bölük.. 1276.“durmak”. mağlup edilmek” (DLT II. vd. boy abdesti almak” (DLT II. 314. 26/45a2=4:77) < biti. dilenmek.“solmak” (DLT I. 37/3a1=46:33) < tir-(X)k-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: oŋuk. KTer.. 166) . 131. sönmek” (DLT I. vd. 26/54b3=4:89 < kestökül. 33/68a2=35:8) < beze.. KB 1232.“sezmek” (DLT II.. 228) < savur.“aranmak.“nefesi kesilmek... 243) < tuzla-. Edilgen eylemler: basık..“dökmek”.“yazılmak” (DLT II. anlatmak” (KB 398. 36/85b3=44:45) < sız. -ġUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arġur. KB 3951) < öç.“geçmek” sızġur. 119.“damlamak”. 225.“yıkanmak. 259) < keltarımsın. 3287. 1099. öçük. KB 295.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 31 uktur. 189..“yorulmak” ötgür. 109) < ye-(X)n-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: alkın.“yazılmak” (KB 115. -ġIr-: Örneklerini sadece DLT’de tesbit ettiğimiz bu ekle türetilen sözcükler benzerlik bildiren eylemler yapar: kolġır.“savrulmak” (DLT II.. KTer.“damlar gibi olmak” (DLT II. KB 3384. 510..“istemek” kelgir.“kesilmek” (DLT I 339. II137. 36/105a1=45:29) < bitituzlan.“(yağ) eritmek” (DLT II. KB 67. -msın-/-msin-: Eklendiği eyleme ‘benzer ve gibi olma’ anlamları katar: barımsın. birikmek” (DLT II. KTer. 226) < öt.Edilgen ve dönüşlü çatılı eylemler türetir: anutul.“hazırlanmak. vd.. 593. KB 5928) < baġlabitin.“yer gibi görünmek” (DLT III.188. KTer.“eker gibi görünmek” (DLT II. AH 315. KB 4717.. 29/22a1=9:29) < bėr. KTer.“mahvolmak. Edilgen eylemler: baġlan.“doyurmak” (DLT II..“toplanmak. KTer.) < uk-. vd.“verilmek” (DLT II. 196) < keltamġur. 34/38b1=37:141) < bas. 118) < böl. vd.“gider gibi görünmek” (DLT II. 2697. 34/48b2=38:7) < tileyun.“geçirmek” (DLT I..“bildirmek.“bölüklere ayrılmak” (DLT II.“toplanmak” (DLT III. 117) < sez.) < adıregilmek “eğilmek” (KB 1055. 80) < yıġ-. vd. 29/26a3=9:35) < basbitil. 115) < tur.. 192.“basılmak” (KB 2711. 175) sezik. 26/18b2=4:43) < KB yu-.“dökülmek” (DLT II. 258) < barkelimsin.KB 3285. hazır hale getirilmek” (KTer.. 256a1/=3:133) < anutbėril..“gelir gibi görünmek” (DLT II.“doymak” tirgür.. Ünite .. tükenmek” (KB 114.KTer. 116..

-(X)t-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arıt. KTer.. KB 158.) < sat-.“vurmak” -(X)ş-: İştaş çatılı eylemler türetir: açış.. KB 249. 209. 228.. elindekini kaybetmek” (DLT I.“saçtırmak” (DLT II. 428. tanışmak” (DLT II. 192. 243. pak” (KB 727. 299. KTer. KTer... KB 1428) < yorı. 37/64a=49:13) < bilkuçuş..) < az. 242. 26/24a1=4:49) < arıazıt... 384. 4421.“yoldan sapmak” bayut. 3329) < yilgü. KTer. yoldan çıkmak” barkın “yolcu” (DLT I 440. Yüzyıllar Türk Dili -Ir-(I): Geçişsiz ve geçişli eylemler türetir: kurır.“kucaklamak” uruş.“tatlılaşmak” (DLT II.. 27/50b3=5:44) < bilkısġa “kısa” (KB 348. aġrıġ “ağrı” (DLT I. Eylemden Ad Türeten Ekler -(X)g: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir. 77) < kurı.. KB 30/91a3=16:111) < ur-.. KTer. 5145. 227) < tutursuk. vd. KB 491. beraber yapmak” (DLT I. 119) < or. 493. 38/35b1=60:2) < uza-. 831. 75) < süçi. karşı koymak” (KB 6274) < kadıkėŋür. vd. KTer. azılı” (KB 2311) < az. KB 27.“alınmak. KTer. 174. 28/41b3=7:165) < katkeçig “köprü. vd. KB 2726. 28/44a1=7:169) < biti. 2536) < tur-(X)gçı: Eylemin gösterdiği hareketi yapan eyleyici adları türetir: bitigçi “yazıcı” (KB 2494.“yürümek”.“kesmek” turġak “kapıcı. heyecanlanmak’.“azıtmak. 208. -gAk: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir: orġak “orak” (DLT I. KB 817. 2293.. 2803) < albilsik.‘çırpınmak. 4727. temize çıkarmak..“kucaklaşmak” (DLT II. basılmak” (DLT II.. 188.32 XI-XIII. savaşmak” (DLT I 20.. KB 4305. 3757.“genişletmek” (KB 6274) < kėŋü-sIk-: Edilgen eylemler türetir: alsık. yolu şaşırmak. 964) < kısyorıġa “rahvan giden at” (DLT III.“bilinmek” (DLT I. soyulmak. KB 2615.“kurumak” süçir. çok” (KB 478. 674. sert.“vuruşmak.“bilişmek. 28/78a2=8:26) < arıbitig “kitap. günahtan arıtmak” (DLT I.“dövülmek” (DLT I.“yakalanmak” (DLT II. AH 169.“döndürmek. 21) < bilbassık.“kurumaya başlamak” (DLT II... nöbetçi” (KB 608. 4326) < bar- . 29/53b3=9:74) saçıt. 542. 242) < sorsatıġçı “satıcı. 2994.“birlikte açmak” (DLT I. vd. yoldan çıkarmak” (DLT I. KB 679) < ur. 390. AH 111. KTer. -gXn: Sıfat türünde sözcükler türetir: azġın “azgın.“temizletmek. zeki” (DLT I.“zenginleştirmek” (DLT II 325. geçit” (DLT I.“ağrımak” arıġ “temiz. 191. tüccar” (KB 2801. 180) < açalış..“çırpınmak” (KB 74. KB 2396..“yazmak” katıġ “katı.4845) < saçuzat. 98) < aġrı.) < keç-gA: Eylemin gösterdiği hareketi yapanı gösteren adlar ve nesneler türetir: bilge “bilgili. basık-: KB 3346. Kuran-ı Kerim” (DLT I.) < bitisoruġçı “sorucu” (DLT III. KB 3292) < kuç. KTer.. vd. 228.. 92. 811. 3344..“saldırıya uğramak. 2671. 208..“uzatmak” (DLT I. Geçişli eylemler: kadır. 151. 34/38b1=37:141) < bastutsuk. KB 2289. 107.. KB 2115.“birlikte almak..“tatlılanmak” yilgür.) < albiliş.“azmak..

283) < yakış-... bağlamak’ yalın “alev” (KB 1415. KB 37/73a3=50:16) < *tam-mur < tam.. KB 2442. K 275. 6154. 3540.) < üdür- . KTer. KB 2598.. temiz” (KB 973. KB 250. 3041. KB 58. -(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir: açuk “açık” (KB 500.) < açartuk “fazla.“parlamak” -(X)nç: Eylemden soyut adlar türetir: korkunç “korku. vd.‘çatmak. 33/37b3=34:16) < akkelin “gelin” (494. 2380. 808 . vd. 3549.. 152. övünme” (KB 2292. 3345) < tut-. 1521…) < süz-. kaçan” (KB 1858) < kaçuçuġlıġ “uçan” (KB 1858) < uçyadıġlıġ “yayılı” (DLT III. . DLT I 132) < ögurunç “rüşvet” (DLT III. hırçın” (KB 334. iyi” (DLT III.“doymak”. 1592.. 691...) < baremlegüçi “tedavi eden.. 2013. KTer.‘damlamak’ yaġmur “yağmur” (DLT III..) < ur-..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 33 tutġun “esir” (DLT I 438.. DLT I 133) < um-(X)ndI: Eylemlerden sıfat ve ad türünde sözcükler türetir: akındı “akan (su)” (DLT 1 140) < akekindi “ekilen (tohum)” (DLT I. KTer. . …) < artbedük “büyük” (DLT I. kızmak. KTer. 850 . 297) < kedtodum “doyum” (KB 4587) < tod. öfkelenmek” egri “eğri” (DLT I 127. KTer. 365. elbise” (KB 2280... 409. Ünite . ) < albėrim “borç” (DLT I.. nabız” (DLT I 362. 449. süzülmüş.. -mUr: Az sayıda sözcük türetmiştir: tamur “damar. KB 1057. 54. 38. KTer. -ġUçI: Eylemden sıfat ve işi yapını gösteren adlar türetir: alġuçı “alıcı” (KB 2425..) < egiryakşı “güzel. AH 168.. 32.. 342. 49. KB 150. vd. 2804.. 186. 36/21a3=42:28. vd... korkma” (DLT II. KTer. sel” (DLT I 77. iyileştiren” (KB 3873) < emleküç kılġuçı “zulmeden” (KTer.....) < berkedim “giyecek.) < alatġuçı “atan. 37/89a1=51:29: ‘kısır’) < tüg. 37/76b3=50:29) < kıl-ġUk: Az sayıda örnekte görülen bu ekle türetilmiş sözcüklerden birkaçı şunlardır: kayġuk “kayık” (DLT III. 2972) ~ umunç (KB 1364..duru.) < buş. 2443. DLT III 85) < yal.. 26/50a2=4:83) < korkögünç “övünç. DLT I 404 < keltügün “düğüm” (DLT I 400. atıcı” (AH 159) < atbarġuçı “giden” (DLT II. KB 171. 175) < kaytapuzġuk “bilmece” (DLT I. …. 502) < tapuz.. -(X)m: Eylemlerden soyut ve somut adlar türetir: alım “alacak. 806. 2579.“yaymak”. sinirli. vd. KB 804. ziyade” (DLT I 99.. KB 309. KB 1160..“hiddetlenmek. 33/35b1=34:13) < bedüsüzük “süzük.. KB 309.) < yaġ-Xn: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcük türetir: akın “akın. 1084. KB 2149.. 38/92a2=66:5. 140) < ekögündi “övülen(kişi)” (DLT I 449) < ögüdründi “seçilmiş (şey) “(DLT I 145.) < yad. borç” (DLT I. -(X)glXg: Sıfat türünde sözcükler türetir: kaçıġlıġ “kaçkın. KB 373. vd. 550.2. 3338.“buldurmak” -I: Eylemden nesne ve özne adları türetir: buşı “hiddetli. 3664. umınç “ümit” (KB 2812. 385. 34/64b3=15:43. KB 2834. 75.

. gider.) < kėñeukuş “akıl. 1267. beğenmemek. KB 2086) < çökkedüt “giyecek. DLT I 369) < keçkėŋeş “görüşme.“yermek.. kısalık... 623.. bayağı” (KB 5327) < yėr. 367. KTer... 154. 3482... masraf ” (KB 1316. 151. 28. çıkış.“dönmek”.. 497.AH 22. 29/59a1=9:82. 4 . geçit” (KB 3665. Yüzyıllar Türk Dili süpründi “süprüntü” (DLT I 493) < süpüryėrindi “iğrenç.) < bilçıkış “son... Karahanlı Türkçesindeki yapım eklerinden hangilerinin Türkçede yaşadığını örneklerle karşılaştırma yaparak belirleyiniz. KB 538.. arka” (KB 419. KB 3475. danışma” (DLT III 365. değersiz.. vd. KB 492. -(U)t: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: basut “yardım. cücelik” (DLT I 356. 6076. cevap” (DLT III. kötü.34 XI-XIII.. 374. vd. 1325) < çıkkeçiş “geçme.. hilat” (KB 1766) < kedyanut “karşılık. bitiş. 47) < uk-. AH 327. –(X)ş: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: aġış “yükseliş” (DLT I 61) < aġbiliş “biliş” (DLT I. anlayış” (KB 150. alçak.) < basçöküt “kısa.) < yan. vd.

. barġu. -ĠUr. barsun (DLT II-64). -gXn.. bakın-u tur. 2 Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabilmek Addan Ad Yapan Ekler: +aġu/+egü. +l.. -msın-/msin-.113. III-33).2. 3212b1=28:18).. közi (DLT I-157. 29/11b2=9:16). +k. AH 185). +kıya/+kiye. +ak/+ek.3279. +(a)ġu(n)/+(e)gü(n). –(X)ş. -DUr. ėl. Uyum dışı olan bu ekler. II-359). 4826). -sU. +la-/+le-.. +daş/+deş. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. 31/88a1=20:114). turuġlı. 28/69b1=8:11). +ġıl/+gil. 134. 6086). -Xn. 3182. ya hep düz ünlüyle ya da hep yuvarlak ünlüyle kullanılmaktadırlar. -(X)l-. -sUn. -DUr-. DLT II-243). 211. tirgür. -mUr. -gıl/-gil 2. +ça/+çe. Ünite . AH 107). -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). -(X)m.eylemden eylem yapan ek: bildür. -I. -(U)t . +sıġ. köŋüldin (KB 1265. +ġır-...(KB 6153). barġum. -(X)glXg.‘yormak. +(s)I 3. +ġar-. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. +UEylemden Eylem Yapan Ekler: -ar-/-er-. 27/40b1=5:31). biltür-. +çIl. ikegü. köŋüli (KB 53. -ġIr. +aç/+eç. 4808. boġuldı (DLT II-131). tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. -(X)ş-. bilsü (AH 80). Önlük-Artlık uyumunun tam olduğunu gördüğümüz bu dönemde düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen ekler bulunmaktadır. +DAm. +lXk. Bu eklerden bazıları şunlardır: +AĠU: biregü. 28/3b3=7:102). Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan eklerden kimileri de şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). +(X)k-.(KB 4095).. KTer. 5692). -ġUr-. 2882. +ç. +nI belirtme durumu eki: köŋülni (KB 1551. korkuġlı (KTer.. körmiş (KB 2367. II-115. +er. AH 233. indür.. 4434. -(X)n-. -(X)k-. +sXz Addan Eylem Yapan Ekler: +A-. +lAġ. 38/542=62:9). yazuktın (KB 1329. 3386). +ġaç. tekil kişi: boldı (KB 4. -sIk-. -(X)gçı. -gAk. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381.(KB 2542). bildügini (KTer. -U ulaç eki: al-u bėr.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 35 Özet 1 Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını öğrenmek Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ ünlüsüyle birlikte 9 ünlü bulunmaktadır. -Ir-(I).(KB 4717). yėr. İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618).. zayıflatmak’ (KB 5705).. +lAn-. 37/12b1=47:15). -gA. -(X)ndI. -(X)k. +la/+le. AH 255). 6191. 6563. . boynı (DLT II233). sütdin (KTer. -ġUk. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88). +kına. kündin (KTer.(KB 398. +lXg. .(KTer. 34/44b2=37:173). -sUnI 3..85.. boġulmış (KTer. 5655. -ĠU: açġu. ėki. bėr-. +(A)r-. -(X)tEylemden Ad Yapan Ekler: -(X)g. +DI belirli geçmiş zaman 3. bolġıl (KB 26…. +dak.. yoldın (KTer. +(A)d-. kalsunı (KB 5607. 27/16a1=5:3). kuşnı (DLT I-253. DLT III-125).. +I-. -(X)nç. AH 78). tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. yėl. +gey.. +çı/+çi.eylemden eylem yapan ek: arġur. DLT I-64). +DA-.. tė-. -ġUçI. kıldur..

2. körügli ne barmu yigü içgü aş b. bitid. ŋ ~ n c. bu beglik köki ol könilik yolı 4. basıke. d ~ y d. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerinden biri değildir? a. yaşamak 6. turuk8. ŋ/ bulunması durumunda /m/ye değişmesi. v > v değişimi e. Karahanlı Türkçesinde /v/’ye değişmesi c. alguçı b. bitmek. k ~ h 5.sözcüğünün anlamı doğru olarak verilmiştir? a. tükenmek” sözcüğünün Karahanlı Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. agrıg d. k > g değişimi c. Orhon Türkçesinde bulunan palatal n (ny) sesinin. e. butık d. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eylemden ad yapım ekiyle kurulmamıştır? a. yarag körse hacib ötünse sözüm c. kuçuş- . göz yaşı akmak b. todġurd. aldac. Orhon Türkçesindeki söz başı /b/ sesinin. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Orhon Türkçesindeki ön ünlülü sözcüklerin başındaki /k/ sesinin. Orhon Türkçesindeki söz içi ve sonu /d/ sesinin. Orhon Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesinin. bulıt hedye kılsa uşak katreni e. Karahanlı Türkçesinde /d/’ye değişmesi b. t > d değişimi 3. barımsınb. Aşağıdakilerin hangisinde yaşar. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi addan ad yapım ekiyle türetilmiştir? a. bagırdak c. b > v değişimi d. Karahanlı Türkçesinde hangi ünsüzler arasında nöbetleşme yoktur? a. tutsuke. Aşağıdakilerden hangisi eylemden eylem yapım eki almamıştır? a. tüş → “düş” c. Türkiye Türkçesindeki “mahvolmak. kök → “mavi” e. Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüktür? a. tünee. tatıc. Aşağıdaki dizelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük yoktur? a. kėŋeş e. alkınb. k ~ g b. urunç c. yagmur 10. z ~ s e. keçe → “gece” b. d. yagı → düşman 9. Karahanlı Türkçesinde bulunmaması. yaşlanmak c.36 XI-XIII. basut b. ögündi 7. Karahanlı Türkçesinde içinde genizsil /n. Karahanlı Türkçesinde /g/’ye değişmesi. ŋ > m değişimi b. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. yeşermek d. okıglı kişiniñ sevinsün canı d. ugan → “muktedir” d. yaşatmak e.

kıl-dur-. bol-dı. soġık ~ soġuk. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. m.> KT sevin-. tegmes. kün+din. ked ~ ked /d/ > /d/ değişimi: ET adak > KT adak. körmes. buŋ > KT muŋ. p. a 5. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Addan Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. buyan > KT muyan.‘çevirmek. vd. olumsuzda ise. b Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. OrhT sebin.> m.~ unut-.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 37 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. vd. kamuġ. kuş+nı. kılmas sizler. . c 10. evrül. sözcüğün içindeki /n/ ve /ŋ/ seslerinin etkisiyle gerileyici benzeşme yoluyla /m/’ye değişir: OrhT. al-su./ -d değişimi: Karahanlı Türkçesinde /d/ sesinin. kedim ~ keyim. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. evir. -b > -v-. mün.> Uyg. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) ünlülerde değişim yoktur. -uma-/-üme.yardımcı eylemiyle birleşip büzülerek olumluda u-./ -d ~ -d. vd. kod. çık-sun./d/ ~ /y/ değişimi: kadın ~ kayın. unıt. ev > KT ev. köz+i. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Türkçesinden beri devam edegelen bu uyumdaki kurallar Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. b 4. bol-ġıl.T ebir. Karahanlı Türkçesinde de az sayıda örnekte ikili biçimde görülmektedir: avuçġa ~ avıçġa. iŋir ~ imir /ŋ/ ~ /n/ değişimi: erŋek ~ ernek.~ körküt-. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. -d. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcüklerden kimileri şunlardır: adruk. Ulaç eki almış bir eylem. OrhT eb > Uyg. Yanıtınız yanlış ise “Addan Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.> KT kod. a 9. sıŋuk ~ sınuk. bulıt. sız-ġur-. Sıra Sizde 3 Orhon ve Uygur Türkçesindeki ünsüzlerin bazıları Karahanlı Türkçesinde değişmiştir. meŋzet-ü. açur-. c 6. körmiş. azuk.> adır-.> KT evür-. -z ~ -s değişimi: Bu değişim. ET adır. a 8. Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyerek hep yuvarlak ya da hap düz ünlülü ekler de bulunmaktadır: bir+egü. Ünite .~ koy/ŋ/ ~ /m/ değişimi: ahsuŋ ~ ahsum.~ evril-. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz.~ min. sevin. Yanıtınız yanlış ise “Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. OrhT. c 2. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. beŋgü > KT meŋgü. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. u.gibi Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır: bulıt ~ bulut. al-ġuçı. Karahanlı Türkçesinde düz ünlülerden sonra düz. -v değişimi: Orh. kör-di. ET kod. meŋgü ~ mengü b. altun. dolanmak’ > Uyg.2. zel (d) bazen de ye /y/ ile yazıldığı görülür: /d/ ~ /d/ değişimi: bod ~ bod. yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı. b 7. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. d 3.biçimini alır: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz.vd. geniş zamanın olumsuzunda ve nadiren de kimi sözcüklerde görülür: kögüz ~ kögüs.değişimi: Sözbaşındaki /b/ sesi. Orhon Türkçesi ve Uygur Türkçesinde uyumsuz olan sözcükler bu dönemde de aynı biçimde devam etmektedir. Uyg. vd. bu değişimler kısaca şöyledir: -b-. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. artuk. dal (d). yalŋuz ~ yalŋus. körkit. kudruk ~ kudruk. vd. bilmes sizler. aç+ġu. kuduġ ~ kuduġ.

+k. TT adsız.“sararmak”. TT buluş-. yanıt . +lAn-: KT azlan. kėŋeş “görüşme. aldatıcı”. dilenmek. -(X)t-: KT arıt. TT bilge. +aç/+eç: KT: anaç. görüş. anlayış. TT akın. yadıġlıġ “yayılı” < yad. yaşıl “yeşil” < *yāş “taze. tüccar” < sat-. artık. bağlan-. Yüzyıllar Türk Dili Sıra Sizde 4 Karahanlı Türkçesinde yer alan yapım eklerinin çoğu Türkçede de kullanılmaktadır. TT: anaç. yığın 11. ekindi “ekilen (tohum)” < ek-.“benzemek” < meñiz “yüz”. birik-. istenmek” < tile-. elsiz. +ç. -(X)gçı: KT bitigçi “yazıcı” < biti-. bilinç 12. keçig “köprü. gözle-. TT korkunç.“açtırmak”. satıcı. TT başlat-. kazı. ayakkabıcı. +çIl: KT: yaġmurçıl “yağmurlu yer”. 7. -(X)ş-: KT açış. TT canlı. barkın “yolcu” < bar-. kaçan” < kaç-. sevin-.“bölmek”.“yemek yemek” < aş. tuttur3. tügün “düğüm” < tüg. gözlük. TT alıcı. küçlüg “zorba. berki -. kedim “giyecek. +lXg: KT adaklıġ “ayaklı” < adak. yaşça. TT bakın-. -DUr-: KT açtur. köŋülsüz “gönülsüz. süslen6. mobilyacı. 11. oynat-. döğüş-. -gXn: KT azġın “azgın. ekin. zorla”.“zenginleşmek. TT azgın.< çök-. alış. -Xn: KT akın “akın. görül-.“ortadan kaldırmak” < kėt-. sevil-. –(X)ş: KT aġış “yükseliş” < aġ-.< tur“durmak”.38 XI-XIII. +DAm: KT erdem “erdem. ataç. TT ayrıl-. fazilet”. TT ayık-. bulanık 8. bağlamak’. darlan-. bencil. masraf ”. < sarıġ “sarı”. alçı “hilekar. +sXz: KT arıġsız “kirli. bilgin. tuza. -gA: KT bilge “bilgili. Ortak yapım ekleri ve sözcükler şunlardır: Addan Ad Türeten Ekler 1. TT başak. görük- 4. -ar-/-er-: KT çöker. -(X)m: KT alım “alacak. iyilik 12. doğrula-. kesil-. +la-/+le-: KT adutla. ayrıntı.‘çatmak. vurul5. dalga 3.“aranmak. bėrim “borç” < bėr-. kana-. dolu. 3. yığıntı 13.“azımsamak”. öfkelenmek”. TT: insancıl. pis. kısġa “kısa” < kıs-. azıt. sevin-. -(X)k: KT açuk “açık” < aç-.“mahvolmak. +er: KT birer. TT akıntı. geçit” < keç-. 8. yoldaş. giyim. -(X)l-: KT adrıl. ölümcül. korkma” < kork-. gelin. igçil “hastalıklı. yolak “küçük yol”. +A-: KT aşa. egri “eğri” < egir-.“dönmek”. TT benze-. çıkış “son. bölge. eğlendir-.< yaş “taze” 3. sunuş. nabız” < *tam-mur < tam. 6.“azıtmak. yazım 9. begeç. hasta”. neçe. TT alım. +lXk: KT aşlık “aşevi” < aş. güçlü. daldır-. birik5.“birlikte almak. +l: KT başıl “beyaz tepeli”. artuk “fazla. +ak/+ek: KT başak “okun temreni”. ataç. TT avla-. bence. kısrak. beşer. TT açık. kuru (ekin sonundaki ünsüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür). biliş “biliş”. TT birer. bitiş. cevap” < yan.“yoldan sapmak”. -(X)n-: KT alkın. yeşer. bitil. 4. gözsüz Addan Eylem Türeten Ekler 1. yerdeş “hemşehri”. yolu şaşırmak. kėter. TT: dişçi. hırçın”< buş. tilen.“nemlenmek” < öl “nem”.“solmak”. sevinç. anlatmak” < uk-. katı.“tat vermek” < tat. yazıcı (Türkiye Türkçesinde ek başındaki /g/ sesi düşmüştür. TT basılı. soruġçı “sorucu” < sor-. zalim” < küç. zeki”. +(A)r-: KT karar. -(X)k-: KT oŋuk.“temizletmek. -(X)nç: KT korkunç “korku. TT morar-. büyük.“tuzlamak” < tuz. TT acık-.“bölüklere ayrılmak” < böl. yayılı (Türkiye Türkçesinde ekteki /g/ sesi düşmüştür). gider. 9.“ilaçlamak” < em “ilâç”. gözük-. kelin “gelin”. üdründi “seçilmiş (şey) < üdür-. tükenmek” < alk-. 4. arka” < bas-. emgeklen. Eylemden Ad Türeten Ekler 1. kısrak “kısrak” < kısır. sevim. elbise” < ked-.‘damlamak’. 6. oktam “ok atımı.“bildirmek.“yazmak”. TT eğri. sinirli.“tatlılanmak”.“azmak. bilgili (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki /g/ sesi düşmüştür). -(X)glXg: KT kaçıġlıġ “kaçkın. TT kanıt. karındaş “kardeş”. günahtan arıtmak” < arı-. kızıl “kızıl” < *kız “kırmızı”. sevdir-. başla-. +I-: KT tatı. çıkış. gönülsüz. sel”.“yazılmak” < biti. TT kızıl. -I: KT buşı “hiddetli. meñze. +daş/+deş: KT: kadaş. TT erdem. görücü. taşıt. eliglik “eldiven” < elig . satıġçı “satıcı. TT yağmur 10. ayaklı. beraber yapmak” < al-.“tatlılaşmak” < süçi. akım. TT alış-veriş. -(X)g: KT aġrıġ “ağrı” < aġrı.“solmak” < oñ. TT bayı.“birlikte açmak” < aç-. bėril-. borç” < al-. turuk. emle. -Ir-(I): KT süçir.“and içmek” < and.“avuçlamak” < adut “avuç”. kėŋür“genişletmek < kėŋü7.“yaymak”. oyna2.“ağrımak”. murdar” < arıġ. yöntem. TT: kardeşçe. TT kardeş < karındaş. gündem. 2. yeşil. tutkun (Türkiye Türkçesinde ek ünsüz uyumuna uyar) 5. emgeksiz “zahmetsiz” < emgek “zahmet”. meslekdaş. 2. okluk”. bölük. aldır-. -(U)t: KT basut “yardım. güçlen-. danışma” < kėñe“danışmak”. +(X)k-: KT andık. asıġlıġ “faydalı” < asıġ “fayda”. şaşkın. yoldan çıkmak”.“kararmak” < kara. 4. azılı” < az. ziyade” < art-. yoldan çıkarmak” < az. sarġar. urunç “rüşvet” < ur-. uktur. 2. -mUr: KT tamur “damar. onar. yanut “karşılık. miŋer “biner”. kızmak. tutuş 14. TT açtır-.“hiddetlenmek. TT gider-. ardıl 10. oğlak. +çı/+çi: KT: aġıçı “hazinedar”. Eylemden Eylem Türeten Ekler 1. görüş-. temize çıkarmak. yaġmur “yağmur” < yaġ-. öli. bitmek. TT başlık. 5. +ça/+çe: KT: barça.“ayrılmak” < adır-. yazı 7. işçi. 8. 6. TT ağrı. temizlet-.“zahmet çekmek” < emgek. topaç. başla-. bedük “büyük” < bedü-. -(X)ndI: KT akındı “akan (su)” < ak-. TT dertlen-.

Atabetü’l-Hakayık. A Functional Approach to the Lexicon. Aysu. İstanbul 1943 Mansuroğlu. Arat. Carl. Ankara 1943. 1982. Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Part 2 1984. TDK yay. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Suat. XLVII. Mahmud Yügneki.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 39 Yararlanılan Kaynaklar Ata. s. Kutadgu Bilig. Tıpkıbasım I. Metin. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Vol. Mısır Nüshası. Endeks. Compendium of the Turkic Dialects I. Vol. İstanbul 1943. Ankara 2004. 141-182. İstanbul 1942. -----------. Clauson. pp. Ankara 1979. Tıpkıbasım III. Dankoff. Karahanlı Türkçesi Grameri. ------------. Ankara 1979(Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). ------------. Leiden-Boston 2004. II. Divanü Lugati-it-Türk. Fergana Nüshası. Ünlü. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. ------------. “The Turkish Yarkand Dokuments”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. I-II. TDK. Besim. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Kutadgu Bilig. Reşit Rahmeti. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2). TDK. Old Turkic Word Formation. Wiesbaden 1991. Gerard. Necmettin.. Viyana Nüshası. TDK Yayınları. Tıpkıbasım III. Abdullah. III. I. Ankara 2004. Oxford 1972. Leiden-Boston 2004. James Kelly. Kutadgu Bilig. 260-301 Hacıeminoğlu. IV. Erdal. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.) Atalay. Ankara 1943 Brockelmann. Giriş-Metin-İnceme. University of London. (Çev. Ünite . Tarihi Türk Şiveleri. A Grammar of Old Turkic. Ankara 2004. Ankara 2004. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.2. Harvard University. TDK. Ankara 2003. Leiden 1954. Marcel. Kutadgu Bilig.. s. Edib Ahmed b. Robert.Analitik Dizin. Mehmet Akalın). Ankara 1992. “Karahanlıca”. Kök. 5 . Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Yayımlanmamış Doktora Tezi. TDK yay. Mecdut.

Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç . Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Sontakıları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabileceksiniz.3 Amaçlarımız XI-XIII. İsim çekim eklerini tanıyacak. Bütün sayı sözcüklerini kavrayacak. Zamir türlerini ayırtedebilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Çokluk ekleri İyelik ekleri İsim Durum Ekleri Asıl Sayılar Sıra Sayıları Topluluk Sayıları • • • • • Kişi Zamirleri İşaret Zamirleri Zarf Sontakı Bağlaç İçindekiler • • • • • İSİM ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ZARFLAR SONTAKILAR BAĞLAÇLAR XI-XIII.

32/7b3=16:78).. Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar.. 24. ölüg+ler “ölüler” (KB 4512). kendimiz” (KB 4909. ıt+laka “itlere” (DLT I 483)... 37/58b1=49:7). at+laka “atlara”. 222. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” (KB 4913). AH 89. 1589. küç+i “gücü” (DLT II 13). 1552.. 90) Og(u)l+an “oğullar” (KB 462. baş+lar (DLT I 397). 3.. söz+i “sözü”(AH 125).. 29/4b1=8:44) DLT’de bir yerde geçen kan+ıġ “(senin) kanın” sözcüğünde iyelik ekini +g biçiminde buluruz. 26/10a3=4:135) DLT’de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara” (DLT II 54). Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. közleri+ŋiz “gözleriniz”(KTer. babam” (DLT III 212. köŋ(ü)l+üŋ “gönlün”(KB 1109). söz+üŋ “sözün” (AH 430). . köŋ(ü)l+i “gönlü”(KTer. İyelik ekleri şunlardır: 1. babası” (DLT. DLT I 208) İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri. hısım.). öz+ümiz “özümüz. baban” (KB 651.).. 462. KB 663. kuş+uŋ “kuşun”(KB 6368). 1166. 111.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç İSİM İsim Çekim Ekleri Çokluk Ekleri +lAr Orhon Türkçesinden beri ençok kullanılan çokluk eki +lar/+ler’dir. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”(KTer. DLT I 85. II 311. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam.. 31/11b3=19:28). 5841) 2. şüpheniz” (KTer. at+ımız “atımız” (DLT 328). barça+sı “hepsi. akrabalar’ (KTer. KB 1166. Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir. yaġuk+lar ‘yakınlar. KTer. 34/27a3=37:87).. köŋül+ler “gönüller” (KB 6484).. sezinçi+ŋiz “zannınız. KB 110. 1184.... köz+üm “gözüm” (DLT I 46. 1. +An Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek. Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür: Er+en “adamlar” (KB 234..) idi+m “Tanrım” (KB 5. köz+ler (DLT I 105). bütünü” (KB 5945). Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan.. 2.).

343. 67). 453:16...). 175. 2876. aş+ka “aşa” (DLT I 227). 2510. kitab+ı “kitabı” (AH B 77. evleri+n “evlerini” (DLT I 231) 4) +ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek. yalŋuk+uŋ “insanın” (DLT III. 3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3. begnig) rastlandığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. Bu çalışmada ayrıca Yarkend’de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de –g’li biçimlere (yernig.). Bulletin of the School of Oriental and African Studies. iş+i “işi”(KB 2777).42 XI-XIII. köŋül+ni “gönülü” (DLT II 243. 385). kişi+niŋ “kişinin” (DLT I 44. kün+leri “günleri” (KTer. gibi. ataŋ+nı “babanı” (K 1569)..... 152). iş+leri “işleri” (KTer. meŋiziŋ+i “benzini”(KB 4455.. at+ka “ata” (DLT I 35. 185. evi+n “evini” (DLT I 283. XLVII. Part 2 1984. Yüzyıllar Türk Dili 3. KB 163. ölüm+nüŋ “ölümün” (KB 1476. köŋül+ke “gönüle” (KB 11). kul+nuŋ “kulun” (KB 1919. köŋlüm+i “gönlümü” (KB 47. 67): kimnig “kimin”(182:14) V. Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT’de +nIg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. Yönelme Durumu (Verme. Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır. Marcel Erdal’ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki. University of London. Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri’nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları” (DLT I 248). söz+ni “sözü” (KB 153.. Belirtme Durumu (Yükleme. yemeği” (DLT I. 53. 221:12 V. Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır. 6206).. 4. KB 1551. 81). 209.). 3182). başı+n “başını” (DLT II24).. künüg (künnüg ?) “günün” kölnig “gölün” 308:16V.. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge’dir. yagı+nıŋ “düşmanın” (KB 2329. at+ıġ ‘atı’ (KB 2401) kişi+g “kişiyi”(KB 163. Tamlayan Durumu (İlgi. Compendium of Turkic Dialect I... Compendium of Turkic Dialect I. 5021. Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. 2. söz+niŋ “sözün”(AH 488).. 1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı. 5686. 28/40a2=7:163) Baş “baş” sözcüğünü iyelik ekleriyle çekimleyiniz. 175. Vol. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). s. Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır. ünsüzlerden sonra da çoğunlukla +(n)Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz: ana+nıŋ “annenin” (KB 5158). Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır.) 2) +nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki. kaz+ka (DLT II. 34/7a3=36:40). kim+iŋ “kimin” (DLT I 440). s. +lArI(n+): 3. söz+üg “sözü”(AH 151. ABC 465). tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır: adı+n “adını” (KB 2554). ay+nı “ayı” (KTer.. Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır: ‘The Turkish Yarkand Dokuments’. Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde gelmiş örneklerinin sayısı azdır. 181)~ kaz+ġa “kaza” (DLT I 254) . az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır..). bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır: baş+ı “başı”(KB 2420.). s. 6229). ek almaz. Karahanlı Türkçesi’nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır. sözi+ni “sözünü KB 2504.. 2113).. 6068)..). 264 3.). 1 İsim Durum Ekleri 1. +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır. av+ka “ava” (DLT I. vd. 93). 30/90a1=16:108.). 550:8 V..

yazukta tıdın. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104). başı+ŋa “başına” (DLT II 233.“(bir şeyi)mümkün olduğu kadar çok yapmak” (DLT I 44). tılda çık. 5802). katılmazda aşnu “katılmadan. 159). tilin+din “dilinden” (AH 142. küç+ün “zorla.. kapuġ+dın “kapıdan” (KB 5967). gibi. Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki. köz+den “gözden” (DLT III. yol+da “yolda” (KTer. d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka” (DLT III 151:19). kış+ın “kışın” (DLT III. köŋülçe yorı. 439. .“elle göstermek” (DLT I 82). Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tin’dir: cān+dın “candan” (KB 1115). (çıkmak)” (DLT I I 234).. şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı” (KB 4768).“sol taraftan gelmek” (KB 1392). 145. Vasıta Durumu (Araç. 27/27b1=5:12). Bulunma Durumu (Kalma. göre: uġança telim kıl. kut+un tiril. Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki. Ayrılma Durumu (Çıkma.. 3150.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 43 1. 8.“hemen gelmek” (KB 5408). b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın” (DLT I. terk ödün kel.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392) c) kança. 1413. Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)n’dir: a) aracıyla. özüm+ke “özüme” (KB 1175). kadaşıŋ+a “kardeşine” (KB 4976). Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur: a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru” (DLT II 83). İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır: meniŋde basa “benden sonra” (KB 1092. vb. aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle.). kelmişiŋde berü “geldiğinden beri” (KB 3364). zorbalıkla’ (KTer.). dönüşten önce” (KB 1304). 178). kirmişçe bol..“dilden çıkmak” (DLT III 161). 146). yıġaç+dın “ağaçtan” (KTer.). 32/21a1=28:30). köz+ün bakış. 27/53b1=5:48). 29/39a1=9:53). +ŋa/+ŋe biçimindedir: atası+ŋa “atasına. babasına” (DLT II 120.“günahtan sıyrılmak” (KB 1380). vb. bir kez). 278). işi+ŋe “işine” (KB 430.“gönlünün istediği gibi yürümek” (KB 5276).. b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü” (KB 5319).“gözle bakışmak” (DLT I 183). kızda kızrak “kıttan daha kıt” (AH 444). yay+ġaru “bahara doğru” (DLT III. ve 2. 234. seniŋde adın “senden başka” (KB 1151). DLT’de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır: yèr+den “yerden” (DLT I 525). ölümde basa “ölümden sonra” (KB 5416).). özi+ŋe “özüne” (KTer. kapuġ+da “kapıda” (KB 595. 3. çıkma ve menşe ifade eder : yerde kop.3. +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür: közüm+e “gözüme” (DLT I 172). 366). yaşı+ŋa “yaşına” (KB 440. baş+ta “başta”.. seniŋde oza “senden önce” (KB 1236)..“mutlulukla yaşamak” (KB 1251. 38/31a2=59:22) 6. yol+dın “yoldan” (DLT I 78). az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır: a) Ayrılma. barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur. Ünite . 4. at+tan “attan” (DLT I 94. 23/2b1=27:92). oŋça kel. işim+e “işime”. Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır. Teŋri+gerü “Tanrıya doğru” (DLT III 251). 5. b) yön bidirir ve ‘tarafından’ anlamı katar: solça kel.. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır. 285). tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” (KTer. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. farklı eylemlerle ve farklı yapılarda 40 defa). anıŋda öndin “ondan önce” (KTer.“yerden kopmak. a) kadar. c) Bütünün parçasını gösterir: miŋindä bir “binde bir” (AH 204). bu künde naru “bu günden itibaren” (KB 4849).“girmiş gibi olmak” (DLT I 251). 7.

miŋer “biner” (KB 3421) DLT’de bir sayısına gelen +In vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını vermektedir.. KTer. Bu sayıyla ilgili Kaşgarlı Mahmud şu açıklamayı yapmaktadır: “yigirme: yirmi. Sekiz kere on demektir..) .). KB 16... 486). olar+nıŋ (KB 32..) biz+ni (DLT I 94. ėkinç “ikinci” (KB 132). KB 30. 2.) sen+iŋ (DLT I 76...KB 4931. miŋ “bin”. (KB 343). +(X)nçI ekleri getirilerek elde edilir: birinç “birinci” (DLT III. Sayılar ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ Kişi Zamirleri Tekil Kişi Zamirleri: men.. KTer.. 25/222=3:159.) seni (DLT I 36. siler+niŋ (KTer.. törtünç “dördüncü” (DLT III..44 XI-XIII. iç+re “içeriye. 132).. 25/1a2=3:19).. III 370. 373..). 373).Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye Türkçesinden çok da farklı değildir. AH 286). 46. 25&14b2=3:147. Aslı sekiz on’dur. üç+egü “her üçü” (KB 802). 449).. Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”. 452. 37. 79. 48). ėv “ev” sözcüğünü Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle çekimleyiniz. biz+niŋ (DLT I 46) siz+iŋ (DLT I 376. yėti ~ yėtti.. sen. 40.. anlar/olar Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ men+iŋ (DLT I 26.. KB 4835. 87. ėkinçi “ikinci” (KB 788). 49. İki kelime birleştirilmiştir (DLT 1 437). altmış. üçünç “üçüncü” (KB 267).. tümen “on bin”. sėkkiz ~ sėkiz.. yigirme...... c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya” (DLT I 424).. İki kelime birleştirilmiştir. Bu asıl sayıların dışında seksen ve doksan sayıları için Kaşgarlı Mahmud’un eserinde şu bilgiler verilir: “seksün: seksen. on. KTer. 132). Toksun: Doksan. ottuz... 266. 159... AH 5. 106.... KB 47. tapa+ru “-a/-e doğru” (KB 521.. 26/51b1=4:84. Yüzyıllar Türk Dili b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri” (DLT I 361. 113). Aslı tokuz on’dur. 2 Yigirme sayısıyla ilgili tek veri DLT’de geçmektedir. AH 166. 13. 25/18a3=3:154. kırk. KTer. tört.KB 39.. iki. Belirtme Durumu: +nI meni (DLT I 53.. üç. 5340. KB 9. bėş. 260. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. KTr.. 4. 25/29a1=3:200. II 55. Dokuz kere on demektir.) anıŋ (DLT I 27. bėşinç “beşinci” (DLT III 449).). 125. 25/27b3=3:184) anı (DLT I 27. AH 198.. 37/57b3=49:7) anlar+nıŋ (KTer.AH 42. KTer. Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç.) biz+iŋ (DLT I 341.. ellig. AH 57.. AH 8. 3099. berü “beri” (DLT I35.. Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin olur. 27/38b1=5:28. KTer. yėgirminç “yirminci” (DLT I. KB 84. yüz. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer “birer” (KB 1014).. 113... siz/sizler/siler. tokkuz ~ tokuz. 166. onunç “onuncu” (DLT I.. 122.. damlaya damlaya göl olur” (DLT II. üç+egün “her üçü” (KB 1664). içinde” (KB 2791. Karahanlı Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir: Bir. 5830. 1. 360). Yigirmi dahi denir” (DLT III... II 133).. 3.

AH 175.) siz+ke (KTer..)... Bu yapının.. 25/4a1=3:128..). 82. KTer. sen+din (KTer... 367.) anıŋ+da naru “ondan öteye” (KB 266... 489.... 1445.. bana göre” (KB 6580) ança “ona göre” (DLT I 63......KTer... KTer...) mun+dın (KB 476. 154.....) Vasıta Durumu: +(X)n anın “onunla” (DLT I 155.. seniŋ+de turur “sendedir” (KB 4877. Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig’de görülmektedir: meniŋ+de turur “bendendir” (KB 4877)... kimiŋ+de bol..). 27/15b1=4:176.. KTer.).) sen+de (DLT III.) aŋar “ona doğru” (DLT I 35. 27/51a2=5:44..... 186. anlar+nı (KTer.) seniŋ+de (KB 1151. anıŋ+da bolur “ondan olur” (KB 2888). 319.. 19. KTer... 26/33a1=4:61. KB 83.) biz+din (KTer..... KTer.129. 60.. AH 244..) Bulunma Durumu: +da/+de men+de (DLT I 420.). seniŋ+de bar “sende var” (KB 362)... 25/1b23=3:120... 26/31b1=4:60... 379.... meniŋ+de bar “bende var” (KB 4864).) siz+de (DLT I 407..) Eşitlik Durumu: +çA mençe “bence.) meniŋ+de basa “benden sonra” (KB 1092.. 24. 88.. 25/18b3=3:154.... 26/22b3=4:47.. ... 26/27a1=4:55. 25. siler+ke (KB 4864..) sen+den (DLT I 529.... 23.... 3305. 31/7a1=19:10.. biziŋ+de (KB 2699... 7. KTer..) Yön Gösterme Durumu: maŋar “bana doğru” (KTer. KB 381.. AH 39.. 285.. KTer. 25/8a3=3:137..) meniŋ+de kidin “benden sonra” (KB 1217. bular+dın (KB 2423. 1632... 62.. men+din (DLT I 20.. 3150. KTer..) saŋa (KB 8. siler+ni (KTer.). KB 5343..3... 5339..... KB 128.. 3738......) andın (DLT I 60. KTer. 28/43a3=7:168. 30/763=16:86) olar+nı (KB 62.KB 259. KTer.. 484... KTer. KTer.KTer.)..) anıŋ+da adın “ondan başka” (KB 1280) anıŋ+da basa “ondan sonra” (KB 132. 27/38b1=5:28. bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır.... KB 395....) saŋar “sana doğru” (KB 29. anda (DLT I 109.. 147. 25/16a1-2=3:152).. 29/33b3=9:43..örneklerin çoğu ayrılma durumu işlevindedir) seniŋ+din (KB 6. 25/13a3=3:145. 1230.... 25/3b3=3:128...) .. 48.. 4350. 5244). Ayrılma Durumu: +dIn.. 2734. bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır. 6124.. Ünite .) Yönelme Durumu: maŋa (KB 29. olarda (KB 2940.) Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir: meniŋ+din (KB 61. 33/48b1-2=34:31.... 2495.. 1277.KTer. 5.. IIII 178. KTer.).. 812.) aŋa (KB 1376. KB 2. 25/27a3=3:183...) biz+ke (DLT I 24. 20. 188.. 6408.. 3165....... 1931.. KTer.. 391.... 2571b3=3:120. 600. 357... olar+ıġ (KB 259...) Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır. men+den (DLT I 40)..Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 45 siz+ni (KTer.“kimden olmak”(KB 2006)...... 28/16a2=7:134) olar+dın (KB 269. 37/56b3=49:6) olar+ka (KB 2433.. 25/16a1=3:152.

18) Üstün < üst+tin “üstte.). Tamlayan Durumu: bular+nıŋ (KB 3590. Kayuda.. +rA. 549. tünle “geceleyin”. aşağıya doğru” (DLT I. munıŋ (KB 390.. 266. 1836) 4. 28/81a1=8:31). 8) Kėdin < *kė+din “arkada...) Eşitlik Durumu: munça (KB 96. .. +rA. ol. bular+da (KB 131. bular+ıġ (KB 2929. Bunun için +A. +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır..).. bular. 245.. 137. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öŋdün < öŋ+dün “önde. 4174. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır: 1.. +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte. ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır: munıŋ+da basa “bundan sonra” (KB 4376. 4337. 137) Astın < *as+tın “altta” Ne altın ne üstün ne otru orun “Ne altta.. 727.). ne üstte. 2072. 25) Altın < *alt+tın “altta” Bularda en altın bu yalçık yorır “bunların en altında bu ay dolaşır (KB. önde ve arkada olan sensin” (KB.) Bulunma Durumu: munda (KB 153. dışarıda” Tamġa suvı taşra çıkıp taġıġ öter “bu suyun kolu dışarıya çıkarak dağı geçer” (DLT I.. sonra” Er kėdin kaldı “Adam geri kaldı” (DLT II. 26/88a2=4:29) Men kişi adılını isim durumu çekim ekleriyle çekimleyiniz 3 ZARFLAR Yer Zarfları Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştur. ön tarafta” kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce. kışın “kışın”. +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye. beriye.. tün “gece”. 486) Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. +DA. 729.KTer.).. Aşağıdaki örneklerde ek.) Belirtme Durumu: munı (KB 107. Zaman Zarfları . .. 4375. 4439) munuŋ+da naru “bundan öte” (KB 4070) Yönelme Durumu: bular+ka (KB 61.. 301) Kanda erdiŋ “Neredeydin” (DLT I. +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda. 424) Berü < *ber+rü “beri. kidin “sonra”. ne karşı tarafta (KB.46 XI-XIII. munuŋ (KB 1646. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır.). bular+nı (KB 1429. 126) Taşra < *taş+ra “dışarı. KTer. yukarıda” Ukuş ornı üstün meŋede-turur “anlayışın yeri yukarıdadır” (KB...) Yön Gösterme Durumu: muŋar “ buna doğru” (KB 19.... beride” evindin turup çıktı keldi berü “evinden çıkıp beri geldi” (KB. 74) 5.. 418) 3. Yüzyıllar Türk Dili İşaret Adılları Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu.. +(A)rU. Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır” (KB.. +DIn. nereye” Kança bardıŋ ey oġul “ey oğul nereye gittin” (DLT I. +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar Asra < *ast+ra “aşağıda. kün “gün” kündüz “gündüz”. 907. yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı” 2.

172) Durum Zarfları Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. çok”. Artuk “fazla. az “az”. bedük “büyük”.114) Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 47 Emdi: Bu zaman zarfı DLT’de çok kullanılmıştır. 172) Üküş: Bu er ol üküş katurkan “Bu adam çok sevinen. Artuk: İlig buştı artuk kararttı meŋiz “hükümdar öfkelendi benzini çok kararttı” (KB 629) Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle” (KB. telim “çok”. yavaş” Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım” (DLT III. Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir. Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir” (DLT III. Tünle bile bastımız “Geceleyin bastık” (DLT I. Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap” (KB. Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim” (DLT I. üküş “çok”. Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı (KB. köp “çok”. sakin biçimde sevin” (DLT III. tükel “bütün. sert. rahat.3. 339) Katıġ “katı. çabucak” Terkin kel “çabuk gel” (DLT I. 113. 5793) Tün le: Az kullanılan bir zaman zarfıdır. Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. 200) Miktar Zarfları . 516) Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu” (DLT I. Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır. 100) Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz”biçimindeydi. 131) Çın “doğru. 361) Amul “sakin. Ünite . hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş” Akrun aŋar sevingil “ona yavaş. 952) Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır? Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz” (AH. gülen bir kişidir” (DLT I. Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur (DLT I. 441) Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir. gerçek” Çın aydıŋ “doğru söyledin” (DLT I. 159) Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT’de örneği vardır: Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur (DLT II. sağlam” Kudruġ katıġ tügdümiz “kuyruğu sıkı bağladık” Terk/terkin “çabuk. 434) Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT’de geçmektedir. 41) “Alper Tona öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek (böylece) öcünü aldı mı? Şimdi (onun ölüm acısıyla) yürek paralanıyor.

içre “içte. 485) SONTAKILAR 4 BAĞLAÇLAR Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. kalı “eğer”. 1093) Tamlayan durum ekini almış sözcüklerle kullanılan sontakıları örneklerle sıralayınız. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. I 429). iç tarafta”. 895) Azu: İki şeyi karşılaştırarak birbirine bağlayan bu bağlaç KB ve DLT’de görülmektedir. Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi” (DLT I 445) Bile. Ara “arasında”. Bile “ile. azu “yoksa. sözcük öbeklerini. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. kibi “gibi”. 40) Seniŋ üçün keldim “senin için geldim” (DLT I. tarz. birle “ile. Bu söz soŋında ayġıl “Bu sözün sonunda söyle” (DLT III. basa “sonra” gibi sözcükler. . gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Bile. Yüzyıllar Türk Dili Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır. üçün “için”. Apaŋ edgü bolsa bu begler özün “Eğer bu beylerin kendileri iyi olursa…” (KB. Birle: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler çok sayıda değildir. taparu “-e doğru”. Tilkü mü togdı azu böri mü “Tilkimi doğdu yoksa kurt mu?” (DLT. yön. mekan. 157) Ol meniŋ birle körüşdi “o benimle görüştü” (DLT II. Ara: Sadece Yalın durumla kullanılır: Kişi ara kirdim “İnsanlar arasına girdim” (DLT I. Örnekler daha çok KB ve DLT’de görülür: Buşaklık bile erke övke yavuz “hiddet ve öfke insan için fenadır”(KB. benzerlik. birlikte”. soŋ “sonra” adın “başka”. II 177) Apaŋ: Karahanlı Türkçesinden önce az sayıda kullanılan apaŋ bağlacı bu dönem metinlerinde daha çok görülür. 483) Soŋ: Yalın durumdaki sözcüklerle birlikte kullanılır. bile. 87) İçre: Bu sontakı da sadece yalın durumla kullanılır: Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. 76) Kibi: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kuşlar kibi uçtımız “kuşlar gibi uçtuk” (DLT I. 99) Üçün: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kamuġ kadġusu erdi ümmet üçün “Bütün kaygısı ümmet için” (KB. kaz takı kordayımı “kazımı ve kuğ kuşlarımı” (DLT.332) Takı: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler azdır. başkalık vb. içerisinde. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir.48 XI-XIII. Tükedi bu on tört bab içre sözi “Bu on dört bölüm içerisinde sözünü tamamladı” (AH. birlikte”. 357) Adın: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: On iki ükek ol bularda adın “Bunlardan başka on iki burç vardır” (KB 138) Basa: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: Usanma ölür sen meniŋde basa “Gafil olma benden sonra sen de öleceksin” (KB. Birle: Yalın ve tamlayan durumuyla birlikte kullanılır: kanı kan bile yumas “kanı kan ile yıkamaz ” (DLT III. takı “ve” apaŋ “eğer”.

tapa+ru “-a/-e doğru”. 2. Genetif): +Xŋ.Asıl Sayılar: Bir. beriye. +lArI(n+): erŋek+leri “parmakları” İsim Durum Ekleri 1. tümen “on bin”. baş+ı 4. nereye”. baban” 3. Ara “arasında”.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 49 Özet 1 İsim çekim eklerini tanımak İsim Çekim Ekleri Çokluk Eki: +lAr. iki. çın “doğru. ellig. hep” Sontakıları işleyiş bakımından tanıyıp açıklayabilmek Yalnız başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında çeşitli bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Lokatif): +da/ +de/+ta/+te: ev+de “evde” 6. Yer Zarfları: +A. Bulunma Durumu (Kalma. oŋça kel. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: solça kel. bile. közüm+e “gözüme”. Belirtme Durumu (Yükleme. Miktar Zarfları: Bu dönem eserlerinde kullanılan miktar zarfları şunlardır: Artuk “fazla. terk/terkin “çabuk. üçün “için”. bėş. babam” 2. ön tarafta”. Akuzatif): +nı/+ni. ottuz. Durum Zarfları: Karahanlı Türkçesinde oldukça çok sayıda durum zarfı vardır: Akru/akrun “yavaş”. yemeği”. berü “beri. basa “sonra” gibi sözcükler. on. Vasıta Durumu (Araç. çabucak” 4. içerisinde. yukarıda” kança “nereye. sėkkiz ~ sėkiz. Tamlayan Durumu (İlgi. miŋer “biner” 4. üçünç “üçüncü” 3. Instrumental): +(X)n: el(i) g+in emle. amul “sakin. kėdin “arkada. sen. gerçek”. Üleştirme Sayıları: birer “birer”. azu “yoksa. kırk. dışarıda”. kidin “sonra”. üç+egün “her üçü” (KB 1664). 3 Zamir türlerini öğrenmek 1. 4 5 2 6 . taparu “-e doğru”. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. yavaş”. takı “ve” apaŋ “eğer”. Yalın Durumu: Eksizdir 2. rahat. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. içre “içte. +ra/+re: yaġı+ġaru “düşmana doğru”. +çA ve +In ekleriyle kurulan sözcükler yer zarfı olarak kullanılır: Üze “üstte. ol. kün “gün” kündüz “gündüz”. sonra”. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” 2. Ablatif): +da/+de. tünle “geceleyin”. anlar/olar 2. +A. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz” 3. İşaret Adılları: bu. iç tarafta”. +(A)rU. kanda “nerede”. birle “ile. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır. +ŋa/+ŋe : av+ka “ava”. yigirme. üç. kışın “kışın”. yerde kop“yerden kopmak. Yönelme Durumu (Verme. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). tükel “bütün. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılan sözcüklerdir. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. astın “altta. kalı “eğer”. üküş “çok”. ay+nı “ayı”. yėti ~ yėtti. bedük “büyük”. taşra “dışarı. +DIn. telim “çok”. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. adı+n “adını”. bular. üç+egü “her üçü”. +rA. kibi “gibi”. öŋdün “önde. aşağıda” üstün “üstte. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). Zaman Zarfları: Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. kayuda. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir.“elle göstermek” 8. 3. katıġ “katı. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. (çıkmak)” 7. Bile “ile. Sıra Sayıları: birinç “birinci”. +ru/rü. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyıp ve açıklayabilmek Eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. soŋ “sonra” adın “başka”. sözcük öbeklerini.3. kayda. Ünite . sağlam”. miŋ “bin”. +DA. babası” 1. aşağıya doğru”. Kişi Zamirleri: Tekil Kişi Zamirleri: men. yüz. +Xg/+Xġ +In. birlikte”. Topluluk Sayıları: bir+egü “her birisi”. +An: İyelik Ekleri: 1. taş+ra “dışarıya” Bütün sayı sözcüklerini kavramak Sayılar 1. babasına” 5. tün “gece”. beride” 2.Ayrılma Durumu (Çıkma. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilmek Zarflar 1. köp “çok”. +dın/+din/+tın/+tin: kapuġ+dın “kapıdan”. altın. siz/sizler/siler.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392 9. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. asra “aşağıda. +(n)Xŋ: ana+nıŋ “annenin” 3. birlikte”. çok”. tokkuz ~ tokuz. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. +ı/+i: aş+ıġ “aşı. az “az”. sert. yukarıda”. tört.ėkinç “ikinci”. atası+ŋa “atasına. altmış.

birle b. b. anıŋ 7. yanı sıra +da/+de kullanılır. ara c. taşra 8. Erdem üze tügülür d. andın c. c. ara 9. İdimni ögermen e. Eşitlik durumu eki +çA’dır e. üçegü e. üze b. birer d. közin e. Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. başı b. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yer zarfı değildir? a. yön gösterme durumuyla çekilmiştir? a. anda b. Aşağıdaki sontakılardan hangisi hem yalın hem de tamlayan durumu ekleriyle birlikte kullanılır? a. Bu kaşım tügüki 2. basa d. astın c. Aşağıdakilerin hangisinde topluluk sayısı vardır? a. birle c. 4. Asıl ek +DIn’dır. Yönelme durumu eki +ka/+ke. kitabı 3. Yön gösterme durumu için sadece +ra. emdi e. Vasıta durumu eki +(X)n’dır 5. bile . Telim körmişim bar tegimsiz kişi d. Bu ay toġsa aşnu idi az toġar c. Aşağıda koyu renkli sözcüklerin hangisinde 1. yegirmi 6. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde belirtme durumu eki yoktur? a. birinç b. Aşağıdakilerin hangisinde işaret zamiri. +rü ekleri kullanılır d. anı e. Karahanlı Türkçesindeki ayrılma durumu eki ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. +a. üstün d. adın d. Aşağıdakilerden hangisi hem sontakı hem de bağlaç olarak kullanılmıştır? a. Bu er ol üküş katurġan e. kibi e. evni d. +e ve +ŋa/+ŋe’dir c. b. Tamlayan durumu eki +(n)Xŋ’nın yanı sıra +nIg biçimi de vardır. üçün b. Ayrılma durumu eki +DA’dır. Ayrılma durumu eki +DAn’dır. e. kibi e. aŋar d. Sözüm munda kalur b. elgiŋ c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. ikinçi c. yanısıra +da/+de de kullanılır. Ortak erden artuk almas b. Edip Ahmet atım c. Asıl ek +DAn’dır. +ġa/+ge.50 XI-XIII. d. +re ve +ru. Tün kün turup yıġlayu 10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı yoktur? a. Ayrılma durumu eki sadece +DIn’dır. tekil kişi iyelik eki yoktur? a.

II. c 2. Vol. Ankara 1992. Ankara 1943 Brockelmann. d 6. Metin. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar ve Bağlaçlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Divanü Lugati-it-Türk. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. +ı/i Yalın durumda genellikle +nı/+ni. I-II. +ru/rü. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Gerard. Ankara 2004. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Genetif): +Xŋ. 7. Suat. Leiden 1954. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. Yanıtınız yanlış ise “Topluluk Sayıları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tamlayan Durumu (İlgi. +ŋa/+ŋe biçimindedir: ėv+i+ŋe 5. III. Kutadgu Bilig. Marcel. TDK yay. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. Leiden-Boston 2004.Analitik Dizin. e 10. +a/+e ve +ka/+ke içiminde görülebilir: ėv+im+e 3. Atabetü’l-Hakayık. Ayrılma Durumu (Çıkma. TDK. ------------. +Xg/+Xġ +In. A Grammar of Old Turkic. +ra/+re: ėv +gerü Sıra Sizde 3 Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ: men+iŋ Belirtme Durumu: +nI: meni Bulunma Durumu: +da/+de: men+de Ayrılma Durumu: +dIn: men+din Yönelme Durumu: maŋa Yön Gösterme Durumu: maŋar Eşitlik Durumu: men+çe Sıra Sizde 4 Taparu: Ol meniŋ taparu keldi “o bana doğru geldi” Birlen: Ol meniŋ birlen körüşdi “O benimle görüştü” Üçün: Seniŋ üçün keldim “Senin için geldim” Yararlanılan Kaynaklar Ata. b 3. I. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: ėv +çe 9. Clauson. TDK yay. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Oxford 1972. Erdal. Old Turkic Word Formation. (Çev. c 7. Leiden-Boston 2004. Yanıtınız yanlış ise “Yer Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +A. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Carl. -------------. Akuzatif): +nı/+ni. Ünite . TDK Yayınları. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara 19792 Atalay. Ankara 2004. Yanıtınız yanlış ise “Miktar Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Instrumental): +(X)n: ėv +in 8. ------------. Yanıtınız yanlış ise “Belirtme Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. A Functional Approach to the Lexicon. İstanbul 2008. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +dın/+din/+tın/+tin: ėv +de . Aysu. Yanıtınız yanlış ise “İsim Durum Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bilgeoğuz Yayınları. Ankara 2003. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Compendium of the Turkic Dialects I. Yayımlanmamış Doktora Tezi. s. Arat. 141-182. 5 Nalbant. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. Vasıta Durumu (Araç. Mansuroğlu. Mehmet Akalın). Giriş-Metin-İnceme. Wiesbaden 1991. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 tekil kişi: baş+ım tekil kişi: baş+ıŋ tekil kişi: baş+ı çoğul kişi: baş+ımız çoğul kişi: baş+ıŋız çoğul kişi: baş+ları Sıra Sizde 2 Yalın Durum: Eksizdir. Harvard University.. kök ya da gövdeyle aynıdır. b 4. 1982.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 51 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. +(n)Xŋ: ėv+iŋ Belirtme Durumu (Yükleme. Besim. +ŋa/+ŋe : ėv+ke ve 2. Mahmud Yügneki. c 5. Dankoff. Tarihi Türk Şiveleri. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Hacıeminoğlu. Reşit Rahmeti. “Karahanlıca”.3. Mehmet Vefa. Ankara 1979. Ankara 1943. Lokatif): +da/+de/+ta/+te: ėv +de 6. Robert. Mecdut. +Xg/+Xġ kullanılır: ėv +ni üçüncü tekil kişi iyelik eki almış sözcüklerden sonra +In gelir: ėv +i+n Az da olsa +ı/i’nin de kullanıldığı görülür: ėv +i Yönelme Durumu (Verme. Bulunma Durumu (Kalma. Endeks. James Kelly. Ünlü. Necmettin. d 8. a 9. Ablatif): +da/+de. c Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Ayrılma Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. IV. TDK. s. Edib Ahmed b. Karahanlı Türkçesi Grameri.

Sıfat-fiil eklerini. Yüzyıllar Türk Dili     Bu üniteyi tamamladıktan sonra Karahanlı Türkçesindeki. Fiil çekim eklerini. Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavrayacak ve açıklayabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız 4 XI-XIII. Zarf-fiil eklerini. Birleşik Fiiller . Sıfat-Fiiller. Zarf-Fiiller.XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Fiil Çekim Ekleri • Birleşik Fiil çekimleri • Sıfat-fiiller • Zarf-fiiller • Birleşik Fiiller İçindekiler • • • • FİİL SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR) ZARF-FİİLLER BİRLEŞİK FİİLLER Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiiller.

1752... 34/24a1=37:32). Uygur ve Türkiye Türkçesinde olduğu gibi fiil çekimlerinde farklı tipte kişi ekleri kullanılmaktadır. kir-dük (DLT II 61). Tekil Kişi: {-DXm} ekiyle kurulur: ba-dım “bağladım” (KB 5899). 25/27b1=3:183).. Birleşik Fiiller FİİL Karahanlı Türkçesinde Orhon. 34/69b3=38:63). 34/32a1=37:108. bar-dımız “gittik” (DLT I 327). DLT I 36. 1586. Çoğul kişi: -DI(lAr) ekiyle kurulur: bol-dılar “oldular” (KB 6476. Belirli Geçmiş Zaman (Bilinen Geçmiş Zaman): Bu zamandaki fiillerin çekiminde iyelik eki kaynaklı kişi ekleri kullanılır. ay-dımız “söyledik” (KTer. Çoğul Kişi: {-DXmXz} ekiyle kurulur: aç-tımız “açtık” (DLT III 235)..). Kuran Tercümesi’nde 3. 391. 85.... Çoğul Kişi: {-DXŋXz} ekiyle kurulur: ay-dıŋız “söylediniz”(KTer. 63). bol-dum (KB 373. yaval-dımat “yavaşladı” (DLT I 397). bul-duŋ (KB... kişi çoğul ekinin /r/siz iki örneği mevcuttur: ay-dıla “söylediler”(KTer. Tekil Kişi: {-DI} ekiyle kurulur: bak-tı (KB 1572.. bol-duŋuz “oldunuz” (KTer.. tekil kişinin -mat/-met ekiyle genişletilmiş biçimi de vardır: kevil-dimet “zayıfladı” (DLT I. -ler ekiyle genişletilmiş biçim: kör-düŋüzler “gördünüz” (KTer.. 940) 3. 30/27b3=15:58.. Kuran Tercümesinde uyum dışı örnekler vardır: bol-dımız “olduk” (KTer.. 30/40b3=16:27) Fiil Çekim Ekleri . 45. bar-duk “gittik” (DLT II 62. Zarf-Fiiller. kod-tımız “koyduk” (KTer.) 2. 6492). yuvul-dımat “yuvarlandı” (DLT I 397) 1. kül-di (KB 6341).. 354. 36/70a1=43:79). 62.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.. Sıfat-Fiiller. keçür-düm “geçirdim” (KB 649. 2. bol-dı (KB 4.. kel-dük (DLT II 61.295).... 397). 63). bar-dı “gitti”(AH 202. 28/42a2=7:166).. biti-diŋ “yazdın” (KTer.). Bu dönem metinlerinde yer alan fiil çekimlerini sırasıyla açıklarken hangi tipte kişi eklerinin kullanıldığını da belirteceğiz. 25/11b1=3:143) 3. kur-duk (DLT II 61).). 1. 26/45b2=4:77). berküt-tiler “sağlamlaştırdılar” (KTer.). DLT II 33. Tekil Kişi: {-DXŋ} ekiyle kurulur: ay-dıŋ “söyledin”(KB 147. bar-dıŋız “gittiniz” (DLT II 47).) DLT’de /-DUk/ ekiyle kurulmuş Oğuzca biçimler de yer alır. tut-tumız “tuttuk” (KTer. kör-diler (KB 1057).. 3.. 35/86a2=41:23).

bu durumda araya -y. sėzik-er men “şüphelenirim” (DLT II 117) tur-ur men 2. kör-er siz (KTer.). 28/44a1=7: 149).). Tekil Kişi: ġay/-gey.. 28/2a1=7:123) 2.). 431).. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er+lar/ler ekiyle kurulur: sür-erler “sürerler” (KB 5344).).31/74b3=39:39). 5837). 27/56b3=5:52. küse-r men “isterim” (KB 363) . 5984).. DLT I 170. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır. Çoğul Kişi: ġay/-gey.. -ġa/-ge miz ekiyle kurulur: çıkar-ġay miz “çıkaracağız” (KTer. Tekil Kişi: {-mIş} ekiyle kurulur: al-mış (KB 5487).. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er mIz ekiyle kurulur: kork-ar mız “korkarız” (KTer. biti-r miz “yazarız” (KTer. DLT I 164). kadġur-ar sen “kaygılanırsın” (KB 1233). bil-gey sizler “bileceksiniz” (KTer. bil-geyler “bilecekler” (KTer. -ġa/-ge siz/sizler ekleriyle kurulur: ay-gay sizler “söyleyeceksiniz” (KTer. -ġa/-ge sen ekiyle kurulur: bul-ġa sen “bulacaksın” (KB 4553. al-urlar “alırlar” (KTer.. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er sen ekiyle kurulur: buz-ar sen “bozarsın” (KB 5746).. -ġa/-ge. kıl-ur mız “yaparız” (KB 4904. bol-mış “olmuş”(KB 257. 5736. 27/57a2=5:52. -ġu/-gü. 31/31a1=19:79) 2. kizlemiş sen (KB 6308) 3. Tekil Kişi: {-mIş men} ekiyle kurulur: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577) 2. kes-gey men “keseceğim”(KTer. 31/75a1=41:47). -ġa/-ge+lar/ler ekiyle kurulur: ay-ġaylar “söyleyecekler” (KTer. ay-ur mız “söyleriz” (KTer. okı-rlar “çağırırılar” (KB 5344) Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle kurulur: -ġay/-gey. bar-ġay “gidecek” (DLT II 66. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er siz/sizler ekiyle kurulur: kork-ar sizler “korkarsınız” (KTer. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır: 1. KB 1649) 1. 31/78a1=41:52) “görürsünüz”. AH 36). 37/40b1=48:20).. Tekil Kişi: ġay/-gey. tile-yür sen “istersin” (KTer. 1... yap-ar “örter” (DLT III 33.. 30/49b2=16:40.. Çoğul Kişi: ġay/-gey. 28/10a1=7:124) 2.. -ġa/-ge karışık olarak kullanıldığından ikisinin örneklerini birlikte göreceğiz: 1. al-ur sizler “alırsınız” (KTer. Tekil Kişi: ġay/-gey.. 36/74a3=43:89) “dururum” (KTer 31/12a3=19:30). -ġa/-ge men ekiyle kurulur: iç-gey men “içeceğim” (DLT I 492). bil-ge sizler “bileceksiniz” (KTer. bak-ar “bakar” (DLT I 102. Bunun dışında ünlü ile biten eylemlere -ur/-ür de eklenir..... 3. 28/10a1=7:123) 3.. iç-er “içer” (KB 73. ay-ur “söyler” (DLT I 52. Tekil Kişi: {-mIş sen} ekiyle kurulur: bekle-miş sen “beklemişsin” (KB 6308)..). al-ır men “alırım” (KB 6035).. kıl-ġa men “yapacağım”(KB 4956). Ünlü ile biten eylemlere çoğunlukla -r eki gelir. yazılur “açılır” (DLT III 78). Çoğul Kişi: ġay/-gey... DLT I 93) Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er eklerinin eylemlere ekleniş biçimlerinde belli bir kural yoktur.).. -ġa/-ge ekiyle kurulur: açıl-ġay “açılacak” (KB 358). 1627..).yardımcı sesi girer. ünde-yür sen “seslenirsin” (KB 35/74a1=41:5) 3. 29/173=9:24). 38/88b2=66:1)......) 3. kör-gey sen “göreceksin” (KTer. -ġay/-gey. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er men ekiyle kurulur: bak-ar men “bakarım” (DLT III 194).54 XI-XIII. bėr-geler “verecekler” (DLT I 243. bar-ur sen “gidersin” (AH 287. 36/69a3=43:77). ay-urlar “söylerler” (KB 73. Yüzyıllar Türk Dili Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki her zaman düz ünlülüdür... Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er ekiyle kurulur: at-ar “atar” (KB 28.. bayu-r “zenginleşir” (DLT III 274) 1.

.4 kez) 2. Zarf-Fiiller. 5883) Emir Kipi: Bütün kişileri ayrı eklerle kurulur. 1910. Tekil Kişi: -(A)yI(n) ekiyle kurulur: ay-ayın “söyleyeyim” (KB 196. bol-sa miz “olsak” (KTer. 5491. 198... -su/-sü.). Ünite ..). 26/68b2=4:102). Gelecek zaman olarak kullanıldığı örnekler çoğunlukla 3. KTer. iç-se sen “içsen” (KB 6148). at-ġalır “hemen atacak” (DLT II 20). Tekil Kişi: sa/-se sen ekiyle kurulur: bar-sa sen “gitsen” (DLT I 134)..).... bol! “ol”(KB 4. buz-sa mız “bozsak” (KB 4016). bar-ġalır “gitmek üzeredir” (KB 5976). 26/38a1=4::66). 683. 26/55a2=4:89).) 1. bar-ġalır men “hemen geleceğim” (DLT II 67). kol-sa sen “istesen” (KB (1450... Orhon ve Uygur Türkçesinde olduğu gibi farklı ekler kullanılır.. 196. ėşit-gil “işit” (KB 153.. 19. bol-ġıl (DLT I 64). 73. 29/41a1=9:57). 27/55a3=5:49). bil-gil “bil” (KTer.) iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle oluşmuş örnekler” kör-seŋ “görsen” (KTer..4. Tekil Kişi: -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”(KB 672... 513) bol-sunı “olsun” (KB 4957. ıd-ġıl “gönder” (KB 395). -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin” (AH166).). Çoğul Kişi: sa/-se+lar/ler ekiyle kurulur: bol-salar “olsalar” (KTer. kör-sü “görsün” (KB 104..). 3. bol-sun “olsun” (AH 492).. kıl-sunı “yapsın” (KB 5491).. AH 76). yė-gil “ye” (DLT I 88) ay! “söyle”(K 267.28/2b3=7:88). bol-saŋ “olsan” (KTer. Tekil Kişi: sa/-se men ekiyle kurulur. ur-sa mız “vursak” (KB 4016) 2. kal-ġalır “kalmak üzeredir” (KB 1074). beze-yin “süsleyeyim” (AH 43). 266).. bol-sa men “olsam” (KTer. katıl-ġu “katılacak” (KB 4316).) . 1.. Sıfat-Fiiller... Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem” (KB 5752). 513. ay-ayı “söyleyeyim” (KB 6581).). Karahanlı Türkçesinde ek artık tamamiyle –sa/-se biçimindedir. 26/18a3=4:43). 28/60a1=7:198). Karahanlı Türkçesinde bu gelecek zaman eklerinin dışında yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir.. Tekil Kişi: sa/-se ekiyle kurulur: aç-sa “açsa” (KB 1126. Çoğul Kişi: sa/-se miz ekiyle kurulur: biti-se miz “yazsak” (KTer.) 3.. kıl-sa siz “yapsanız” (KTer. Çoğul Kişi: sa/-se siz/sizler ekiyle kurulur: bil-se sizler “bilseniz” (KTer. Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesinde -sar/-ser ekiyle kurulan şart kipinin -sa/-se biçimi Uygur dönemine ait kimi tıp ve astroloji metinlerinde görülür. 30/553=16:54).. 26/41b2=4:73. kör! “gör” (KB 38. bak-sa “baksa” (DLT I 340) bil-se “bilse” (KB 329.).. 119. kör-süni “görsün” (KB 509.. 540. 58. Kişi eki olarak da her kişi için Türkiye Türkçesinde.. keç-gü turur “geçecek” (KB 5324). bul-salar “bulsalar” (KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. al-ġalır “almak üzeredir” (KB 1472). 26/87b3=4:128). 27/40a2=5:31) Kuran Tercümesinde az sayıdada olsa iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle yapılmış çekimlere rastlamaktayız: bol-sam “olsam” (KTer. AH 4. tüne-yi “geceyi geçireyim” (KB 6571).. 337. tekil kişiyledir: ay-ġu “söyleyecek” (KB 1011. sözle-seler “söyleseler”(KB 3426. Bu ek ortaç eki olduğundan daha çok bu işleviyle kullanılmıştır. 33/18a3=33:54) 3. bol-su “olsun” (KB 111. kir-sün “girsin” (DLT I 362). kör-se men “görsem” (KB 815). 25/20b3=1:156. öte-y (KB 1033) 2... 4939.. sızġur-ġalır “eritmek üzeredir” (DLT II 188). Tekil Kişi: -sun/-sün. 1.. kėlsün “gelsin” (DLT II 64) al-su “alsın” (AH 78). Birleşik Fiiller 55 -ġu/-gü eki daha az kullanılır. bul-sa siz “bulsanız” (KTer.. yaşur-sa siz “gizleseniz” (KTer. kör-gil “gör” (AH 99). KB 5582). kıl-su “yapsın” (KB 1555..

Çoğul Kişi: -(a)lım/-(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” (KB 3489. 572). 1 Birleşik fiil çekimleri er. Yüzyıllar Türk Dili 1. kılmaz ėrdiler “yapmazlardı” (KTer. ulanmış ėrdiŋ “bağlanmıştın” (KTer. 31/68a2=20:92) Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” (KB 5070). kir-elim “girelim” (KB 4975). sına-lım “sınayalım” (KB 4930) Kuran Tercümesinde -alıŋ biçimi de tesbit edilmiştir: kıl-alıŋ “yapalım” (KTer. ayttılar ėrdi “söyledilerdi” (KTer. Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” (KB 1089). kalġay ėrdi “kalacaktı” (KB 3656. 38/64b1=63:10).. Hikâye Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -DI+kişi eki ile oluşturulmuş ėr. bolġay ėrdim “olacaktım” (KTer. tut-uŋlar “tutunuz” (KB 4867). Çoğul Kişi: -sun/-sün. tuġar ėrdi “doğardı”. bu nedenle ilgili zamanın her kişi ekiyle çekimi bulunmamaktadır. Kuran Tercümesinde gelecek zamanın hikâye birleşik çekiminde farklı bir yapıyla karşılaşmaktayız: bolġaytı “olacaktı” (37/17b2=47:21) < bolġay ėrti kılġatı “yapacaktı”(36/4a3=42:8) < kılġa ėrti ölmegetiler “ölmeyeceklerdi” (25/21a2=3:156) < ölmegey erti Birleşik Fiil Çekimleri . Metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek” (KB 51) akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) küdezgü “korumak gerek” (KB 4526) küdezgü kerek “korumak gerek” (KB 2766. 6059). ögren-süler “öğrensinler” (KB 5554) Gereklilik Kipi: Gelecek Zaman eki olarak kullanılan -ġu/-gü (kerek) eki. gereklilik kipi olarak da kullanılır. 5964). bar-ıŋlar “gidiniz” (DLT II 45). bil-iŋ-ler “biliniz” (KTer. körmesünler “görmesinler” (KB 6600). tiler ėrdim “dilerdim” (KB 571. bil-iŋ “bilin” (KTer. okı-lım “çağıralım” (KB 3155). Bu tür zaman çekimleriyle ilgili örnekler metinlerde çok fazla yer almaz. 28/40a3=7:163) Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” (KB 3464).).yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. 28/86a2=8:40). 27/43a3=5:34. kıldım ėrdi “yaptımdı” (KB 1120).yardımcı fiilinin üzerine zaman ve kişi çekim eklerinin getirilmesiyle yapılır. bol-sunlar “olsunlar” (KB26/69a2=4:102). yaşa-ŋ “yaşayın” (KB 2302) 3.. 3765) tutġu “tutmak gerek” (KB 4120) yırak turġu “uzak durmak gerek” (AH 216) azılmaġu “yanılmamalı” (AH 216) Karahanlı Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan eklerin Türkiye Türkçesinde nasıl kullanıldıklarını karşılaştırarak hatırlayınız. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler” (KB 6600). 33/34a2=35:37) 2. iç-elim “içelim” (DLT I 142). 28/8b1=7:117) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş ėrdiŋ “yaratılmıştın” (KB 1242). Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” (DLT II 45).56 XI-XIII.

33/61b3=34:51) Rivayet Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -mIş+kişi eki almış ėr. bardıŋ ėrse “ulaştıysan” (KB 4100). yanılmaz bilgin bir yankıdır” (DLT III 380) bahıllık otalap oŋulmaz ig ol “ kıskançlık ilaçla geçmeyen bir hastalıktır” (AH 253) . doğan güneşi şimdi batar” (DLT II 128) bilür ol edibniŋ ne kim aymışı “o bilginin ne söylediğini bilir” (AH 502) Taŋrı öldürür tenlerni ölmişi vaktinde “Tanrı tenleri ölüm vaktinde öldürür” (KTer. bilür ėrseler “bilirlerse” (KTer. 30/50b1=16:41) Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” (KB 3886). -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili maŋa kelmişiŋde berü men bu kün “bana geldiğinden beri ben bugün” (KB 3364) ölüg bile koşuldı/ toġmış küni uş batar “ölü ile birleşti. 35/1a2=39:42) 3. hem sıfatın hem de eylemin özelliklerini taşıyabilirler. bolsa ėrdi “olsaydı” (KB 4920). Bu tür sözcüklerin fiilden türedikleri için zaman kavramı taşıdıkları. kalġu ėrse “kalacaksa” (4739) SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) Fiilden türeyen sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilirler. 1. Sıfat-Fiiller.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. Sadece kişi kavramı taşımazlar. Fiil+er+sA+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” (KB 790). -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli busuġdın çıkar teg çıkar üdsüzün “beklemediğin bir anda pusudan çıkar” (KB 4826) kaynar ügüz keçiksiz bolmas “coşkun su geçitsiz olmaz” (DLT I 390) 4. Ünite . bolsa ėrdiŋiz “olsaydınız” (KTer.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. kodmış ėrse “koymuşsa” (6594) Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” (KB 6097). olumsuzluk ekini aldıkları ve değişik çatılara girdiği görülür. körseler ėrdi “görselerdi” (KTer. Fiilin gösterdiği eylemi yapanı da gösterirler. Zarf-Fiiller. Birleşik Fiiller 57 Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi”(KB 425). 25/19a1=3:154).4. bulġu ėrse “bulacaksa” (KB 6566). bitimiş ėrse “yazmışsa” (KTer. -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki özi bilmedükin anıŋdın kolur “kendisi bilmediği için ondan sorar” (KB 1909) bolup toġmaduk teg yitip bardı cān “Ruh hiç doğmamış gibi kayboldu gitti” (KB 1522) biliglig ukuşluġ tidüküŋ üçün “bilgili ve akıllı dediğin için” (KB 3164) 2. bulur ėrse “bulursa” (KB 4137). bėrdiŋ ėrse “verdiysen” (KB 5232) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış ėrse “basmışsa” (KB 2884). Fiilin sıfat biçimi oldukları için hem adın. Fiil+ėr+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti tiler ėrmiş “dilermiş” (KB 469) Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” (KB 3478) Şart Birleşik Zaman: Rivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki alan ėr. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur özüm taplamaz neŋ biri yalġan ol “benim beğenmediğim şeylerden biri yalandır” (KB 848) yazmas atım yaġmur yaŋılmas bilge yaŋku “usta atıcı yağmurdur. 38/18b3=59:3). kolur ėrse “isterse” (KB 226).

tümleç. Cümlede çoğunlukla sözcükler arasında ilgi kurarlar. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: yıġaç bıçası neŋ “ağaç kesecek şey” (DLT I 13) otuŋ kesesi baldu “odun kesecek balta” (DLT I 14) ZARF-FİİLLER Eylemden türeyen ancak tümce içinde çoğunlukla belirteç görevi yapan sözcüklere zarffiil denir. her tam olan eksilir” (AH 199) Ol Taŋrı bilgen ol örtüglilerni “sır (örtülü) olan her şeyi Tanrı bilir” (KTer. -(I)p: Eklendiği eylemi yan tümceye bağlar. ol beg Teŋrige tapınġuluk erdi “Tanrıya tapmak onun hakkıydı”(DLT II 169) Hükm kılur Taŋrı bir işni kim erür kılġuluk kılınmış “Tanrı yapılması (yapmak için) bir işi emreder” (KTer. 1.” (AH 30) bardaçı er. o gün çağırır” (KTer. keldeçi er “giden gelen kişi” (DLT I 24) 11. Karahanlı Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi zarf-fiillerin sayısı fazladır. ‘ve’ bağlacı gibi kullanılmasının yanı sıra tümceye ‘-arak/-erek’ anlamı da katar.58 XI-XIII. Eylem çekimine girmedikleri için kişi ve kesin bir zaman kavramı taşımazlar. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili bu iç söz tutuġlı bütün çın kerek “Bu sırlara vakıf olana (vakıf olan herkese) itimat edilir” (KB 2676) aġırın uçuzun ukuġlı kerek “pahalısını. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili okıġan bitigen ukumaz munı “her okuyan yazan (okur-yazar) bunu anlayamaz” (KB-B 16) söz ukġan kerek bolsa hāzır cevāb “sözü anlayan ve hazır cevap biri olması gerekir” (KB 2648) ol küp ol süçikni açıtġan “o küp içine konan her tatlı şeyi daima acı hale getirir” (DLT I 154) bilig bilmegendin bir ança budun “halkın çoğu bilgisizlikten…” (AH 123) kamuġ tolġan irlür tükel eksiyür “her dolan azalır. Asıl eylemden önce gerçekleşmiş bir eylemi . -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili özin tutġuçı er tirildi kutun “kendisini tutan (kendine hakim olan insan) huzur içinde yaşar” (KB 4452) ögüngüçi üminde artatur “kendini öven donunu kirletir (kendini çok öven sınandığı zaman yapamayınca donunu kirletir” (DLT I 203) Kulak tutġıl ol kün ündeyür ündegüçi “kulak ver çağıran. ınanġu tayanġu kişi boldı kız “inanılacak güvenilecek kişi az” (KB 6467) oynaġu yėr “oynayacak yer” (DLT I 121) sökünç kėlgü yolnı ‘akıllık tıyur “sövme gelecek yolu cömertlik kapatır” (AH 232) 9. 37/81a1=50:41) 8. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir. sıkıntıya düşersem elimden tutacak olana…. -DAçI: Bu sıfat-fiil eki de gelecek zaman anlamı taşır. eklendiği eyleme -mak/mek ya da -mak/-mek için anlamı verir. kidin keldeçike özüm sözlegü “sözümü sonra geleceklere söyleyeceğim”(KB 192) elig tuttaçımka egirse muŋa “yarın derde. Bağlayıcı olma özellikleri bulunduğundan özne. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşan bu ek. anlayan (kimse) olmalıdır” (KB 2802) ol at suvarıġlı erdi “o atı sulayandı” (DLT II 257) bakıġlı okıġlı asıġ alsu tep “gören ve okuyan yaralansın diye” (AH 78) ol Taŋrı aldaġlı olarka “Tanrı ikiyüzlülüğün (aldatmanın) karşılığını aldatarak verendir” (KTer. 26/97a2=4:142) 7. Yüzyıllar Türk Dili 5. nesne oluşlarına rastlanmaz. 29/4b3=8:44) 10. ucuzunu tanıyan. 29/56a1=9:78) 6. burada ençok kullanılanlara yer verilecektir.

Asıl eylemin amacını ifade eder. kapuġ açtı çıktı kadaşın körüp “kapıyı açtı çıktı kardeşini görüp…(KB 3292) yılkı yazın atlanur/ otlap anın etlenür “yılkı ilkbaharda at haline gelir. Türkiye Türkçesinde -(y)Incaya kadar yapısıyla kullanılmaktadır. Zarf-Fiiller.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Türkiye Türkçesinde de Orhon ve Uygur Türkçesinde de işlek olarak yer alır. Fiilin tarzını gösterir. kılıç teprer erken yaġı tepremez “kılıç hareket ettiğinde düşman kımıldamaz” (KB 2144) ölüm tutmaz erken odun ay ilig “ey hükümdar. Günümüz Türkçesindeki biçimi -AlI’dır. -gAlI: Eklendiği fiile ‘-mak için’ anlamı katar. Orhon ve Uygur Türkçesinde –mAtI(n) biçiminde olan ek. -mAdIn: Yüklemin gösterdiği hareketin gerçekleştiği sırada. ölüm henüz yaklaşmadan uyan” (KB 1366) er barır erken kadıttı “adam giderken döndü” (DLT II 301) Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesindekileri karşılaştırınız. ukuşluġ ukupan küzetür anı “anlayışlı anlayarak onu korur” (KB 22) yay baruban erküzi/ aktı akın mundızı “bahar giderken erimiş olan karlar coşkun seller gibi aktı” (DLT I 96-8) ol anda yatıpan birür sanını “o orada yatarak canını verir” (AH 276) 8. “-dığında” anlamları katar. otlayarak etlenir” (DLT I 285) kereksiz sözini kömüp kizleyür “gereksiz sözü gömerek gizler” (AH 118) “işim tėp ınanıp sır ayma sakın “eşim deyip inanıp sırrını söyleme sakın” (AH 22) 2. Türkiye Türkçesindeki durumun aksine ünlü ile bitenlere eklendiğinde araya /y/ kaynaştırma ünsüzü girmez. aġırlayu tut sen asıġlıġ kişig “faydalı olan insana saygı göster” (KB 5539) vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek ve üstüne bir de sövme (küfür) alıp gitti” (AH 242) negüke bu anı ulaşu kınar “niçin bu (dünya) ona durmadan eziyet çektirir” (AH 446) 3. bunlardan hangilerinin bugün kullanıldığını belirleyiniz. Birleşik Fiiller 59 gösterir. Birleşik fiillerde tasviri fiili asıl fiile bağlama görevinde de kullanılan bu ek. -(X)pan: -(X)p’ın genişletilmiş biçimidir. yarın bolsa işiŋ kalur kılmadın “yarın olursa yapılmadan kalır (bugünün işini yarına bırakma yarın olduğunda yapılmadan kalır)” (KB 5503) kayu baġka tegse suv eksümedin “hangi bahçeye su eksilmeden ulaşırsa”(KB 1808) biligsiz ne aysa ayur ukmadın “bilgisiz ne söylerse anlamadan söyler” (AH 119) 7. bugün -madan/-meden olarak yer alır. Bu ek. ölümke basıkma kelir alġalı “ölümü yendim sanma seni almak için gelir” (KB 5145) ne iş tuş kadaşlar yüzin körgeli “eş dost ve kardeşlerinin yüzünü görmek için” (KB 4921) yakadakı yalġaġalı eligdeki ıçġınur “ yakadaki yalanırken eldeki kaybedilir” (DLT I 253) 5. asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen eylemi ve hareketi gösterir. -(y)I: Bu zarf-fiille oluşturulan biçimler. -A: -(y)I ile aynı anlam ve işlevde kullanılır. miŋ edgüg adakını tutġınça sen “Sen bin iyinin ayağını tutuncaya kadar” (KB 3806) elig tutġınça ot tut “el tutacağına ateş tut (kefil olacağına ateş tut)” (DLT II 292) suv körmeginçe etük tartma “suyu görmedikçe çizmeni çıkarma” (DLT III 426) 6.4. Bu özellik Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibidir. ekin eklendiği eylemin gösterdiği hareketin henüz gerçekleşmediğini ifade eder. -er/-mez erken: Eklendiği eyleme “-dığı zaman”. Sıfat-Fiiller. Ünite . -gInçA: Asıl eylemin gerçekleşeceği zamanın sınırını belirler. 2 . sakış birle adra tutar bilge büt “bilge kişi bunları hesaplayıp birbirinden ayırarak zapteder” (KB 4383) taŋ ata yortalım/ Budruç kanın irtelim “tan atarak (tan attığında) yürüyelim Budruç kanını isteyelim” (DLT III 356) 4.

“kefil olmak” (DLT II 292) Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil -A/-U/-I zarf-fiil eki almış asıl fiilin bar-.“kul etmek. iyi davranmak” (KB 5860) aġırlıġ tut.“çınlamak” (DLT III 357) böŋ et.: elig tut. gitmeye devam etmek” kite bardı künde üzüldi küçi “gücü hergün (biraz daha) azalmaya devam edip (sonunda) tükendi” (KB 247) kötrü bar. Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler Bu yapıdaki birleşik fiiller. bil-.“ağır bir şey düşürerek ses vermek” (DLT III 354) kar kur et.ve tut. gücü yetebilme anlamında fiiller oluştururlar .“itibarlı olmak” (KB 210) kul kıl.“ümit bağlamak” (KB 2987) edgü tut.“terlemek” (DLT I 322) ufut bol.“guruldamak” (DLT I 324) e. et-: çak et.“ayıp olmak.“ esir olmak” (KB 3994) buşı bol.“çabuk gelmek” (DLT I 350) c. tut.tur-gibi tasviri fiillerle birlikte kullanılmısıyla oluşur.“öfkelenmek” (KB 1414) körünmez bol. Tasviri fiillerin hepsinin görevi ayrıdır. kıl-: asıġ kıl. Yüzyıllar Türk Dili BİRLEŞİK FİİLLER İsim.“görünmez olmak” (KB 537) ter bol. tur. bar-: Bu tasviri fiille yapılan birleşik yapılar asıl eylemin devam ettiğini gösterir: arta bar.“iyi olmak” (AH 377) b.“gide durmak. azad etmek” (DLT I 330) cefa kıl.“iyi korumak. ayıp etmek” (AH 362) edgü bol.“yardım etmek” (KB 29) umunç tut.“artmaya devam etmek” iliŋ arta barġay kiŋügey yėriŋ “ülken günden güne genişler ve toprakların artar” (KB 5915) kit-e bar.yardımcı fiillerinden birinin kullanılmasıyla oluşturulur: a. a. bėr-. bil-: Bu yapıdaki birleşik fiiller bir işi yapabilme. kėl. isim ya da sıfatla birlikte çoğunlukla bol-. tur-: dik tur. 342) yırak tur.“haya etmek.kör. üzerine almaya devam etmek” vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek üstelik bir de ve üstelik bir de söğüş alarak gitti” (AH 242) b. bol-: bulun bol.“bırakmak. daha az da et-.“eziyet etmek” (KB 22) aġır kıl.“fayda sağlamak” (KB 292) boş kıl. kıl-.“dik durmak” (DLT I. kul yapmak” (AH 422) terk kıl.“ses çıkarmak” (DLT I 333) çıŋ et.“ağırlamak” (DLT I 45) ėlig tut.60 XI-XIII.“uzak durmak” (AH 153) d. utanmak” (DLT I 309) ayb bol.“yüklenmek.

baka kör.“gelivermek” kėlü bėrdi dünya tiriglik barır “devir döner ve saadet geliverir” kėl-: kel. ayu bėr.4.“dikkatle bakmak.“kala gelmek. sürekli yapıldığını ifade eder.“yetebilmek. akıp gelmek” aka kėlsü arzu kurımaz bolup “arzu kurumayan bir ırmak gibi akıp gelsin” (KB 943) kalu kėl.” . dikkatli olmak için çaba göstermek” baka körgil emdi uku sınayu “şimdi anlayarak ve sınayarak dikkatle bak” (AH 99) özüŋe baka kör kayusın kolur “hangisini istediğine iyice dikkat et” (KB 239) tur-: Bu yardımcı fiille kurulmuş yapılar da asıl fiilin sürekliliğini. Sıfat-Fiiller. cömert insan bilgiye yetebildi” (AH 237) bėr-: Bu yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller Türkiye Türkçesindeki gibi birlikte kullanıldığı asıl fiile “tezlik” anlamı katar. aka kel.“artmaya devam etmek” anın künde arta turur bu bida‘ “nun için bu bidat her gün artmaktadır” (AH 404) körü tursa bizde oza barġuçı kara tut ya begler ajun tutġuçı “bizden önce gidene(lere) dikkat edersen. olabilmek” akı er biligni yete bildi kör “ bak. Ünite .“ayıra bilmek” begig kulda adra bilür mü özüŋ “beyi kuldan ayırabilir misin?” yete bil.“söyleyivermek” ayu bėr maŋa bu negüke kerek “bana söyleyiver bu neye yarar? (AH 314) kėlü bėr.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.“aka gelmek. Birleşik Fiiller 61 adra bil. ister bizden ister dünyayı tutan beylerden olsun…. kalmaya devam etmek” alardın kalu kėldi edgü törü “iyi kanun onlardan kala geldi” (KB 269) kör-: Bu yardımcı fiil birlikte kullanıldığı asıl fiilin gerçekleşmesi için çaba göstermeyi ve dikkat etmeyi ifade eder. arta tur. Zarf-Fiiller.yardımcı fiili ile oluşturulan yapıda asıl fiilin sürüp gittiği ifade edilir.

-su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler”. kol-sa sen “istesen”. bol-sunlar “olsunlar” Gereklilik Kipi: -ġu/-gü (kerek) ekiyle kurulan bu kipin metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek”. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” 3. Yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir: bar-ġalır men “hemen geleceğim”. Çoğul Kişi: -sun/-sün. bol! “ol”. Tekil Kişi -(A)yI(n): ay-ayın “söyleyeyim”. yanına iyelik eki yapısındaki kişi eklerini alırlar: ba-dım “bağladım”. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem”. Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er ekleri ve kişi zamirleri ile çekimlenir: bak-ar men “bakarım”. Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle (-ġay/-gey. Fiil çekim ekleri şunlardır: 1. biti-se miz “yazsak” gibi. tur-ur men “dururum”. -ġa/-ge. kişi eki olarak da kişi zamirleri kullanılır: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577). ay-ġu “söyleyecek” gibi. 2. Tekil Kişi: -sun/-sün. tile-yür sen “istersin” gibi. -su/-sü. aç-tımız “açtık” gibi. bolsunı “olsun” 1. at-ġalır “hemen atacak” üzeredir” Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesindeki -sar/-ser ekinin yerini Karahanlı Türkçesinde artık tamamiyle -sa/-se almıştır. bekle-miş sen “beklemişsin” gibi. 3. kişi ekleri için kişi zamirleri kullanılır: iç-gey men “içeceğim”. bul-ġa sen “bulacaksın”. Orhon ve Uygur Türkçesindeki kimi fiil çekim ekleri bu dönemde kullanılmamış. Tekil Kişi -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”. Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki ile çekimlenir. 4. ay-dıŋ “söyledin”.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. tüne-yi “geceyi geçireyim” 2.62 XI-XIII. Fiil+er+sA+kişi ekleri Bilinen (Belirli) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış erse “basmışsa” Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” . al-su “alsın” (AH 78). akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) Birleşik Fiil Çekimleri Hikâye Birleşik Zaman: Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş erdiŋ “yaratılmıştın” Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi Rivayet Birleşik Zaman: Fiil+er+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti: tiler ėrmiş “dilermiş” Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” Şart Birleşik Zaman: Fiil+-sA+kişi eki+erRivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki almış er. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Fiil Çekim eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Karahanlı Türkçesinde Orhon ve Uygur Türkçesindeki fiil çekim eklerinden farklı çekim ekleri görülmektedir. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin”. Emir Kipi: Her kişi ayrı ekle çekimlenir: 1. Çoğul Kişi: -(a)lım/(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” 2. -ġu/-gü) kurulur. 3. çıkar-ġay miz. bunun yanı sıra metinlerde yeni çekim ekleri görülmüştür. Belirli Geçmiş zaman:{-DX} ekiyle kurulur.

azad etmek” c.“uzak durmak” d. -A: adra tutar.“artmaya devam etmek” 3 .“aka gelmek. bil-: adra bil.“bırakmak. -(X)pan: ukupan. kıl-: asıġ kıl. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşır: bıçası neŋ Zarf-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Zarf-fiil e kleri 1.4. toġmaduk -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili: kelmişiŋde. toġmış küni -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli: çıkar teg 4. -gAlI: alġalı. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: ınanġu tayanġu kişi 9. kömüp 2.“ esir olmak”. bol-: bulun bol. Ünite .“yardım etmek” Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil 1. bardaçı er 11. tutmaz erken 4 Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Birleşik Fiiller: Birleşik filler iki biçimde yapılır: İsim.“dikkatle bakmak. yırak tur. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutġuçı. sıfat+yardımcı fiil biçiminde olan birleşik filler: a. -(I)p: körüp. dikkatli olmak için çaba göstermek” 6. vebal kötrü bardı 3. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu: taplamaz neŋ 5. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutuġlı. -(y)I: aġırlayu tut. kılġuluk 10.“artmaya devam etmek” 2.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. baruban 8. -er/-mez erken: teprer erken. Sıfat-Fiiller. bėr-: ayu bėr. Birleşik Fiiller 63 2 Sıfat-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Sıfat-fiil e kleri -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki: bilmedükin. et-: çak et. buşı bol. ukuġlı 7. -gInçA: tutġınça sen. körgeli 5. boş kıl.“dik durmak”.“söyleyivermek” 4. tur-: arta tur. taŋ ata yortalım 4. otlap. körmeginçe 6.“öfkelenmek” b. eksümedin 7.“ayıra bilmek” 3. ögüngüçi 8.“ses çıkarmak” e. tut-: elig tut. -DAçI: Gelecek zaman anlamı taşır: keldeçike.“fayda sağlamak”. kör-: baka kör. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili: okıġan bitigen 6. tur-: dik tur. Zarf-Fiiller. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşmuştur: tapınġuluk. kėl-: aka kel. akıp gelmek” 5. -mAdIn: kılmadın. bar-: arta bar.

Aşağıdakilerden hangisi birleşik fillerde kullanılan tasvir fiillerinden biri değildir? a. Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. okın urdı ödlek köŋül kıldı baş b. negü tėr ėşitgil kişi ödrümi d. çoğul kişi çekimi kullanılmıştır? a. nėgü tėr ėşitgil köni sözlüg ėr b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil eki yoktur? a. ture. toġuġlı kim ölmez tėse bütmegil c. maŋa bütsü mindin tiyü bilmesü . kaçan keldi ėrse Medyen suvıŋa buldı d. men ündep olar ma maŋa kėlgeler e. iveklik bu ėrdi seni bilmedin b. bilip iter işni ökünmez kidin c. aça bėrdi sözüm yorıttı tilig 2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. ayıtġu sözüm bar ayu bėr maŋa d. tilek arzu bulġay bu kolsa kalı c. aġır neŋ kamuġı aġır kılġuka b. terilmegey türkünüm emdi çerig çergeşür 9. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. bu kürsi özele öz oldurdukı e. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil vardır? a. telim başlar yuvaldımat c. uġınça 8. biliglig kişi kör bilür iş ödin e. ukar ėrse şi‘r hem koşar ėrse öz 6. biligsizlik erni çökerdi kodı e. törütmişte yok bil aŋa tuş teŋe e. meger bitgey ök aŋar ölmişinde burun 3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. kelc. biligsiz tirig erken atı ölüg 4. köni tiyü bilsün kişiler seni b. kılġu e. kėçe d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde 1. Taŋrı tirgüzür hem öldürür e. bilmedin c. tiler ėrmiş erdem idilerin ol d. Aşağıdaki cümlelerin fiil hangisinde geniş zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir? a. kal10. kılınçım yayıġ tėp ne ersel özüm d. negü teg yaraşur törü buzsamız d. barb. kimi sevse ermiş köŋül arzulap c. tiler erdim emdi bu yaŋlıġ kişig b. körd. bu tamuġ ol kim va‘de kılnur ėrdiŋizler e. köŋül taplamış işni kılġu kerek c. köni sözni yüdgen ukuşlug ere 7. sızġurġalır üdikler essiz yüzi burġurar b.64 XI-XIII. ukuşluġ biliglig bėg ėrmiş ol 5. körüp b. taŋrı fermanıka bolġaytı yahşırak olar b. körü barsa yinçke sakış hendese e. bir ol yaŋşar ėrse kereksiz sözüg c. kalı yandru yansa kaçumaz adak d. çıkarı üçün terk yatarın yıkar c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde asıl fiil+ulaç+yardımcı fiil yapısında birleşik fiil yoktur? a. yiyümedi bardı körüŋ halini d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yoktur? a.

TDK. d 8. c 7. İstanbul 2008. İpek. -(y)I. “Gelecek Zaman” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz. Eraslan. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleri şunlardır: -(I)p. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 1985.4. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 2. Reşid Rahmeti. Yanıtınız yanlış ise. İndex. İbrahim. Yanıtınız yanlış ise. b Yanıtınız yanlış ise. Agop. Yanıtınız yanlış ise. Atebetü’l-hakayık. Sıfat-Fiiller. TDK. Reşid Rahmeti. Ünite . Kutadgu Bilig I Metin. a 6. Mehmet Vefa. Osman F. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. “Belirli Geçmiş Zaman” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Nalbant. Şart kipinde ise Karahanlı Türkçesinde –sA+zamir kökenli kişi ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde –sA+iyelik eki kökenli kişi ekleri ile çekimlenmektedir. Birleşik Fiiller 65 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Ata. ------. İstanbul 1951. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Yanıtınız yanlış ise. Kişi eki olarak iyelik eki kökenli ekler gelir. Ankara 1986. Bayraktar. Ankara 2004. Geniş Zaman eki de aynıdır: {-(yX)r} ve -ar/er+zamir kökenli kişi ekleri. Kutadgu Bilig III. TDK Ankara 1972. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi. Ankara 1979. Dīvānu Lugāti’t-Turk’te Söz Yapımı. Yanıtınız yanlış ise. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . TDK. Yanıtınız yanlış ise. Besim. Bilgen. Karahanlı Türkçesinde düzlükyuvarlaklık uyumuna girmez ama Türkiye Türkçesinde ek uyuma girer ve her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır.Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Ahmet. Zarf-Fiiller. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. e 10. Hacettepe Üniversitesi. Leiden-Boston 2004. ------. TDK. TDK. Kemal. . Ankara 1984 Dilaçar. Ankara 2009. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul 1980. -gAlI: Türkiye Türkçesinde –alı/-eli biçimindedir -gInçA: Türkiye Türkçesinde –ınca/-ince biçimindedir -mAdIn: Türkiye Türkçesinde –madan/-meden biçimindedir -(X)pan: Türkiye Türkçesinde yoktur -er/-mez erken: Türkiye Türkçesinde -er/-mez iken biçimindedir Yararlanılan Kaynaklar Arat. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 2004. c 3.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Ankara 1989 Ercilasun. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDK Yayıları. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sertkaya. TDK Ankara 1986. a 9. ------. Aysu. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Karahanlı Türkçesindeki belirli geçmiş zaman Türkiye Türkçesindeki gibi {-DX} biçimindedir. TDK. -A: Bu ekler Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır. 900. Erdal. Nesrin. Marcel. Yanıtınız yanlış ise. “Fiil Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. A Grammar of Old Turkic. e 5. Her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. Emir kipinde her iki dönemde de her kişi için ayrı kişi ekleri kullanılır. ------. “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Eski Tükçe’de İsim-filler. Reşid Rahmeti. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Ek. ------. Belirsiz geçmiş zaman eki Karahanlı Türkçesinde {-mIş men}’dir. Nuri Yüce. Atalay. Taş. c 4. Ankara 1986. Gelecek zaman için Karahanlı Türkçesinde -gay/-gey/-ga/-ge ve –gu/-gü ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde -acak/-ecek eki vardır. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TKAE Ankara 1979. Türkçede Fiilimsiler.I İsim.

Anahtar Kavramlar • Karahanlı Türkçesi Örnek Metinler • Sözcüklerin yapısı • Sözcüklerin anlamları İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ÖRNEK METİNLER • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.5 Amaçlarımız XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Seçilen bölümlerdeki sözcüklerin yapısını çözümleyebileceksiniz. Karahanlı Türkçesiyle yazılı seçilmiş metinlerin bir bölümünü yazmasından okuyup çeviriyazısını yapabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler .

sayfa) Çeviriyazı yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur 1. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip . 0 7. 0067. 18. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı 2. 3. 5. 0068. 0070. 4. 6. 0065.Karahanlı Türçesiyle Yazılmış Örnek Metinler METİN İNCELEME I Kutadgu Bilig’in “Yaruk Yaz Faslın Ulug Tavgaç Bugra Han Ögdisin Ayur” Bölümü Orjinal Metin (Fergana nüshası 17. 8.

çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün 0079. 17. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin 0076. ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara 0077. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin . kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın 00 16. iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin 0081.68 XI-XIII. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze 0080. 9. Yüzyıllar Türk Dili 0071. 20. 18. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer 0074. 0 10. 15. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı 11. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar 00 19. 12. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer 00 13. 14.

Ünite .5.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. .1 Fergana Nüshası. 69 Metin 5.2 Fergana Nüshası.

Kaz. kır. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın 16. katılarak güler. dağ.70 XI-XIII. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu. Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara 15. gece-gündüz mezamir (ilahi) okur 17. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi. işitmedinse benden söz dinle 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. kuğu. Dünya sırrını getirip bana açtı. uzaklaştırdı. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü. sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der 20. mavi. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim . yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim 2. al. vadi. Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi) 7. Keklik yüksek sesle öttü. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar. dünya sonra tamamiyle misk koktu 10. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü. ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar 11. erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar 18. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı. 3. 4. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter. dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister 3. çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler 19. sarı. Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar. Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç. Ova. yayılıp döşendi. parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu 4. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı. al giyip süslendi 8. METİN İNCELEME II Kutadgu Bilig’in “yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur ” Bölümü Mısır nüshası Orjinal metin (386. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi. kimisi koşar kimisi su içer 12. yamacı ve tepesi yeşil. anlatır 1. dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır 13. Sayfa) Çeviriyazı yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur 1. eşini çağırır 14. mor. balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak 5. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar. kıl kuyruk göğü kapladı. ördek. kırmızı (ile) süslendi 6. dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı 2. dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu 9. Güneş yine yerine dönmüş olacak.

. 9. yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım 3. Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş 6. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim Metin 5. ben seni elimde tutayım. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım 10.5. Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım. Ünite . Eyvah gençliğime. Sayfa) Türkiye Türkçesine Aktarma Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler 1. senin için ipekler döşettim 4. 5. tam tutacakken elimden kaçırdım.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 71 5. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı. fırtına yel gibi hayatımı tükettim 2. huzurunu ben şimdi kaybettim. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim. 7. (386. yine gel sen bana. 6. 8. Ey gençlik.3 Mısır Nüshası.

Dörtlük Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (DLT I. 235) . 2 METİN İNCELEME III DLT’den Seçilmiş Dörtlükler 1. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. 60. Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok. gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor.4 DLT I. 45. Yüzyıllar Türk Dili 7. Türkiye Türkçesine Aktarma Beni avlayıp bırakmayın. Dörtlük Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar (DLT II. 2. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). Ey gençlik. 9. Türkiye Türkçesine Aktarma (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). 10. Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım. esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. bugün yüzüme safran tohumu sürdüm. ben uzaklaştırdım. bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki). gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor.72 XI-XIII. Dörtlük Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız (DLT III. söz verip sözünüzden dönmeyin. 60) Metin 5. 45) Metin 5. boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim. nafile. dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm. ben sana acıyorum. Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı. 8. 3. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor.5 DLT II.

97) Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik. Metin 5. 97. 97. Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz.6 DLT III.8 DLT II.5. Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik. Türkiye Türkçesine Aktarma Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular. 235.7 DLT II. 73 Türkiye Türkçesine Aktarma 4. Dörtlük Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur (DLT II. Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler. Ünite . Metin 5.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 3 .

Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında biligdin urur men sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adet yolı bilig bil sa‘adet yolını bula bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi süŋekke yilig teg erenke bilig eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig bilig bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig erken atı ölü .74 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VI.

Ünite . 75 .Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.9 Atabetü’l-Hakayık.5.

insan için de bilgi odur. mutluluğun yolu bilgi ile bulunur. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış. . iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz.10 Atabetü’l-Hakayık C 13. METİN İNCELEME V Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VII. kemiğinki ise iliktir. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Sözüme bilgi ile temel atarım.76 XI-XIII. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. bilgi edin ve mutluluk bul! Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. İnsanlar bilgi ile tanınır. Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur. bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir. Bilgili adam ölünce adı kalır. bilgisiz sağ iken ölüdür. cahil olan erkek ise kadın gibidir) Kemik için ilik ne ise. Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında ėşitgil biliglig negü tėp ayur edebler başı til küdezmek tėyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur ne kim kėlse erke tilindin kėlür tilindin kim edgü kim ėsiz bolur ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ küdezilse bu til küdezlür özüŋ resul erni otka yüzin atġuçı til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Metin 5. insanın süsü. güzelliği akıldır. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir.

gel. Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ. özüŋ. Türkiye Türkçesine Aktarma Dinle. Yukarıdaki metinde bu özelliği gösteren yapıları belirleyin ve açıklayın. Bu özellik. sözünü kısa kes (az konuş). yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır.5. dili yüzünden kimi iyi. dilini korursan kendini de korumuş olursun. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır” Dilini sıkı tut. 5 . Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi.11 Atabetü’l-Hakayık C15. Eski dönem metinlerinde kimi durum ekleri eksiz de ifade edilmektedir. 77 Metin 5. başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir.12 Atabetü’l-Hakayık C15. Dilini tut. kimi kötü olur.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır. Ünite . dişin kırılmasın. dilinden gelir. bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler. İnsana ne gelirse. dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar. sözüŋ.

Çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir . Birliktelik eki d. 3. tekil kişi iyelik eki. Avlap meni koymaŋız 9. belirli geçmiş zaman eki 4. c. 2. İnsan kemik iliği ile akıllanır. 3. İsimden isim yapım eki. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir? a. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Yürüyen bulut gibi yiğitliği bekledim. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Koşan bulut gibi gençliği kovaladım. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı c.Türkiye Türkçesinde g-’ye değişmiştir. İnsanın ve kemiğin akıl ve iliğe ihtiyacı vardır b. yön gösterme durumu eki c. Yürüyen bulut gibi yiğitliği gönderdim d. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı d. İyelik eki e. 2. Birçok renkli çiçek gülerek açıldı 2. isimden fiil yapım eki. fiilden fiil yapım eki. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi e. e. çoğul kişi emir kipi 10. İsimden fiil yapım eki e. Beni avlayıp bırakmayın e. yön gösterme durumu eki e. d. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz cümlesindeki udır ėrdiŋ ėrse’nin çekimi. Çeşitli renkteki çiçekler gülerek yayıldı c. 2. tekil kişi iyelik eki. İnsanın süsü. Sözcük keç. Sözbaşındaki k. Fiilden fiil yapım eki. soruları aşağıdaki cümleye göre cevaplandırınız. Belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. Koşan bir bulut gibi yiğitliği gönderdim b. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı b. 6. Beni avlayıp bırakın b. Ila suvın keçtimiz cümlesindeki keçtimiz sözcüğü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı 9. eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig cümlesinin Türkiye Tükçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig ifadesinde aşağıdaki isim çekim eklerinden hangisi kullanılmıştır? a. Belirtme durumu eki b. tümen tü çėçekler yazıldı küle dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Yönelme durumu eki c. yön gösterme durumu eki 8. 3.78 XI-XIII. fillden fiil yapım eki. Belirtme durumu eki d. 2. İsimden fiil yapım eki. e. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl dizesindeki tonandı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak doğru olarak verilmiştir? a. Ayrılma durumu eki 5. Beni avlayıp koyun 3. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim c. 2. b. 3. güzelliği akıldır. kemiğin ise akıl c. yönelme durumu eki b. belirsiz geçmiş zaman eki d. Beni bırakmayın avlayın d. Kişi adılı kaynaklı kişi eki kullanılmıştır. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi b. Binlerce renkli çiçek açılarak güldü e. İsimden fiil yapım eki. Belirtme durumu eki. balık kudrukındın kozı burnıŋa cümlesindeki burnıŋa sözcüğünün aldığı ekler. belirsiz geçmiş zaman eki b. Fiilden isim yapım eki. güzelleşir e. Ermiş kişilerin gücü akıldır kemiğin ise iliktir 7. ve 10. belirli geçmiş zaman eki c. tekil kişi iyelik eki. tekil kişi iyelik eki. d. Yüzlerce renkteki çiçek gülerek açıldı d. aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. isimden fiil yapım eki. Yukarıdakilerin cümlenin TürkiyeTürkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerin hangisidir? a. Yönelme durumu eki c. Beni avlayarak koyun c. kemiğinki ise iliktir. yönelme durumu eki d. fiilden fiil yapım eki.köküne dayanır. belirli geçmiş zaman eki e. 3. Zarf-fiil eki b. Erenlerin görkemi akıldır.

Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. tekil kişi geniş zaman eki) 4.tekil kişi eki) Sıra Sizde 3 Bulnar meni öles köz Kara meiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). al. d Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. e 6.“damlamak”-ar (geniş zaman eki) tükel “tamam. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün Sözcük Çözümlemeleri” kısmı yeniden gözden geçiriniz. a 8.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-ŋ(2. taze”+ı (bağlama ünlüsü)+l (isimden isim yapım eki) bezen. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). ben sana acıyorum. tekil kişi belirligeçmiş zaman) yaşıl “yeşil” < yaş “yaş.“acımak”-r (geniş zaman eki)-men (1.tekil kişi eki) saŋa “sen adılının yönelme durumu” ay “ey” kamuġ “bütün. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelmeme I’in 5. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. c 9. a 2. b 5. giysi”+an (isimden fiil yapım eki)+dı (3. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme II’nin 1. b 3. kırmızı (ile) süslendi.“donanmak” < ton “elbise. dörtlüğünün” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. c 7. sarı. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2. kırmızı” yüz “yüz” andın “ondan (ol zamirinin ayrılma durumu)” tam. Beyitinde Yer Alan Sözcüklerin Çözümlendiği” kısmı yeniden gözden geçiriniz. ben uzaklaştırdım esirke. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) men “ben”+i (belirtme durumu eki) öles “süzgün. bütün güzellik(ler) ondan damlıyor (sanki). Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.“kurumak”-mış (geçmiş zaman sıfat-fiil eki) yıġaç “ağaç”+lar (çokluk eki) tonan. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. siyah” meŋiz “beniz.“uzaklaştırmak” < yıra. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden gözden geçiriniz. tekrar” ol “o” kaç. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün VI.5. mor. bul(u)na. Sıra Sizde 2 esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım Ey gençlik. bütün” < tüke.“görmek”-k (fiilden isim yapım eki)+(ü)+m (1. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden okuyunuz. b 10. baygın” köz “göz” kara “kara.tekil kişi eki) yırat. mavi. d Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in 8. Dörtlüğünün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.“uzaklaştırmak” < yıra.“esir etmek” < bulun “esir”+a (isimden fiil yapım eki)-r (geniş zaman eki).“süslenmek” < bediz “süs”+e (isimden fiil yapım eki)-n (fiilden fiil yapım eki)+mek (isim-fiil eki) kızıl “kızıl.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-m (1.“kaçmak”-ar (3. hep” körk “güzellik” < kör. Dörtlüğünün Türkiye Türkçesine” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. acımak”-p (zarf-fiil eki) açı. yüz” kızıl “kızıl. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. Bölüm 3. kurı. kırmızı” .Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 79 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.“tamamlamak”-l (fiilden isim yapım eki) tuz “tuz” eki)-p (zarf-fiil eki). bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) yana “yine.“esirgemek.tekil kişi iyelik eki)+i(belirtme durumu eki) sen “ikinci tekil kişi adılı” yırat.

Talât. değer”+lıġ (isimden isim yapım eki) dinar “dinar” ol “-dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır” biliglig “bilgili” < bil. -----. TDK. işaret sıfatı” cahil “cahil. TDK Ankara 1989. London and New York 1988.I İsim. Ankara 1986. Dankoff. -----. değer”+sız (isimden isim (sıfat) yapım eki) bişi “akçe. Ankara 1986.. Ahmet. Arat. insan” bu “bu. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. A Grammar of Old Turkic. Reşid Rahmeti. Besim. XI. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. TDK. Oxford 1972. Erdal. İstanbul 1951. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. I-II. İstanbul 1943. TDK Ankara 1986 Brockelmann. TDK. İstanbul 1942. Divānü Luġāti’t-Türk’teki Manzum Parçalar. İstanbul 2008. İstanbul 1980. ___. Eski Tükçe’de İsim-filler. Ankara 1985. Tekin. bilgisiz” biligsiz “bilgisiz. Nuri Yüce. Reşid Rahmeti. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. F. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. -----. Taş.(i)g (fiilden isim yapım eki)+siz (isimden isim (sıfat) yapım eki) bahasız “değersiz” < baha “kıymet. Osman F. Steingass. -----. A Comprehensive Persian-English Dictionary. eşit” bol. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. TDK. Kutadgu Bilig III. Clauson. Vol. Reşid Rahmeti. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Kemal. Harvard University. Atebetü’l-hakayık. Ankara 1984. Mehmet Vefa.“bilmek”.“bilmek”. Compendium of the Turkic Dialects I. Wiesbaden 1991. 1982. kadın” er “erkek” cahil “cahil. Eraslan. Leiden 1954. A Functional Approach to the Lexicon. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Atalay. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Kutadgu Bilig I Metin. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. TDK. cahil” < bil. TDK. İstanbul 1943.80 XI-XIII.(i)g (fiilden isim yapım eki)+lig (isimden isim (sıfat) yapım eki) kişi “kişi. Yüzyıl Türk Şiiri. Ankara 1947. Carl. İbrahim. bilgisiz” Sıra Sizde 5 tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ------küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ ------küdezilse bu til küdezlür özüŋ ------til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Bu dizeleri Türkçeye çevirdiğimizde bu dizelerde yer alan tiliŋ. Sertkaya. tekil kişi geniş zaman eki) tişi “dişi. Marcel. Ercilasun. İndex. sözüŋ. . James Kelly. TDK. özüŋ. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. sözünü. Ankara 2009. Robert. TDK. pul” kaçan “ne zaman” teŋ “denk. Bu nedenle bu sözcüklerde eksiz belirtme durumu bulunmaktadır. Gerard. Leiden-Boston 2004. Gazi Üniversitesi. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish.“olmak”+(u)r (3. yüzüŋ sözcükleri dilini. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Nalbant. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. cahil olan erkek ise kadın gibidir) bahalıġ “değerli” < baha “kıymet. ___. Old Turkic Word Formation. TKAE Ankara 1979. özünü ve yüzünü biçiminde çevrilmektedir.

.

t Amaçlarımız 6      • • • • • • • XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Harezm Türkçesinin şekil bilgisini açıklayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Harezm Harezm Türkçesi Harezm Türkçesi Eserleri Ünlü değişmeleri Ünsüz değişmeleri Çokluk ekleri İyelik ekleri • • • • • • İsim hâl ekleri Bildirme ekleri Zamirler Sıfat fiil ekleri Zarf fiil ekleri Fiil çekimi İçindekiler • • • • HAREZM TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ • SES YAPISI • ŞEKİL BİLGİSİ Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi . Harezm Türkçesi eserlerini sıralayabilecek. Harezm Türkçesini tanımlayabilecek. Harezm Türkçesinin ses yapısını ayırt edebilecek. Harezm ve tarihini açıklayabilecek.

İranî bir dil olduğunu göstermiştir. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Bölgenin tabiî barikat görevi yapan Ceyhun nehri ve kanallarıyla çevrili olması savunulmasını kolaylaştırmış. burada yaşayan halka da Harezmî (=Harezmli) denilmiştir. ölçüsü ve parası vardır. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Bölgenin Araplar tarafından fethinden sonra yalnızca ülke adı olarak kullanılmış. Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalmaktadır. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. ama Afrigoğulları bölgede Harezmşah unvanıyla bırakılmıştır. Harezm Türkçesiyle eser verilmesi de bu döneme rastlar. takvimi. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Gazneliler ve Selçuklular döneminde idare ve ordu Türklerin elinde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştır. Harezmşah. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir . Bu sırada bölgeye bir süreden beri yerleşmeğe başlayan Oğuzların yanında Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesiyle Harezm bölgesinin nüfus yapısı Türklerin lehine değişmeğe başlamıştır. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. Afrigoğullarının kendi dili. Çin. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. Yapılan araştırmalar Harezmce diye de adlandırılan bir dil kullandıklarını. başkent Ürgenç’e taşınmış. Bu dönemde Harezm’de Kıpçak. X. 1097’de Sultan Sencer. XI. İran. sulama kanallarıyla da tarımda ileri bir seviyeye ulaşmışlardır. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. bu dilin. Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Komşularıyla yaptıkları ticaret sayesinde çok zenginleşmiş. dini. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı Harezm Türkçesi de oluşmuştur. Bu yüzden Sâmânlılar ve Selçuklular tarafından bölgeye atanan valiler kısa zamanda istiklallerini ilan edebilmişlerdir. fethini güçleştirmiştir. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Hindistan. yüzyıl Arap coğrafyacıları ve tarihçilerinin kaydettiklerine göre Ürgenç ve Zencan’a Türk kapısı denilmesi.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi HAREZM VE TARİHİ Harezm. yüzyılda Dîvânü Lügâti’t-Türk’te bölgede yerleşik Türk boyunun adı olarak Küçet isminin geçmesi bölgede daha o dönemdeki Türk varlığını göstermesi bakımından önemlidir. Harezm.

. Yüzyıllar Türk Dili devlet olmuş. yüzyılda altın çağını yaşamıştır. Harekeli metinlerde bile ünlüler harflerle yazılarak gösterilmiştir. HAREZM TÜRKÇESİ Harezm Türkçesi. yüzyıldan sonra yerini Çağataycaya bırakmıştır. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. Kalmuk saldırıları yüzünden ticaret sekteye uğramış ve 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. yüzyıldan itibaren ürün vermeğe başlayan ve Orta Türkçe döneminin ikinci basamağını teşkil eden bu yazı dili XIV. XIII.ın başlarından XIV.ın sonlarına kadar Altunorda’ya bağlı kalmıştır.1 Karahanlılar (8401212) ve Harzemşahlar (1097-1231) Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. İl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. yüzyıllarda nüfus yapısı ve siyasî bakımdan Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. yy. yy. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş.-XIX. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Harezm Türkçesi üzerinde yazı ve söz varlığı bakımından etkili olmuştur. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. XI-XIII. Bu bölgeyle sınırlı kalmayıp Altınorda’nın bazı şehirleriyle Kırım’da da yazı dili olarak kullanılmıştır. Karahanlı Türkçesi de. Resim 6. 1 Harezmlerin tarihi hakkında kısaca bilgi veriniz. Bölge XIII. XVI. yüzyıllar arasındaki hanlıklar döneminde ilim ve kültür hayatı zayıflamış.84 XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. XIV. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş.

Şuster. Hive. Paris’te bir. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Saint Petersburg’da altı. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir.6. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir. M. -gu/-gü. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. Eserin Londra’da bir. 1313-1314 yıllarında İslam adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Ünite . En eski nüshası Londra British Museum Add. Farsça. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. Moğolca nüshasını 1938’de N. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Arkeoloji Müzesi. fiiller. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Taşkent. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. kurtulası HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. -AsI kullanılmıştır: keçürgüm. İstanbul Üniversitesi. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. yıglayısar. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. Bunun dışında Paris.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 85 Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden Ayıran Başlıca Özellikler • /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanır: kadgu > kadgu > kaygu. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. • Görülen geçmiş zaman kipinin çekiminde birinci çokluk şahıs eki -dümiz yerine -duk olmuştur: bèrdükimiz • İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanmıştır: atlıg / atlı • Yönelme eki +ka / +ke’nin yanında +A da kullanılmağa başlanmıştır: bizge / bize • Gelecek zaman eki olarak -IsAr. Süleymaniye Kütüphanesi. isim çekimi. • Çok heceli kelimelerin sonundaki +g düşmüştür: arıg > arı. S. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Moğolca. Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] . Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. N.

86 XI-XIII. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Peygamber. Paris. nasihat. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayınlanmıştır. nefis ve kalp.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. iktida. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. iman. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. marifetü’l-hak ve Hz. Eser. Üslubu gayet sade ve açıktır. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. süluk. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. sy. edep.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Peygamberi. Birinci bap Hz. Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’d- dünyâ ve’d-dîn III. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Yüzyıllar Türk Dili Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. nr. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’te İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazması eldedir. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. zekat. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. ikinci bap dört halifeyi. Kutb’un eseri Nizamî’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. Kazan. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Husräv u Şirin Qutba I-II: Warszawa 1958). Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. sohbet.lı a b mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177 -202 yaprakları arasındadır. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Yeni Cami nüshası 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. Eser. şeriat-tarikat. iradat. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] .

Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Bu ünitede Harezm Türkçesinin bütünlüklü bir grameri değil. Oğuz Karluk şive özelliklerini göstermesi. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Le manuscript Oigour de la Bibliotheque Nationale adıyla Paris’te 1882’de yayınlamıştır. M. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Pavet de COURTEILLE eseri Fransızcaya tercüme etmiş ve Arapça ibarelerle birlikte Miradj-Nameh. Eserin tek yazma nüshası Uygur harfli olup Paris Bibliothèque Nationale’dedir. üslup ve konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzeyen yazarsız bir eserdir. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. A.2 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan bu eserin imlâ özellikleri. Harezm Türkçesinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz ve Harezm Türkçesi eserlerinin belli başlılarını sayınız. A. British Museum’daki Arap harfli nüshayı Emir Neciboviç NECİB yayınlamıştır. ŞÇERBAK. belli başlı gramer özellikleri anlatılacaktır. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. 1001’de kayıtlıdır. Ünite . no. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. Bu yazma 1436’da Herat’ta Mansur Bahşı tarafından istinsah edilmiştir. Miraç vakasını anlatan bu eser Nehcü’l-Feradis adlı bir eserden tercüme edilmiştir. üçü Arap harfli (British Museum. Millet Kütüphanesi) olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Eserin biri Uygur harfli (British Museum). On bir küçük name şeklinde yazılan Muhabbetname mesnevi tarzında olup mefâîlün/ mefâîlün/feûlün vezninde yazılmıştır. . Muhabbet-name Mi‘rac-name Oguz Kagan Menakıbı 2 HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Daha önceki derslerinizde öğrendiğiniz Orhun. Eserin 1511’de Nureddin Ali bin Kiçkine Seyyid Ali et-Talikani tarafından Mısır’da istinsah edilen Çağatayca bir tercümesi de Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. Uygur harfli nüshayı Tourkhan GANDJEI.6. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Oguz Kagan Menakıbı. Supplement Turc. Mi‘rac-name. Uygur ve Karahanlı Türkçesi gramer bilgilerinin Harezm Türkçesi için de geçerli olduğunu unutmayın. Paris Bibliothèque Nationale. Orhun. W.1 Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Uygur ve Karahanlı Türkçesinden farklılaşan yönlerine dikkat ediniz. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. içerdiği Moğolca kelimeler dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. BANG ve R. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 87 1353’te Harezmî tarafından Muhammed Hoca Bey’in arzusu üzerine yazılmıştır. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. İçinde gazel ve çok sayıda Farsça beyit bulunmaktadır.

seb. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: e è ı i o ö u ü 2. 4. teg > deg. beñze. ~ değişken şekil Ünlüler a 1. tilkü ~ tülki.> meñzeNot: bar. bol-. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. kadgu / kaygu. akşam > ahşam. katır > hatır Ünsüz Değişmeleri . sargar. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur.> sew-.işareti ile belirtilmiştir. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. böri > börü. < (=küçüktür) işareti ve > (=büyüktür) işareti kelimenin eski şeklinden yeni şekle gelişme yönünü gösterir. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. tavar ~towar b) e ~ ö : teşük ~ töşük. yablak > yawlak. ben > men. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süñük ~ süñek. (atlıg > atlı.88 XI-XIII. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. Yüzyıllar Türk Dili SES YAPISI Açıklama: 1. arıg > arı. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. fiil kök ve gövdelerine gelen ekler .> sararaçıg > açı. yöri- > yörüb) Eklerde: ademnüñ. Örnekler verilirken isim kök ve gövdelerine gelen ekler +. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. / (=eğik çizgi) ekin veya kelimenin farklı şekillerini ayırmada kullanılmıştır. em-dür-. eb > ew. adak / ayak. ewrek ~ öwrek. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a) Kelime köklerinde: sabır > sabur.> dèokı-dı. 2. za‘ifluk Ünlü Değişmeleri a) a ~ o: bark ~ bork. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. sew- ~ söw-. Bazı kelimelerde ise t > d değişimine rastlanır. atlı < atlıg) 3. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen başlıca ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. bar-. tè. Kelime ortasında. biñ > miñ.

5. tünin kündüzin. idi atında soñ. Kişi : +m / +Im : elig+im. feriştelerin. tünle 7. HŞ’de ise yükleme eki olarak +I da kullanılmıştır: elgin / elgini. vaktta / vaktda Açıklama: Bu ek bazı örneklerde Eski Türkçede olduğu gibi çıkma hâli eki vazifesinde kullanılmıştır: kızlarda birin. kim èrseyi 3. Kişi: +lArI: atları. +rA içgerü ~ içgeri. butka / butga. bizim. Yükleme Hâli: +nI. bulutdan 6. Yön Gösterme Hâli: +GArU / KArU / +KArI. Çıkma Hâli: +DIn. taşkaru ~ taşgaru asra. +nIñ / +nUñ / +Im Düzlük yuvarlaklık uyumuna uymakla birlikte ikili şekiller de ağırlıktadır: atnıñ. itçe. karındaş+ımız Çokluk 2. Kişi : +ñ / +Iñ : baş+ıñ. Bulunma Hâli: +DA Bu ek genellikle +dA şeklindedir. Kişi: +ñIz / +IñIz : ata+ñız.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 89 Harezm Türkçesinde görülen ses değişimlerinin belli başlılarını sayınız. İlgi Hâli: +Iñ. soñınça 8. yalguzun biligle. biligni. oglıka / oglıga / oglıña 4. közden. Fakat burda da kuralsızlık ve farklı kullanımlar mevcuttur: koynıña. Eşitlik Hâli: +çA şirinçe. +lA küçün. ŞEKİL BİLGİSİ İsim Çekim Ekleri İsimlerde Çokluk: Bütün kelimelerde +lAr ekiyle yapılmıştır: künler. yüz+üm Teklik 2. müñüşde / müñüşte. taşra 3 İyelik Ekleri Teklik 1. Vasıta Hâli: +n. kılıçın. topraktın andan. 2. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir: atındın. biziñ. Kişi: +mIz / +ImIz : öz+ümüz. Ünite . boynın / boynını. Yönelme Hâli: +GA. kul+uñuz Çokluk 3. • 3. 1. ewleri . ötümsüz ünsüzlerden sonra +tA olarak geldiği de görülmektedir: kapugda. kulnuñ. 3. kişi iyelik eklerinden sonra ise bazen +n olduğu görülmektedir. +n. baylar Hâl Ekleri Kelime şekillerinde olduğu gibi eklerde de ikili kullanım yaygındır. + DAn Çıkma hâli eki +DIn’dır. / kulnıñ. söz+üñ Teklik 3. içre. +I Türkçe ve yabancı kelimelerde yükleme hâli eki +nI’dır. Kişi : +I / +sI : közgü+si. uçmakda. neydin. +A Bu ek ünsüz uyumuna tabi olmakla birlikte ikili kullanımı da sıktır: atka / atga. künnüñ. kişi iyelik eklerinden sonra gelen zamir n’si ile ek başı /g/ sesi birleşerek /ñ/ sesini oluşturmaktadır. adak+ı Çokluk 1. +KA.6.

munı. bulardın (munlardın). kayu d) Belgisiz Zamirler adın. anıñ. anlardın). sençe. bar-ur+ga. uçtmahlıg er-dük+i ‘cennetlik olduğu’. bular (munlar) : bularnıñ (munlarnıñ). kayusı. sèniñ. alarnıñ. ansız. biri. sizde (sizlerde). mendin. munça. Yüzyıllar Türk Dili a) Kişi Zamirleri Teklik 1. tüken-mes gına ‘tükenmez zenginlik’. anñla. anı. bularda (munlarda). munda. ba’zısı. tañ at-mış+ta. anlarnı). tog-ar+dın. mende. mènim. kör-mez yerde. öltür-ür. Bagdad èlinde bir mu’addin bar èrdi. -r. ança. Çokluk 1.90 XI-XIII. sizlerniñ. -yür: yara-r iş. uç-ar kuş. alarnı (anlarnı). ança. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu. . yan-ar köz. alardın (onlardın. -maz / -mez. c) Soru Zamirleri kim. sendin. anlarga). -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. sizge (size. bizden (bizlerdin) Çokluk 2. alarda (olarda. bizde (bizlerde). munları). aña. öl-miş kişi. alar) : alarnıñ (olarnıñ. -ar / -er . sizden (sizlerdin) Çokluk 3. mensiz. bizge (bize. muntèg. Kırk yıl mu’addinlik kıldı. kim hêç sabrı kararı kalmadı. 2. sizni (sizlerni. seniñ. sèndin. anlarnıñ). sèniñle) Teklik 3. seniñle (sèn. kuwar-mış taş. cümlesi. (anlarnıñ). -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin. anlar). mal tèr-dük+indin. ne (nè). kel-ür yıl. -ur / -ür. sizlerge). yok kör-er+im. Kişi: men. maña. alarnı (olarnı. bizlerge). anlarka. añar. munuñ tèg. anlarga). sènçe. andın. (NF 364/7-10) Harezm Türkçesi iyelik eklerini sayınız. Kişi: ol. alarga (olarga. mèniñ. bularga (munlarga). muña (muñar). konar+ga ‘konmağa’. birisi. añar. Bu işni mudavamat kılu ‘aşık boldı ol mikdar boldı. Salih atlıg. mènde. Bu mu’addin kaçan kim edan okımak üçün munaraga miner bolsa bakar èrdi. barçaları. kil-ir+in. anda. kıl-ur künüm. bizleriñ). biziñ (bizim. sizniñ. haberlig bèr-dük+indin. mènsiz. bularnı (munlarnı. anda. İñen sahib-cemal èrdi. Kişi: siz (sizler). sizi). siziñ (sizim. alarga (allarka. Kişi: alar (olar. saña. sènsiz. mèniñle) Teklik 2. meniñle (mèn. mençe. barçası. bar-ur+ın. mundag ol: anı. mundın. bizni (bizlerni. tüş-er yèr. bat-ar+ga. sende. neme (nème). Zamirler 4 5 Sıfat-Fiil Ekleri Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. tog-mış+ta ‘doğduğu zaman’. anıñ. aña. bizlerniñ. sizleriñ). meniñ. kir-ür. sènde. andın. 2. kamugı Metinde geçen isim çekim eklerini bulunuz. sensiz. Kişi: biz (bizler). küçüm yet-miş+çe ‘gücüm yettiğince’. mèndin. alardın (anlardın) b) İşaret Zamirleri bu: munuñ. anıñla. Mescidke yakın bir nasraniniñ ‘ayalı bar èrdi. tè-yür+de. olar (anlar. -ir. Kişi: sen. anlarda). meñleri bol-mas üçün ‘benleri olmadığı için’. kıl-mış işlerini. mènçe. alarda (anlarda). bizniñ. bizi). kamug. ba’zıları. Resulnıñ tè-miş+i. menim.

men kelgimçe. kit-ip. kol-galu. men ol kuş-men. 8. bile-y-üp. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. öl-geli. emget-meyin. -p. ayt-a ~ ayt-u. ayt-kan. eşitme-günçe. al-ıp. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç. (nadiren) -meyin ‘madan / meden anlamında’: ay-madın. bil-medin. -gesi. kıl-ası. al-galu. rengin al-ıglı. tamam bol-gınça. tap-madın. kıl-galı. 5. kör-ügli. tap-up. kişi: suw-sen. bölüş-üben. kirmeyin. -gan / -gen. tè-p. köy-ügli. kişi: ay-ol. 9. -gınça / -ginçe. -ası / esi: andın yè-gesi. kon-up. yat-gu yèr. Bu zarf fiilin genişletilmiş şekilleri -iben. yap-up. -ıp / -ip. tüz-üp. kel-ginçe. ıd-a. korkıp. iç-medin. yalbar-ıp. kılma-gu iş ‘yapılmayacak iş’. öltür-ginçe. yè-p. kör-üp. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘yapan. tebren-ü. kop-galu. 1. konak èr-mez-men. -uglı / -ügli ‘an / en’: oku-glı. bolmadın. in-gen ‘inen’. kötrü bilme-gen+i üçün ‘kaldıramadığı için’. kişi: bek èr-ür-men. . kurtul-ası. Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri Zarf-Fiil Ekleri 1. 6. yum-gınça ‘yumuncaya kadar’. sor-madın. tegir-ü. -galı / -geli. al-u baruñ. kılınç-sen. ör-e ~ ör-ü. tè-yü bilse. yèr öp-geç ‘yer öpünce’. emgen-medin. uruş-kanı. kel-gü yazuklaruñuznı ‘gelecek günahlarınızı’. 2. kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. izde-p. kıl-gan+ıñ+nıñ. -üben. ıd-geni. içer-ken. bol-gaç. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. yıgla-gan+ım. büt-e. -madın / -medin. biti-güçi ‘yazıcı’. sözle-p.6. awla-yu. sürt-geç ‘sürtünce’. bèr-igli Tañrı ‘veren Tanrı’. toprak i-mez. büt-güçi ‘inanıcı’. -içek. 2. -guluk / -gülük: al-guluk+nı. nakş it-igli. yıkl-u yazdı. -a / -e : aç-a. Olumsuzu: ivek èr-mez-men. bèr-güçi ‘verici’. kör-ginçe. Olumsuzu: yüreklig èr-mez. ıncaya kadar’. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. ew-üp ~ èw-üp. -up / -üp: agırla-p. yè-gülük ne erse ‘yiyecek ne ise’. daçı / -deçi (NF): kıl-daçı zelletler ‘yapılacak günahlar’. sewn-ü. -glı / -gli. yapıcı’. mün-üp. az èr-ür. Teklik 2. Teklik 3. 7. ak-a. tut-guçı ‘tutucu’. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’. tik+ken+ge. 7. öl-ügli. 5. bagla-p. kör-ü ~ kör-e. -kan / -ken: ayt-gan. bak-ası. kör-meyin HŞ. -uçak / -üçek: bar-uçak. kir-gen sayı ‘girince’. -ı (az). -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. kop-galı. körüş-gülük bolsa. -ıglı / -igli. yuw-guçı ‘yıkayıcı’. -upan: kèl-iben. bol-u. tutupan (MM) 4. -u / -ü: yakul-ı tursa. yè-gli+niñ. 3. yoluk+kan. -ken (i. oltur-gaç. kör-e ~ kör-ü. yet-ginçe. 3. NF’te -gimçe. yol ur-uglı ‘yol kesen’.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yöriyür er-ken ‘yürürken’. Ünite . inan-gan. -ıçak. biç-igli tarıgçı. ayt-u başladı. -alı / -eli.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 91 3. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. Bildirme Ekleri a) Geniş zaman Teklik 1. kèç-ip. kuş i-mez-men. 6. 4. tug-gaç. söz ay+geni. haber ber-ü. izder èr-ken. aç-ıp. sor-up. sanlıg-ol.

işit-eyin. aya-yım. kan-su. şah i-señ. Çokluk 2. at-sun. -ñız / -ñiz. ıd-alım. kişi: ehl èr-ür-ler. tile-geyin. -gayım / -geyim (tek tük). sına-yın. • Türkiye Türkçesinde bildirme eki olarak kullanılan +dIr. kör-eliñ. bayıt-kıl. kişi: bag èr-di. yat-ma-ñ. tur-su. kör-üñ. bar-dı (< bar èr-di). Teklik 3. bol-ayın. bil-eyin-men. -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın. bagla-gayın. bar-ayım. aktar-ıñ. koy-uñ. bar-sun. Teklik 3. çewir-elim. bil-iñler. kişi: ot èr-señ. kil-iñ. kèl-sün. ayt-ıñ. b) Belirli geçmiş zaman Teklik 1. -ıñlar: başla-ñ. bil-sün. ayt-ıñız. kir-sü. biti-ñler. kişi: ot i-miş-sen. bar i-di. öl-eyin. -gul / -gül (tek tük). saç-ıñız. kişi: yırak-biz. açıl-sun. kişi: bagda èr-sem. yè-gelim. Teklik 2. bar i-miş. kişi: şagird i-dük. -gelim: bar-alıñ. . kèltür-sünler. Yüzyıllar Türk Dili Çokluk 1. bil-eliñ. sına-lıñ. Teklik 3. buyur-uñ.fiilinin geniş zamanlı çekiminden gelişmiştir: tur-ur > tur > dIr telim artuk turur. -galıñ. kör-üñüz. izde-liñ. -ñlar / -ñler. bil-eyin. ıd-alıñ. kel-sünler. oltur-uñuz. -uñuz. bara-yın-men. bol-gul.92 XI-XIII. kişi: fiil kökü . Teklik 3. kıl-sun. oku-ñuz. 3. -ayın-men / -eyin-men (HŞ). tile-liñ. Çokluk 1. oyna-lıñ. kèç-sü. kişi: perìlig èr-miş. sözle-geyin. tüş-gül. aya-yın-men.-ayım / -eyim (nadiren). oku-ñlar. tur. -ñuz. yè-geyim. külçire-y-iñ. Çokluk 3. kişi: men èr-dim. yıgla-gayın. tè-sün. -sun /-sün: bol-su. bil-eyim. yarga-gayım. çek-eyim. kuç-ayın. -alım / -elim (nadiren). c) Şart Teklik 1. -gıl / -gil. kişi: -alıñ / -eliñ. Teklik 2. köp-tür.-ıñ / -iñ. bil-iñiz. -lıñ / -liñ. kèl-sü. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ). -uñız. kişi: -ñ. bol-uñız. okı-ñ. çık-alıñ. kişi: yügrük èr-se. tut-sun. kör-gil. ayt-ıñlar. nèdin turur. töşe-ñiz. tap-uñ. al-sunlar. awla-lıñ. Çokluk 1. min-geyin. tanuk-tur. kıl-alım. kıl-ayım. -kıl: bar-gıl. kişi: -ayın / -eyin. inanma-galıñ. -gayın / -geyin. kèltür-üñ. ederle-ñ. -uñ / -üñ. bar i-se d) Belirsiz geçmiş zaman Teklik 1. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar. yok i-miş Fiil Çekimleri Emir-İstek Teklik 1. bar-dur. ogrı i-se. sew-gül. koy-su. -ıñız / -iñiz.

kör-di. yèttim. yèdiler. kal-duk. -dümiz (Daha eski şekil. -tuñ / -tüñ: aydıñ. kişi a) -dılar / -diler. yit-tiler. . aydı. oturt-dı. Geniş Zaman Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır. -ur-men / -ür-men. otur-mış. okı-dılar. yarat-ıp turur. cehd it-tük. kişi: a) -dı / -di. tapun-dum. Çokluk 3. bol-mış. ıd-tı. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar. Belirsiz Geçmiş Zaman Teklik 1. te-di. talaş-tı. -yur-men / -yür-men. kir-di. kör-dük. köç-tüm. tüş-ti. kişi: a) -dıñ / -diñ. ayt-tı. otur-mış-sen. okı-dım. koy-dı. -tıñ / -tiñ. koy-duñ. yè-diñ. yitgür-dü. kör-üpsiz gibi. aç-tı. Çokluk 2. -duñız (NF’te nadiren). ayt-tım. öp-tüñ.6. atan-dıñ. kèç-ti. kör-düñ. c) -üp-sen: kör-üp-sen. saç-tılar. öp-tiler. öltür-dümiz. unut-tılar. sakın-dıñ. kör-düñüz. Teklik 2. -düñüz. yıgla-dımız.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 93 Belirli Geçmiş Zaman Teklik 1. Rabgûzî’de Çağataycada olduğu gibi turur’suzdur. kör-düm. Çokluk 2. oltur-duñız. b) -up turur-lar: bol-up turur-lar. -ıp. c) -üp-men: kör-üp-men. tüş-tüm. -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’. Teklik 2. b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz. kèt-ti. ber-dük. yè-dim. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen. c) -üp-siz: kör-üp-siz. tüz-düñ. tüş-tüñ. Çokluk 3. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz. tile-dim. Teklik 1. kir-miş-sen. b) -p. çık-tuk. Olumsuzu a) -madın turur + kişi zamiri: teg-medin turur-men ‘ulaşama-dım’. oltur-up turur. kişi a) -dıñız / -diñiz. kişi: -mış / -miş: aç-mış. -tım / -tim. Ünite . bagla-mış. kel-dimiz. kèl-miş. bar-duk. işit-tük. kıl-duk. tap-tum. sor-dum. tap-tıñ. Teklik 3. c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir. -tıñız / -tiñiz: al-dıñız. -tılar / -tiler: başla-dılar. ayıt-tılar. -dımız / -dimiz. Teklik 3. ög-diler. kör-diler. kişi a) -dım / -dim. c) -üp-miz: kör-üp-miz. -ar-men / -er-men. kör-üp-miz. -up turur: karga-p turur. -duñ / -düñ. ay-dıñız. silk-medin turur-miz ‘silkmedik’. unut-tum. toyur-dı. yaz-dıñ. ugra-dımız. -tuk / -tük. kèl-diñiz. Çokluk 1. tè-mişler. kör-üp-men. tile-dük. yitür-düm. tapşur-duñ. tüşür-diler. tök-miş. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men. b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz. kutrul-duñ. tüz-di. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk. tap-duk. kişi a) -duk / -dük. işit-tiñiz. saç-tıñ. -tı / -ti: aç-dı. kişi: -r-men. atlandur-dum. b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men. Çokluk 1. yıgıl-mışlar. kop-tum. b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen. -dum / -düm. kıl-dımız. aç-tı.

-ar sizler. asra-r. • -ısar + kişi zamiri. -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz. kir-ürler. Bu şekil Çağatay döneminde şimdiki zaman haline gelmiştir. ayt-ur-miz / biz. yıgla-yur-men. . yè-yür-men Teklik 2. kal-ur-biz. işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz. sına-r-sen. ayt-ur-lar. kişi: bil-mez. Teklik 3. -aç-ar. -arlar / -erler. -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz. yıgla-yur-biz. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). Çokluk 1. Yüzyıllar Türk Dili (Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men. Çokluk 3. -ur-sen / ür-sen. Teklik 1. kişi -a (u. -ur-siz / -ür-siz. kirmes ol (MM). Çokluk 3. Çokluk 1. izde-yürler. yè-yür-sen. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). kişi -a (u. tile-r-biz. -yur / -yür: añl-ar. tile-yür-men. kişi: -r-sen. ay-ur-lar. turur-men. Şimdiki Zaman • Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri. bil-men. okı-r-men. -urlar / -ürler. köy-er-men ayt-ur-men. ut-ar-biz. kişi -r-biz. Çokluk 1. kèl-ür-men. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. yè-r-sen. kıl-ur-miz. ayt-ur-sen. Rabguzi’de görülen -y-men. kişi -a (u. kör-er-biz. Teklik 3. yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’. Bu şimdiki zaman şekli XIV. kişi: bil-mez-siz. bil-ür. bèr-ür-biz. -ar-sen / -er-sen. tök-erler. ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM). kişi -r. gitmekteyim’. kör-er-sen. kişi -a (u. ayt-ur. XIV. tile-yür. koy-ar-lar. kişi: bil-mezler. yıgla-yur-sen. kişi -a (u. kal-ur ol (MM). ay-ur-sen. yit-er. titre-yür-siz. kişi -ar-siz / -er-siz. ye-yür-biz. bil-ür-biz. kişi -a (u. -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler. bize-yür. kişi: bil-mez-sen. Çokluk 2. alda-yur-sen. ayt-ur-siz. kıl-u turur-miz. Çokluk 2. Teklik 2. yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. kişi: bil-mez-miz / biz. Gelecek Zaman • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). -ur / -ür. ata-yur-lar. -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen. Teklik 3. tile-r-men. yu) turur-siz: bar-a turur-siz. yu) turur-sen: bar-a turur-sen. Çokluk 2. -ur ol. buz-man. tiril-ür-men. bèr-ür. yu) turur-lar: bar-a tururlar. yu) turur: bar-a turur. Çokluk 3. yıgla-yur-siz. sözle-r-sen. kişi: bil-mez-men. targa-yur. -ar / -er. tè-yür-sen. yolçıla-yur. kişi -rlar.94 XI-XIII. kıl-man (Oğuzca). -y-sen. bil-ür-sen. biti-yür-men. Olumsuz: Teklik 1. yu) turur-miz: bar-a turur-miz. -ar-biz / -er-biz. tut-ar-sen. bol-ur-siz. yaş-ar sizler (Miftah). tap-ar-men. Teklik 2. -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz.

kel-gey-sen. d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. aldur-gay-men. d) -ası / -esi. öltür-gey-siz. kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’. kişi: a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen. b) -gay / -gey.6. Teklik 1. -kay / -key-men. Çokluk 2. tüz-gey-sen. tap-ga-men. gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. Olumsuzu: -gum / -güm yok. ol takı kel-güsi turur ‘o da gelecektir’. kıl-ası. sol-ısar. . kel-güñ yok ‘geleceğin yok’. bak-ası. men me sanga bol-gam ‘ben de senin olacağım’.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 95 • -gum / -güm (+ turur). sakın-gay-sen. kişi: a) -ga / -ge. kişi: a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar. bil-geyler. bil-gey-miz. e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar. kişi: a) -ga / -ge-miz / biz: b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’. c) -ası / -esi-biz: d) -eçek-biz: e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’. c) -gey-siz-ler : d) -ası / -esi-siz: Çokluk 3. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’. -key. kir-gey-miz. b) -asılar / -esi-ler: c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’. tut-ga-men. sanga bèr-gem ‘sana vereceğim’. tap-ga. bol-ısar. b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik). Gereklilik • -gu / -gü + kişi zamiri Teklik 2. c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’. kişi: a) -ga-siz: al-ga-siz b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz. Teklik 3. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Ünite . c) -gey-señ: d) -ası / -esi-señ: e) -güñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’. e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’. f) -gu / -gü. h) -açak: Çokluk 1. biti-gey. bil-gü ‘bilmeli’. bolgay-men. g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’. kişi: a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). bol-gay-miz. Teklik 2. yürit-gey-men. bol-gay. c) -ası / -esi-men (az kullanılır). f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’. Teklik 3.

sen / sèn ‘sen’. 778. er- / èr.96 XI-XIII. -ka-biz: Çokluk 1.) • Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ Teklik 3. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen. kişi: -sa / -se: tedi er-se Çokluk 1.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. tavar ~towar Harezm Türkçesi Söz Varlığı . kişi: -sa-biz / -se-biz. 2.‘imek. Sir Gerard CLAUSON. XLVIII+989 s. İzdat.: (FAZILOV. -sa-miz / -se-miz. E. olmak’. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur. kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz Çokluk 3. FAN Uzbekskoy SSCB. s.> yörü3. İzdat. Karahanlıca’dan Çağatayca’ya geçişte /e/ > /i/ değişiminde Harezm Türkçesi /è/yanlısıdır. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. -ga / -ge-biz. Harezm Türkçesi metinlerinde /è/’nin kullanımı ise karışıklıktır. E. Oxford University Press. FAZILOV. -señin (HŞ): teslim kıl-sak Çokluk 2.‘sezmek’. Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak Clauson sözlüğüdür. FAZILOV’un hazırlamış olduğu iki ciltlik Harezm Türkçesi sözlüğüdür. kişi: - Şart Teklik 1.) Harezm Türkçesi söz varlığı için bir diğer kaynak da E. sözlüğünde Harezm Türkçesi söz varlığına da yer vermiştir. 647. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır. kişi: -a / -e-biz./ sèz. böri > börü. kişi: -sa-men / -se-men. kişi: a) -a / -e-men: b) -ga / -ge-men: targa-men. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: London 1972. köyge-men c) -am / -em: d) -gam / -gem: bol-gam e) -ay / -ey-men: Teklik 2. çulganga-sen Teklik 3. sez. erkek’. kişi: -a / -e: Çokluk 1. /e/’li ve /è/’li biçimler bir arada kullanılır: er / èr ‘er.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. -sak / -sek. kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler Harezm Türk çesi eserlerinin söz varlığı üzerine bütünlüklü bir çalışma henüz yapılmamıştır. yöri. s. FAN Uzbekskoy SSCB. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır: a) a ~ o : bark ~ bork. -sañan / -señen (HŞ). Harezm Türkçesi söz varlığının genel seslik özellikleri ise şöyledir: 1. -sam / -sem: tap-sa-men Teklik 2. Yüzyıllar Türk Dili Dilek-İstek Teklik 1. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz Çokluk 1. (CLAUSON.

Kelime ortasında.] ‘kadeh’ er- / èr.= Mo.6. ewrek ~ öwrek.‘bitirmek’ göz / göz ‘göz’ boz / moz ‘boz. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süngük ~ süngek. seb. olmak’ badram / bayram ‘bayram’ erdini / èrdini ‘mücevher’ balık / baluk ‘şehir’ eren / èren ‘eren’ bedik / bèdik / bedük ‘büyük’ erkek / èrkek ‘erkek’ belgür. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır./ gèl. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. Eski ve yeni şekilleri bir arada kullanılan veya farklı imlâlar ile yazılan kelimelere örnekler: böri / börü ‘kurt’ anıñ / anuñ ‘onun’ büt(1)-/bit-[Tü. sargar. bol-. eb > ew. büt. adak / ayak. teg > deg. Kelimelerin eski ve yeni biçimlerinin bir arada kullanılmasının yanında kimi kelimeler farklı imlâ ile yazılabilmektedir. tè. tilkü ~ tülki. sew- ~ söw-. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. bar-. Aynı kelimenin Karahanlıcada veya Eski Türkçedeki biçimiyle kullanıldığı da görülür. Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz.‘imek. erkek’ ayak / adak [Fa. kır’ . arıg > arı. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. büte-] ‘bitmek’ arıg / arı ‘temiz’ er / èr ‘er. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- 4./ bitir. beñze.> sew-.> meñzeNot: bar.‘gelmek’ birle / bile ‘ile’ gögüs / gögüz ‘göğüs’ bitür. yablak > yawlak. akşam > ahşam. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. biñ > miñ. katır > hatır Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler 1. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur.> dèbutak > budak okı-dı./ bèlgür- ‘: belirmek’ gel. Ünite . kadgu / kaygu. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 97 b) e ~ ö : teşük ~ töşük. Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesi ile kıyaslandığında Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. ben > men. Bu ikili kullanım ödünçleme kelimelerde de görülür.> sararaçıg > açı. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur. em-dür-.

+ Tü.‘ulaştırmak’ yol / çol ‘yol’ yöri. tatlı caduluk [Fa. + Tü./ düş.‘doğurmak’ tolun / tolun ‘dolun’ töl / döl ‘döl’ törtinç / törtünçi ‘dördüncü’ tur.] : iyilik şivelig [Fa.] : işveli ./ yürügür.] : kuvvetlendirmek bagçı [Fa. + Tü. Ödünçleme kelimelerin çoklukla ‘+lIK.‘yürütmek’ yultuz / yulduz ‘yıldız’ yüzlüg / yüzlü ‘yüzlü’ 2. + Tü.] : kuvvetli bagışla.] : naziklik custluk [Fa.] : dağlamak perilig [Fa.] : gönlü şen habarlıg [Ar.[Fa. + Tü.] : perili edebsüzlük [Ar.] : doğruluk fermanla.98 XI-XIII. + Tü.] ‘cennet’ ulus / ulus ‘memleket.] : sarhoşluk hacatlıg [Ar. + Tü. + Tü.] : arzulu husravlık [Fa. + Tü.+ Tü. şehir’ umunç / umınç ‘ümit’ üze / üzre / üzere ‘üzerinde. üstünde ‘ yalguz / çalguz ‘yalnız’ yañgak / yıñgak / çañgak ‘yan taraf ’ yarlıg / çarlıg / çarlug ‘yarlık’ yaru / yarı ‘yarım.] : sevinçlilik hidmatçı [Ar.] ‘düşman’ uçtmah / uçmah [Soğd. + Tü. bahâdur = Mo.] : büyücü kavılandur./ yörü.] : çeviklik padişahlık [Fa.] : salınarak yürümek şeksiz [Ar. + Tü. + lIk] : haberli olma hvuşnudluk [Fa. +sIz ve +lA‘ ekleriyle Türkçeleştirildikleri görülmektedir: agahlık [Fa.] : haraplık. + Tü. + Tü.[Ar.] : renkli füsunçı [Fa. + Tü. + Tü.] : suratlı harablık [Ar. + Tü.] : ihtiyaç suratlıg [Ar./ yètir.] : sarhoşluk rastlık [Fa.] : hakirlik şirinlik [Fa. -e doğru’ yaruk / çaruk ‘ışık’ yètgür. + Tü.] : sultanlık hıramla. + Tü. + Tü.] : hoş.‘yürümek’ yörügür.] : şüphesiz horluk [Fa.] : gerekli + Tü. + Tü.] : hizmetçi şahlık [Fa. + Tü. bagatur maslahatlıg [Ar.‘durmak’ türlüg / türlü ‘türlü’ tüş. + Tü. + Tü.+Tü. Yüzyıllar Türk Dili tile.‘dilemek’ togur.] : övülmüşlük bahadurluk [Fa./ dogur. lIk] : yiğitlik mezalıg [Fa. + Tü.[Fa.] : emir vermek. + Tü. + Tü. + Tü. + Tü.] : padişahlık dagla.] : bağcı kuvvatlı [Ar.] : sultanlık c aşıklık [Ar.] : hünerli awsunçı [Fa. + Tü. + Tü. + Tü. + Tü. + Tü./ yètür. taraf.] : bağışlamak mahmudluk [Ar. + Tü. + Tü.] : edepsizlik rahatlıg [Ar.] : haberli sarhoşluk [Fa.] : memnuniyet arzulug [Ar.] : rıza gösterme man çıkarmak rengli [Fa.[Fa. ferrazilık [Ar.[Fa.‘düşmek’ tüşmen / düşmen [Fa./ dur.] : rahatlık esrüklük [Ar. +lIG +çI. + Tü. + Tü.] : büyücü safalıg [Ar. + Tü.] : tatlılık hvuşluk [Fa.] : cadılık nazüklük [Fa./ dile. + Tü. viranelik şadilık [Fa.] : âşıklık hünerlig [Fa. + Tü.

+ Tü. terkedilmiş (yer)’ koymat ‘çoban’ agna.] : zariflik zehirsiz [Fa. Ünite . peçe’ yupula.‘yuvarlanmak. bürünçek’ ènç ‘müsterih’ tiril. debelenmek’ kunuş.‘örtünmek’ yulduz ‘ağaç kökü’ kendeş ‘örtü. + Tü. hücre’ inçi ‘üvey kardeş’ yagır ‘omuz’ kaçu ‘set’ yala.‘şaşırmak’ bıskır.‘kapışmak’ aldım ‘balta’ öske. korkuluk’ yövüt ‘yardım’ kedigle.‘dağıtmak’ dinte. dolaşmak’ tebrek ‘kürek’ emel.‘çatmak.‘vurmak istemek’ kakız : cesur yansı ‘ittifak’ kalık : çatı yasuk ‘geçit’ kamgak ‘çalı’ yazıla. Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen kelimelere örnekler: açguç ‘anahtar’ kogur ‘boz renkli inek’ adı ‘çok’ koguş ‘tabaklanmış deri’ agar.‘sıvışmak.‘özlemek. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır.‘yaşamak’ èrik.] : zehirsiz 3. kaçırmak’ tuturgan ‘pirinç’ ıñırçak ‘tahterevan’ uruk ‘ibret’ uruşunç ‘vuruşma’ ıyar.‘pislemek’ kamruk ‘taşak’ yekin. + Tü.‘tutkuyla davranmak’ karu ‘mükafat’ yoñ ‘gammaz’ kavbaş ‘kurukafa.‘kendinden geçmek.] : yasak zacifluk [Ar. kurmak’ sözengür ‘konuşkan’ çalañ ‘?’ süplük ‘çöplük’ çaray ‘azık’ taguk ‘topuk’ çıgıt ‘yüzdeki koyu leke’ tañgı ‘üzengi’ çındar ‘gerdanlık’ tap ‘vücuttaki leke’ çokur : alaca tarı.‘doğum sancısı çekmek’ savut ‘gemilerin dışına kaplanan çelik levha’ bulañ ‘?’ señek ‘ağaçtan yapılmış su kabı’ çak. yönelmek’ terinçek ‘örtü. arzu etmek’ aplak ‘horoz’ öwrek ‘ördek’ bargulug ‘ganimetli.‘aldatmak’ Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini listeleyiniz.6.‘gülümsemek’ sarkut ‘tortu’ boda. bezmek.‘uydurmak’ ilersük ‘şalvar uçkuru’ ücek ?öçek ‘çatı.‘tiksinmek.‘gezmek. 6 . halsiz düşmek’ kol ‘vadi’ aglak ‘ıssız.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 99 tarabsız [Ar. + Tü.‘eğilmek. usanmak’ tuç ‘tunç’ ıçkın. + Tü. müreffeh’ pis ‘cüzzam hastalığı’ bat ‘tez. çabuk’ sañı.] : zayıflık zarifluk [Ar. + Tü.] : seyretmesiz yasak [Mo.] : neşesiz temaşasız [Fa.

-mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. Kıpçakça karışımı bir dil kullanmışlardır. Kişi: +I / sI : közgü+si. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw.100 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Harezm ve Tarihini anlatmak. XI-XIII. Harezm Türkçesi iyelik eklerini listelemek. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: a e è ı i o ö u ü 5 6 Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Hindistan. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. adak / ayak. Harezmler Türkleşmeden önce Horezmce diye adlandırılan eski bir İran dili kullanmaktaydı. • -gum / -güm (+ turur). Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle bölge halkı Türkleşmiş ve Karahanlı Türkçesinin etkisi olan Oğuzca. yüz+üm Teklik 2. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan. Çin. Harezm. Harezm Türkçesi. ewleri Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini saymak. Kişi: +lArI: atları. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. adak+ı Çokluk 1. Kişi: +m / +Im : elig+im. söz+üñ Teklik 3. kul+uñuz Çokluk 3. İran. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. böri > börü. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Harezm. Harezm Türkçesini tanımlamak. 4 2 Harezm Türkçesi ses değişimlerini anlatmak ve örneklendirmek. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. • ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). Teklik 1. • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. 1. za‘ifluk . Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. yöri- > yörüb. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. 3 Harezm Türkçesi eserlerini sıralamak. Eklerde: ademnüñ. Kelime köklerinde: sabır > sabur. • -ısar + kişi zamiri. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a. Harezm bölgesinde Oğuz. Harezm döneminde verilmiş olan eserler: Hüsrev ü Şirin Kısasü ’l-Enbiya Mi‘rac-name Mu‘inü ’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis 7 2. karındaş+ımız Çokluk 2. Harezm Türkçesi ünlüleri hakkında bilgi vermek.

-ur / -ür. -kan / -ken: ayt-gan Gelecek zaman sıfat-fiilleri 1. -up / -üp: agırla-p. -ken (i.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 101 8 Harezm Türkçesi SIFAT-FİİL Eklerini Kavramak. -gesi. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. NF’te -gimçe. (nadiren) -meyin ‘: ay-madın. kıl-galı 7. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’ 2. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç 9. -ı (az). -alı / -eli. -yür: yara-r iş 2. -ıglı / -igli. -gan / -gen. -ıçak. -daçı / -deçi (NF): kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. -ası / esi: andın yè-gesi 7. 4. -guluk / -gülük: al-guluk+nı 4. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ 2. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. -uçak / -üçek: bar-uçak. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘kılıcı’ 3. -içek. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. al-u baruñ 3. 8. -ar / -er . -maz / -mez. -madın / -medin. ıncaya kadar’. -a / -e : aç-a. kör-meyin HŞ. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. 5. Ünite . -u / -ü: yakul-ı tursa. 5. -galı / -geli. -uglı / -ügli: oku-glı Harezm Türkçesi ZARF-FİİL Eklerini Kavramak.6. ak-a 2. 1. 6. -p. -ir. 6. -glı / -gli. -ıp / -ip. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin Geniş zaman sıfat-fiilleri 1. Geçmiş zaman sıfat-fiilleri 1. -r. -gınça / -ginçe.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yüriyür er-ken ‘yürürken’ 9 . -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu 3.

b.Göktürk .Türkmenistan d. c. Harezm bölgesi günümüzde hangi devlet veya devletlerin sınırları içerisinde kalmaktadır? a. Karahanlı . 4. İlk hecede e / i yazımında /i/ yanlısının olması (Kontrol) e. e. Türkiye Türkçesine doğru çevrişi aşağıdakilerden hangisi olur? a. adır-gay-miz kelimesi kök ve aldığı eklere göre anlamlandırılırsa.Kazak . Gelecek zaman d. Kazak . Çıkma hâli eki +DIn’dır.İslam e. Oğuz . Afganistan . aşağıdakilerden hangisidir? a. /d/ler /y/ye değişmiştir. Hüsrev ü Şirin b. çok heceli kelimelerin sonundaki +g'nin düşmesi c.Kanglı b. ayıracağız c. ayrılacak mıyız 5.” cümlesindeki fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir? a. ayrılacağız d. ayrı kalacağız e. Harezm Türkçesini oluşturan dil malzemelerinin ait olduğu boylar. Şart e. Hüsrev ü Şirin b. Mi‘rac-name 7.Özbekistan e. Kazakistan 10.Çağatay . Dasitan-ı Cumcuma e. Nehcü’l-Feradis .Harezm e. Nehcü ’l-Feradis e. Moğolca. d. Çağatayca. Gelecek zamanın rivayeti 9. Nehcü’l-Feradis c. e. Yönelme eki +ka/+ke’nin yanında +A'nın da kullanılmağa başlanması. Harezm Türkçesinde /d/ bulunmaz. Kısasu’l-Enbiya . İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanması. Çıkma hâli eki +DA’dır. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir.102 XI-XIII. Kırgızistan . Mi‘rac-nama d.Selçüklü c. Bütün /d/ler korunmuştur. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. Kısasu ’l-Enbiya c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Arapça öğrenecekler için hazırlanmış olan ve Harezm Türkçesi.Hvarezmi c. Çıkma hâli eki sadece +DIn’dır. /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanması b. Harezm Türkçesi çıkma hâli ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Mukaddimetü’l-Edeb d. Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunan sözlük. d’li ve y’li şekiller birlikte görülür. Farsça.Uygur d. Harezm Türkçesi /d/ ünsüzü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Türkmenistan c. Aşağıdakilerden hangisi Harezm dönemi eserlerinden biri değildir? a. Hüsrev ü Şirin . Mukaddimetü’l-Edeb .Kıpçak . Altun Yaruk 3.İran b.Kutb d.Rabguzi 6. c. b. d. “Evvel ahir ölgüñ.Oğuz . /d/ler /t/ye değişmiştir. 2. ayıracaklarımız b. Kıpçak . Muinü’l-Mürid . Belirtili geçmiş zaman b. Çıkma hâli eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +DAn şeklindedir. Uygur . Özbekistan . Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden ayıran özelliklerden biri değildir? a. Aşağıdaki eser ve yazarı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. d. Belirtisiz geçmiş zaman c. 8.Mahmud bin ‘Ali b. Çıkma hâli eki +tan’dır. Aşağıdakilerden hangisi.Çiğil .

Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Çin. Ėl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. İran. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. Yanıtınız yanlış ise “Harezm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 5.6. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde olup Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. a Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 6. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. a 2. c 10. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. başkent Ürgenç’e taşınmış. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. c 7. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. e 3. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri”konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. XI-XIII. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. ama Afrigoğulları bölgede Harzemşah unvanıyla bırakılmıştır. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Harezmşah. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir devlet olmuş. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. b 9. Harezm. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. Ünite . Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk . olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Yanıtınız yanlış ise “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 8. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. Harezm döneminde verilmiş olan başlıca eserler ise şunlardır: Hüsrev ü Şirin Kısasu’l-Enbiya Mi‘rac-nama Muinü’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Harezm. Hindistan.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 103 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 1097’de Sultan Sencer Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır.

104 XI-XIII. II. adak / ayak. zamir n’sidir. Philologiae Turcicae Fandamenta: Ediderunt: Louis BAZIN. Dr. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. söz+üñ Teklik 3. • -ısar + kişi zamiri. ECKMANN. Tayyib GÖKBİLGİN. SAĞOL YÜKSEKKAYA. s. belirtme hâl ekidir. s. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. 241 s. yüz+üm Teklik 2. TEKİN. İzdat. teklik 3. nasrani (nasrani+niñ). Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Alessio BOMBACI. FAZILOV. Gülden: “Harezm Türkçesi”. (M. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. İstanbul 2002. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. karındaş+ımız Çokluk 2. ‘ayalı: +ı. işni: +ni. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). János: “Die Kiptschakische Literatur”. +n. sabr (< sabr+ı) +ı. bulunma hâl ekidir. Simurg Yayıncılık. kul+uñuz Çokluk 3. János: Harezm. ‘ayal (< ‘ayal+ı) +ı. Aysu: Harezm – Altın Ordu Türkçesi: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. 1378. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi ses değişimlerini ünlü değişimleri ve ünsüz değişimleri olmak üzere iki grupta özetleyebiliriz. E. . Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. Örnekleri dikkatlice inceleyiniz. mescid (< mescid+ke). Kişi: +lArI: atları. teklik 3. Mehmet: Türk Dilleri -Giriş-: İstanbul 1999. adak+ı Çokluk 1. ZAMAHŞARÎ. Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. kişi iyelik ekidir. ATA. Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. 183-223 ss.: Starouzbekskiy yazık horezmijskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. Ankara 1993. • -gum / -güm (+ turur). D. MCMLXIV [=1959]. sabrı: +ı. Kelime çözümleme yaparken de kelimeye gelen ekleri sondan başa doğru belirleyip ayırmalısınız. èlinde: +nde. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). yönelme hâl ekidir. ECKMANN. Ders Kitapları Serisi No: 7. ss. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. ZAJÂCZKOWSKI. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. Recep - VURAL. +i. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. Kesit Yayın No: 27. TOPARLI. Husrev u Şirin Qutba I: Warszawa 1958. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. 275-304. FAN Uzbekskoy SSCB. HACIEMİNOĞLU. teklik 3. ilgi hâli ekidir. FAN Uzbekskoy SSCB. Dil Özellikleri. kişi iyelik ekidir. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. èl (< èl+i+(n)de). ewleri Sıra Sizde 6 • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). ECKMAN. 778.: Starouzbekskiy yazık chorezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. János: “Harezm Türkçesi”. FAZILOV. Fahir İZ. 89-168. +de. nasraniniñ: +niñ. Sıra Sizde 4 Bildiğiniz gibi Türkçe sondan eklemeli bir dildir. 647. Nuri YÜCE. Frankfurt A. +ke. Jean DENY. E. Talat ve ÖLMEZ. Helmuth SCHEEL. Kişi: +m / +Im : elig+im. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. İzdat. Türk Dil Kurumu Yayınları. +niñ. +i. Türk Dil Kurumu Yayınları. ss. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar: Ankara 1996. iş (< iş+ni) +ni. Sıra Sizde 5 Teklik 1. AKALIN). -635. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. mescidke: +ke. kişi iyelik ekidir. Kişi: +I / sI : közgü+si.

.

Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Bazı kelimelerin açıklamasını yapabileceksiniz. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcül-Feradis ve Kısasü'l Enbiya . Anahtar Kavramlar • Nehcü’l Feradis • Kelime İzahı • Çeviriyazı • Kısasü’l-Enbiya • Çeviriyazı • Kelime izahları İçindekiler • NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] • EDEBİYATLAR • METİN İNCELEME • KISASÜ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.7 Amaçlarımız XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ     Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Nehcü’l Feradis ve Kısasü’l-Enbiya’yı.

Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Eser. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Üslubu gayet sade ve açıktır. Paris. Yeni Cami nüsha- . Birinci bap Hz. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü ’l-Feradis ve Kısasü'l Enbiya Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Faradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Peygamberi. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). ikinci bap dört halifeyi. Kazan. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir.

Ankara 1998. günümüz Türkçesine çeviriniz. ss. çeviri ve kelime izahlarından yaptığınız çalışmaları kontrol ediniz.108 XI-XIII. 2. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. 185/11185/16.1 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. K. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi ol kullardın erdi. Atatürk Kültür. EDEBİYATLAR 1. D. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. K. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. Çeviriyazılı Metin İmam-ı A‘zam Abu Hanife-i Kevfi rahmatu’llahi ‘alayhi fazayiliniñ beyanı içinde-turur. XIV+444 s. Yüzyıllar Türk Dili sı 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. T. Metni aslından okuyup çevriyazımını yapınız. (1) 185/12 İmam-ı Sagani rahmatu’llahi ‘alayhi Maşariku’l-Anvar atlıg kitab içinde bu hadisni keltürmiş hadis bu-turur: 185/13 ruviya abu hurayrata raziya’llahu ‘anhu annahu kala rasulu’llahi salla’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi’llaha hayran yufakkihhu 185/14 fi’d-dini. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. XIV+444 s. Ankara 1956. Yè tinç Fasl . aldığı ekleri belirleyiniz. Ankara [1984]. D. T. Kelimelerin anlamlarını. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. 164].Hamza ZÜLFİKAR. Daha sonra sırayla çevriyazılı metin. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . METİN İNCELEME Metin I Metin 7. bazı kelimelerin izahları yapılacaktır. XI+312 s. 3. XLIII+538 s. Bu hadis ma‘nisi ol bolur kim paygambar ‘alayhi’s-salam habar bèrü yarlıkar: Kayu mu’min ve muvahhid hakkıña 185/15 Hak ta‘ala edgülük kılmak tilese hem dünyada ve hem ahiratta ol kulga şeri‘at ahkamını bildürüp takı 185/16 ol kulnı fakih kılur köñliniñ közini açar. 1 Nehcü’l-Feradis üzerinde kimler çalışmıştır? Açıklama: Bu bölümde Nehcü’l-Feradis’ten seçilen metinler ve o metinlerin çevirileri.

515. kel.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 109 Kûfeli Ulu İmam Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhinin erdemlerini anlatır. D. (1012 Cumada ’l-ula [=1603 Ekim 8 Çarşamba]) 1b-307a yr. K. ruviya abu hurayrata raziya ’llahu ‘anhu annahu kala rasulu ’llahi salla ’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi ’llaha hayran yufakkihhu fi ’d-dini.2 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Bir .7. edgü (edgülük) kulga ‘kula’ : +ga. yarlık+a. +i. +nde. Ebu ’l-Faza’il Raziyyu ’d-din Hasan b.(< kel-tür-miş) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. (963 Şa‘ban sonları [=1556 Temmuz başları]) 320b-748a yr. Çeviriyazı II (2) 185/17 İmam-ı Gazali rahmatu’llahi ‘alayhi İhyau’l-‘Ulum atlıg kitabında keltürmiş.(< yarlık+a-r) edgülük ‘iyilik’ : +lük. sy. [Çevrilişi: 1603] Beyazıt Devlet Ktp. gönül gözünü açar. 185/17186/7. Veliyyüddin Kit. 2. Erteke tegrü 186/04 ‘ibadat ve ta‘at birle keçürür erdi. 516. (3) 186/03 Hammad ibnü Abi Süleyman rivayat kılur Abu Hanifedin rahmatu’llahi ‘alayhi: Tünle hêç yatmaz erdi. c. sy. Ünite . Haydar [1181-1252]: Maşariku ’l-Envar [=Nurlar Feneri]: Çeviren: TAŞKÖPRÜLÜ-ZÂDE ‘İsamu ’d-din Ebu ’l-hayr Ahmed [14951561]. XIV+444 s. Hasan b. ‘arif bi’llah erdi takı Hak ta‘aladın katıg 186/02 korkgan erdi takı Hak ta‘alanıñ rizasın istegen erdi takı ahkam i şeri‘atnı yetiz bilgen erdi. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi üküş 186/01 ‘ibadat kılgan erdi takı dünyadın i‘raz kılgan erdi. Çeviri I Kelime izahları yètinç ‘yedinci’ : +nç. (1) Çaganlı İmam rahmatu ’llahi ‘alayhi Maşariku ’l-Anvar(el-ÇAGANI.) adlı kitabında şöyle bir hadis getirmiştir. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. 1. Muhammed b. Bu hadisin anlamı şudur: Peygamber ‘alayhi ’s-salam buyurur: Hangi mü’min ve muvahhid hakkında yüce Allah iyilik etmek dilerse hem bu dünyada hem de öbür dünyada o kula şeriat hükümlerini bildirir ve o kulu anlayışlı yapar. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. ss. Metnin ayrıca basılmıştır: İstanbul 1329 [=1911]. iç (< iç+i+nde-turur) atlıg ‘atlı’ : +lıg. c. -tür-. T. kul (< kul+ga) Metin II Metin 7. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kullardandı. yeti (< yeti+nç) içinde-turur ‘içindedir’: -turur.

mèn (< mèn+i) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. halayık mèni tünle 186/07 yatmaz ta‘at ve ‘ibadat kılur tèseler takı men yatsa-men. 7. (KÜRKÇÜOĞLU Kemâl Edîb [19021977]: “Fatiha Tefsîri”.110 XI-XIII. s. Muhammed et-Tusi [1058-1111]: İhya’u ‘Ulumi ’d-Din [=Din Bilimlerinin Diriltilmesi]: [Yazılışı: 1102] Tercüme eden: Ahmed [Hulûsi] SERDAROĞLU. halk benim için gece yatmıyor ta‘at ve ibadet ediyor diyor ben yatıp onları yalancı çıkarırsam yüce tanrıdan utanırım. dedi. 3. İstanbul. (2) İmam-ı Gazzalî rahmatu ’llahi ‘alayhi İhya’u ‘Ulumi ’d-Din (el-GAZZALI. dedi. dünyadan yüz çeviriyor.).) ile geçirirdi. I. Biri öbürüne. sabaha değin ta‘at eder. tèr erdi. Sabaha değin ibadet ve taat (Tâat. anlar (< anlar+nı) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. er-. yat. kıl- (< kıl-gan er-di) aytur ‘söyler’ : -ur. niyyete mütevakkıf olsun. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 186/06 ol kişiniñ sözini işitti erse. Yüzyıllar Türk Dili kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi yoldın keçer erdi.1974. aytur erdi: Men Tañrı ta‘aladın uftanur-men. olmasın ve kimin için yapıldığı bilinsin.(< bol-gay-men) tèr erdi ‘derdi’ : -di. yalgan (yalgan+la-mış) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. fakat her tâat ibâdet olmaz. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kişinin sözünü duyunca kendi kendisine. Çeviri II Kelime İzahları kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. Ebu Hamid Muhammed b. (3) Ebû Süleymanoğlu Hammad Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiden sözle şöyle anlatır: Geceleyin hiç yatmazdı. anlarnı yalganlamış bolgaymen. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi yoldan geçiyordu. 74. ayt. Diyanet İşleri Reisliği Mecmûası (Ramazan Nüshası): Ankara 1956 (Nisan) Sene: 1 Sayı: 1. Allah’ı biliyor. bu kişi gece hiç yatmaz.(< ayt-ur) mèni ‘beni’ : +i. bol.) adlı kitabında getirmiştir ki: Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi çok ibadet ediyor. kim kèçe hergiz yatmaz. -sa. yüce Allah’tan çok korkuyor. yüce Allah’ın rızasını arıyor ve şeriat hükümlerini kesin biliyordu. erteke tegi ta‘at kılur. Bir kimerse takı 186/05 bir kemerseke aydı: Bu ol kişi-turur. s. 1394 . -gan. tè- (< tè-r er-di) . er-. -gay.(< yat-sa-men) anlarnı ‘onları’ : +nı. Her ibâdet Allâh’a bir tâattir. bs. -la. Bedir Yayınevi. bilinmesin yapılması sevâb olan fiili yapmaktır. -r. tedi erse.

D. zindandın çıkardılar takı ıda bèrdiler erse. (4) Ümeyye oglan. Abu Hanife 186/12 rahmatu’llahi ‘alayhi kabul kılmadı. andın soñ Abu Hani- Çeviriyazı III . 187/01 Abu Ca‘fer halifa boldı erse. 186/7187/7. takı siz menim katımda ulug bolsañız. İbnü Hübeyre Abu Hanifeni agırlar 186/09 erdi. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aydı kim: Maña mühlet bèriñ. Kevfe halkı siziñ fermanıñızdın çıkmasa. tèdi erse. dahl ve harc siziñ ‘ameliñiz birle bolsa cümle ne erseler siziñ kalemüñüz hükminde 186/11 bolsa. Ünite .7. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Abu Hanifeke yigirmi agaç urdılar takı zindanka saldılar.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 111 Metin III Metin 7. dostlarım birle yaranlarım birle meşveret 186/16 kılayın. hêç kabul kılmadı. cümle isti‘dadını tamam kıldı takı bir kèçe 186/17 kaçtı Kevfedin çıktı takı Mekkeke bardı.3 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Birkaç eyyam zindanda yatmışdın 186/14 soñ İbnü Hübeyre kişi ıda bèrdi kim: Ne kılur-sen. nèçeme kim derhost kıldı erse. hemişe ziyaratka kelür erdi. ss. İbnü Hübeyre katıg gazab 186/13 kıldı takı buyurdı. XIV+444 s. Bir kün Abu Hanifeke aytur: Menim hatırımka andag tüşti kim beytü 186/10 ’l-malnı sizke bildürsem. T. K. tèdi erse. sözümni kabul kılur mu-sen ya takı ebedi zindanda yatur mu-sen? tèdi 186/15 erse. tèdi. Ançaka tegi Mekkede turdı hilafat ‘Abbas oglanlarıña tegdi.186/08 -ları halifa erken Hübeyre atlıg kişini Kevfeke bèg kılıp-turur erdiler.

Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kabul etmedi.(< kod-tı) . Ondan sonra Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi Kûfe’ye geldi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi bir söz söylemedi. -di. Ebû Cafer halife oldu [754]. er-. Hübeyreoğlu [ö. +la-. 1166] Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiyi sayıyor hep ziyaretine geliyordu.(< ıd-a bèr-di er-se) müñüşinde ‘köşesinde’ : +de. tèp. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi sağlığına kavuşunca o on bin dirheme hiç el sürmedi. ne var ne yok sizin kaleminizin yetkisinde olsun. dedi. -a. Hübeyreoğlu [ö. müñüş (< müñüş+in+de) kodtı ‘koydu’ : +tı. Arkadaşları. bu paraları benim ölümümden sonra getiren kişiye verirsin diye vasiyet etti. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi tirigi bar erginçe ol on miñ yarmakga hêç elig 187/06 tegürmedi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Bana süre verin. Siz bu yarmaknı 187/04 munda koduñ biz öziñe aygay-miz. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi hiç kimse ile konuşmuyor. On miñ yarmak Hasan atlıg kişi birle ıda bèrdi erse. sözümü kabul ediyor musun yoksa daha boyuna zindanda yatacak mısın. Siz benim katımda saygı görürseniz Kûfe halkı sizin buyruğunuzdan çıkmaz. O Hasan adlı kişi de on bin dirhemi evin köşesine koyup çıktı. || On bin dirhem [Kahtabaoğlu] Hasan adlı kişi ile birlikte gönderdi. agır (< agır+la-dı) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. tèdiler erse. ne yaptın. hêç kimerse birle sözleşmez. (4) Ümeyyeoğulları halife iken Hübeyreoğlu [ö. Bütün hazırlığını gördü ve bir gece kaçıp Kûfe’den çıktı. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiye dedi ki: Benim hatırıma şöyle geliyor: Devlet hazinesini size vereyim. bu parayı burada bırakınız bir kendisine söyleriz. Öyle çok Mekke’de durdu. er.(< er-ken) andag ‘öylece’ : < antag < anıteg agırladı ‘ağırladı’ : -dı. +in. Oğlu Hammad da öyle yaptı.112 XI-XIII. Vefatımda vasiyyat kıldı kim: Ey oglum Hammad. Hapisten çıkarıp gönderdiler. ki halifelik Abbasoğulları [750-1258]’na geçti. Abu Hanife neerse sözlemedi erse. Ebû Cafer Ebû Hanîfe’yi ağırladı. bu yarmaklarnı menim vefatımdın soñ ol keltürgen 187/07 kişike teslim kılgay-sen. diye kişi gönderdi. arkadaşlarımla yakınlarımla danışayım. 1166]. dedi. bèr-. 1166] adında bir kişiyi Kûfe’ye vali yapmışlardı. kişi (< kişi+ni) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. 187/03 yaranları aydı: Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi birer mundag kılur erdi. Abu Ca‘fer Abu Hanifeni 187/02 agırladı. dediler. giriş ve çıkış sizin gözetiminiz altında bulunsun. dedi. ıd. Mekke’ye gitti. kod. Yüzyıllar Türk Dili fe rahmatu’llahi ‘alayhi Kevfeke keldi. Oglı Hammad takı andag kıldı. [78b] Çeviri III Kelime İzahları kişini ‘kişiyi’ : +ni. Ne denli üsteledi ise kabul etmedi. 1166] çok kızdı ve buyruk verdi Ebû Hanîfe’ye yirmi ağaç vurdular ve hapise attılar. Birkaç gün hapisete yattıktan sonra Hübeyreoğlu [ö. ol Hasan atlıg kişi takı ol miñ yarmaknı èwnüñ 187/05 müñüşinde kodtı takı çıktı. Ölürken Hammad oğlum.

‘Abdu’llah ibnü Mübarek aydı rahmatu’llahi ‘alayhi: Ol kimerseni mü sözleyür-siz kim dünyada takı dünyanıñ cümle 187/09 malları anıñ katında ‘arza kılındı erse ol dünyadın kaçtı takı dünyanı kabul kılmadı. ma‘nisi 187/17 ol bolur kim: ‘İlm istemek fariza-turur tegme bir èr takı tegme bir tişi üze. tèp aydı. (5) ‘Abdu’llah ibnü Mübarek katında Abu Hanifeni sözlediler 187/08 erse. ss. Çeviriyazı IV . Bu hadisni özi agızıdın eşittim kim Enes ibnü Malik raziya’llahu ‘anhu aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın 187/16 eşittim. K. Ünite . Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Yana aydı kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam 188/01 aydı: ad-dallu ‘ala hayrin kafa‘ilihi. (6) Abu Hanife 187/10 rahmatu’llahi ‘alayhi tabi‘inlerdin erdi. 188/02 ol edgü iş kılgaña ne savab bolsa. 187/08188/02. Enes ibnü Malik[ni] takı raziya’llahu ‘anhu Basra èliniñ cami‘inde 187/14 kördüm kim halayık katında hazır erdiler takı özi Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni halayıklarga 187/15 aytur erdi.4 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. T. Tabi‘in ol kimerseke ayturlar kim sahabaga satgaşmış bolsa. D. tèp aydı.187/12 -larıdın tört kimerse kördüm: Enes ibnü Malik takı ‘Abdu’llah ibnü Hurri’rRuneydi takı ‘Amir ibnü Vatilani takı 187/13 ‘Abdu’llah Abi Avfini rizvanu’llahi ‘alayhim acma‘in. XIV+444 s. Paygambar ‘alayhi’s-salam andag aydı kim: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin.7. Paygambar ‘alayhi’s-salam yaranlarını 187/11 körmiş bolsa. bu delalat kılgaña ol savab bolur. ma‘nisi ol bolur kim: Bir mu’min takı bir mu’minni edgü işke delalat kılsa.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 113 Metin IV Metin 7. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aytur erdi kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam yaran. tèp aydı.

agız (< agız+ı+dın) (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. er. Anıñ agzıdın takı . bir mümin bir mümini iyi işe kılavuzlayan o iyi işi yapana ne verildiyse kılavuzlayana da o sevap verilir.5 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Çeviriyazı V (7) [takı] Abu Hanife 188/03 rahmatu’llahi ‘alayhi aydı Ka‘beke ziyarat kılgalı bardım erdi mescidü’l-haram içinde ‘Abdu’llah ibnü Hurri’r-Runeydini 188/04 kördüm kim halayıkga Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni beyan kılur erdi. ss. Ebû ‘Avfoğlu Abdullah rizvanu ’llahi ‘alayhim ’acma‘in. Sahabeye ulaşmış Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarını görmüş kimseye tabiin derler. Çeviri IV Kelime İzahları satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. +ı.114 XI-XIII. +i. Vatilanlıoğlu Âmir. -yür. èl (< èl+i+niñ) kimerse ‘kimse’ : -se. satgaş. anlamı. krş.(< satgaş-mış) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. Bu hadisi kendi ağzından duydum: Malikoğlu Enes raziya ’llahu ‘anhu dedi ki: Ben Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan şöyle dediğini duydum: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Yine dedi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salam addallu ‘ala hayrin ka-fa‘ilihi. dagı Metin V Metin 7. Runeydli Hurroğlu Abdullah. 188/02188/10. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı.+ kim (< kim + er-se) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. anlamı. Yüzyıllar Türk Dili (5) Mübarekoğlu Abdullah’ın yanında Ebû Hanîfe’yi sordular. Malikoğlu Enes’i raziya ’llahu ‘anhu Basra ilinin camisinde gördüm. D. dedi. (6) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi tabiindendi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi derdi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarından dört kimseyi gördüm: Malikoğlu Enes. diye söyledi. +le-. T. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. bilgi istemek her bir erkek ve hanım müslüman üzerine farizadır. K. halk yanında hazır idiler ve kendisi Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri halka anlatıyordu. XIV+444 s. Mübarekoğlu Abdullah rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Dünya ve dünyanın bütün malları kendisine sunulduğu halde dünyadan kaçan dünyayı kabul etmeyen kimseden mi söz ediyorsunuz diye cevap verdi.

7.188/06 -adı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. dediğini duydum. er-. Man‘isi ol bolur kim: Kayu mu’min 188/07 ve muvahhid Tañrı dini içinde şeri‘at ahkamı ögrense. rozi (< rozi+ni) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. san. teg. Haram mescidi içinde Runeydinli Hurroğlu Abdullah’ı halka Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri anlatırken gördüm. üküş (üküş+leri) tegürgey ‘değdirecek’ : +gey.(< san-ma-duk) yöndin ‘yönden’ : +din. anlamı. Çoğu tabiîn idiler. -dım. dedi. Çeviri V Kelime izahları sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. yön (< yön+din) rozini ‘nasip’ : +ni. (8) Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kendi üstatlarını saydı ve dört bin üstattan bilgi öğrendim. tèp aydı. tèp aydı.(< teg-ür-gey) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. bar. andag yatsa-men yalganlamış yètinç atlıg keltürmiş edgülük 2 .(< bar-dım er-di) Aşağıdaki kelimeleri çözümleyiniz.188/08 -siñe kifayat kılgay takı ol mu’miña sanmaduk yöndin rozini tegürgey. hangi mü’min ve muvahhid Tanrı dini içinde şeriat hükümlerini öğrense yüce Tanrı o müminin ne sıkıntısı var ise hepsine yeter ve o mümine sanmadığı yönden nasip gönderir. Üküşleri tabi‘in 188/10 erdiler. Onun ağzından da bu hadisi duydum: Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duydum Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan haber vererek anlattı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. Ünite .Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 115 188/05 bu hadisni eşittim kim ol aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın habar bèrü yarlık. -ma-. (7) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi: Kabe’ye ziyaret maksadıyla gitmiştim. Tañrı ta‘ala ol mu’minniñ ne kim kadgusı bar erse cümle. (8) Bir kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 188/09 öz ustadlarını hisab kıldı takı aydı kim: Tört miñ ustaddın ‘ilm ögrendim. -ür-.

7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. Paris’te bir. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din arRabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Eserin Londra’da bir. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. KISASÜ ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] 3 Kısasü ’l-Enbiya hakkında kısaca bilgi veriniz. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. M. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. En eski nüshası Londra British Museum Add.116 XI-XIII. Saint Petersburg’da altı. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. . Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir.

31a-31b Kissa-i Salih Yalawaç ‘alayhi ’s-salam Ol “wa-ila Tamuda ahahum [13] Salihan (XI-61)” hil‘atın kedgen. tèp [16] hak dinga ündegen. “fa-kala lahum rasulu llahi: ‘Nakata llahi wasukyaha. (XCI-13)’” [15] taşrifini bulgan. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . ss. “inna Rabbi kariban muciban (XI-61)”. Salih paygambar ‘alayhi ’s-salam ‘akl anut kelgil èşit Salih yalawaç kıssasın [17] bèlgülüg başdın ayakga aytayın men cümlesint Hak risalat bèrdi erse tüz tègürdi kavmıga [18] yüridi tün kündüzin başlap Tamudnıñ zumrasın kıldı iman da‘vatını koldılar bir mu‘ciza [19] koldı Hakdın çıkdı ingen yandı tagnıñ sahrasın bota tugdı barça bodun anı tañlap kördiler [20] kün kediglep suw üleşdi içdi kendü hissasın tandılar Hakdın kamugı kıldılar köp ma‘siyyat [21] ukmadın Salih sözin hem oşbu ingen fitnesin Çeviriyazı .7. “fa-stagfiruhu. tumma tubu ilayhi. taşdın du‘a kılıp ingen çıkargan. (XI-61)” tèp kavmınga ögüt bèrgen.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Ankara 1997. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. “a-tanhana [14] an na‘buda ma ya‘budu aba’una (XI-62)” cavabın èşitgen. Atatürk Kültür.6 RABGUZ‹.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 117 METİN İNCELEME I Metin Metin 7. I. XL+616 s. Ünite .

barça (< barça+sı+n) . in. anu. yemür. hekes onu hayretle seyretti [20] suyu gün aşırı su bölüştüler o kendi hissesini içti Sâlih’in sözünü ve hem bu dişi deve imtihananı anlamadan [21] Hak’tan uzaklaştılar hepsi çok günah işlediler İki bez dokuyucu koşarak geldiler bir ayağını kestiler [31b] botası feryat içinde döndü üç dostunu astılar üç gün içinde sarı kızıl ve kapkara oldular [2] kadir tanrı kudretiyle hepsini devirdi Nûh ona selam olsun oğlu Sâm oğlu İrem oğlu [3] Casir oğlu Samûd oğlu Hadir oğlu Masih oğlu Âsaf oğlu ‘Ubayd oğlu Sâlih. (XCI-13)’” [15] teşrifini bulan. Çeviri Sâlih Peygamber ona selam olsun Kıssası O “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [13] gönderdik. “Allah’ın elçisi onlara: Allah’ın dişi devesine ve onun su içme sırasına dikkat edin. “Ondan bağışlanma dileyin.(< in-gen) tugdı ‘doğdu’ : -dı. +sı. dua ile taştan dişi deve çıkaran.118 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili keldi yügrüp èkki bözçi bir adakın kesdiler [31b] botası ıñrap kayıttı aştılar üç sohbasın üç kün içre boldılar sarıg kızıl hem kap-kara [2] kudratı birle ugan kadır yemürdi barçasın Salih bin ‘Ubayd bin Asaf bin Masih bin Hadir [3] bin Tamud bin Catir bin İram bin Sam bin Nuh ‘alayhi ’s-salam. diye [16] hak dine çağıran. ıñır (< ıñır+a-p) yemürdi ‘devirdi’ : -di.‘hazırlatmak’ : -t.(< anu-t-) yalawaç ‘peygamber’ : koldılar ‘istediler’ : +lar. (XI-61)” diye kavmine öğüt veren. +le-.” dedi. +a-. ked. duaları kabul edendir (XI-61)”.(< tug-dı) kediglep ‘örtünüp. gizlenip’ : -p. kol. tug. sonra pişmanlık duyup ona yönelin. “Rabbim çok yakındır. -ig.(< kol-dı+lar) ingen ‘inen’ : -gen. “bizi babalarımızın [14] taptığına tapmaktan menetmeğe mi çalışıyorsun (XI-62)” cavabını duyan. -dı. Sâlih paygamber ona selam olsun akıl hazırla gel Sâlih peygamber kıssasını dinle [17] ben hepsini baştan ayağa tamamen anlatayım Hak risâlet verdi doğrudan kavmine gönderdi [18] gece gündüz demeden Samûd kavmini dolaştı imana davet etti bir mucize istediler [19] Allah’tan istedi dişi deve çıktı dağın düzlüğünü dolandı bota doğdu.(< yemür-di) barçasın ‘hepsini’ : +n. (XI-61)” hilatini giyen.(< ked-ig+le-p) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. Kelime İzahları anut.

7. Kawluhu ta‘ala: “Wa-ila Tamuda ahahum Salihan. [9] Kawluhu ta‘ala: “Wa-yanhituna l-cibala buyutan aminina. Çeviriyazı . olarga tap bolguça. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Kawluhu ta‘ala: “Wa-lakad kaddaba ashabu l-Hicri l-mursalina. ‘Ad kabilası. Salih olarnı musulmanlıkga ündedi. XL+616 s. Taglar içinde taşlar ünüp èvler kopardılar. (XV-80)” Tamud bodunı ‘Ad tèg [8] uzun boylug èrdiler. 31b ‘Ad Tamud èkki malikler èrdiler. Şamlı Hicazlı [7] arasında. Hud kavmı ‘Ad-ı Avvali-turur Tamud kavmı ‘Ad-ı Ahiri-turur. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . (XI. Ankara 1997. ‘Ad bodunı Tamud [6] bodunıdın üküşrek èrdiler. [4] Sam bin Nuh oglanlarıdın.7 RABGUZ‹.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Hicr yèrinde olturur èrdiler. I. 61)” Salih olarnıñ urugındın üçün ahahum [12] tèyü yarlıkadı. ss. Ünite . Mavla ta‘ala Salihni olarga [11] ıddı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 119 METİN İNCELEME II Metin Metin 7. Atatürk Kültür. Tamud kabilası [5] atadılar. Kamug butlarga tapınur èrdiler. Bu èkegüdin telim oglanlar boldı. (XV-80)” Bir beyük tag tübinde olarnıñ suwı bar [10] èrdi.

dedi. Ayet: “Samûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i gönderdik. Hepsi puta tapınırdı.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun . Yafitni maşrıkga ıddı. [9] Ayet: “Dağlarda emniyet içinde kalacakları evler yontuyorlardı. biz seni dinimizga kirgey tèp umêd tutar èrdük..120 XI-XIII. oglan èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. (XI-62)” “Èmdi bizge atalarımız dinini kodup edin dinga [17] mu ündeyür-sen?” Kawluhu ta‘ala: “A-tanhana an na‘buda ma ya‘budu aba’una? (XI-62)” “Biz bu sözge [18] bitmez-miz. (XV-82)” Bir büyük dağ dibinde onlara yetecek kadar suları bar [10] idi. Âd kavmi Samûd [6] kavminden daha çok idi.” Kawluhu ta‘ala: [16] “Ya Salihu. Kawluhu ta‘ala: “Wa-innana la-fi şakkin mimma tad‘ana ilayhi muribin. yola girer. [4] Bu ikisinden çok oğullar oldu.” Ayet: [16] “Ey Sâlih. olar (< olar-ga) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Hamnı magribga ıddı. 61)” Sâlih olarnın soyundan olduğu için kardeşleri [12] diye buyurdu. kopar. Nubuvvat kelmişde kèdin: “Musulman boluñ.” tèyür èrdiler. (XI-62)” “Şimdi bize atalarımızın dinini bırakıp başka dine [17] mi çağırıyorsun?” Ayet: “Bizi babalarımızın taptığına tapmaktan alıkoymağa mı çalışıyorsun? (XI-62)” “Biz bu söze [18] inanmıyoruz. -dı. Nûh ona selam olsun ölürken oğullarına vasiyet etti: [21] dünyanın merkezini Sâm’a verdi. (XI-62)” Yene bazı kıssa-[19]-larda Yamânî oğlu Vahb rivayet ediyor: Nûh kavmi tufanda helâk olduktan [20] sonra. Hâm’ı batıya gönderdi. Yüzyıllar Türk Dili Yene ba‘zı kıssa-[19]-larda Vahb ibnu l-Yamani rivayat kılurlar: Nuh bodunı tufanda helak bolmışda [20] kèdin. butga [15] tapunmañ.” tèdiler. büyücek [14] olunca. ün. Salih unamasa: “Kiçig-turur bilmes. Âd kabilesi ve Samûd kabilesi [5] diye ad koydular. Yâfes’i doğuya gönderdi.(< oltur-ur) ünüp ‘yontup’ : -üp. ulugrak [14] bolsa. Hûd kavmi önüncü Âddır Samûd kavmi sonuncu Âddır. Nübüvvet geldikten sonra: “Müsülman olun. Dediler ki: “Ey Sâlih.(< ün-üp) kopardılar ‘inşa ettiler’ : +lar. Sâlih onları Müslümanlığa çağırdı. Sâlih’e paygamberlik gelmezden önce: [13] “Bizimle puta tapın.” tèyür èrdiler. yolga kirgey. Aydılar: “Ay Salih.” diyordular.” diyordular. +ları.(< kopar-dı+lar) olarga ‘onlara’ : +ga. oltur. puta [15] tapınmayın. (XI. Salihga paygambarlık kelmesdin burun: [13] “Biziñ birle butga tapungıl. kad kunta fina marcuwwan kabla hada. (XI-62)” Çeviri Âd ve Samûd Nûh oğlu Sâm oğullarından iki melik idi. biz seni dinimize girecek diye ümit besliyorduk. Ayet: “Biz davet ettiğin şey hususunda tam bir ikircik içerisindeyiz. Sâlih tasvip etmeyince: “Küçüktür bilmez. Kelime İzahları èkki ‘iki’ : < èkki oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. Dağlar içinde taşları oyup evler peyda ettiler. Şâmlı Hicâzlı arasında Hicr bölgesinde olturur idiler. +egü. [7] Ayet: “Elbette Hicr halkı da peygamberlerin yalanlamıştı. Nûh’un üç oğlu kaldı. oglanlarına vasiyyat kıldı: [21] cihannıñ ortasın Samga bèrdi. èki (< èk+egü+din) olturur ‘oturur’ : -ur. Allah taala Sâlih’i onlara [11] gönderdi. bil. Nuhnıñ üç oglı kaldı. sen bundan önce ümit beslemiş olduğumuz bir kişi idin. (XV-80)” Samûd kavmi Âd gibi [8] uzun boylu idiler.” dediler. tèdi. Nuh ‘alayhi ’s-salam ölerinde.

I. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . öziñe bir but kıldı. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Hicaz yèrindeki uluglar yıgılıp keñeştiler: “Bizge bir malik [5] kerek. Bu butga tört yüz kıldurdı: Biri adami suratlıg. XL+616 s. edinler Sam urugındın-tururlar.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 121 METİN İNCELEME III Metin Metin 7.” “Cunda‘ bin ‘Amr atlıg erni özleriñe malik tutundı-[6]-lar.8 RABGUZ‹. Çeviriyazı . Atatürk Kültür. biri arslan surat-[8]-lıg. kızıl altundın.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Mekkede Mu‘aviya bin Bekr atlıg üç yüz [4] miñ èr çerigi birle èrdi. Ankara 1997. [2] Sam Mukaddasa yèrinde èrdi. [3] Bu Tamud bodunı Mekkelig birle muta‘assib èrdiler. 32a [32a] Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar.7. ss. Tamud Hicaz yèrinde èrdi. Tègme kabilanıñ birer malikleri bar èrdi. Mülk aña musallam boldı erse. bu duşman birle tokuşsa. èkki közleri [7] yakutdın. Ünite .

” tèdi. [19] Yètmiş miñ èr öldi. çerig (< çerig+i) keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. biri akikten. kamug meliklerni çerigi birle yıgdurdı. kim özüñüzge kıldıñız?” Olar aydı: “Ay malik. giriştiler. [3] Samûd kavmi Mekkeli olmakla tutucu idiler. biri ‘akikdin.” tèdiler. Bu haber Amr oğlu Cunda’ya ulaştı. Ol taht üze oltur[t] dı. -ş-. Mekkede Bekr oğlu Mu‘âviye adlı birinin üç yüz [4] bin askeri vardı. bize bu tanrı [21] gerekmez. bizge bu tañrı [21] kerekmez. tamları caz‘dın ‘akikdin. Çeviri [32a] Türkler Yâfes soyundandır. biri bulurdın. [2] Sâm Kudüs’te yerleşmişti. o puta secde ettiler. biri kuş sûretli. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) muña ‘buna’ : +ña. O Samûd kavmi ol evden çıkıp sözleştiler. +ın. Her kabilenin birer meliki vardı. Yüzyıllar Türk Dili biri kuş suratlıg. yüz karı èni. Atlanıp keldi. ol butga secde kıldılar. keñeş. biri arslan sûret-[8]li. Hicâz’daki büyükler toplanıp [5] “Bu düşman ile çarpışmağa bize bir melik gerek” diye meşveret ettiler: “Amr oğlu Cunda adlı adamı kendilerine melik seçti-[6]-ler. “Bu benim tanrımdır. yirmi metre eni. biri caz‘dın. Bu puta kırk [9] metre yüksekliği.” tedi. toku. mu (< mu+ña) tègme ‘her’ : -me. +ın. Bu habar Cunda‘ bin ‘Amrge tègdi. Türlü [12] türlü elbiseler giyindi. Bu butga bir èw kopardı: èkki yüz [9] karı edizki. sançıştılar. Bu tahtga tört [11] adak kıldurdı: biri zimruddın. bütün melikleri askeri ile topladı.(< keñeş-ti+ler) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. Bu puta tört cephe yaptırdı: Biri âdam sûretli. Bizni tokuşga kèmişti. Ol Tamud bodunı ol èvdin çıkıp sözleştiler. Onlar “Ey melik. Kamug kabilaga kişi [13] ıddı. Söz dalaştılar. Amr oğlu Cunda “Her yılda bir yol gelip buna secde [17] edin. biri damarlı akikten. Aydı: “Bu meniñ tañrım-turur. tèg.” tèdi. Edin tañrı tutunur-miz. biri at sûretli. Kelime İzahları urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. Muña secde [14] kılıñ. biri kristalden. öbürleri Sâm soyundandır derler.(< tèg-me) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar yagı ‘düşman’ : < yagı . Buna secde [14] edin.” dedi. +dın. Aña secde kıldı.122 XI-XIII. [15] Biri ol butnıñ agzınga kirip: “Men sizdin h uşnud-men. onlara [20] “Kendinize yaptığınız bu işi hangi düşman yapar?” dedi. [19] Yetmiş bin er öldü. Cunda‘ bin ‘Amr aydı: “Tègme yılda bir yolı kelip muña secde [17] kılıñ. O taht üzerine oturttu. Kamugları [16] sewünüp baş kötürdiler. iki gözü [7] yâkûttan bir put yaptı. turur. bizni tokuşturmagay. Samûd Hicâz’da yerleşmişti. Bizi savaşa attı. Söz talaştılar. Törlüg [12] törlüg tonlar kedürdi. olarga aydı: [20] “Kayu yagı bu işni kılgay. kızıl altun guhar birle murassa‘. urug (< urug+ın+dınturur+lar) çerigi ‘askeri’ : +i. Ata binip geldi. [10] Mücevher kakmalı kızıl altından bir taht yaptırdı. Malikler ol tört yüz kapugdın kirdiler. Bu èwge yüz kapug urdı. Bir kısmı [18] “Bizim tanrımızın yüzü bizim taraf idi. biri at suratlıg. Bizi savaştırmayacak başka tanrı ediniriz. Bu adam kendisine kızıl altından. -ti. Bir taht kıldurdı. Ona secde etti. [15] Biri ol putun ağzına girip: “Ben sizden razıyım‚” diye seslendi.” tedi.” tèp. Bu eve öd ağacından yüz kapı koydu. Melikler ol tört cepheli kapıdan girdiler.” tediler. Bütün kabileye adam [13] gönderdi.‚” tèp ün kıldı. Mülk ona teslim edildi. Bir ançası aydı: [18] “Biziñ tañrımıznıñ yüzi biziñ sıñar èrdi. duvarları damarlı akikten bir ev yaptırrdı. Hepsi [16] sevinip baş kaldırdılar. Bu tahta dört [11] ayak yaptırdı: biri zümrütten. [10] ‘ud yıgaçındın.(< toku-ş-sa) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın.

7. “Bu yaragaymu?” tèdiler. ss. İblis ‘alayhi ’l-la‘na burunrak [2] bu Karra‘ tagınga keldi. [5] Aña ‘Abhar atadılar. sekkiz karı èni.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 123 METİN İNCELEME IV Metin Metin 7. Razi boldılar. Körklüg. Çeviriyazı . Ankara 1997. Katurnı ol [7] butga hadım kıldılar. kırk karı uzunlukı. törlüg tonlar kèdürüp ol taht üze olturtdı. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Ünite . ak taşnı kesip koddı. közleri [4] yakutdın. I. XL+616 s. [6] Katur bin ‘Ubayd atlıg erni kördi.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. arıg. Atatürk Kültür.” Cunda‘ bakdı erse. [3] Èltip bir but kıldılar. başı altundın. bir èr bu butga hadımlık kılsa. But tutunmaga taş tilediler. tişleri yinçüdin.9 RABGUZ‹. Olar kelip anı kördiler. Aydılar: “Ay malik. 32b [32b] Karra‘ atlıg tagga kişi ıddılar.

[3] Götürüp bir put yaptılar. beni takip et. bu Katur meniñ tapugımga yaramaz. Kalktı. Ol kavm-[9]-nıñ kamugları ol butga yıgıldılar. kırk karış uzunluğu. aydı: “Ay [14] Katur.” Zindanga kèmiştiler erse.” dedi. çar (< çar+la-yur) karı ‘karış’ : < karı . Cabra’il bir kanat birle urdı. uyudu. dişleri inciden. Kırk yıl hizmet etti. Şimdi kurtuldum. Kendi çirkin görünüşlüydü. meni èdergil. bu kafirlar anıñ èliginde [halak bolgay]. Melek … Çeviri Kelime İzahları burunrak ‘evvelce’ : +rak. kâfirler onun elinde ölecek” diye duydu. Kâsûm’u [21] görmek istiyorsan. Kopdı. yinçü (< Çin. Halk ona acıdı. Güzel. Put yapmak için taş aradılar. çık.(< èlt-ip) yinçüdin ‘inciden’ : +din.” diye seslendi. Ferişte … [32b] Karra dağına adam gönderdiler. Bir gün Şeytan meleklerden [8] Bu Kâsûr’un soyundan Sâlih adında bir peygamber gelecek. “Ey Za‘ûm. başı altından. +la-. Zindânı iki parça etti.” tèp. Aymışlar: Sahur atlıg èrdi. Aydı: “Ay Za‘um Katurnı [21] körgü köñlüñ bar erse. [20] Bir gece evine karga suratlı bir kuş geldi. O kavm-[9]-in hepsi o putun başına toplaştılar. Kırk yılda kèdin Cabra’ilga yarlıg boldı: “Katurnı zindan-[13]-dın çıkargıl. Onu [11] zindana atın. gönlünden “Kırk yılı Abhar’a hizmet [15] ettim. udıdı.(< èder-gil) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. bu yèrdin kèteyin.” Katur zindandın çıkdı.” diye düşündü.” dediler. Anı [11] zindanga salın. [5] Ona Abhar dediler. katıg ün birle aydı: “Ay meniñ kullarım. Mavla ta‘ala bir feriştege anı saklatdı. Kâsûr’un Za‘ûm adlı bir karısı [18] vardı. Cabrâ’îl kanat ile bir vurdu. Sahur adlıydı da derler. dağa [15] gitti. Èmdi kurtuldum. yüksek sesle “Ey benim kullarım. èder. Dağ içinde bir mağara buldu. Kırk yıl uyku-[17]-da kaldı. Onlar gelip onu gördüler. Zindannı èkki pare kıldı. bu Kâsûr benim hizmetime yaramaz. İblis ‘alayhi ’l-la‘na kelip ol butnıñ agzınga [10] kirdi. oltur. [6] Ubeyd oğlu Kâsûr’u gördü. Katur [12] kırk yıl zindanda kaldı. Razı oldular. gözleri [4] yakuttan. yinçü+din) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. Kâsûr zindandan çıktı. yügrüp çarlayur èrdi. sekiz karış eni. Kırk yıl udku-[17]-da kaldı. tagga [16] ugradı. Bir kün İblis feriştelerdin èşitdi [8] kim bu Katur urugındın bir paygambar bolgay. Kâsûr’u bu [7] puta hizmetçi yaptılar. Özi yawlak körklüg èrdi. Zindana attılar. Yorulmuştu.124 XI-XIII. koşuyor bağırıyordu. “Bu yapar mı?” dediler. Kırk yıldan sonra Cebrâ’îl’e “Kâsûr’u zindan-[13]-dan çıkar” diye ferman geldi. Tag içinde bir üñür yolukdı. buradan gideyim. Armış èrdi. Yüzyıllar Türk Dili Kırk yıl hidmat kıldı. köñlinde sakındı: “Kırk yılnı ‘Abharka hidmat [15] kıldım. türlü elbiseler giydirip o taht üzerine oturttu. èlt. Ol üñürge keldiler. Bir ança rozgar kèçmişde bu hatun [19] telwe boldı. “Ey melik. kırk yıl zindanda kaldım. Bir kèçe sarayında bir kuş keldi. Cunda baktı. karka suratlıg.” tèp. Katurnıñ èwinde Za‘um atlıg èwlüki [18] bar èrdi. burun (< burun+rak) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. O mağaraya geldiler. çıkgıl. Bir hayli gün geçtikten sonra bu kadın [19] deli oldu. körk (< körk+lüg) èltip ‘iletip’ : -ip. temiz ak taşı kesip bıraktı. Ay [14] Kâsûr. Kâsûr [12] kırk yıl zindanda kaldı. kırk yıl zindanda kaldım. Şeytan ona lanet olsun daha önce [2] bu Karra dağına geldi.” dedi.(< oltur-t-dı) èdergil ‘takip et’ : -gil. yene biregüni butga hadim kıldılar. Şeytan ona lanet olsun gelip o putun ağzına [10] girdi. -t-. Allah taala bir meleğe onu saklattı. Za‘ûm Kâsûr’u takip etmeğe başladı. başka birini puta hizmetçi ettiler.” Za‘um Katurnı èderü bardı. Salih atlıg. bir adam bu puta hizmet etse. Halk aña rahm [20] kıldı.

Èkegü kawuştılar. sen [5] mendin ga’ib-sen.” Bu sözlerni sözleşürde Katurnıñ èwlükiñe ragbatı [6] boldı. Za‘um Salih paygambarga yüklüg boldı. Ol sa‘atda [7] Katur öldi. Yene bu kuş aydı: “Ay Za‘um. Sahur kirdi. Za‘um kadgulug Ol kuş aydı: “Bu üñürdin çıkgıl.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. ss. maña nelük kelmediñ?” Katur aydı: “‘Abhar [4] zindanıdın kurtuldum. Ankara 1997. 33a [Ferişte] [33a] aydı: “Èriñni ündegil. [8] Za‘um çıkdı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 125 METİN İNCELEME V Metin Metin 7. Ol üñür bèlgüsiz boldı. Atatürk Kültür. tanuk tile- Çeviriyazı . Katurnı kördi.10 RABGUZ‹.” tèdi. I. [3] munda èrmişsen. gil boldı. XL+616 s. ‘süñü-[9]-kiñdeki oglannı kandın aldıñ?” tèp sorsalar.7. [2] Katur ün bèrdi: “Kirgil. Munça yıl boldı.” Za‘um katıg ün birle Katurnı ündedi. bir kèçe munda yatur-men. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Ol üñür yarıldı.” tèdi. Ünite . Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kisasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş .” Za‘um aydı: “Yüz yigirmi yıl boldı. aydı: “Ay Katur.

[8] Za‘ûm çıktı. O kuş “Bu mağaradan çık. O mağara yarıldı. Kelime İzahları munda ‘sıkıntıda’ : +da. “Kâbil’in Hâbil’i öldürmesine ben sebep idim.” dedi. Yüzyıllar Türk Dili seler. gel sana göstereyim. toprak oldu. Yine bu kuş “Ey Za‘ûm. Bu sözleri söylerken Kâsûr’un karısına canı [6] çekti. [3] buradaymışsın. andın korkup başım akardı. Sâhûra evine döndü. Allah taala onların şerrinden korur. [2] Kâsûr ses verdi: “Gir.” Yene aydı: [16] “Karnıñ nelük kara-turur?” Aydı: “Bir kün tamug üzesindin kèçer èrdim.” dedi. bir gece burada yattım. kuca-[9]-ğındaki oğlanı nereden aldın?” diye sorsalar. +lük. +iñ. “Gagan [14] niye sarı?” diye sordu. “Ey Kâsûr.” Aydı: “Tumşukıñ [14] nelük sarıg-turur?” Aydı: “Uçmahdagı za‘farandın yèdim. küded.” dedi. Çeviri [Melek] [33a] “Kocana seslen. İkisi birleştiler. Malik sordı: [20] “Bu oglannı kaydın aldın?” Sahura magaranı aytu bèrdi: Malik tañladı: [21] Aydı: “Ay malik.” dedi.” Sordı: “Başıñ [12] nelük akardı?” Aydı: “Kabil Habılnı öltürmekiñe men sabab èrdüm. şahit isteseler. üñ. Bunca yıl oldu. söz (< söz+le-ş-ür+de) èwlükiñe ‘eşine’ : +ñe.126 XI-XIII.” Takı körünmes boldı. Mavla ta‘ala [13] maña nè ceza bèrgüsi. Ot [17] ıssıgı mundag kıldı.” dedi. Ateşin [17] harareti böyle yaptı. -ür. Za‘ûm yüksek sesle Kâsûr’u çağırdı. O saatte [7] Kâsûr öldü. O mağara belirsiz oldu. bana inanmıyorsan. “Cennetteki safrandan yedim. [18] Tokkuz ayda kèdin. Melik [20] “Bu oğlanı nereden aldın. olarnı [10] bu üñürge keltürgil. bana niye gelmedin?” dedi. “Başın [12] niye ağardı?” diye sordu. +i. Muharram ayında Du-şanba kün kèçesi Salih paygambar anadın [19] tugdı. Tañrı ta‘ala olarnıñ şarrındın küdedgey.” dedi. çarlayur burunrak üñürdin tumşukıñ yagı keñeştiler èkegüdin bilmes koldılar tugdı .” dedi.” dedi. Za‘ûm kaygılandı. Yine [16] “Karnın niye kara?” diye sordu. Sahur girdi.” Za‘um [11] aydı: “Sen nè kuş-turur-sen?” Za‘umga aydı: “Men kuzgun-men. “Bir gün cehennem üzerinden geçiyordum.” [21] “Ey melik.” Allah taala [13] bana ne ceza verecek diye korktuğumdan başım ağardı. èr (< èr+iñ+ni) kèçe ‘gece’ : < keçe 4 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. tumşuk (< tumşuk+ıñ) èriñni ‘kocanı’ : +ni. Kâsûr ““Abhâr [4] zindanından kurtuldum. [18] Dokuz ay sonra.” dedi. Ve görünmez oldu. Za‘ûm [11] “Sen ne kuşusun?” dedi.(< üñ-ür+din) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey.” dedi.” dedi. Annesi Sâlih’i kundaklayıp kucağına alıp gitti. Za‘ûm “Yüz yirmi yıl oldu. kelgil saña körgüzeyin.(< küded-gey) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. onları [10] bu mağaraya getir. Yine “Ayak-[15]-ların niye yeşil?” diye sordu. +le.” diye sordu.” tèdi. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. O Za‘ûm’ “Ben kuzgunum. maña ınanmas èrseñ. Sahura èwige keldi. “Bin yıl Tûbâ ağacına kondum. Kâsûr’u gördü. èw (< èw+lük+i+ñe) üñürdin ‘mağara’ : +din. -ür-. Sâhûra mağarayı söyledi: “Melik şaşırdı.” dedi. Anası Salihni kundaklap öz èliñe alıp bardı. sen [5] benden uzaksın. Yene aydı: “Adak-[15]-larıñ nelük yaşıl-turur?” Aydı: “Miñ yıl Tuba yıgaçında kondum. -ş-. Muharrem ayında Pazartesi gününün gecesi Sâlih peygamber [19] doğdu. Za‘ûm Sâlih peygambere hamile kaldı.” tèdi.

(< bardım er-di) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. -tür-. -la.(< kod-tı) kulga ‘kula’ : +ga. kel. +i. Kazan. Edebiyatlar 1. Ankara 1956. Nehcü’l-Feradis üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. er-. yalgan (yalgan+lanmış) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. èl (< èl+i+niñ) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken.(< yat-sa-men) yètinç ‘yedinci’ : +nç.(< bol-gay-men) edgülük ‘iyilik’ : +lük. yarlık+a. bar. at (< at+lıg) aytur ‘söyler’ : -ur. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. -di. mèn (< mèn+i) müñüşinde ‘köşesinde’ : +(n)de. tè. iç (< iç+i+nde-turur) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se.+ kim (< kim + er-se) kişini ‘kişiyi’ : +ni.(< satgaş-mış) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. T.(< yarlık+a-r) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. XIV+444 s. -a. edgü (edgülük) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. Ankara [1984]. -gan. agız (< agız+ı+dın) andag ‘öylece’ : < antag < anteg anlarnı ‘onları’ : +nı. er-.(< tè-r er-di) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. Atatürk Kültür. (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. Eser.(< ayt-ur) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. krş. müñüş (< müñüş+i+nde) rozini ‘nasip’ : +ni. rozi (< rozi+ni) sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. -r.Hamza ZÜLFİKAR. agır (< agır+la-dı) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. 164]. kul (< kul+ga) mèni ‘beni’ : +i.7. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. XI+312 s. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. er-. kişi (< kişi+ni) kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. dagı tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. Paris. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. XLIII+538 s. er. bèr-. -sa. 3 2 Nehcü’l-Feradis’te geçen Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Ünite . Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. -dım. bol. +la-. yat. kod. K. -gay. -ma-. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518.(< teg-ür-gey) tèr erdi ‘derdi’ : -di. anlar (< anlar+nı) atlıg ‘atlı’ : +lıg. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi).(< kel-tür-miş) kimerse ‘kimse’ : -se. 2. Ankara 1998. teg. yeti (< yeti+nç) yöndin ‘yönden’ : +din. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. +ı. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. er. -yür. kıl. üküş (üküş+leri) yalganlamış ‘yalanlamış’: -mış. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. ıd. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. D.(< ıd-a bèr-di er-se) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş.(< erken) agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. er-. +nde. +le-. san. +i. yön (< yön+din) .Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 127 Özet 1 Nehcü’l-Feradis hakkında bilgi vermek. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcu’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Üslubu gayet sade ve açıktır.(< kıl-gan er-di) kodtı ‘koydu’ : +tı. satgaş. ayt. 3. -ür-.(< san-ma-duk) satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. +i.

èw (< èw+lük+i+ñe) ingen ‘inen’ : -gen. +le. mu (< mu+ña) munda ‘sıkıntıda’ : +da. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 13101311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. oltur. yinçü+din) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın.(< èder-gil) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din.(< in-gen) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. J. ıñır (< ıñır+a-p) karı ‘karış’ : < karı 5 6 kèçe ‘gece’ : < kèçe kediglep ‘örtünüp. Peygamber kıssalarını konu alır. -ş-. bil. küded. urug (< urug+ın+dın-turur+lar) yagı ‘düşman’ : < yagı yalawaç ‘peygamber’ : yemürdi ‘devirdi’ : -di. +egü. [Yazılışı: Hvarezm 1310].TEZCAN S. +ın. M. Ankara 1997.(< oltur-ur) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. Atatürk Kültür. +iñ. èki (< èki+egü+din) èkki ‘iki’ : < èkki èltip ‘iletip’ : -ip. +dın.(< keñeş-ti-ler) koldılar ‘istediler’ : -lar. èder. RABGUZ‹. -ür-. BOESCHOTEN. +ın. I. . E. tèg. üñ. in. söz (< söz+le-ş-ür-de) tègme ‘her’ : -me. Paris’te bir. Ankara 1997. Kısasü’l-Enbiya’dan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. . Atatürk Kültür.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun burunrak ‘evvelce’ : +rak. èr (< èr+iñ+ni) èwlükiñe ‘eşine’:+ñe. gizlenip’ : -p. barça (< barça+sı+n) bilmes ‘bilmez’ : -mes. èlt. XL+616 s.(< oltur-t-dı) olturur ‘oturur’ : -ur.(< tug-dı) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. burun (< burun+rak) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. kopar. IV+820 s.(< tèg-me) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. En eski nüshası Londra British Museum Add. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) . tumşuk (< tumşuk+ıñ) ünüp ‘yontup’ : -üp. : Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. körk (< körk+lüg) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. tug. -t-. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. çar (< çar+la-yur) çerigi ‘askeri’ : +i. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. ün. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Yüzyıllar Türk Dili 4 Kısasü’l-Enbiya hakkında bilgi vermek. +le-. oglan olarga ‘onlara’ : +ga. II. -dı. keñeş. E. toku.(< küded-gey) muña ‘buna’ : +ña. olar (< olar-ga) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. Eserin Londra’da bir.(< kol-dı-lar) kopardılar ‘inşa ettiler’ : -lar. +ları. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din: Kısasü’lEnbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Tıpkıbasım: Aysu ATA. +lük. yinçü (< Çin. yemür. anu. -ig. Brill. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk.(< üñ-ür+din) urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. -Dizin: Aysu ATA. +a-. turur. -dı. H.(< èlt-ip) èriñni ‘kocanı’ : +ni. çerig (< çerig+i) èdergil ‘takip et’ : -gil.(< anu-t-) barçasın ‘hepsini’ : +n. +i.(< kedig+le-p) keñeştiler ‘danıştılar’ : -ler. anut. oltur. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. -ş-. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. ked.‘hazırlatmak’ : -t. +sı.VANDAMME. kol. Kısasü’l-Enbiya üzerine yayımlanmış eserleri bilmek.(< yemür-di) yinçüdin ‘inciden’ : +din.(< toku-ş-sa) tugdı ‘doğdu’ : -dı.128 XI-XIII. -ti.(< ün-üp) üñürdin ‘mağara’ : +din. +la-.(< kopar-dı-lar) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. Saint Petersburg’da altı. -ür.

Ünite . kediglep ‘örtünüp.(< kid-ig+le-p) d. ked. Bu üçünçi kişi de eliyle bu yılanı atmıştı. öbürleri Sâm soyundandır derler. Aşağıdakilerin hangisinde yetinç kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. köşe c. Bu üçünçi kişi takı elgi birle bu yılannı atmış erdi. e. c. kediglep ‘giyinip’ : -p. bu sorunun cevabını bir söyleseniz. üze c.” cümlesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirilişi aşağıdakilerden hangisidir? a. Bu üçünçü kişi dahi eli ile bu yılanı atmış idi. -i. +le-. Türkçe telif bir eserdir. gizlenip’ : -p. d. bu sorunun cevabını sizin söylemeniz uygun düşer. gizlenip’ : -p. -ig. Ey Ebû Hanîfe. yètind. kerek kim bu su’alnıñ cevabını siz aysañız. Türkler söylemişler: Yâfes soyundandır. çatı d. kediglep ‘örtünüp. ked. engebelik 7. Kısasü ’l-Enbiya’nın en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. Nehcü’l-Feradis'ın konusu aşağıdakilerden hangisidir? a. b. müñüş kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. . bininci e. -ig. Ey Ebû Hanîfe. Bu üçünçi kişi takı èlgi birle bu yılannı atmış erdi. Londra e. d. Türkler Yâfes soyundan dururlar. d. törütçi kişi. gizlenip’ : -p. Bu üçünci kişi takı eli birle bu yılanı atmış erdi. 2. +nç. üze e.(< kedig+le-p) e. Paris b. e. Peygamberlerin hayatı e. Türklere söylemişler: Yâfes soyundandır. Ey Ebû Hanîfe. törtünçi kişi.(< kidig+le-p) c.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 129 Kendimizi Sınayalım 1. yèti e. Cennet hayatı d. öbürleri Sâm soyundandır. Doğruluk ve adalet c.7. e. öze d. Namaz. e. b. öbürleri Sâm soyundan dururlar. dördüncü kîş. törtünci kişi. öze b. biniş b. -ig. kişi. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. . -ig. bu soruya cevap vermeniz gerek. bu sorunun cevabını ancak siz bilirsiniz. gizlenip’ : +lep. edinler Sam urugındın-tururlar” ifadesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Yukarıdaki ifadenin çeviriyazılı doğru şekli aşağıdakilerden hangisidir? a. üze 9. Kısasü’l-Anbiya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi yanlıştır? a. 1310-1311 yılında yazılmıştır. oruç. 8. Ey Ebû Hanîfe.(< kedig+le-p) b. bu soruya kimin cevap vermesi gerekir? c. Türkler Yâfes soyundandır. kediglep ‘örtünüp. zekat gibi dini bilgiler 3. 10. Aşağıdakilerin hangisinde “kediglep” kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. +le-. yèti. Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur. Kahire c. “Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. +nç. Ey Ebû Hanîfe. +ç. +le-. b. öbürleri Sâm soyundandır. yèt5. tör. b. +le-. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından yazılmıştır. 4. kediglep ‘örtünüp. öbürlerinin de Sâm soyundan olduğunu anlatmışlar. -inç. Taşkent . yètb. d. Türkler’in Yâfes soyundan olduğunu. Yukarıdaki kelimelerin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir? a. c. kedig (< kedig+le-p) 6. kid. c. Dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgileri b. nç c. “Ya Abu Hanife. Viyana d. kid. tuncı.

Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazılı Metinleri ve Çevirilerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. 164].(< yat-sa-men) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. d 8. Ankara 1998. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. . çar (< çar+la-yur) burunrak ‘evvelce’ : +rak.Tıpkıbasım: Aysu ATA. Sıra Sizde 4 çarlayur ‘bağırır’ : -yur. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. c 2. +la-. b 7. edgü (edgülük) Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. T. XLIII+538 s. kol. Brill. keñeş. János: “Harezm Türkçesi”. Atatürk Kültür. êEdebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş .Tezcan S. yat. yeti atlıg ‘atlı’ : +lıg. Kesit Yayın No: 27. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya”konusunu yeniden gözden geçiriniz. IV+820 s. d 4. üñ. -ti. -ür. e 10. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. a 3. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TOPARLI.(< kel-tür-miş) edgülük ‘iyilik’ : +lük. E. Ankara 1997. Ders Kitapları Serisi No: 7. Atatürk Kültür. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.Hamza ZÜLFİKAR. D. Peygamber kıssalarını konu alır. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. Gülden: “Harezm Türkçesi”. SAĞOL YÜKSEKKAYA. -dı. XIV+444 s. tug. yalgan (< yalgan+lamış) yètinç ‘yedinci’ : +nç. ECKMANN. 241 s. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. Yanıtınız yanlış ise “Metin I Kelime İzahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . èki (< èki+egü+din) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Ankara 1997. AKALIN).VURAL. H. E.Metin . 183-223 ss. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. Ankara [1984].(< keñeş-ti+ler) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. Recep . Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Atatürk Kültür. M. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 6811.(< üñ-ür+din) tumşukıñ ‘gagan’ : +ıñ. (M. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 NF üzerine ECKMANN. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. J. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN .(< tug-dı) Yararlanılan Kaynaklar BOESCHOTEN. d 5. Sıra Sizde 2 andag ‘öylece’ : < antag < anıteg yatsa-men ‘yatsam’ : -men. +egü.130 XI-XIII.Dizin: Aysu ATA. Yanıtınız yanlış ise “ Metin III’ün Çevriyazısı çevirisini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bil. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kel. XI+312 s. . a 6.(< kol-dı+lar) tugdı ‘doğdu’ : -dı.Vandamme. +la-. tumşuk (< tumşuk+ıñ) yagı ‘düşman’ : < yagı keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. : AlRabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. . d Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Feradis” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara 1956. XL+616 s. -tür-. RABGUZI. I. K. burun (< burun+rak) üñürdin ‘mağara’ : +din.(< bil-mes) koldılar ‘istediler’ : +lar. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. -sa. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. ss. b 9. II. 89168. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ve Aysu ATA çalışmışlardır.

.

Eser hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmasından çevriyazılı okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Kelime izahları İçindekiler Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin • • • • • • HÜSREV Ü ŞİRİN METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V . Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz.Amaçlarımız 8     • Hüsrev ü Şirin • Çeviriyazı XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Hüsrev ü Şirin’i. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.

’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’ddünyâ ve’d-dîn III. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’de İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazmasıdır. HÜSREV Ü Ş‹R‹N . Husräv u Širin Qutba I-II: Warszawa 1958). 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayımlanmıştır. sy. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312.

Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.134 XI-XIII. İNAN. ss. E. 1 METİN İNCELEME I Metin Metin 8.1 ZAJÂCZKOWSKI’nin yazmanın tıpkıbasımı ve metin neşrinden2 sonra. HACIEMİNOĞLU ve diğerleri çalışmıştır. SAMOYLOVİÇ. TAHİRCANOV. bir kısmıyla ilgili olan pek çok yayın yapılmıştır. Eserin ilk ve sonraki baskılarında yer alan “yanlış-doğru cetveli” eserin sadece İmlâ Hususiyetleri bölümünü kapsar. A.1 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Kutb’un eseri Nizami’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Eserin tamamı üzerinde ise N. N. E. Türkiye’de de eserle ilgili pek çok değerlendirme yazısı yazılmıştır. İçeriğinde de Nizamî’den farklılıklar bulunmaktadır. N. 7b . ZAJÂCZKOWSKI. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inde doksan konu başlığı yani doksan bölüm vardır. KÖPRÜLÜ. E.3 ZAJÂCZKOWSKI’nin yayınına dayanan bu çalışma Türkiye’de ilk olması sebebiyle önemlidir. Yüzyıllar Türk Dili Kutb’un Husrav u Şirin’i üzerinde A. A. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. BLOCHET. HACIEMİNOĞLU çalışmış ve ‘Dil Hususiyetleri’ni de inceleyerek metin yayınını yapmıştır. F. eserle ilgili irili ufaklı. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i hakkında kısaca bilgi veriniz. NADJİR. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermenî hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. ancak pek çok yanlışlıkları ve eksiklikleri de hâlâ bünyesinde barındırmaktadır. A. eserin tamamını ele alan. T. N. İ. İkinci kademede Husrev’in siyasî hayatı anlatılmaktadır. FAZILOV.

haydi hazırlan! 243. bil. Gönülde bu düşünce vardı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 135 Çeviriyazı kitab nazm kılmakka sebeb beyan ayur 240. hanım atınga oşbu parsi tilni çewürdüm tüzdüm oş nazm üzre kılnı çıkardım hoş yıdıglık suw bu köldin köñüller kansu tèp bu safi suwdın Çeviri I Kitabı nazmetmenin sebebini anlatır 240. nèçe yıl boldı canım ösker èrdi köñülde oşbu endişe bar èrdi nèteg şah tapgıña bir barga-men tèp bu köñlüm kadgusını targa-men tèp körüp köñlüm kim asru ragbatım bar buyurdı kim katıglan èmdi èy yar 243. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Ne kadar yıl oldu canım özlerdi. revan èy kutb terkin kèç bolur bil nè bilgeyler sèni sözletmeseñ til nizami nazmı yañlıg tüz sözüñni anın belgüt hanıñga bu özüñni hanım birle melike atıña bir kitabı kılguka kıl tèdi tedbir 246. Ünite . dedi. Gönlüm aşırı arzumu görünce Ey dost. Padişahın huzuruna bir varayım. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. bu gönlümün kaygısını bir dağıtayım. dedim. boyum şehrige köñlüm èrdi sultan canım andın kabul kıldı bu ferman köñül fermanını can birle tut[t]um adın sakınçnı bir yolı unut[t]um kazan tèg kaynap oş sevda bişürdüm nizami balıdın halva bişürdüm 249.8. sonra geç olur. . Kendini sultanına bu şekilde tanıt. Ey Kutb! Çabuk ol.

Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. Yüzyıllar Türk Dili 246. -ga. Bedenime gönlüm sultan olduğundan canım bu fermanı ondan ötürü kabul etti. bar. at (< at+ı+ña) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. 7b-8a . Bu gölden. -t-. bu saf sudan gönüller kansın diye hoş kokulu su çıkardım. anlatmazsan’ : -señ. ss. -ç. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.136 XI-XIII. Kelime izahları ösker ‘ister.(< sakın-ç+nı) (bir) yolı ‘defa’ : +ı. suw (suw+dın) METİN İNCELEME II Metin 8. Gönül fermanını can ile tuttum. Nizamî’nin balından helva pişirdim. Sultanımın adına Fars dilinde olan bu eseri çevirip şiir hâlinde yeniden yazdım. Kazan gibi kaynayıp işte bu sevda hikâyesini pişirdim.2 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. -me-. yol (< yol+ı) suwdın ‘sudan’ : +dın. +le. Başka düşünceyi bir an unuttum. katıg (< katıg+lan-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. arzular’ : +r. 249. öske. söz(< söz+le-t-me-señ) atıña ‘adına’ : +ña.(< öske-r) barga-men ‘varayım’ : +men.(< bar-ga-men) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. +ı. sakın.

dileğimi Hakk’ın yerine getireceği düşüncesiydi. Kaç gündür yolculuk zahmeti çektim. bi-hamdi ’llah tilekke hak yètürdi 0259.8. 0257. tüzüp til bülbüli bu nazm öze saz muradım èrdi ol kim bu kapugda kèlip yol tapsa-men tèp bu tapugda sefer rencin kördüm özüm kaç eyyam tapugka yèttim èmdi oş serencam 255. nèçe kim kèldim èrse men velikin tükel kèldim tükellik yahşı oş çın 0256. Allah yaradılışımın tasalarını giderdi. bu köñlümnüñ kuşı kim taptı hoş bag kerek bülbül okup ursun kerek zag yana köñlüm söz ara kıldı avaz kim èy bülbül açıldı gül kèlip yaz Çeviri Han. 014 (8a) O yaşlı başlı kişi ne güzel söyledi: Ey akıllı kişi. 014 (8a) nè hoş ayı[t]dı kör5 ol pir ü kamil yètirgil nèçe kèç kèlseñ èy cakıl bu kèlmeklikde maksud èrdi bu kim yètürgey hak tèyü munda tilekim tilek èlgi umınç yasını kurdı 258. İşte şimdi bu zahmetin sonunda huzura yetiştim. gel de ferah gel. nasıl gelirsen gel. gelip bu huzurda bir yer bulmaktı. talihi bu kula yâr edince. 252. Nasıl geldiysem geldim ama. 255. Gelmekteki bu maksat.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 137 Çeviriyazı kılıp han davlatı bu kulga yari kèterdi teñri tabcımnuñ gubarı bu perde içre keltürdüm hoş avaz 252. iyi ve tam bir şekilde geldim. 0260. Ben de bu perdeden olmak üzere hoş sesler getirdim. . iyi bir hâlde. Dil bülbülü (Nizamî) bu nazmın özüne uygun türkü yakmış. Ünite . Bu kapıdaki isteğim. ne kadar geç gelirsen gel.

8a Çeviriyazı 261.(< yèt-ir-gil) nèçe ‘nice’ : < neçe METİN İNCELEME III Metin Metin 8. köñül (< köñül+üm) yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. +üm. Dilek eli emel yayını kurdu. tükel (< tükel+lik) èlgi ‘eli’ : +i. ya köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. kel. İster bülbül şakısın ister karga gaklasın. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. Sonra gönlüm söz içinde avaz etti: Ey bülbül. yèt.3 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Bu gönlümün kuşu güzel bir bahçe buldu. +sı. cihan bostanı kayra boldı hurrem bar erse cışkıñ èmdi sözle sen hem bu caşık oş andın6 sözler sözini tüzüp mun-tèg bèzedim söz yüzini kişiniñ kim köñülde cışkı bolsa nè tañ bülbül meñizlig7 zarı kılsa . Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.138 XI-XIII. yaz gelince gül açıldı! Kelime izahları keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. Yüzyıllar Türk Dili 258. -ir-. ss. èlig (< èlig+i) yasını ‘yayını’ : +nı.(< kel-tür-dü-m tükellik ‘mükemmel’ : lik. Allah’a hamdolsun dileğime eriştirdi. -tür.

kayu neñ kim bu calem içre kördüm nèdin mun-tèg tèyü caklımka sordum Çeviri 261. dünyada ölüm var mı. Hem aşkın varsa şimdi söyle. Şayet aşağılık gönlüne Allah aşkı girse dile o gelir. İyi anla. Şayet felek âşık olmasaydı Bu yedi kat yer âşık olmasaydı neden bunca yaratılmışın darbesini yesin? Denizler âşık değilse bir sor: “Neden kaynar. Dizip söz elbisesini böyle süsledim. der. Bu dünyada her ne gördümse neden böyle diye aklıma sordum. bil. vursa da sürse de dilinden zikri gitmez. Bir kişinin gönlünde aşkı olsa nice seher bülbül gibi inler. Dünya bostanı tekrar şen oldu. şaşkın yürümezdi. Ünite . Bu âşık işte o yüzden söyler sözünü. eger bolmasa caşık çarh-ı badram caşık bolmasa oşbu yèti kat yèr nè ser-gerdan yörir kılga’rdi 8 aram nèdin munça halayık zahmını yèr teñizler caşık èrmez erse bir sor nèdin kaynar nè gurruşlar kılur kör 270. feleğin mihrabı aşk imiş. 8 Âşık olmayan kişinin canı yoktur. Akıllı. 264. 0 270.8. felek mihrabı cışk èrmiş hoş añla caşıklarnıñ sözin cışk birle tıñla 139 kişi kim caşık èrmez canı yok bil ölügni bar mu tèr ajunda cakıl eger it köñliñe hak cışkı kirse kèlür ol tilge kètmez ursa sürse 267.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 264. bak ne gurruşlar kılar. 267. Âşıkların sözünü aşk ile dinle. . arada dinlenirdi.

Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. ss. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları sözle ‘söyle-‘ : +le-.4 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. meñiz (< meñiz+lig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. ur.140 XI-XIII. ayur cışk birle tirig oşbu calem eger cışk bolmasa bolmaz èrdi adem canım cışkdın ferah taptısa bildim köñül bèrdim yèrine cışk[ı] aldım 273. teñiz (< teñiz+ler) ursa ‘vur-‘ : -sa. bu cışkım birle başlap dastannı sala tèp cışkka ündedim cihannı husrav [u] şirin hikayetiniñ evveli 15 (8b) munuñ-tèg aymış ol pir-i cakıl kim ol èrmiş kamug nevc içre kamil . 8a-8b Çeviriyazı 0272. mu (< mu+n+ça) teñizler ‘denizler’ : +ler. +n. tıñ (< tıñ-la-) munça ‘bunca’ : +ça.(< ur-sa) bar ‘var’ : < bar METİN İNCELEME IV Metin Metin 8. söz (< söz+le-) meñizlig ‘gibi’ : +lig.

Nûşirvân’ın ayı tutulunca Hürmüz üstüne devlet kuşu kondu.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 141 tutuldı erse nuşirvannıñ ayı konup hürmiz üze davlat humayı 276. yerine aşkı aldım. *Husrev ve Şîrîn hikâyesinin evveli 15 (8b) O akıllıların piri böyle söylemiş.8. Atasının töresini sürdürürdü. . Destana bu aşkım ile başlayıp *0 0274. 273. Adalet ile dünyayı mamur etti.” der. Canımın aşkta sevinç. Gönül verdim. ferahlık bulduğunu bildim. Onun mumuna fazlından nur verir. 0280. O bütün yaratılmışların içinde olgunmuş. 0278. Onun resmine bakıp falını tabir edesin. Ünite . 0277. 0275. “İşte bu âlem aşk ile hayattadır. Aşk olmasaydı Âdem olmazdı. anıñ dergahıña kıldısa zari 0280. O padişah çok kurban kesip Allah’tan “bu hanımdan iyi bir oğul” diledi. Ata tahtı bilip yardım etti. meydan okuyarak dünyayı aşka çağırdım. ata tahtın bilip ol dad kıldı cadil birle cihan abad kıldı 0 tutar èrdi atasınıñ töresin anıñ resminçe falın hem yorasın üküş kurban kılıp ol şah ugandın tiledi bir ogul yègrek bu candın 279. 279. Ona cevherden saf oğul verdi. 0272. 0 276. ogul bèrdi aña gevherdin arı ugannıñ bahşişi deryasıdın dur anıñ şemciñe bèrmiş fazlıdın nur Çeviri 0271. Allah’ın bahşişi deryasından uzaktır. Onun dergahına yalvarıp ağladı.

-de-. tir. tap. -a.(< yor-a-sın) üküş ‘çok’ : < üküş ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. yor. èr-. ss. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları tirig ‘canlı’ : < -ig. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. bol. ün (< ün+de-di-m) yorasın ‘tabir edesin’ : +sın. -maz. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. -di. ugan (< ugan+nıñ) METİN İNCELEME V Metin Metin 8.142 XI-XIII.5 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. 8b Çeviriyazı mübarek talici davlat mekanı yüzinde belgülüg şahlık nişanı oş andın ötrü pervêz9 boldı atı 282.(< tap-tı-sa) ündedim ‘seslendim’ : -m.(< tir-ig) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. yakin husravlıkın kördi atası zarifluk içre kamil èrdi datı bu yoldın ötrü pervêz boldı atı 028 .(< bolmaz erdi) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. -tı.

8 tamam bèş yaşga yètti èrse añlap körüp köp neñni cibret aldı tañlap 0 291.8. Bütün gönüllere sevgi tohumunu ekti. Ünite . 028 İpeğe bürünmüş misk kokusu gibidir. Bu yüzden adı Perviz oldu. göz bakamaz. Yanağı güneş gibi. 02 02 İşte o yüzden adı Perviz oldu. bu söz aymışda soñ kèçti bir ança Çeviri Mübarek devleti kısmet yeridir. Padişahlık nişanı yüzünde bellidir. 0293. Elden ele gül gibi götürürlerdi. Zatı zariflikte olgundu. yıl aşmışça idi arturdı davlat bilig taclim alıp ögrendi cizzet 0289. 282. İnci tanesini gizleyip tutar gibidir. Nitekim beşikten dünyaya çıktı. yèti yaşka yètip ol serv-kamet gül üzre müşk saçmak kıldı cadet 0292. 285. . anı şah tapgıña ketrürler èrdi èl èlge gül meñiz kötrürler èrdi = harirge çulganılmış kin yıpar tèg tamam dürr daneni kizlep tutar tèg nèteg-kim çıktı beşikdin cihanka sewüglük urgın èkti barça canka 288. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah anıñ tèg körki boldı èlde meşhur yüzin körgen bu yusuf tèyü saknur atası kıldı bir üstad tertib anıñ roz-garı zayic kèçmesün tèp hünerlig boldı husrav öz halınça 0 294.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 143 yañakı kün meñiz köz baksa bolmaz yüzin körgen köñülde kadgu kalmaz 285. Sultanlığını babası iyice anladı. Yüzünü gören gönülde kaygı kalmaz. Onu padişah huzuruna getirirlerdi.

İlim talim edip izzet öğrendi. Tam beş yaşına girince çok şeye bakıp. -sa. Kelime izahları belgülüg ‘belli’ : +lüg. O servi boylu yedi yaşına ulaşınca 0 Güzelliği memlekette meşhur oldu. oş (< oş an+dın) baksa bolmaz ‘bakamaz’ : -maz. 294. bel (< bel+gü+lüg) oş andın ‘işte ondan’ : +dın. +gü. gül üzerine misk kokusu saçmağı adet etti.(< sakın-ur) yönlerni ‘etrafını’ : +ni. sakın. Yüzyıllar Türk Dili 288. +üg. Bu söz anlatıldıktan bir zaman sonra Husrev kendi hâlince hünerli oldu. aş.(< aş-mış+ça) sewüglük ‘sevgi’ : +lük. +ler. -mış. Onun zamanı boşa geçmesin diye babası bir hoca temin etti. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi.(< sew-üg-lük) urgın ‘tohumunu’ : +ın.144 XI-XIII. an. bak. 0 291. şaşırarak ibret aldı. bol-. urug (< urug+ın) 2 Okuduğunuz bölümde şair HŞ’i kimin için yazdığını hangi ifadelerle anlatmaktadır? . Yıl geçtikçe Allah nasibini artırdı.(< bak-sa bol-maz) saknur ‘düşünür’ : -ur. sew. yön (< yön+ler+ni) aşmışça ‘geçtikçe’ : +ça. Yüzünü gören “bu Yusuf ” diye düşünür.

Hüsrev ü Şirin. -t-. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. -a. tükel (< tükel+lik) ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.8. ya yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. söz (< söz+le-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. anlatmazsan’ : -señ. İkinci kademede Hüsrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. N. -ga. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. tıñ (< tıñ-la-) tükellik ‘mükemmel’ : lik. +sı. Hüsrev ü Şirin’den seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958.(< ur-sa) yasını ‘yayını’ : +nı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 145 Özet 1 Hüsrev ü Şirin hakkında bilgi vermek. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ZAJÂCZKOWSKI.(< kel-türdü-m köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. ugan (< ugan+nıñ) üküş ‘çok’ : < üküş ündedim ‘seslendim’ : -m. -tür. ZAJÂCZKOWSKI. bar. meñiz (< meñiz+lig) munça ‘bunca’ : +ça. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. E.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. sakın. öske. tap. ZAJÂCZKOWSKI. ün (< ün+dedi-m) ursa ‘vur-‘ : -sa. -maz. suw (suw+dın) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. +ı. 1378. -tı. yol (< yol+ı) atıña ‘adına’ : +ña. söz (< söz+le-t-me-señ) suwdın ‘sudan’ : +dın. yor.(< bolmaz erdi) èlgi ‘eli’ : +i. -di. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi.(< tir-ig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. yèt. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır.(< tap-tı-sa teñizler ‘denizler’ : +ler. teñiz (< teñiz+ler) tirig ‘canlı’ : < -ig.(< öske-r) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. -ir-. -me-.(< bar-ga-men) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. èr-. bol. arzular’ : +r. HACIEMİNOĞLU. èlig (< èlig+i) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan.(< yèt-ir-gil) yorasın ‘tabir edesin’ : -sın. köñül (< köñül+üm) meñizlig ‘gibi’ : +lig. -ç. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. katıg (< katıg+lan-) keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m.’dadır. mu (< mu+n+ça) nèçe ‘nice’ : < neçe ösker ‘ister. +üm. NADJİP. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.(< sakın-ç+nı) sözle ‘söyle-‘ : +le-. +le. sy.(< yor-a-sın) . tir. Ünite . kel. +n. at (< at+ı+ña) bar ‘var’ : < bar barga-men ‘varayım’ : -men. -de-. (bir) yolı ‘defa’ : +ı. ur. 3 2 Hüsrev ü Şirin üzerine yayımlanmış eserleri bilmek.

Hüsrev ü Şirin’in Kutb tarafından çevrildiği ve Berke Fakih tarafından çoğaltıldığı yıl aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. -nç.” ifadesi aşağıdaki beyitlerden hangisinin tercümesidir? a. 1241 yılında yazılmıştır. sak. 2 c. sakın. Altunordu b. Buhara 9. inayetler kim oş munça sèniñ bar zacif kulnı kaçan zayic koyar zar c. sakınçnı ‘saklanmayı’ : +nı. c. arı b. 1241-1381 b. bèrdi c. Radlov d. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +ı. yardım kapını aç ve rahmetinin tohumunu gönlüme saç.(< sakın-ç+nı) c. sakın. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1.(< sakın-ç+nı) b. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +ını. -ın. 1341-1833 c. Taşkent e. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. anıñ d. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i kaç beyitten oluşmaktadır? a. 4730 5. e. Eckmann c. Fazılov e. HacıEminoğlu b. Zajâckowskı 2. Yazarı belli değildir. 1 b. 4 e. Yukarıdaki beyitte G > Ø değişimine örnek olan kelime aşağıdakilerden hangisidir? a. 1470 b. 11 3. Ey Allahım yardım kapısın aç köñlüme rahmatıñ tohumunu saç c d. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah Yukarıdaki beytin Türkiye Türkçesine doğru aktarımı aşağıdakilerden hangisidir? a.(< sakın-ç+ını) d. ilahi tevfikıñ kapgın aça bèr köñülge rahmatıñ urgın saça bèr 8. -ç. 4. “sakınçnı” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. Hüsrev ü Şirin’in yazıldığı bölge aşağıdakilerden hangisidir? a. tercüme bir eserdir. Telif bir eserdir. Gazel ve kasidelerden oluşur. d. 6. b. -ç. Padişah altı yaşına girince çevresindeki her şey ona malum oldu. Padişahın altı yaşına girmesiyle her yönünü anlayıp bilmesi bir oldu.146 XI-XIII. Hüsrev ü Şirin ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Ne zaman ki altı yaşına ulaştı o padişah her yönünü anlayıp oldu ferah. sakı.(< sakı-nç+ı) e. d. ogul e. b. Hüsrev ü Şirin’in bilinen kaç yazması vardır? a. 1341-1383 e. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inin bütününü ilkin kim çalışmıştır? a. inayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah e. Urumçi d. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. “Allah’ım.(< sak-ınç+nı) 7. c. 1342-1353 d. O şah. 1341-1342 anıñ dergahıña kıldısa zari ogul bèrdi aña gevherdin arı 10. -ç. 6512 e. 4370 d. gevher . 3 d. e. sakın. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +nı. -ç. cinayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah c b. Ürgenç c. 6443 c. altı yaşına basınca her şeyi anlayıp alim oldu.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 147 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelemeleri V” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hüsrev ü Şirin. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. N. a 9.8.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. ZAJÂCZKOWSKI. E. c 5. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. . Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No.’dadır. d 10. ZAJÂCZKOWSKI. Maarif Matbaası. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. 1378. b 7. sonra geç olur. dedi. e 2. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. b 6. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. NİZÂMÎ: Hüsrev ve Şirin: Çeviren Sabri SEVSEVİL: İstanbul 1955. c 3. e 8. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Yanıtınız yanlış ise “Kelime İzahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. sy. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. a Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. NADJİP. bil. Sıra Sizde 2 Gönlüm: Ey Kutb! Çabuk ol. Yararlanılan Kaynaklar HACIEMİNOĞLU. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. ZAJÂCZKOWSKI.

Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’lEdeb ve Mu‘inü’l-Mür‘id’i.Amaçlarımız 9     XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Mukaddimetü’l-Edeb • Mu‘inü’l-Mürid • Çeviriyazı • Kelime İzahları İçindekiler • • • • • • • • • MUKADDİMETÜ’L-EDEB METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV MU‘İNÜ’L-MÜRID METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III HAREZM TÜRKÇESİ METİN İNCELEME III: MUKADDİMETÜ’L-EDEB ve MU‘İNÜ’L-MÜRID’DEN METİN ÖRNEKLERİ . Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme III:
Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ]

Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Moğolca nüshasını 1938’de N. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

150

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

1

Mukaddimetü’l-Edeb hakkında kısaca bilgi veriniz.

METİN İNCELEME I Metin

Metin 9.1 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6a.

Çeviriyazı

006a babu’l-avvalu
vakt hangam çak cak avan mitluhu m m hakub mitluhu m m avkat cam‘ c c avana cam‘ c c ahkab cam‘ c c hin mitluhu m m aban mitluhu m m hikba mitluhu m m ahyan cam‘ c c ababagin cam‘ c c hikab cam‘ c c dahr mitluhu m m barha mitluhu m m acal vakt-i mu‘ayyan acal cam‘ cam‘ cam‘ duhur cam‘ c c manun mitluhu m m

A. F. T. M. A. F. T. M. A. F. T. M.

9. Ünite - Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri

151

METİN İNCELEME II Metin
Metin 9.2 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6b.

Çeviriyazı
A. F. T. M. A. F. ‘asr mitluhu m m suruf cam‘ a‘sar cam‘ c c rayb mitluhu ‘usur cam‘ c fatrat dirang-i dar-miyan-i du paygambar èki paygambarnıñ arası ötken çakı c

006b
zaman mitluhu m m haştad sal azman cam‘ c c azmina cam‘ c c karn cam‘ seksen yıl sarf mitluhu m m kurun

T.

c

m

c

152

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili koyar yalawacin cu’ura nögci-gsen cak havl mitluhu m m al-kabil say ayanda kèlür yıl

M. A. F. T. M. A. F. T.

c sanat sal yıl hon a‘vam cam‘

m sinun cam‘ c c al‘amu’lavvalu par sal bıltur nidani hon

nayan hon ahval cam‘ c c fasl yak fasl yılnıñ ülüşdin bir ülüş honı törben kubi’asa

c haccat mitluhu m m fusul az-çar fasl c niken kubi cam‘ hicac cam‘ c c ‘am mitluhu m m al‘am im-sal bu yıl ène hon

M.

c

irekün hon

c

METİN İNCELEME III Metin
Metin 9.3 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 7a.

9. A. F. A. rabi‘ bahar yaz kabur şuhur cam‘ c c al-muharram mah-i muharram muharram ayı honu hekin sara cumadi’lavval mah-i cumadi’lavval cumadi’lavval ayı köke sara sayf tabistan yay cun gurrat avval-i mah ay başı yekin sara as-safar mah-i safar safar ayı kucir sara cumadî’lahirat mah-i cumadî’l-ahirat cumadî’lahirat ayı 007a harif tira mah küz namur gurrat cam‘ c c şita zamistan kış öbül sirar şahr mah ay sara salh mitluhu m m m m aşhur cam‘ c c muhak ahir-i mah aynıñ yakı sara’in köl şahru (şahri. M.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 153 Çeviriyazı A. T. T. T. M. Ünite . T. F.) şahru rabi‘i’lrabi‘i’l-avval ahir mah-i rabi‘u’l-avval rabi‘u’l-avval ayı kubi sara racab mah-i racab racab ayı hö’ö lcin sara şa‘ban mah-i şa‘ban şa‘ban ayı öbülün dundadu sara şilami urdu sara mah-i rabi‘u’lahir rabi‘u’l-ahir ayı cunu dumdadu sara . A. F. M. F. M.

7b. 17320061.4 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. ss. Persican. Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Metin Mein 9. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. +534b yr.154 XI-XIII. . The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). No. [IV]+22 s. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences.

M. (müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi ay başı : ay başı aynıñ yakı : ay sonu bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay bıltur : geçen yıl bu yıl : bu yıl cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem kèce : gece kèce kündüz : gece gündüz kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü kèlür yıl : gelecek yıl kış : kış kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay küz : güz. T. T. M. M. sonbahar muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay roza ayı : oruç ayı. T. F. bayram ayı şilam koitu sara malavan mitluhu m m kita‘ para-i şab kèceniñ bir ülüşi söni niken keşik ashar cam‘ c c 007b du ’l-ka‘da mah-i d.9. F. ara ayı ara sara ‘asran mitluhu m m zulaf mitluhu m m sahur cam‘ c c du ’l-hicca mah-i d. F. A. M. Ünite . roza ayı şilam sara cadidan şab u roz kèce kündüzm söni ödür layal cam‘ c c sahar vakt-i sahar tañ ür şavval mah-i ş. kurban ayı honu köl sara layla şab kèce söni vahn miyan-i şab yarım kèce carım söni al-laylatu’l-bariha şab-i ravşan yarulkı kèce uridu süni layl mitluhu m m mavhin mitluhu m m laylatu’s-sadak şab şoda kışnıñ ahir kècesi ö lin koitu söni Kelime İzahları ara ayı : aralık ayı. T. F. A. A.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 155 Çeviriyazı A. (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay . ramadan mah-i r.

iman. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. edep.156 XI-XIII. nefis ve kalp. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. sohbet. nasihat. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. Peygamber. Eser. Mu‘inü’l-Mürıd hakkında kısaca bilgi veriniz. zekat. nr. şeriat-tarikat. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. iktida. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. 3 . Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Yüzyıllar Türk Dili seksen yıl : seksen yıl şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay tañ : tan yarım kèce : gece yarısı yarulkı kèce : önceki gece yay : yaz yaz : İlkbahar yıl : yıl yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim 2 Mukaddimütü’l-Edeb’ın sözlük tekniğini açıklayınız. Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. süluk. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. marifetü’l-hak ve Hz. iradat.

Hakikat temren gibi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 157 METİN İNCELEME I Metin Metin 9. Şeriatı bu okun yünü (tüyü) olarak bil.Metin . . Hakikat gönül. ss. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Çeviriyazı babun fi maṯali ’ş-şari‘ati va ’t-tarikati va ’l-hakikati 344 şeri‘at tarikat hakikat öñin tèyü bilmegil oş èşit söz soñın 198b hakikat başak tèg tarikat uluñ şeri‘atnı bilgil bu oknuñ yüñin 345 yüñi yok ok atgıl barur mu kanı şeri‘at tarikat hakikat kanı hakikat köñül tèg tarikat ‘akıl şeri‘at èrür bu vücuduñ canı 346 cemad cansızın ol nè işge yarar kulak mu èşitür bu öz mü körer şeri‘at til ol bil tarikat kulak hakikat bu köz tèg kanı kim sorar 347 şeri‘at bilip kasd kılıp sormak-ol tarikat kirip rast yörüp barmak-ol hakikat talib matlubınga tègip anıñ birle meclis tüzü kurmak-ol Çeviri 344 Şeriat tarikat hakikati anlatmadan önce sözü sonuna kadar dinle. tarikat akıl gibidir.5 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .Çeviri .Mustafa ARGUNŞAH. 345 Tüyü olmayan oku atarsan nereye kadar gidebilir. Şeriat bu vücudun canıdır.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Ankara 2008.9. Şeriat ve tarikat hakikatın cevheridir. 332 s. tarikat temrensiz ok (okun sapı). Atatürk Kültür. 22b.

Çeviriyazı 348 şeri‘at resul kavli tutgıl yöri tarikat resul fi‘li tutgıl yöri hakikat nè ol tèp eger sorsa-sèn resul hali ahvali tutgıl yöri BABUN FI BAYANİ ’L-KALBİ VA ’N-NAFSİ 349 köñül nefs ü ruhdın netice èrür galib bolsa biri añar yüz urur biliñ bu beyan şeyh şeref hvaceniñ mebadi sülukda bitiglig-turur 350 takı köp meşayih bu yol sözleri köñül nefs beyanı ayur özleri köñül tut kulak aç yakin bil munı ayur nè kim anlar körer közleri .Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Kelime izahları öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. 332 s. soñ (< soñ+ın) uluñ ‘temelin’ : +uñ. hakikat bu göz gibidir.(<sor-mak+ol) birle ‘ile’ : < birle METİN İNCELEME II Metin Metin 9. Atatürk Kültür.158 XI-XIII. 22b. amaç edinmek ve sormaktır. -mak. ul (< ul+uñ) yüñin ‘tüyü. bilmek.6 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . göz mü ki görsün? Şeriat dildir. sor. ne işe yarar? Bu kulak mı ki işitsin. Ankara 2008. yüñ (< yüñ+in) kanı ‘hani’ : < kanı sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. Hakikat isteyenin istediğine erişip onunla birlikte bir yerde olmasıdır. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Yüzyıllar Türk Dili 346 Taş toprak cansızdır. teleği’ : +in.Mustafa ARGUNŞAH. tarikat ise (hakikata) girmek.Metin . ss. bil ki tarikat da kulaktır. yol yürümek ve varmak (ilerlemek)tir. hani sorun soran nerede? 347 Şeriat.Çeviri .

tut. kör. +la-. Ankara 2008.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 159 351 köñül nefs beyanı èşit tiñlegil bu èkkisi bir neñ munı añlagıl fesadını tilese bolur atı nefs salahnı tilese köñül soñlagıl Çeviri 348 Şeriat peygamber sözüdür.9. Bunlardan birisi galip gelirse öbürüne ilgi gösterir. Fesadı istersen bunun adı nefistir.Metin . onların gözleri ne görürse onu söylediklerini iyi bil. kulak aç.(< biti-g+lig+turur) körer ‘görür’ : -er. ss. huzuru (iyiliği) istersen adı gönüldür.(< kör-er) neñ ‘şey’ : < neñ köp ‘çok’ : < köp soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. peygamberin hâl ve tavrıdır: (onları) tut ve (ona göre) hareket et.Mustafa ARGUNŞAH. sor.(< tut-gıl) sorsasèn ‘sorsan’ : +sèn. Kalp ve Nefis Bölümü 349 Gönül. Hakikat nedir diye sorarsan. (o sözü) tut ve (ona göre) yürü. Gönül tut. . +lig. Atatürk Kültür. Bu bilginin Şeyh Şeref Hoca’nın Mebâdî Sülûk adlı kitabında yazılı olduğunu bilin.Çeviri . bunu anla. Kendileri gönül ve nefisle ilgili bilgiler verirler. Bu ikisi bir şeydir. soñ (< soñ+la-gıl) METİN İNCELEME III Metin Metin 9. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . 23a. biti. nefis ve ruhun bir hulasasadır. tarikat resul peygamberin yaptıklarıdır. 351 Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. -g. Böyle bitir. 350 Birçok şeyhin sözleri de böyledir.(< sor-sa+sèn) bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. (onu da) tut ve (ona göre) yürü. Kelime İzahları tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. 332 s. -sa.7 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .

mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden. yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır.(< tèg-er) tarısa ‘ekse’ : -sa. pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir.(< körküt-üp) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu tèger ‘değer’ : -er. körküt. tarı. Kelime izahları kurug ‘kuru. nişanı şikâyet eder. kuru. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. yöri. tèg.160 XI-XIII. nefs-i mutmainnedir. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır. 353 Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir. 354 Kişi. -miş-.(< kuru-g) körkütüp ‘gösterip’ : -üp.(< kèl-tür-miş+de) . Yüzyıllar Türk Dili Çeviriyazı 352 takı nefs nişanı şikayet kılur dikir kılgu yèrde hikayet kılur kurug da‘vi birle zahir körkütüp ulaşu bu gafletni ‘adet kılur 353 fesadnı tilemişde emmare ol nedamet kètürmişde levvame ol hidayetga tevfik bolur mülhime veli mutma‘inne tama’nine ol 354 inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 355 mürid yolnı muntèg bilü yörise tèger maksudınga bu nefs korısa ayıtmışda allah hakikat muhib añar bag u bostan cahan tarısa Çeviri 352 nefis.(< tarı-sa) yörise ‘yürüse’ : -se. boş’ : -g. 355 Mürit. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir.(< yöri-se) bile ‘ile’ : < bile kètürmişde ‘getirince’ : +de. kèl. Zikredecek yerde hikâye eder. -tür-. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse.

(< tèg-er) tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. -sa.9. biti. nasihat.(< tarı-sa) tèger ‘değer’ : -er. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Mukaddimatü ’l-Edeb isimler. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimatu ’l-Adab isimler. sor. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. iman. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır.(< bitig+lig+turur) kanı ‘hani’ : < kanı kètürmişde ‘getirince’ : +de. isim çekimi. nr. kuru. Mu‘inü ’l-Mürid’ hakkında bilgi verir.(< yöri-se) yüñin ‘tüyü. edep. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. süluk. teleği’ : +in. fiiller. kör. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 11281144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [10751144]’a sunulmuştur. +la-. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Eser. nefis ve kalp. Moğolca. soñ (< soñ+la-gıl) sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. ul (< ul+uñ) yörise ‘yürüse’ : -se. sohbet.(< kör-er) körkütüp ‘gösterip’ : -üp. sorsorsa-sèn ‘sorsan’ : +sèn. Peygamber. Mukaddimetü ’l-Edeb’in sözlük tekniği hakkında bilgi verir. -tür-. -mak. tèg.(< tut-gıl) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu uluñ ‘temelin’ : +uñ. bile ‘ile’ : < birle birle ‘ile’ : < birle bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. yöri. 4 2 Harezm Türkçesi kelimelerinin izahını yapar. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. yüñ (< yüñ+in) 3 . -g. Moğolca. Ünite . kèl. soñ (< soñ+ın) soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. +lig.(< kuru-g) neñ ‘şey’ : < neñ öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. tarı.(< körküt-üp) kurug ‘kuru.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 161 Özet 1 Mukaddimetü ’l-Edeb hakkında bilgi verir. -miş-. körküt. iradat. boş’ : -g. Farsça.(< sor-sa+sèn) tarısa ‘ekse’ : -sa. fiiller. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır.(< kèltür-miş+de) köp ‘çok’ : < köp körer ‘görür’ : -er. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. şeriat-tarikat. isim çekimi. tut. zekat. 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Farsça. marifetü’l-hak ve Hz. iktida. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir.

c. yaz d. biti. yay. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : -turur. bitiglig-turur ‘yazıp durur’ : . Mu‘inü’l-Mürid ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. teleği’ : +in. Şuster e. Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur.(< bitig+lig-turur) 8. e. +lig. soñ (< soñ+la-gıl) d. Zamahşerî tarafından yazılmıştır. 11 c. bıltur : geçen yıl b. +la-. yaz : İlkbahar e. Sözlük türünde bir eserdir. 42 A. T. c. yay. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. kış. M. -g. Mukaddimetü’l-Edeb’in en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. +lig. kış b. kış 4. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesindedir. N. -g. bitiglig-turur ‘yazılı durur’ : -turur. körküt. ara ayı : aralık ayı. bitiglig-turur kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.(< biti-g+lig tur-ur) b. küz. yaz. biti. 20 e.(< bitig+lig-turur) c. Berlin c. Ananiasz Zajâczkowskı 5.162 XI-XIII. e. yay. birle ‘ile’ : < birle 3. d. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Farklı dillerde karşılıkları verilen yukarıdaki kelimelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir? a. biti. yay : yay d. 3 b.(< bitig+lig+turur) e. -g. Mukaddimetü’l-Edeb’in bilinen kaç yazması vardır? a. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : tur-ur. soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. küz. İlkin János Eckmann tarafından yayımlanmıştır. yüñin ‘tüyü. +lig. kış. Vandamme c. Arapça’dan Harezm Türkçesine tercüme edilmiştir. -g. +lig.Hakayık’la aynı vezinde yazılmıştır.(< biti-g+lig-turur) d. küz. küz.ur. (Müslüman takviminde) on ikinci ay 9. F. Dörtlüklerle hâlinde yazılmıştır. d. Kazan d. 7. Mukaddimetü’l-Edeb ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. yaz. 1128-1144 yılları arasında yazılmıştır. Yozgat b. yüñ (< yüñ+in) e. b. tur-. M. yarım kèce : gece yarısı c. yay c.(< tarı-sa) b. körkütüp ‘korkutup’ : -üp. biti. tarısa ‘ekse’ : -sa. küz. Hendrik Boeschoten b. -ig. 1967’de Mukaddimetu’l-Edeb’in Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayımlayan Polonyalı Türkbilimci aşağıdakilerden hangisidir? a. b. Kaare Grønbech d. +lig. kış e. Tasavvufî bir eserdir. Mukaddimetü’l-Edeb’ den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı yanlıştır? a. Mu‘inü’l-Mürid’den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin çözümlenmesi yanlış verilmiştir ? a. yay. yaz. İstanbul 2. rabi‘ bahar ? kabur sayf tabistan ? cun harif tira mah ? namur şita zamistan ? öbül 6. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. . tarı. N. yaz. 13 d. Poppe e. bit.(< korkut-up) c.

Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. e. b 8. Bir kişi. e Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ibadet eder. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. . e 5. d 4. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bunu anlarsan mutmain olur ve kurtuluşu bulursun. e 7. Ünite . a 2.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 163 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 10. mutmain olan kişidir. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.9. a 6. b 10. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb’a ait Metin incelemelerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 3. Bu ikisi bir şeydir. Yanıtınız yanlış ise“Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kendini böyle sıfatlandırırsa. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. 1. Kurtuluşu bulascak olan kişi. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. c 9. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘inü’l-Mürid” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sebat edip ibadet etse. Kişi. b. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kim ki. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çevirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sebat edip ibadet eden. d. Yukarıdaki kıtanın Türkiye Türkçesine aktarılışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c.

Atatürk Kültür. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). nr. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. Kesit Yayın No: 27. Türkçe karşılıklar kırmızı mürekkep ile yazılmıştır. iman. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. [IV]+22 s. 17320061. SAĞOL YÜKSEKKAYA. nefis ve kalp. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Hazırlayan: N.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Sıra Sizde 3 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. nasihat. zekat. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. isim çekimi. iktida. Moğolca.Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Ankara 2008. Dr. TOPARLI. Gülden: “Harezm Türkçesi”. Ankara 1993. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü’l-Edeb isimler. Çeviren: Mustafa S. Peygamber. iradat. ss. 241 s. Türk Dil Kurumu Yayınları-535. 89-168. marifetü’l-hak ve Hz. Yararlanılan Kaynaklar İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Türk Dil Kurumu Yayınları-976. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Ankara 2009. Moğolcadaki anlamları verilmiştir. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir.Çeviri . No. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Recep . Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. N. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Eser.VURAL. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Nuri YÜCE. . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. süluk. fiiller. sohbet. KAÇALİN. MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Sıra Sizde 2 Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Farsça. Persican. Dil Özellikleri.Metin .Dizin . Arapça ifadelerin altında Harezm Türkçesi. 332 s. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır.164 XI-XIII. edep. Farsça. şeriat-tarikat. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş.Mustafa ARGUNŞAH.lı mecmu‘atu’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. +534b yr. POPPE.

.

Anahtar Kavramlar • Oguz Kagan Menakıbı • Metin inceleme • Kelime izahları İçindekiler • • • • • • • • • OGUZ KAGAN MENAKIBI METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V METİN İNCELEME VI METİN İNCELEME VII METİN İNCELEME VIII XI-XIII. Bazı kelimelerin izahını yapabilecek.t 10 XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Eser hakkında umumi bilgi edinecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız     Bu üniteyi tamamladığınızda Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili. Oguz Kagan Menakıbı’nın ses ve yapı özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı .

Philosophisch-Historische Klasse XXV. W. Rıza Nur. R.G.G. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. 64 s.G. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. W. OGUZ KAGAN MENAKIBI . RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. . . Supplement Turc. BANG. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. BANG [1869-1934] ve G. Oğuz Kağan Destanı: (BANG.) Oguz Kagan Menakıbı’nın yeniden okunması ve sözlüğünün oluşturulmasında şu yayımlar göz önünde tutulmuştur: BANG. adlı eserinden alınmıştır. W. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18.) Yayına hazırlayan: Prof. Societe de Publications Egyptiennes. Paris Bibliothèque Nationale. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. İstanbul 1970. MEB Yayınları. Dr. W. 1001’de kayıtlıdır. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. R. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. Oğuz Kağan destanını yeniden işleyerek ve başka destanlardan da katkılar yaparak Oğuzname adıyla yayımladı: (Bk. no. R. R. NOUR [NUR]. . Muharrem ERGİN. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. 69 s.

Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Reşîdü’d-dîn’in Câmi’ü’t-tevârîh adlı Farsça eserinde yer alan rivâyet 2. Ebu’l-Gâzi Bahâdır Han’ın Şecere-i Terâkime’si 4. Çağatay Türkçesi ile yazılmış Uzunköprü’de ele geçen manzum bir Oğuz-nâme3 Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [11671227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir.1a Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın birinci sayfası. ss. Harezm Türkçesi Oğuz Kağan Menâkıbı2 3. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır: 1.K.D.) Resim 10. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında kısaca bilgi veriniz. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır1. Yazıcızâde Alî’nin Târih-i Âl-i Selçuk adlı eserinin başında Câmi’ü’t-tevârîh’ten çevrilen bölüm 5. 191’den alınmıştır. T. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri 6. Yüzyıllar Türk Dili Oguz Kagan Menakıbı. İstanbul 1942. METİN İNCELEME I Çeviriyazılı Metin Resim 10. Supplement Turc.168 XI-XIII.4 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir.1b Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. (Kutadgu Bilig: Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. no. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. 1001 . yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır.

Güzel perilerden 8 daha güzel idi. gözleri elâ.(4) nuñ közü yarıp bodadı. Oğuz Kağan cesur 8 kahraman bir kişi idi. 5 Bu çocuğun beti benzi mavi 6 idi. agızı ataş kızıl èrdi. Anuñ añagusu (2) oşbu turur: [ ] Takı mundın soñ sevinç (3) tapdılar. Şol bugunı tal. (4) Oşol orman içinde bedük bir kıyandkat bar (5) èrdi. Bedeninüñ kamagı (6) tüg tülüklüg èrdi. Yılkılarnı. saçları kaş-ları (7) kara èrdiler èrdi.(5) da geldi. oynadı. Çiğ et. Kördi. Ayakları öküz ayağı gibi. (4) Andın soñ èrte boldı. èrkek ogul togurdı. Bunda kèlgen. kırık kündin soñ (3) bedükledi. Ve bundan sonra sevin3 diler. (2) köp mörenler. kitdi. Birke emgek birle (7) êl künni basup èrdi. Kördi. kim: kıyandkat adugnı alıp-turur. dediler. Aguz Kagan bir iriz (8) kakız kişi èrdi. 4 (1) ya ok birle. bêlleri (4) böri bêlleri teg. şarap 2 istedi. || Bu… 03 1 || çağda. oynadı. sorma5 (2) tiledi. yagrı kiş yagrı teg. köp ögüzler bar èrdi. göğsü 5 ayı göğsü gibi idi. Künlerdin (9) soñ.10. yaban 8 avına gidiyordu. Büyük 6 belâ bir yabanî idi.(3) ler k(è)y(i)k köp köp. kırk günden sonra 3 büyüdü. Vücudunun tamamı 6 tüylü tüylü idi.(9) sınıñ kögüsündün aguznı içip.(6) turur. yüridi. Bir bugu aldı. Yakşı nepsikilerdin (8) körüklügrek èrdi.tep tediler. sırtı samur sırtı gibi. Adakı ud adakı teg. Gene günlerden bir gün Ay Kağan4 ın gözü parlayıp doğum sancıları başladı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 169 1 (1) … bolsungıl’ . kögüzü (5) adug kögüzü teg èrdi. burada büyük bir orman vardı. (5) Oşol ogul-nuñ öñlüki çıragı kök (6) èrdi. ağzı ateş kızıl idi.(3) nuñ çubukı birle ıgaçka bagladı.(9) lerde bir kün avga çıkdı. çorba. Yig et. Burada gezen 3 avlar uçan kuşlar pek çok idi. yürüdü. Büyük bir baskı ile 7 insanları sindirmişti. Kitdi. keçelerdin soñ igit boldı. Bu boynuz burunluyu avlamak istedi. yèl künlerni yèr èrdi. Günlerden 9 gecelerden sonra delikanlı oldu. || Bu çocuk ana9 sının göğsünden ilk sütü emip bundan 02 1 daha çok emmedi. Onun resmi 2 budur. Çıda birle. mundın 2 (1) artık-rak içmedi. Konuşmağa başladı. saçları kaşları 7 kara idi. k(è)y(i)k (8) av avlaya turur èrdi. Bu … [Eksik] 3 (1) çakda bu yèrde bir ulug orman bar èrdi. közleri al. atlarga mine turur èrdi. Kün. Gene künlerdin bir gün Ay Kagan. Tañ èrte çak. Oşol ogul ana. Ünite . altunlug (7) bêlbagı birle yıgaçka bagladı. Çeviri 01 1 … olsun. bilekleri 4 kurt bileği gibi. 2 çok nehirler çok ırmaklar vardı. bunda uçkanlar kuş köp köp èrdi. Tili gile başladı. aş. kim: kıyandkat bugunı alıp. (8) Mundın soñ èrte boldı tañ èrte (9) çakda Kèldi. Erkek çocuk doğurdu. kalkan (2) birle atladı. At sürüleri güdü7 yor. Gine bir adug aldı. Bu kıyandkatnı avlamak tiledi. Bedük (6) yaman bir k(è)y(i)k èrdi. At sürülerini insanları yiyordu. Gün- . atlara biniyor. takı kılıç birle. 4 Bu orman içinde büyük bir boynuz burunlu var5 dı. Yılkılar küdeye (7) turur èrdi.

Tan ağarırken 5 gelip boynuz burulunun geyiği al6 mış gördü.K. || Sonra bir ayı aldı. ıgaç (< ıgaç+ka) kıyandkat ‘gergedan’ : < kıyandkat bugunı ‘geyiği’ : +nı. -ıp. +tülük (< tülük+lüg) yarıp ‘parlayıp’ : -ıp. 192’den alınmıştır. al. ss. altınlı 7 kuşağı ile ağaca bağlayıp gitti.2b Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın sekizinci sayfası.(< körük+lüg+rek) bêlbagı ‘kuşak’ : < bêl + bag+ı METİN İNCELEME II Çeviriyazılı Metin Resim 10. Supplement Turc. Kargı 04 1 ok yay ile ve kılıç kalkan 2 ile ata bindi.170 XI-XIII. almış’ : +turur. kör. 1001 Resim 10. Yüzyıllar Türk Dili 9 lerden bir gün ava çıktı. İstanbul 1942. Kelime İzahları ıgaçka ‘ağaca’ : +ka. || Bir geyik aldı.(< al-ıp tur-ur) tülüklüg ‘tüylü’ : +lüg. Tan ağarır9 ken gelip boynuz burunlu ayıyı almış gördü. T. (Kutadgu Bilig:Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. bugu (< bugu+nı) adugnı ‘ayıyı’ : +nı. o geyiği söğüt3 ün dalı ile bir ağaca bağlayıp gitti. no. 8 || Ertesi sabah oldu.) . adug (< adug+nı) alıp-turur ‘alıptır. yar.D. 4 || Ertesi sabah oldu. -ük.(< yar-ıp) körüklügrek ‘daha güzel’ : +rek.2a Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. +lüg.

kılıç birle başın kesti. Kıyandkat (2) kelip başı birle Oguz kalkanıñ urdı Oguz (3) çıda birle kıyandkatnıñ başın urdı. anuñ (5) tişi ünçü teg èrdi. Karanlık bastı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 171 5 (1) Gene oşbu ıgaçnıñ tübinde turdı. Kündün aya (8) aydın kogulgurak (9) èrdi Oguz Kagan yörüdi kördi kime: 7 (1) Oşbu yaruknuñ arasında bir kız (2) bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körük. Gene (5) kelip kördi. Ok yay ile 7 ala doğanı öldürdü.(2) kar yèdi ya okum öldürdi ya bolsa tep tedi (3) gètdi dakı kıyandkatnıñ añagusu oşbu. Künlerdin soñ kecelerdin soñ (3) yarudı üç èrkek ogulnı dogurdı birinçi. aldı.] Çeviri 05 1 || Gene o ağacın dibinde durdu. Oğuz Kağan yürüdü 07 1 bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü 2 var idi. ok birle (7) şuñkarnı öltürdi. Güneşten 8 aydan daha parlak 9 idi. Güzel alım3 lı bir kız. Gene günlerden bir gün 5 Oğuz Kağan bir yerde Tanrı’ya yalvarmak6 ta idi. 3 gitti. Oguz Kagan (9) anı kördükde usı kitdi. Boynuz burunlu 2 gelip başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu. Ya birle. Onun başında par4 lak ışıklı bir beni var idi 5 demir kazık gibi idi bu kız öyle . dedi. çalguz olturur èrdi. başını kesti. tep sütdin (8) kumuz bola tururlar. Gökten 7 Bir ışık indi. Döl bogaz (2) boldı. Ünite . (4) Anuñ saçı mören osugı teg.(6) süge yulduz ad koydılar. || Sonra 5 gelip bir ala doğan boynuz burunlunun bağırsaklarını 6 yemiş gördü. (2) Yakşı körüklüg bir kız èrdi. Kökdün (7) bir kök yaruk düşdi. Oğuz 3 kargı ile boynuz burunluğun başına vurup onu 4 öldürdü. kim: şuñkarnuñ añagu. anuñ 8 (1) birle yatdı.(6) lüg èrdi. başın kesti. Anuñ (3) közü kökdün kökrek èrdi.(4) sige kün ad koydılar ikinçi.(4) lug yaruklug bir meñi bar èrdi (5) altun kazuk deg èrdi oşol kız andag (6) körüklüg èrdi kim külse kök (7) teñri güle durur ıglasa gök teñri (8) ıglaya durur Oguz Kagan (9) anı kördükte usı kalmadı kitdi. Antag görük. aldı gitdi. sevdi. Ve boynuz burunlunun resmi bu4 dur. Andına (8) soñ tedi. dilegüsin aldı. Karañguluk keldi.(9) sı oşbu-durur bugu yèdi adug yèdi çıdama 6 (1) öldürdi: demür bolsa kıyandkatnı şuñ. alıp gitti. Kılıç ile başını kesti. (7) ay ay ah öler-biz.(3) lüg bir kız èrdi anuñ başında ataş. Ondan 8 sonra (Ala doğanın resm9 i budur.) Geyiği yedi ayıyı yedi kargım demir olduğundan 06 1 öldürdü. kim: bir şuñkar kıyandkat içegüsin (6) yèmekte-turur.(5) sige ay ad koydılar üçünçü. Boynuz burunluyu ala 2 doğan yedi yayım okum öldürdü yay olduğundan. Gene bir gün (7) Oguz Kagan avga gitdi bir (8) köl arasında alındın bir ıgaç (9) gördi bu ıgaçnuñ kabucagında 9 (1) bir kız bar èrdi. çürekige ataş [tüşti. kim: yèrniñ yèl küni anı körse. anı (4) öldürdi.(4) turur: [ ] Gene künlerde bir kün (5) Oguz Kagan bir yèrde teñrini çalbargu.(6) da èrdi.10.

4 onun saçı ırmak suyu gibi dalga dalga. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. 2 Güzel gösterişli bir kız idi. aldı. 7 ay aman ölüyoruz. çürek (< yürek+i+ge) Aşağıdaki metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Sevdi aldı onun 08 1 ile yattı dileğini aldı döl döş 2 oldu. Üç erkek çocuk doğurdu. diye sütten 8 kımız olurlardı. Oşbu yaruknuñ arasında bir kız bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körüklüg bir kız èrdi anuñ başında ataşlug yaruklug bir meñi bar èrdi altun kazuk deg èrdi oşol kız andag körüklüg èrdi kim gülse gök teñri küle durur ıglasa kök teñri ıglaya durur Oguz Kagan anı gördükte usı kalmadı kitdi. +i. onun 5 dişi inci gibi idi. 9 onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı gitti. Günlerden sonra gecelerden sonra gözü 3 parladı. Yüzyıllar Türk Dili 6 alımlı idi ki gülse gök 7 yüzü güler ağlasa gök yüzü 8 ağlardı onu görünce 9 Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti.] Kelime İzahları oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. +in. sevdi. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. Birinci4 sine Gün adını koydular ikinci5 sine Ay adını koydular üçüncü6 süne Yıldız adını koydular.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. öl.172 XI-XIII. Gene bir gün 7 Oğuz Kağan ava gitti bir 8 göl içinde önünde bir ağaç 9 gördü bu ağacın kovukçuğunda 09 1 bir kız var idi. Onun 3 gözü mavi mavi idi. yüreğine ateş [düştü. yalnız oturuyor idi. -er. +inçi. +si. Öyle gösteriş6 li idi ki: yerin halkı onu görse. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. 2 .

Üç èrkek ogulnı togurdı.(6) çisige tag at koydılar. köp telim erdiniler yiber. (8) Andın soñ Oguz Kagan bedük (9) toy6 bèrdi. gecelerden sonra gözü 4 parladı.(3) lüg sormalar. tilegü. asturıp. üçüncü7 süne Deniz adını koydular.(3) din soñ. Takı tedi. ikin. no. Günler3 den sonra. çerig çekip.(7) ge boldum kagan.(4) ip yumşap. êl günge çarlıg ……………………… 11 (1) çarlap kèñeşdiler. Birin. alalıñ ya takı (8) kalkan. (8) kim yèrniñ tört buluñınuñ kaganı (9) bolsam kerek-turur. Köp telim altun kümüş tartıp.(2) sün aldı. kim (4) agızumga bakmaz turur bolsa. Oşbu.10. Gene bu çak.(5) çisige kök at koydılar. Üç erkek çocuk doğurdu. çubuyanlar.(8) da oñ çañakda altun kagan (9) tegen bir kagan bar èrdi. Töl bogaz boldı. Ünite . balıkları köp köp èrdiler Çeviriyazılı Metin Resim 10. Oşol. keçelerdin soñ (4) yarudı. kımızlar (4) aşadılar.13 (1) luk tilep-men-turur. anı sevdi. Toydın soñ Oguz (5) Kagan beglerge êl künlerge (6) çarlıg bèrdi. döl döş oldu. keldiler. ikin6 sine Dağ adını koydular. Anuñ birle amırak (7) boldı. av yèrde yörüsün kulan. : Paris Bibliothèque Nationale. Oşbu Altun 14 (1) Kagan Oguz Kaganga èlçi yumşap (2) yiberdi. kök böri bolsungıl uran. duşman tutar-men. yok bolsungıl (7) tep kılur-men. Supplement Turc. . tep tedi. Biltürgülük bitidi. gök (3) kurıkan.(2) umga bakar turur bolsa.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 173 METİN İNCELEME III 10 (1) tüşdi. Gene andın soñ (4) Oguz Kagan tört sarıga çarlıg (5) çumşadı.3 Oguz Kagan Menakıbı s. üçünçü. (2) takı taloy takı mören kün tug bolgıl. Oşbu kagannuñ (9) çerigi köp köp. onun ile yattı dilek2 ini aldı. aldı. anuñ birle yatdı. Künler. köp telim (3) kız yakut taş alıp. kim: Men Uygurnıñ kaganı bola-men.(7) miş èrdi. Kırık şire (2) kırık bandeñ çapturdı. sinlerdin baş çalungu. kim meniñ agız. Yakşı bigü birle (6) dostluk kıldı. tamga bize bolsun (9) buyan. çımad (5) çakıp. Oguz Kaganga suyurkap (5) bèrdi. Türlüg aşlar. kim: Men sinler. Birin5 cisine Gök adını koydular. Oşbu biltürgülükde bitil. tür. içdiler. (6) tagurak basıp. èlçilerge (6) bèrip yiberdi. tep tedi.12 (1) lar bol orman. temür çıda. agızıga bakındı. 1001 Çeviri 10 1 düştü onu sevdi aldı.(7) süge Teñiz at koydılar. Çoñ çañakıda Urum tegen (8) bir kagan bar èrdi. tep tedi. tarıtıg (3) tartıp dost tutar-men.

dedi. düşman tutarım. pek çok mücevherler gönder4 ip verip. Bu kralın 9 askeri pek çok. Halka yarlık 1 çağırınca danıştılar. 6 hemen saldırıp. Bu bildirilerde 7 Ben Uygur kağanı 8 olarak yeryüzünün dört bir yanının da kağanı 9 olsam gerektir. kim 4 sözüme bakmaz ise. Ziyafetten sonra Oğuz 5 Kağan beylere halka 6 söylev verip ben sizler7 e oldum kağan. gök 3 çadır. İyi vergi ile 6 dostluk kurdu.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. astırıp. geldiler. İşte. Kırk masa 2 kırk sıra yaptırdı. Türlü yiyecekler. şehirleri pek çok Kelime İzahları keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. vergi 3 alıp dost tutarım. ağzından çıkana baktı.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. Bu Altın 1 Kağan Oğuz Kağan’a elçi görevlendirip 2 gönderdi. tart. boz kurt olsun nara. halka’ : +ge. öfke 5 çakıp. kim benim söz2 üme uyar ise. yiber. Pek çok altun gümüş çekip. yok olsun 7 diye çalışırım. Bildiriler yazdırdı. tür3 lü içecekler. Onun ile dost 7 oldu. sizlerden baş açma1 nızı istiyorum. gün. av yerinde yürüsün kulan.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. tatlılar ve kımızlar 4 yiyip içtiler. diye yazıyordu.174 XI-XIII. asker çekip. Oğuz Kağan’a bağışlayıp 5 verdi. İşte. Sol yanda Roma denilen 8 bir krallık var idi. Gene bu çağ8 da sağ yanda Altın (Kin) Kağan 9 denilen bir kağan var idi. +ler. Gene ondan sonra 4 Oğuz Kağan dört yana buyruk 5 gönderdi. Yüzyıllar Türk Dili 11 12 13 14 8 Ondan sonra Oğuz Kağan büyük 9 ziyafet verdi. 2 daha deniz. alalım yay ile 8 kalkan. damga bize olsun 9 uğur. geçe (< geçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. al. elçilere 6 verip gönderdi. êl (< êl gün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. balık (< balık+ları) . dedi. pek çok 3 kırmızı yakut taş alıp. daha nehir güneş alem olsun. demir kargı1 lar bol orman.

(9) lerniñ aralarıda köp telim boldı uruşgu.(6) da kök tülüklüg. ona atlanmak istedi. Bin iki yüz 8 kilometreden sonra Buz Dağı denilen 9 dağın eteğine geldi. Oguz. kök çallug (7) bedik bir èrkek böri yörügüde (8) turur. kadagla.(9) lap yörügüde turur èrdiler èrdi. Oğuz Kağan öfke 6 gösterip. Oguz tapukuñlarga men (2) yörür bolamen. Bu Roma kralı Oğuz Kağan2 ın yarlığını dikkate almıyor idi.(3) gu barmaz èrdi. Oguz Kagan başadı. Urum kagan (6) kaçdı.(5) ka bakmadı. Oşol böri Oguz (7) Kaganga söz bèrip turur èrdi. alemini kaldırıp gitti.10. çadırın16 1 ı kurdurdu. Çañ èrte (2) boldukda Oguz Kagannuñ (3) kurıkanıga kün teg bir (4) çaruk kèrdi. kim: ay ay. Bir 18 (1) neçe künlerdin soñ kök (2) tülüklüg. Ol böriniñ artların kadag. Oguz Kagan çımad (6) atup. Kördi. Tan vakti 2 olunca Oğuz Kağan’ın 3 çadırına güneş gibi bir 4 ışık girdi. Urum (9) üstige sen atlar bola sen. êl (8) künin aldı.(4) ni tutmaz-men turur-men. O ışıktan gök 5 tüylü. köp telim tirig Çeviriyazılı Metin Çeviri 15 1 idi. tuglarnı tutup kitdi.(4) nüñ sugı kıp kızıl. kılıç birle uruşdılar. kim: Ètil mören. gök çallug bu bedik (3) èrkek böri turup turdı. uruşunç (3) antag yaman boldı. Oguz Kagan Urum kagan. Bu kurt Oğuz . 19 (1) êl künlerniñ köñülleride (2) köp telim boldı kaygu. (8) Takı tedi. Asker ile 7 atlanıp.16 (1) ın tüşkürdi. Çerig.(6) ıda bir kara tag tapıkıda (7) uruşgu tutuldı. Ètil mörenniñ kudug. Gene (3) andın soñ Oguz Kagan (4) kurıkannı türtürdi. şük bolup uyup turdı. 17 (1) ay ay. (5) kim: çerigniñ tapukları. çıda (8) birle. tep tedi. aña atlagu tiledi. kitdi. Ok birle. kök çallug bedik (6) bir èrkek böri çıkdı. Oguz takı çerig (4) birle turup turdı.(7) nuñ kaganlukın aldı. Oşol Urum kagan Oguz Kagan. Ordusıga köp (9) ulug ölüg bargu.(2) nuñ çarlıgın saklamaz èrdi. Bunun söylediği söz4 ü tutmuyorum deyip yarlığ5 a uymadı. Ünite .Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 175 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. sip siñgir teg (5) boldı. kurıkan. sessizce uyudu. Kırık (8) kündün soñ Muz tay tegen (9) tagnuñ adakıga keldi. bolsungıl agızumga çumşadı kabucagında çürekige ıglaya durur 3 METİN İNCELEME IV 15 (1) èrdi. tutu 3 vermez idi. Tutulunç. Çerig birle (7) atlap. Munı söz söz. gök yeleli büyük 6 bir erkek kurt çıktı. Ol çarukdun kök (5) tülüklüg. tep yarlıg. Munda Ètil mören tegen (5) bir talay bar èrdi.

Gene 3 ondan sonra Oğuz Kağan 4 çadırını kaldırttı. Asker9 lerin aralarında pek çok vuruş oldu. Roma kralı 6 kaçtı.(< yörü-gü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. 19 1 herkesin gönlüne 2 pek çok acı düştü. Kapışıp vuruşmaları 3 öyle yaman oldu. 8 Hay ay. Oğuz Kağan yendi. Oğuz önünüzde ben 2 yürüyeceğim.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. O kurdun ardı sıra taki9 ben yürüyorlar idi. Urum kagannuñ (2) bir karundaşı bar èrdi. kargı 8 ile. zincifre gibi 5 oldu. Burada İdil nehri denilen 5 bir nehir var idi. gök yeleli 7 büyük bir erkek kurt yürüyor 8 gördü. +lar.(< ur-uş-unç) METİN İNCELEME V 20 (1) bargu tusu boldı. gitti. -dı. çaru. uruz beg tegen (3) èrdi. gök yeleli bu büyük 3 erkek kurt durdu. dikkate almazdı’ : -di. ur.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. yörü. èr-.(< ur-uş-dı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. dedi.(4) da teriñ7 mören arasıda (5) yakşı berik balukka yumşadı. -uş-. Bir 18 1 kaç günden sonra gök 2 tüylü. 17 1 ay ay. Oğuz da asker 4 ile durdu. ur. Oğuz. Oğuz Kağan Roma kralı7 nın krallığını aldı. Ok ile. Yüzyıllar Türk Dili 7 Kağan’a hitap ediyordu. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. hal8 kını aldı. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. ki: İdil nehri4 nin suyu kıp kızıl. -uş-. kılıç ile vuruştular. bedi. Takı (6) tedi. 5 Askerin önün6 de gök tüylü. Çeviriyazılı Metin . sen Roma 9 üstüne yürüyeceksin. Sarayına pek 9 çok ölü ganimet. İdil nehrinin kıyı6 sında bir büyük dağın önünde 7 savaşa girişildi.176 XI-XIII. -k. Ol Urus beg ogulun tag başı. +la-. -maz. -gü. pek çok diri Kelime İzahları saklamaz èrdi ‘düşünmezdi.

Oguz Kagan igitniñ (9) sözün yakşı kördi. Takı tedi. 9 Oğuz Kağan bu şehre yürüdü. köp telim (3) ıgaçlar …… oşol ıgaçlar (4) m …………… kesdi. keçdi. Igaçlarda (5) yatdı. kim: ay ay. babam öfke gösterdi ise. Çeviri 20 1 tutsak kazandı. Vergi 7 verip. Teñri san. 22 (1) Bizniñ kutı-bız senniñ (2) kutuñ bolmuş. Şehr5 i korumak gerektir. Bigü (7) bèrip. Tanrı san5 a yer verip lütfetmiştir. Oguz Kagan sevinç atdı. Takı tedi. sendin (9) çarlug baglug bellüg bola-men. kim: Ètilniñ sugıdın (8) neçük keçerbiz. 6 Şehri korumak gerektir. sen de 6 vuruştan sonra şehri bana 7 sakla gel. sen takı (6) uruşgulardın soñ baluknı baña (7) saklap kelgil. Oguz Kagan anı (7) kördi. Ètil tegen (6) bedük bir mören-turur. Urus 21 (1) begniñ ogulı aña köp altun (2) kümüş yiberdi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 177 kim: baluknı kadaglagu kerek turur. (8) menüñ tapum èrürmü.(5) ga yèr bèrip buçurmuş bolup turur. kim: baluk. Maña atam bu (4) baluknı bèrip turur. küldi. Rus 21 1 beyin oğlu ona çok altın 2 gümüş yolladı. 8 benim suçum olur mu. senden 9 buyruk bağlılık tanırım. 22 1 Bizim devletimiz senin 2 devletin olmuş. Ben sana 6 başımı ve devletimi veriyorum. kim: maña köp altun yumşap-sen. (7) sen takı uruşgulardın soñ baluk. Çerigde bir (9) yakşı beg bar èrdi. tep tedi. Men saña (6) başumnı kutumnı bère-men. dostluk (4) kıldı. Takı tedi. tep tedi. benim 3 kağanımsın. Anuñ (3) üçün aña saklap at koydı. (6) Takı aytdı. Andın soñ (9) Oguz Kagan gene kök tülüklüg. sen munda beg (7) boluñ. (8) tep tedi. 8 diye ekledi. dostlukdın çıkmaz turur-men. Gene çerig birle Oguz Kagan (5) Ètil tegen mörenge geldi. dedi. (2) baluknı yakşı saklap sen. anuñ atı Ulug Ordu 24 (1) Beg èrdi. atam çımad atup èrse. küldi. kim: bu yèrde köp telim tallar. Ay. Rus bey derler3 di. Takı ilgerü kitdiler.(5) nı kadaglagu kerek turur. Oğuz Kağan delikanlının 9 bu sözünü iyi gördü. yüzü güldü. (9) Oguz Kagan oşol balukka atladı.10. Uslug …… bir èr èrdi. Kıpçak tegen sen beg boluñ. Takı 23 (1) aytdı. 7 sen de savaştan sonra şehir8 i bizim için koru gel diye söyledi. Ünite . (2) Kördi. dostluktan çıkmam. bizim uruğ3 umuz senin ağacının 4 yemişi olmuştur. bizniñ urug. sevindi. . O Rus bey oğlunu dağ başın4 da derin nehir içinde 5 iyi tahkim edilmiş şehre yolladı.(8) nı bizge saklap kelgil tep tedi. tep tedi. babam bana bu 4 şehri verdi.(3) ıbız senniñ ıgaçuñnuñ (4) urugı bolmuş bolup turur. Roma kralının 2 bir kardeşi var idi. dedi. (8) tep tedi. sèvindi. kim: ay. menniñ (3) kaganum sen.

geçti.(5) gil. İdil’in suyundan 8 nasıl geçeceğiz. kim: amtı (3) çerig birle mundun atlañ. Çolda oşbu aygır at közidin yitü (4) kaçdı. Onun 3 için ona Saklap [Bulgar] adını koydu. Çürügüde. Kelime İzahları karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. Askerde bir 9 iyi bey vardı. tep tedi. kalıkları temürdin èrdiler (8) èrdi. bey olun. Çerigde (2) bir bèdik kakız èr beg bar èrdi. … o ağaçları 4 m … kesti. Yüzyıllar Türk Dili 23 1 Bana çok altın yollamışsın. açkıç yok èrdi. (9) Çerigde Çeviriyazılı Metin . İdil dedikleri 6 büyük bir nehirdir. dedi. Kapuluk èrdi. köp erdini suyurkadı. yüzü güldü.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. +ı.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. (3) Çalañ bulañdın korukmaz turur (4) èrdi. kim: (2) ay. Ve doğuya gittiler. dostluk 4 kurdu. sogurguda oña (5) èr èrdi. sevindi. Oşbu kök (2) böri Oguz Kaganga aytdı. Gene asker ile Oğuz Kağan 5 İdil denen nehre geldi. Tokuz kündün soñ Oguz (7) Kaganga aygır atnı kèltürdi. il (< il+gerü) METİN İNCELEME VI 25 (1) kök çallug èrkek böri kördi. Oşol beg taglarga kirdi. Oguz. Akıllı … bir er idi. 8 dedi. (5) Gene yolda bedük bir öy kördi. Kıpçak denilsin. Ondan sonra 9 Oğuz Kağan gene gök tüylü. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. ilkerü kitdi. emgek çekip turdı. (6) yörüdü. -e. 6 Ay ay. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. ap ak èrdi. dedi. Oguz 26 (1) Kagan bir çokurdın aygır atka mine (2) turur èrdi. Bu öynüñ (6) tagamı altundın èrdi. buçur. (4) tep tedi. Üze üstünde toñ takı muz (6) bar turur. Anuñ başı sogukdın ap ak (7) turur. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. (3) ma meñlep saña at bolsun Kagarlık. İlgerü gitdi. Tañ èrte boldukda (7) Oguz Kagan kördi.178 XI-XIII. Oğuz Kağan sevinç gösterdi. Oğuz Kağan onu 7 gördü. sen burada bey 7 ol. beglerni kèltür. pek çok 3 ağaçlar gördü. Oguz Kagan mundın 27 (1) köp çıgay. Munda ulug bir tag bar (5) èrdi. +daş. Oguz Kagannıñ atı Muz tag (9) içige kaçıp kètdi. Muz (8) taglarda köp soguk bolupdın ol beg (9) kagardın sarunmış èrdi. kitdi. Ağaçlarda 5 yattı. sen munda beglerge bolgıl başlık. Oguz 28 (1) Kagan sèvinç birle küldi. Anuñ üçün anuñ atı muz8 tag (8) turur. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. 2 Bu yerde pek çok söğütler. Oşol aygır atnı bek çok sèviyor (3) èrdi. onun adı Ulu Ordu 24 1 bey idi. 2 şehri güzel saklamışsın. kim: èrkek böri (8) çerigniñ tapuklarıda yörügü.(9) de turur. men saña başlap yolnı körgürür (6) -men. aytdı. bèr. (4) atlap êl künlerni. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. tuñlukları takı (7) kümüşdün.

5 ben sana baş olup yolu gösterir6 im. Yolda bu aygır at gözden gidip 4 kaçtı. dedi. Muña çürçet tetürürler èrdi. [El]Burz [Gur Garcistan: Karluk] 8 dağlarında çok sovuk olduğundan o bey 9 kardan sarılmış idi. Kapalı idi. O bey dağlara girdi. 4 dedi. Dokuz günden sonra Oğuz 7 Kağan’a ayğır atı getirdi. 3 çalang bulangdan korkmuyor 4 idi. 4 buyurdu. Ona. doğu5 ya gitti. doğuya gitti. Çok mücevher bağışladı. Gene bir gün gök tüy- . Bu gök 2 kurt Oğuz Kağan’a. Bu aygır atı pek çok seviyor 3 idi. 3 ve senin kalıcı adın Karluk olsun.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 179 bir yakşı çeber èr bar èrdi. 6 yürüdü. Oğuz Kağan’ın atı [El]Burz dağı 9 içine kaçıp gitti. pencereleri de 7 gümüşten çatıları? demirden 8 idi. Oğuz Kağan bundan 27 1 çok sıkıntı. Bundan ona Kalaç adını verdi. 2 Hey. Onun 29 1 adına Tömürdü Kağul deniliyor idi. Tarlagusız (9) bir yazı yèr èrdi. Oguz Kagan takı turdı. gitti. 4 atlanıp halkı. sevindi. Ünite . Anuñ 29 (1) atı Tömürdü Kagul tegen èrdi. kim: sen munda kal. Askerde 2 bir büyük cesur er bey var idi. aç kapıyı 3 açtıktan sonra saraya gel. açacak yok idi. Onun için adı [El]Burz dağı8 dır. Yürüyüşe. Aña (2) çarlıg kıldı. (3) Açguñdun soñ kèl orduga. Gene bir kün kök tülük. zahmet çekti. Oğuz. Çeviri 25 1 gök yeleli erkek kurt gördü. Oğuz 28 1 Kağan sevinerek yüzü güldü.10. Onun başı sovuktan ap ak 7 tır. 9 Askerde bir iyi zeki er var idi. şimdi 3 asker ile burdan atlanın. Doğuya gitti. Bu evin 6 damı altından idi. aç kalık. 5 Gene yolda büyük bir ev gördü. tep (4) tedi.(6) lüg. Mundın aña kalaç at koydı. sovuğa dayanıklı 5 er idi. Burada yüksek bir dağ var 5 idi. Oğuz 26 1 Kağan bir alacadan aygır ata bini2 yordu. beyleri getir.(5) rü kètdi. 2 sen burada kal. ap ak idi. Üstünde don buz 6 var idi. ilge. kurıkan (8) tüşküre turgan turdı. Tan ağarınca 7 Oğuz Kağan erkek kurdu 8 askerin önünde yürüyor 9 gördü. kök çallug èrkek böri yörümeyin (7) turdı. sen buradaki beylere baş ol.

(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. At sürüleri 2 çok. Uruşgudun soñ Oguz Kagan. kök çallug (2) èrkek böri birle Sindu. êl künnüñ kamagı munı kördiler. Tartdılar. Kelime İzahları atlañ ‘atlanın’ : -ñ. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. kök tülüklüg. Buna Mançurya diyorlar idi.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. Yüzyıllar Türk Dili 6 lü gök yeleli erkek kurt yürümeden 7 durdu.(2) ige antag ulug ölüg bargu tüşdi. Çürçet êl künin öz agızıga (9) bakınturdı. nökerlerige. kim.(3) leriniñ öñlüki. Anuñ dostları (9) köp sèvinçler tapdı. Masar kagan kaçdı. tep tèdi. (4) Köp uruşgudın. kèltürmekke at. altun kümüşleri köp. Munda Oguz Kagannuñ (5) çerigide uslug yaşkı bir çeber kişi bar èrdi. Oguz Kagan baş{l} adı. +luk. (7) çürçet kagannı basdı.31 (1) nuñ çerigige.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. (4) Oşol yèrniñ kaganı Masar9 tegen bir kagan (5) èrdi. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. kaña. takı aytdı. öz yurtıga birledi. takı Tañgud. kılıç. Bu çeber (7) bir kaña çapdı. Yılkıları (2) köp. -kür-.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. kim: kaña kaña (7) birle ölügni tirig yürügürsün. Oguz (7) Kagan başadı. altın gümüşleri çok. Andın soñ 33 (1) gene bu. Anuñ (6) atı barmaklıg çosun billig èrdi. yurtın aldı. Munda çürçet kagan. kim: kündünki buluñda (8) Barkan tegen bir yèr bar turur. öltürdi. küldi. Anuñ duşmanları köp [kaygular tapdı] Çeviriyazılı Metin Çeviri 30 1 Büyük bir yurt halk idi. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. tüş. -duk. Oguz Kagan anuñ üstige (6) atladı. kètdi.(4) ı. êl kün. Oğuz Kağan da durdu. öküz. şaşdılar. 3 mücevherleri çok idiler. (6) Gene taşgarun kalmasun. oklar birle. aç. köp kuşları bar turur (2) altunı köp.32 (1) nüñ. çıragı kap kara turur. atla. Köp ısıg bir yèr 34 (1) turur. êl kün. Anuñ üçün anlarga (5) kaña at koydılar. Ekinsiz 9 bir ova yer idi. Uruş tokuş başlandı. Nökerler.(6) larnı kördi. halkı Oğuz Kağan’a karşı . kaña söz bire turur (4) èrdiler èrdi. ebedî’ METİN İNCELEME VII 30 (1) Bedük bir yurt êl kün èrdi. çadır 8 kuran durdu. ud (4) azlık boldı. kitdiler. Kaña üstünde ölüg (8) bargunı koydı. Munda köp k(è)y(i)kleri. (2) Kañalar takı çapdılar. Ulug (9) bargulug bir yurt turur. buzagları köp. kümüşi köp. başadı. kagatır.180 XI-XIII.(8) lug saña at bolguluk kaña (9) belgürsün. bol. Kaña başıda tirig (9) bargunı koydı. başın (8) kesdi. (7) bellüg bolsun. buzağıları çok. Oguz Kagan kaña. Antag yaman uruşgu boldı. (3) yüklemekke. çokur (< çokur+dın) açkıç ‘anahtar’ : -kıç. èrdinileri köp turur. basdı. Munlar kaña yörümek. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. Burada Mançurya kağan4 ı. takı (3) Şagam yıñaklarıga atlap kètdi.(3) de kaña. köp tokuşgudun soñ (5) anlarnı aldı. Oguz (8) anı basdı.(6) lar birle uruşdılar. êl küni Oguz Kaganga karşu (5) kèldiler. ud. (3) erdinileri köp èrdiler èrdi. kètdi.

Öyle çetin vuruş oldu.10. 2 Daha kağnılar yaptılar. başını 8 kesti. öküz. 4 Bu yerin kağanı Masar denilen bir kağan 5 idi. 4 Çok vuruştan. ve 3 Şam taraflarına atlanıp giti. Ondan sonra 1 gene bu. Onun dostları 9 çok sevindiler. -tür-. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. gitti.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. yendi. ur. öl. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. Tangut. çok kuşları vardır. Onun 6 adı Parmaklı Çosun Bilig idi. gümüşü çok. 2 Altını çok. Bunlar kağnı yürümek3 te kanga kanga sesi çıkarıyor 4 idi. gök tüylü. baş etti. kendi ülkesine kattı. Oğuz Kağan baş etti. Çok sıcak bir yer1 dir. Burada Oğuz Kağan’ın 5 askerinde akıllı becerikli iyi bir kişi var idi. oklar ile. Büyük 9 varlıklı bir ülkedir. Oğuz Kağan kağnı6 ları gördü. halk2 ına öyle büyük ölü ganimet düştü. Oğuz 8 onu yendi. şaştılar. Onun için onlara 5 Kanglı adını koydular. yüzleri kap karadır. ki. Kağnı başına diri 9 tutsağı koydu. Çektiler. halkın hepsi bunu gördüler. Burada çok avları. Ünite . 6 Gene dışarda kalmasın. Vuruştan sonra Oğuz Kağan’ 1 ın askerine. Kağnı üstünde ölü 8 ganimeti koydu. 7 Çürçet kağanı yendi. Kağnı 9 göstersin. Kağnı kağnı 7 ile ölüyü diriyi yürütsün. 7 belli olsun: güney yönünde 8 Barshan denen bir yer vardır. -uş-. Vuruş dokuş başlandı. Oğuz kağan onun üstüne 6 atlandı. Masar kağanı kaçtı. Mançurya halkının kendi ağzına 9 baktırdı. Maiyet1 in. mücevherleri çoktur. çok döğüşten sonra 5 oraları aldı. 4 az geldi. 3 yüklemeğe. gök yeleli 2 erkek kurt ile Hint.(< ur-uş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg . dedi. Halk3 larının renkleri. Bu becerikli 7 bir kağnı yaptı. gittiler. kılıç6 lar ile vuruştular. toku. katır. Onun düşmanları çok Kelime izahları yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. -gu. ülkesini aldı. Kağnı8 lı sana ad olsun.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 181 31 32 33 34 5 geldiler. Oğuz 7 Kağan yendi. gitti. maiyetine. getirmeğe at. öldürdü. yüzü güldü.

êl künlerin (7) çarlap çakırdı. ya atdı oknı.(5) nüñ sözün yakşı kördi.... (6) adakıda bir kara koyunnı bagladı. saña (9) çaşgu bolsungıl tüzün... (2) kim: ay iniler. tep tedi. buluñ (< buluñ+da) METİN İNCELEME VIII 35 (1) kaygular tapdı.. Oguz Kagan başadı. Teñiz tün sarıga sen. (7) Yultuz köp k(è)y(i)kler. köp men aşdum. karı bolgumdın 38 (1) meniñ kakızlukum yok turur.(8) nı çapdılar. tüşimel (9) èrdi.. tep tedi... (3) Kök. kim: ay kaganum. ini. Bu altun (3) ya kün toguşıdın ta kün batuşı. (4) çıda bile ok köp atdum. 5 belli olsun: Oğuz Kağan’ın 6 yanında ak sakallı. Tag.. adakı. (9) Ve takı] oñ yakıda 41 (1) kırık kulaç ıgaçnı tiktürdi.. Oğuz Kağan yendi. aldılar. (8) Ukgulug. at sürü3 leri aldı. 39 (1) Oguz Kagan sèvindi. küldi. Dönüp yurduna. evine gitti. Gene andın soñ Kök. kır saçlı . moz saçlug (7) uzun uslug bir kart kişi turur bar èrdi. tala (3) turur yèrni uruguñga bitürsün. (6) Teñiz köp k(è)y(i)kler.(3) lar aldı.(4) gaça tegen èrdi.(3) nüñ. öyige tüşdi... Takı aytdı. atasıga bèrdiler. (7) senlerge bère-men yurdum. yılkı. Çeviriyazılı Metin Çeviri 35 1 üzüldüler. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. Oguz (8) Kagan bedük ordu [tiktürdi. dostlarumnı men (6) kültürdüm. (2) Sanagulugsız nemeler. 4 Gene dışarda kalmasın.. Andın soñ üçegü...(4) ler barur.. 2 Sayısız nesneler. Çoñ (4) yakıda kırık kulaç ıgaçnı tiktür. takı üçegü. ögütün (6) tiledi.. kim. ay kaganum saña. Anuñ başıda bir kümüş taguk koydı. (8) takı tedi. Kün.. kök teñrige men ötedim10..(5) düm.. Andın (7) soñ èrte bolupta agalarnı. +dün.. duşmanlarnı ıglagurdum. kim: Oguz Kagannuñ (6) çanıda ak sakallug.40 (1) larnı üçüge üleştürdi. (7) Oñ yakada boz oklar olturdı. ya teg (4) oklarnı kökkeçe atuñ. (9) ………………………. aldılar. (5) bellüg bolsun.. (8) Çoñ yakada uç oklar olturdı. (4) tep tedi.(5) di..(8) lerni çarlap kèltürdi.. tep tedi. Ay. Tag.(5) sü tañ sarıga bardılar.... Gene andın (5) soñ Oguz Kagan ulug kurıltay (6) çakırdı. kim. kitdi. Takı ok. Andın soñ Oguz Kagan (2) ogullarıga yurtın üleştürüp bèrdi. takı üç kümüş ok kördi.(8) lardın soñ çolda bir altun yanı (9) çapdılar. 37 (1) türlük bolsungıl tüzün: negü kök (2) teñri bèrdi tüşümde kèltürsün.(7) genin Oguz Kaganga biltürdi. (4) Gene çaşkarun kalmasun. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki.. köp kuşlar avlagu. uruşgular köp men kördüm. Uykudun soñ tüşde kör. meniñ (9) köñülüm avnı tilep turur. Oguz Kagan Ulug Türük.. kèlip kèñeşip olturdılar. Kün. küldi.(3) lar.. oklar teg (4) senler boluñ. Takı tedi kim: (3) Ay ogullar. tep (5) tedi. kırık kèçe aşadılar. Anuñ (2) başıda bir altun taguk koydı. (9) Oguz Kagan sèvindi. Takı yanı (2) üç buzgulug kıldı.182 XI-XIII. ay.. (8)……………………………….. tüzün bir yèr èrdi. Nökerlerin.36 (1) lerde bir kün uykuda bir altun (2) ya kördi. 42 (1) içdiler. kim: ay aga.. atasıga bèrdiler. ögütüge köre kıldı. aygır birle köp yörü.. (9) Kırık gün. Yüzyıllar Türk Dili uslug ‘akıllı’ : +lug.(6) sü tün sarıga bardılar. Takı aytdı. anuñ atı Ulug Türük èrdi. Takı aytdı. oklar bolsun senler. Kün. Takı bu üç (5) kümüş ok tün yañgakka kète (6) turur èrdi. sèvinç tapdılar.(7) larıdın soñ çolda üç kümüş ok. Ya bolsun senlernüñ.(3) da bir ak koyun bagladı... köp kuşlar avlagu.. Yurtıga.. (2) ay yultuz tañ sarıga senler baruñ.

Ve ok1 ları üçüne üleştirdi. tavsiyesine göre davrandı. Mutemet 9 idi. Ay. Gene ondan sonra Gök. halkını 7 sesletip getirdi. 8 Anlayışlı. Ve bu üç 5 gümüş ok gün kuzeyine gidi6 yor idi. bütün 3 yeri uruğuna bağışlasın.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 183 36 37 38 39 40 7 uzak görüşlü bir yaşlı kişi var idi. babalarına verdiler. dedi. asil bir er idi. Gün1 lerden bir gün uykuda bir altın 2 yay gördü. Ondan 7 sonra sabah olunca ağabeylerini. Bu altın 3 yay gün doğusundan ta gün gün batısı4 na değin ulaşıyor idi. Ay. yaşlandığımdan 1 benim cesaretim yoktur. 5 dedi. ve üç gümüş ok gördü. Oğuz Kağan Ulu Türk’ 5 ün sözünü beğendi. 9 Oğuz Kağan sevindi. oklar sizlerin olsun 3 sizler yayın attığı oklar 4 gibi olun. Ay ağabey3 ler. 2 Ey kardeşler. yay gibi 4 okları göğe atın. aldılar. Ünite . babalarına verdiler. ve üç6 ü batı yönüne vardılar. 8 Ay kağanım. 3 Gök. 7 Yıldız çok avlar. Gene ondan 5 sonra Oğuz Kağan büyük kurultay 6 çağırdı. 4 dedi. Uykudan sonra düşte gör7 düğünü Oğuz Kağan’a anlattı. Dağ. benim 9 gönlüm av istiyor. onun adı Ulu Türk idi. 2 Ay. kardeş8 lerini çağırıp getirtti. Yay sizlerin olsun. dedi. 1 Oğuz Kağan sevindi. gelip danışıp oturdular. Deniz batı yönüne siz4 ler varın. Oğuz 8 Kağan büyük saray … 9 … sağ yakada . Ve yayı 2 üç parça yaptı. Maiyetlerini. çok kuşlar avla7 dıktan sonra yolda üç gümüş ok 8 buldular. ay kağanım sana. tavsiyelerini 6 istedi. çok kuşlar avla8 dıktan sonra yolda bir altın yay 9 buldular. 1 dirlik hayırlı olsun: Yüce 2 Tanrı düşümde verdiğini beri getirsin. Gün. yüzü güldü. yüzü güldü. Yıldız doğu yönüne varın. Dağ. Ondan sonra üç5 ü doğu yönüne vardılar.10. aldılar. sana 9 yaşamak hayırlı olsun. 6 Deniz çok avlar. Gün.

Yüzyıllar Türk Dili 41 1 kırk karış11 ağaç diktirdi.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. 4 kargı ile ok çok attım. Onun başında bir gümüş topuk koydu. ayağın3 a bir ak koyun bağladı. +lug. 9 kırk gün. +ler. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. teñri. kök böri bolsungıl uran. kırk gece yediler. meşveret edip’ : -ip. +gak.san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. 3 Ay oğullar. düşmanları ağlattım. alalıñ ya takı kalkan. .(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. 7 sizlere yurdumu veriyorum. dostlarımı ben 6 güldürdüm. dedi. temür çıdalar bol orman. kèñeş. yüce Tanrı’ya ben ödedim. 8 Sol yakada uç oklar oturdu. 7 Sağ yakada boz oklar oturdu. 42 1 içtiler.” ifadesini Türkiye Türkçesine çeviriniz. sevindiler. tep tedi. +gu. tamga bize bolsun buyan. Sol 4 yakada kırk karış13lık bir ağaç diktir5 di.184 XI-XIII. buz. 6 ayağına bir kara koyun bağladı. ben çok yedim. av yèrde yörüsün kulan. vuruşmalar ben çok gördüm. kök kurıkan. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. +a. -gu. kök (kök teñri+ge) 4 “Men sinlerge boldum kagan. Onun 2 başında bir altın topuk12 koydu. takı taloy takı mören kün tug bolgıl. Ondan sonra Oğuz Kağan 2 oğullarına yurdunu üleştirip verdi. aygır ile çok yürü5 düm. Kelime İzahları sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız.

Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. R. öl. êl (< êl kün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. W. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. +daş. Oguz Kagan Menakıbı. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. . Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. +lar. -er. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936.G. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. R.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di.G. -uş-. halka’ : +ge. Muharrem ERGİN.(< ur-uş-unç) karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. no. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. bèr. 3 2 Oguz Kagan Menakıbı’ndan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. çaru. Philosophisch-Historische Klasse XXV. -k.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 185 Özet 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında bilgi vermek.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. -dı. Paris Bibliothèque Nationale.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. adlı eserinden alınmıştır. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. çokur (< çokur+dın) . 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. il (< il+gerü) atlañ ‘atlanın’ : -ñ. 69 s.(< yörügü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. +i. İstanbul 1970. . biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. buçur. yörü. MEB Yayınları. -duk. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. BANG. -e. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.) Yayına hazırlayan: Prof. dikkate almazdı’ : -di. oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. al. ur. W. tart.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. +si.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. Supplement Turc. R. W.(< ur-uşdı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. W. kün. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. yiber. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. 1001’de kayıtlıdır. -uş-. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı.10. Dr. atla. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. BANG [1869-1934] ve G. çürek (< yürek+i+ge) keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. +ler. . karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. Oguz Kagan Menakıbı’nı ele alan yayınları bilmek. bol. ur. -maz. +inçi. èr-. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. R. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. keçe (< keçe+ler+din) êl künge ‘el aleme.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. balık (< balık+ları) saklamaz èrdi ‘düşünmezdi.G. +in. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. BANG. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. +ı. -gü. Ünite . İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. +la-. bedi.

ur. -gu. meşveret edip’ : -ip. +ler. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki. san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. +luk. buluñ (< buluñ+da) sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. +gak. +dün. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. -tür-. +lug. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. kèñeş. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. +gu. toku. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. teñri.(< uruş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg uslug ‘akıllı’ : +lug. buz. -gu. aç.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. +a-. -kür-. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. ebedî’ yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. Yüzyıllar Türk Dili açkıç ‘anahtar’ : -kıç.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. tüş. -uş-. öl.186 XI-XIII. kök (kök teñri+ge) .

R. aygır ile çok yürüdüm. 8. d. kargı ile ok çok attım. dostlarumnı men kültürdüm. Petersburg Library c. çaru. ben çok yedim. çaruk. c. Yukarıdaki metnin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. sana(< sana-gu+lug+sız) 7. c. Rahmeti c. dostlarımı ben güldürdüm. Muharrem Ergin d. Oguz Kagan Menakıbı’nın yazma nüshası ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? a. c. öyige tüşdi. G. kargı ile çok ok attım. çok ben yedim. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. e. yazı tarzı göz önüne alındığında Oğuz Kağan Destanı’nın yazıldığı dönemle ilgili olarak aşağıdakilerin hangisi söylenebilir? a. kayıttı. İslâmiyet öncesi bir dönemde yazılmıştır. Millet Yazma Eser Kütüphanesi e. St. Ay oğullar. Her sayfasında 9 satır vardır. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız.(< yaru-k+dun) Ay ogullar. 4. Paris Bibliothèque Nationale b. +lug. yay ile ok attım. Ünite . Sanagulugsız neme. e. vuruşmalar ben çok gördüm. “sanagulugsız ” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. 10. vuruşmalar ben çok gördüm. Sanagulugsız nemeler. ben çok dağ aştım. süngü ile ok çok attım. “çarukdun” kelimesinin çözümlemesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. b. d. -gu. b. yılkılar aldı. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. Sansız nemeler. Yurtıga. çarukdun ‘çarıktan’ : +dun. aygır ile çok yürüdüm. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlatır. e. -gu. Uygur harfli Oguz Kagan Menakıbı aşağıdaki kütüphanelerin hangisinde bulunmaktadır? a. 1300’lü yıllarda yazılmıştır. yılkı aldı. 6. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. -k. Universitätsbibliothek Wient d. b. çarukdun ‘çarıkta’ : +dun. Oguz Kagan Menakıbı’nı 1932’de Almanya’da daha sonra da Türkiye’de yayımlayan türkolog aşağıdakilerden hangisidir? a. 5. çok ben yedim. Celaleddin Harzemşah döneminde yazılmıştır.(< yaruk+dun) e. Sansız neme. e. çok savaştım. -k. çaru. uruşgular köp men kördüm. Radloff 2. çaru. kargı ile ok çok attım. Ey oğullar. Kaare Grønbech b. dostlarımı hep güldürdüm. evine gitti. at sürüleri aldı. duşmanlarnı ıglagurdum. Yurtıga. ancak son sayfada iki satır eksiktir. çarukdun ‘ışıktan’ : +n. Dönüp yurduna. “açkıç” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. c. heybe . b.(< çaru-k+dun) c. Çingis Kağan öncesi bir dönemde yazılmıştır. düşmanlarınızı ağlattım. c. Ay oğullar. dostlarımızı ben güldürdüm.” İfadesi aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesine çevirisidir? a. -gu. düşmanları ağlattım. Yurtıga. +a-. +a-. Baştan ve sondan eksiktir. 21 varak (42 sayfa)’dan oluşur. +lug. dostlarımı ben güldürürdüm. W.10. aygır birle köp yörüdüm. çaru. çıda bile ok köp atdum. Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yazılmıştır. düşmanları ağlattım.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 187 Kendimizi Sınayalım 1. san (< san+a-gu+lug+sız) c. vuruşmalar ben ne çok gördüm. Yurtıga.(< çaruk+dun) b. +lug. açacak d. Sanagulugsız nemeler. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. d. Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. savaştım.(< yaru-k+du+n) d. 9. Fazılov e. açınız b. san (< san+a-gu+lug+sız) e. kitdi. yılkı aldı. kitdi. aygır ile çok yürüdüm. Eserin yazarı ve yazıldığı yer belli değildir. -k. e. yılkılar aldı. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. Baştan ve sondan eksiktir. +lug. E. +du. Ey oğullarım. Okunaklı nesih yazıyla yazılmıştır. ewige kitdi. anahtar c. köp men aşdum. kitdi. yılkılar aldı. öyige kitdi. “Sayısız nesneler. d. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. sana(< sana-gu+lug+sız) b. acıkmak e. aygır ile çok yürüdüm. b. aygır ile çok yürüdüm. -gu. ben çok yedim. düşmanları ağlatırdım. Koço Uygur Kağanlığı döneminde yazılmıştır. -k. sanagu (< sanagu+lug+sız) d. Uzbekistan Manuscripts Library 3. Ay oğullar. İlige. dostlarımı ben güldürdüm. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. düşmanları ağlattım. Uygur harfli tek bir yazma nüshası vardır. öyige tüşdi. +lug. d.

Çiñgis Kağan Târihi Çevirisi: Mustafa S. Güzel alımlı bir kızdı.(< çumşa-dı) kabucagında ‘kovuğunda’: +da. c 4. Mustafa S. Onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. bol.) Yayına hazırlayan: Prof. çürek (< çürek+i+ge) ıglaya durur ‘ağlar’ : -ur. İstanbul Üniversitesi Merkez Ktp. . XII. Demir kazık gibi idi bu kız öyle alımlı idi ki gülse gök yüzü güler ağlasa gök yüzü ağlardı. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Oguz Kagan Menakıbı. av yerinde yürüsün kulan. . 384 s. ss. a 10. damga bize olsun uğur. +ın. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. EBULGAZİ BAHADIR HAN [1603-1663]: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü): Hazırlayan: Zuhal KARGI ÖLMEZ. 1001’de kayıtlıdır. Yanıtınız doğru değilse “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. R. BANG ve R. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 89. c 5. Kitabevi. R. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. KAÇALİN. 344+80 s. Muharrem ERGİN. TOGAN. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. W. Sıra Sizde 2 Bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü. W.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. W. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 3 bolsungıl ‘olsun’ +gıl. boz kurt olsun nara.G.(< bol-sun+gıl) agızumga ‘ağzıma’ : +ga. BANG. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. -ya. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. Zeki Velidi: Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili): İstanbul 21982. R. PhilosophischHistorische Klasse XXV.188 XI-XIII. dedi. d 9. Yusuf HAS HACİB: Kutadgu Bilig (Viyana Nüshası Tıpkıbasım): İstanbul 1942. no. Sevdi aldı. İstanbul 21970. 1973-1975. Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara 1996. Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri boy teşkilatı destanları: İstanbul 41992. agız (< agız+um+ga) BANG. 406 s. Yanıtınız doğru değilse “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. 559 s. İstanbul 1990. kabucag (< kabucag+ın+da) çürekige ‘yüreğine’ : +ge. d 8. çumşadı ‘yolladı’ : -dı. adlı eserinden alınmıştır. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. güneş alem olsun. demir kargılar bol orman. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Dr.G. alalım yay ile kaykan. NOUR [NUR]. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. ç 7. Yanıtınız yanlış ise “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Enderun Kitabevi. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. SÜMER. a 6. daha nehir. Yararlanılan Kaynaklar . 164 s. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. b Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. -sun. W. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. . KAÇALİN. [Yazılışı: Hive 1660]. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. MEB Yayınları. +i. Cild XVIII. Paris Bibliothèque Nationale. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Simurg Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3. dur-. 69 s. T. 167-244. Oxford University Press. gök çadır. Societe de Publications Egyptiennes Oğuz Kağan Destanı: (BANG. CLAUSON. a 3.G. 64 s. ıgla. çumşa. 19026. b 2. Supplement Turc. daha deniz.(< ıgla-ya dur-ur ) Sıra Sizde 4 Ben sizlere oldum kağan. Onun başında parlak ışıklı bir beni var idi. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. +um.

) esesirkeesiz esiz ėsiz : ipekli kumaş : edep.) aç açaçıaġ(ı)z aġı aġnaajun akal andın arkış at atavla avuçġalık ay ayaya ayık : akıl : aç : açmak : acımak. kişi : erkek : i. saadet. cahil : ile : akçe. huzur : adamlar. hep : baş. başlangıç : baş : başlanmak : kilit. terbiye : iyi : iletmek : el : erkek geyik : şimdi : yanak : adam. yuvarlanmak : dünya : akmak : kırmızı : ondan (ol zamirinin ayrılma durumu) : kervan : ad : atmak : avlamak : ihtiyarlık : ey : söylemek : avuç : vaat. bilme : bilgili : bilgisiz. pul : olmak : bu E ed edeb edgü ėletėlig elik emdi eŋ er er ėrerdem erej (Sogd.Sözlük 189 Sözlük Karahanlı Türkçesi Metinleri Sözlüğü A ‘akl (Ar. yazık : fena. baht : dinar : dost : dünya B babahalıġ bahasız balık kudrukı barbarça baş baş başlanbek belgülüg bėrbezenbilbile bilig biliglig biligsiz birle bişi bolbu : bağlamak : değerli : değersiz : balık burcu : gitmek : bütün.) dinar dost dünyā (Ar. öfkelenmek : ağız : ipekli kumaş : debelenmek.rej) eren erġuvān (Far. fazilet : rahat.ek-eylemi : erdem. insanlar : erguvan : esmek : esirgemek. kötü : kötü . bahçe : ordu. acımak : eyvah. ruh : koşmak : çiçek : çiçek : çiçeklik. söz verme buġra han bulbul(u)nbul(u)nabulıt bur bütbütrü : özel isim : bulmak : bulunmak : esir etmek : bulut : kokmak : inanmak : tamamiyle C-Ç cahil cān çapçėçek çėçek çėçeklik çerig çıkçumġuk çuz : cahil. emniyet : belli : vermek : süslenmek < bediz süs : bilmek : ile : bilgi.) : mutluluk. bilgisiz : can. asker : çıkmak : kuş adı : ipekli kumaş D devlet (Ar.

yukarı çıkmak.görmek : güzellik : göz : aşağı. hükümdar : boş : da/de bağlacı : Çin kıl kılkır kış kış kız : göndermek : iç.190 ėş ėşiteşüėtėtėtin: eş XI-XIII. taklidi ses kalı kalık kamuġ kamuġ kan kança kanı kap kara kara kara karanfil (Ar. çıkmak. üzülmek K kaç kaçan kāfūr (Ar. düzenlenmek F fasl(Ar. yalnız kalmak. çocukluk : ki bağlacı : kim : güzel koku. ülke : özel ad. görmek : görünen. sıkıcı.kurmak . etmek : kır : kış : kış : kız : kızıl. içeri : içmek : memleket. sıkıntılı < ir. zaman kėlkemi kez: hakan. insan : gitmek : kol.katmak : kaynamak : hangi : kimi : kaz : geçmek : geçmek : keklik : gelmek : gemi : gezmek : kıl kuyruk kuşu : yapmak. yamaç (mecazen) : konmak : kopmak. Yüzyıllar Türk Dili katġurkaynakayu kayu kaz kėçkeçkeklik : dönem. aşağıya doğru : kuğu : kurmak : kurumak : karşılıklı kurmak < kur. hep : bütün. eziyetli. yükselmek” : bütün.) karılık karışkaş kaş kat- .) H hakan hāli hem hıtay I-İ ıd iç içil Ila iletirinçig mak. süslemek : yapmak. yayılmak : zarar : koymak : koç burcu : mavi : mavi : mavi : doğru.yalnız olkızıl kızıl kiçiglik kim kim kin kişi kitkol kon: kaçmak : ne zaman : Uzak Doğu’da yetişen ıtırı kuvvetli bir mad: ötüşmek. katılarak (gülmek) < kat.ses çıkarmak < *kakı kuşların çı: eğer : gökyüzü < kalı. misk : kişi. herkes : kan : nereye : nerede : simsiyah : kara. koku kakılakardığı ses.(ı)ş : kuş : korumak : gülmek : işitmek : örtmek : düzene sokmak. siyah : kara : karanfil : yaşlılık < karı yaşlı + lık : karışmak : kaş : kaş : katmak kopkor koykozı burnı kök kök kökiş köni köŋül kör körkörgülüg körk köz kudı kuġu kurkurıkurışkuş küdezkül: katılmak.) de. düzenlemek : düzene sokulmak. mutsuz olmak. ırmak adı : iletmek : kötü. görüldüğü gibi < kör. düz : gönül : bak : bakmak. kırmızı : kızıl : küçüklük.

Sözlük
külkülmiz kün kün küreşküret: gülmek : dişi geyik : gün, gündüz : gün : güreşmek : kaçırmak saçsandvaç saŋa sarıġ sata sen sevsı: bana : dahi, da, de : ben : beniz, yüz : beniz, yüz : özel ad : bin : dişi karaca sıġun sınsilig söz sunulsūr-ı cibri (Far.) suv süçig süŋek sür: ne : ne kadar : ne : saçmak : bülbül : sen adılının yönelme durumu : sarı : mercan : ikinci tekil kişi adılı : sevmek : kırmak : erkek karaca : kırılmak : temiz : söz : uzatılmak : mezamir (ilahi) : su : tatlı : kemik : sürmek, kovmak”

191

M
maŋa me men meŋ(i)z meŋiz Mıŋlak miŋ muyġak

N
ne neçe negü

T
taġ tamtaŋ : dağ : damlamak : sabah vakti : bulmak : çekmek, sürmek : tat, tatlılık : Çin : yalvarma : demek, söylemek : gibi : çevre : tam, bütün, hep : ten, vücut : denk, eşit : deniz : çabuk : dil : dilemek, istemek : diri, canlı : diri iken, hayatta iken : hayat, canlılık : diş : dişi, kadın : deve kervanı : dizilmek : dolmak : dolu : dolunay : donanmak

O-Ö
oġlaġu okıokıoktaol ol olduroprı or(u)n ot oynaögölöles ölü öŋdün ördek ötöz : nazlı : çağırmak, davet etmek : okumak : ok atmak : -dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır :o : oturmak : vadi : yer : ateş : oynamak : övmek : ölmek : süzgün, baygın : ölü : önce : ördek : ötmek : öz, kendi

taptarıttat(ı)ġ tavġaç tazarru‘ (Ar.) tėtėg tegre temām (Ar.) ten teŋ teŋiz terk til tiletirig tirig erken tiriglik tiş tişi titir

R
resūl (Ar.) : peygamber

tiziltoltolu

S
sa‘adet sabā (Ar.) : saadet, mutluluk : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgar

tolun tonan-

192
torku töşetöşentutuġtumşuk turturna tuttuta biltuz tü tügtükel tüket tümen tün tüpi tüz: örtü

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
yaşık yaşıl yavalık yay yaz yazyazı yazılyėl yėl yėlgüryėr yıd yıd yıġyıġaç yıparsıġ yıratyigitlik yilig yipün : uçmak : uyumak : temel : bağlamak, eklemek : keklik : ulu, büyük, yüce : vurmak : tohum : şu, işte : cennet : karşılaşmak, karşı karşıya gelmek : özel ad, boy adı : ses : seslenmek, çağırmak : üzerinde yitük yitüryok yokaru yol yorıyöre yulyük(ü)nyüz yüz : güneş : yeşil : nafile, boşu boşuna : yaz : ilkbahar : açmak : ova : açılmak : yel, rüzgar : yel : uçmak, havalanmak : yer, toprak : güzel koku, misk : koku : yığmak, toplamak : ağaç : misk gibi : uzaklaştırmak : gençlik : ilik : mor : kaybolmuş, kayıp : kaybetmek : yok : yukarı : yol : yürümek : yöre, çevre : çekmek, kurtarmak : eğilmek : yüz, surat : yüz, surat

: döşemek : döşenmek : kaplamak : doğmak : gaga : kalkmak : turna : tutmak : tutabilmek : tuz : renkli : düğümlemek, çatmak : tamam, bütün : tüketmek < tüke- tükenmek, bitmek : on bin : gece : tipi : düzmek

U-Ü
uçudıul ulaular kuş uluġ urur(u)ġ uş uştmah utruşUyġur ün ündeüze

Z
zacferān (Ar.) : safran

Y
ya ya yadyaġız yakın yanyana yana yaŋkulayaruk yaş : ey : yay : yaymak : kara : yakın : dönmek : tekrar, yeniden : yine, tekrar : yankılamak, ses çıkarmak : parlak : gözyaşı

Sözlük

193

Harezm Türkçesi Metinleri Sözlüğü A
aç açaçkıç ad adak adak(1) adak(2) adem ademi
c

ança andag andın anı anın añlaanlar antag / andag anuñ anutarara aram arı(1) arı(2) arıg / arı
c

: o kadar, öyle, o şekilde : bk. antag : 1. ondan, ondan dolayı, böylece 2. oradan : onu : onun ile, ondan dolayı : anlamak : onlar : öyle, öylece, o kadar : onun : hazırlamak : yormak : ara, arasında : [< Fa.] istirahat : arı : bk. arıg : temiz : [< Ar.] arif : arslan : art, arka : fazlaca : artırmak : [< Ar.] sunma : sahabeler : çok : astırmak : aş, çorba : 1. aşmak 2. geçmek : yemek : [< Ar.] âşık : atmak, ağarmak, ışımak : at : ad : ata, baba : ad vermek : ateş : ateşli : ata binmek, yürümek : bk. atlan: ata binmek : atlı : adlı : av : [< Fa.] yüksek ses : avlamak : söylemek, anlatmak : ay (kamer) : ay (otuz günlük zaman dilimi) : ay! : [< Fa.] kadeh

: aç : açmak : anahtar : ad : ayak : ayak : bk. ayak : [< İbr. âdem (=toprak)] insan : [< Ar.] insanoğlu : [< Ar.] âdet : başka : [< Ar.] âdaletli : ayı : büyük kardeş : bk. yıgaç(1) : [< Fa.] haberli : hürmet etmek : ağız : ilk süt, ağız : ah : [< Ar.] ahiret : [< Ar.] hükümler : [< Ar.] hâller : [< Soğd.] dünya : ak, beyaz : akmak : [< Ar.] akıllı : [< Ar.] akik : [< Ar.] akıl : almak : al, kızıl : ela : [< Ar.] ona selam olsun : ön : [< Ar.] Allah : altı : altın : altınlı : iş : sevgili, dost : [< Ar.] amir : şimdi : ana : ona : resim : ona

adet adil

adın
c

adug aga agaç agah agırlaagız aguz ah ahirat ahkam ahval ajun ak akc c

arif

arslan art artıkrak arturc

arz

ashab asru asturaş aşaşac

aşık

akıl akl

atat(1) / at(1) at(2) / at(2) ata ataataş ataşlug atlaatlanatlan- / atlanatlıg(1) atlıg(2) av avaz avlaayay(1) ay(2) ay(3) ayak / adak(2)

akik

c

alal(1) al(2)
c

alayhi’s-salam

alın allah altı altun altunlug
c

amel

amırak
c

amir

amtı ana aña añagu añar

194
aygır ayıtaytazlık : aygır

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
bèr- / berberik berü bèş beşik beyan : [< Fa.] bahçe : sicim : bağlamak : bağlı : [< Fa.] bahşiş : bakmak; itaat etmek : bakınmak; itaat etmek : bal : şehir : bk. balık : bana : sıra : var : varmak, gitmek : hep : hepsi : ganimet : ganimetli, müreffeh : parmak : basmak, ezmek : baş : yenmek : ok temreni : başlamak : baş, lider : batı : beden, vücut : bk. bedik : büyük : bk. bedik : büyümek : bk. beg : beğ : pek : bel : belbağı, kuşak : göstermek, belirtmek : işaretsiz : belirtmek : belli : vermek (yardımcı fiil) beyük bèzebigü bil(1)bil(2)bildürbile biltürbiltürgülük bir biregü birer biri birinçi birkaç birle / bile birlebişürbitibitiglig bitilbitürbiz bodabodun bogaz bolbostan bota boy boylug boz / moz böri bözçi bu(1) bu(2) buçurbugu bulbulañ buluñ bulur bunda : vermek : sağlam, muhkem : beri : [< Tü. bêş = Skr. pañça] beş : beşik : [< Ar.] anlatma, açık söyleme : bk. bedik : süslemek : vergi, hediye : bilmek : bilmek(yardımcı fiil) : bildirmek : bk. birle : bildirmek : tebliğ : bir (sayı adı) : biri, birisi : birer : biri (belirsiz zamir) : birinci : birkaç : ile : birleştirmek, katmak : pişirmek : yazmak : yazılı : yazılmak : bitirmek : biz : doğum sancısı çekmek : boyun : gebe : olmak : [< Fa.] bostan : deve yavrusu : boy : boylu : boz, kır : kurt : bez dokuyan, dokumacı : bu (işaret sıfatı) : bu (işaret zamiri) : buyurmak : geyik : bulmak : ?hiçbir şey : yön, taraf : [< Ar.] billur : burada

: anlatmak : demek, söylemek : azlık

B
bag(1) bag(2) baglabaglug bahşiş bakbakınbal balık / baluk baluk baña bandeñ bar barbarça barçası bargu bargulug barmak basbaş başabaşak başlabaşlık batuş beden bèdik bedik / bèdik / bedük / beyük bedük bedüklebèg beg / bèg bek bêl bêlbagı belgürbèlgüsiz belgütbellüg bèr-

belgülüg / bèlgülüg : belli, işaretli

Sözlük
burun burunrak but buyan buyurbuzag buzgulug bülbül : önce : evvelce : [< Fa. bût < but Skr. Buddha] put, güzel : [< Mo.] uğur : buyurmak : buzağı : parça : [< Fa.] bülbül çol çoñ çubuk çubuyan çulganılçumşaçürek çürügü : bk. yol : sol : çubuk : [< Hint.] tatlı : sarılmak : yollamak : yürek : yürüyüş

195

C-Ç
camic can cavab cemad ceza cümle çak çakçakırçalañ çalbarçalguz çallug çalunçañ çan çañak çapçapçapturçarlaçarlıg çarlug çaruk çaşgu çaşkaru çeber çekçerig çewürçıda çıgay çıkçıkarçımad çın çırag çok çokur : [< Ar.] cami : [< Fa.] can, ruh : [< Ar.] cevap : [< Ar.] cansız : [< Ar.] ceza : [< Ar.] bütün, herkes : çağ, zama : çakmak; gazaba gelmek : çağırmak : hiç kimse : yalvarmak : bk. yalguz : yeleli : itaat etmek : bk. tañ : yan : bk. yañak : bk. tap: yapmak : yaptırmak : bağırmak, seslenmek : bk. yarlıg : bk. yarlıg : bk. yaruk : hayat : dışarı bk. taşkaru : becerikli : çekmek, toplamak : asker : çevirmek : kargı : felaket : çıkmak : çıkarmak : gazap : doğru, gerçek, tam : yüz, çehre : çok : alaca

D
dad dahl dakı dane dastan dat da vat
c

: [< Fa.] adalet : [< Ar.] gelir : bk. takı : [< Fa.] tane : [< Fa.] destan : [< Ar.] zat : [< Ar.] davet : [< Ar.] dava, iddia : [< Ar.] devlet, kısmet : bk. teg : [< Ar.] deliller : bk. temür : [< Fa.] huzur : [< Fa.] istek, arzu : [< Fa.] deniz : [< Ar.] zikir : bk. tile: [< Ar.] din : bk. togur: [< Fa.] dost : dostluk : bk. töl : [< Ar.] dua : [< Fa.] uzak : bk. tur: bk. tur: [< Fa.] düşman : [< Ar.] dünya : [< Ar.] inci : bk. tüş-

dacvi davlat deg delalat demür dergah derhost derya dikir diledin dogurdost dostluk döl du a
c

dur durdurduşman dünya dür düş-

E
ebedi èderedgü edgülük edin ediz èk: [< Ar.] sonsuz : takip etmek : iyi : iyilik : başka, diğer : yüksek : (tohum) ekmek

196
èkegü èkki êl èl(1) èl(2) èl(3) èlçi èlig èltèmdi emgek emmare èn endişe èr er / èr èrer- / èrèrdini erdini / èrdini erin / èrin èrkek erkek / èrkek erken èrte erte / èrte èşitet ètil èvèw èwlük èy eyyam : iki : halk

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
: ikisi, her ikisi

G-Ğ
ga’ib gaflet galib gazab gene gevher gubar guhar gurruş gül : [< Ar.] bilinmezlik : [< Ar.] habersizlik : [< Ar.] galip, üstün : [< Ar.] gazap, öfke : gene, yine : [< Fa.] mücevher, kıymetli taş : [< Ar.] toz, toprak : [< Fa.] cevher : [< Fa.] haykırış, dalga : [< Fa.] gül

: el krş. èlig : il, memleket : el, yabancı : elçi : el krş. èl : iletmek : şimdi, böylece : eziyet, zahmet : [< Ar.] insanı hissî zevke yönelten nefis : en, genişlik : [< Fa.] endişe : bk. er : er, erkek : bk. er: imek, olmak : bk. erdini : [< Soğd.] mücevher : dudak : bk. erkek : erkek : erken : bk. erte : sabah : işitmek : et : İtil ırmağı : acele etmek : ev : eş, hanım : ey (seslenme ünlemi) : [< Ar.] günler

H
habar hadim hadis hak hakikat hal hal halayık hali halva ham han harc harir hatır hatun hazır hem hemişe hergiz hidayet hidmat hikayet hilafat hilcat hisab huma husravlık hünerlig hvace hvuş h uşnud
v

: [< Ar.] haber : [< Ar.] hizmet eden : [< Ar.] hadis : [< Ar.] 1. Allah 2. Doğru, hakikat : [< Ar.] hakikat : [< Ar.] hâl : [< Ar.] hâl : [< Ar.] halk, yaratılmışlar : [< Ar.] boş : [< Ar.] helva : [< Ar.] ham, çiğ : sultan : [< Ar.] vergi : [< Ar.] ipek : [< Ar.] hatır : [< Ar.] kadın : [< Ar.] hazır : [< Fa.] hem : [< Fa.] daima : [< Fa.] asla : [< Ar.] kurtuluş : [< Ar.] hizmet : [< Ar.] anlatma : [< Ar.] hilafet : [< Ar.] kaftan : [< Ar.] hesap : [< Fa.] huma (anka) kuşu : sultanlık : hünerli : [< Fa.] hoca : [< Fa.] güzel, iyi, tatlı : hoşnut

F
fakih fal fasl fazayil felek ferah ferişte ferman fesad fitne : [< Ar.] fakih, din âlimi : [< Fa.] fal, uğur : [< Ar.] mevsim : [< Ar.] faziletler : [< Ar.] felek, dünya, gök : [< Fa.] iç açıklığı, sevinme : [< Fa.] melek : [< Fa.] emir, buyruk : [< Ar.] fesat, kötülük, anlaşmazlık : [< Ar.] fitne (mec. güzel)

cesurluk : kalmak kaydın kaygu kayıtkaynakayra kayu kazan kazuk kèç keç. aşağılık) kalık kalkan kamag kamil kamug kankaña kanat kandın kanı kapkara kapug kapuluk kar kara karañguluk karı karı kariban karşu kart karundaş kasd kaş kat katıg katıglankavl kavm kawuş: [< Ar.] Kabe : [< Ar.] ibret : iç.] kafir : kağan. baştan aşağı : [< Ar.] kabile : kovuk. sahip : yiğit : ikinci : ileri : [< Ar. tam : [< Mo. huzur : katı. doymak :? araba : kanat : nereden : hani : kapkara : kapı. yıgaç : ağlamak : ağlatmak : güvenmek : inlemek. karın : içmek : bağırsak : içinde.] olgun. göndermek : bk. yine : kim.] kast : kaş : yan. sert : zahmet çekmek : söz : kavim : kavuşmak : nereden : kaygı : geri dönmek : kaynamak : tekrar./ kèçkèçe keçe / kèçe kedkediglekèdin kèdinkèdürkèl- : [< Ar. hanlık : kar krş. oyuk : [< Ar. eşik : kapalı : kar krş.] gariban : karşı : ihtiyar : kardeş : [< Ar.] iman : küçük kardeş : cesur : aramak : [< Ar. ısıg : [< Ar.] ibadet : şeytan : [< Ar. hangi : kazan : kazık : bk.] kabul : kaç (soru edatı) : kaçmak : ne zaman : tutmak : kaygı : kaygılı : [< Ar. hadise : işitmek : köpek (mec. Allah 2. han : kağanlık. kel- ışk ibadat ibret iblis c iç içiçegü içre idi igit ikinçi ilgerü iman ini iriz isteisti dad c iş işitit K kacbe kabila kabucag kabul kaç kaçkaçan kadaglakadgu kadgulug kafir kagan kaganluk kagar kagatır kakız kakızluk kal- .] hep. kagar : kara : karanlık : karış : yaşlı : [< Ar.] aşk.] kalem : pencere : kalkan : [< Pers.] bütün : kanmak. ağlamak : sıcak : bk. kar : katır : cesur : yiğitlik.] istidat : iş. keçe : gece : giymek : örtünmek : sonra : giyinmek : giydirmek : bk. bünyesinde : 1. sevgi : [< Ar. keç : geçmek : bk.Sözlük 197 I-İ ıdıgaç ıglaıglagurınanıñraısıg / ıssıg ıssıg c c kalem : salmak.

köz : göz : [< Ar. zaman : güneş : halk : gündüz M ma / me magara magrib maksud mal : da. doldurmak. iyilik : güzel./ kètür. yay kabı : çadır : kurultay : kurtulmak : kuru : kuş : saadet. devlet : kuzgun : gütmek : gözetlemek. etmek. keltür: geyik : kıl./ kèñeşkerek kerekkeskètketürkèyik [k(è)y(i)k] kıl kılkılıç kımız kırık kırk / kırık kıssa kıyandkat kız(1) kız(2) kızıl kızıl / kızıl kiçig kifayat kim(1) kim(2) kimerse kin kirkiş kişi kit. kırk : kırk : [< Ar.] kitap : gizlemek : koymak : parlakça (kogulgu=parlak) : istemek : konmak./ kèlkèltürkeltür.198 kel. koymak.] yeterlik. kararlaştırmak : gerek : gerekmek : kesmek : bk.] kudret : kuyu : 1. ?bakmak : göstermek : güzellik. hizmetçi : kulaç : kulak : katır.] istek : [< Ar. iktidar. mavi : gökyüzü : göl : gönül : çok : görmek./ kèltür. yararlık : kim (şahıs zamiri) : [< Fa.] kim (bağlama edatı) : kişi. tel : yapmak. kızıl : kızıl : küçük : [< Ar. : kendi : bk. kılmak : kılıç : kımız : bk.] hikâye : gergedan : kız : nâdir : bk. servet .] kurban : [< Mo.] sadak. yaban eşeği : kımız : kundaklamak : [< Ar. yarışmak. Yüzyıllar Türk Dili : gelmek : bk. keñeş: danışmak.] mal. gösterişli : göstermek : güzel : götürmek : bk. kögüs : gök. korumak : gülmek : güldürmek : gümüş : gün. kimse : misk kokusu : girmek : samur : kişi./ kètkitab kizlekodkogulgurak kolkonkopkoparkorıkorukkoykoyun XI-XIII. keltür: getirmek : atmak. inmek. kit: bk. kırmak : korumak : korkmak : koymak : koyun kögüs / kögüz kögüz kök(1) kök(2) köl köñül köp körkörgürkörk körklüg körkütkörük kötürköz köz / köz kudrat kudug kul kulaç kulak kulan kumuz kundaklakurban kurban kurıkan kurıltay kurtulkurug kuş kut kuzgun küdeküdedkülkültürkümüş kün(1) kün(2) kün(3) kündüz : göğüs : bk. adam : gitmek : [< Ar./ ketürkèmiştoplanmak? kendü kèñeşkeñeş. mola vermek : koşmak : koparmak. kul 2. iyi. de (bağlama edatı) : mağara : batı : [< Ar.

] şeyhler : [< Ar. sebepler : [< Ar. sonuç : [< Ar.] tabi.] tatmin olmuş : : buz : [< Ar. belirti : maiyet : peygamberlik : [< Ar.] herkes tarafından kabul edilmiş : [< Ar.] meclis. boz : ırmak : mümin : [< Ar.] vasfolunmuş : [< Ar.] yer : [< Ar.] süre : [< Ar.] Hanım sultan : ben (siyah nokta) : ben : beniz : gibi : benizli : gibi : ebedîleşmek : [< Ar.] sahip : bana : [< Ar.] Sultan : [< Ar. nasıl : eşya : nesne.] günah : [< Ar. şey : [< Pers.] gerekenler.] peri : nasıl : nitekim : netice.] mukaddes : bunun gibi.] pişmanlık : neden : nefis : ne : niçin. ma : [< Ar.] müslüman : müslümanlık : [< Ar.] (Müslüman takviminde) önüncü ay : [< Ar. istenilen : mevla : bk.Sözlük malik maña macni macsiyyat maşrık matlub mavla me mebadi meclis mekan melik melike meñ men / mèn meñiz(1) meñiz(2) meñizlig(1) meñizlig(2) meñlemeşayih meşhur meşveret mevsuf mihrab miñ minmoz mören mu’min muciban mucciza muharram muhib mukaddas mun-tèg muña muña munça munda mundag mundın mundun munı munkalib munlar muntèg munuñ-tèg murad : [< Ar.] ilkeler : [< Ar.] doğu : [< Ar.] nur O-Ö oglan ogul oguz oguz ok(1) ok(2) okuol(1) ol(2) : oğlan : evlat. tam (kuvvetlendirme edatı) : çağırmak.] seven : [< Ar. okumak : o (işaret sıfatı) : o (kişi ve işaret zamiri) .] istek.] mülk : kıyı köşe : [< Ar.] nişan.] danışma : [< Ar. çeşit : [< Fa. neden. nasıl.] şöhretli : [< Ar.] mihrap : bin : binmek : bk.] talep olunan. erkek çocuk : (isim) Oğuz : ilk süz.] tür. maksat murassac musallam musulman musulmanlık mutma in c 199 : [< Ar.] mucize : [< Ar.] mânâ : [< Ar.] mübarek : [< Ar.] misk muvahhid muz mübarek mühlet mülk müñüş mürid müşk N nazm ne / nè necat neçe nèçe nèçeme neçük nedamet nèdin nefs negü nelük neme neñ nepsiki nèteg nèteg-kim netice nevc nişan nöker nubuvvat nur : [< Ar.] şiir : ne : [< Ar.] değişen : bunlar : bunun gibi : bunun gibi : [< Ar. ağız : ok : bizzat.] değerli taşlarla süslenmiş : [< Ar. toplantı : [< Ar. ne kadar : ne kadar çok : nasıl : [< Ar. bağlı : [< Fa.] kurtuluş : bir kaç : nice. böylece : buna : buna : bunça : burada : bunun gibi : buradan : buradan : bunu : [< Ar.

razı olma sevda sèvinsevin.] rızık.] özellikler : -e doğru P para parsi paygambar perde pir : [< Fa.] sahabe : [< Ar.] secde : [< Ar. nasip : [< Ar.] sebep : saç : saçmak : [< Ar.] rüzgâr : [< Fa.] istek : [< Ar. öltür: öldürmek : ölü : başka./ oturolturton oñ oña ordu orta osug oş oşbu oşol ot(1) ot(2) oyaglık oynaögrenögüt ögüz ölöldüröltür.200 olar oltur./ sèvinsèvinç sevinç / sèvinç / sevünsevüglük sevünsıfat sıñar . Yüzyıllar Türk Dili roz-gar rozi ruh : [< Fa.] giden : [< Ar. sevin: sevinmek : bk. yol. sen : sen : [< Fa. ihtiyar sekkiz sèn sen / sèn ser-gerdan serencam serv-kamet sev- R ragbat rahm rast rasul razi renc revan risalat riyazat riza : [< Ar. korumak : saklatmak : salmak./ öldürölüg öñin öñlük öskeöteötrü öy öz : onlar XI-XIII.] merhamet : [< Fa.] servi boylu : sevmek : [< Ar.] iyilik.] dünya nimetlerinden uzak durma : rıza.] parça : [< Fa. saray : orta : dalga. taraf : sarı : sarılmak : sataşmak : [< Ar.] ruh : oturmak : oturtmak : on : sağ : ona : ordugâh. bırakmak.] sebep : [< Ar.] doğru : [< Ar. ruh. nefs S-Ş sabab saç saçsafi sahaba sahra sakal sakınsakınç saklasaklatsalsala salah saña sanagulugsız sançışsaray sarı sarıg sarunsatgaşsavab saz sebeb secde sefer : [< Ar. düşünmek : düşünce.] sevap : [< Fa. kendi. işte bu : o.] sevda : bk.] saflık.] kır : sakal : 1.] yolculuk : sekiz : bk. sevinç : sevinç : sevgili : bk. çehre : özlemek : ödemek : -den dolayı : ev : öz.] saz : [< Ar. sevin: [< Ar.] meydan okuma haykırışı : [< Ar. endişe : saklamak. işte o : ot : ateş : uyanıklık? : oynamak : öğrenmek : öğüt : dere : ölmek : bk.] son : [< Fa.] peygamberlik : [< Ar. + Ar. göndermek : [< Ar.] haberci. can. tavır : işte : bu. dövüşmek : [< Fa.] zahmet : [< Fa.=saymak) : savaşmak.] resul : [< Ar. saray : yan.] perde. temiz : [< Ar. diğeri : yüz.] başı dönmüş : [< Fa.] razı : [< Fa. musîki perdesi : [< Fa. başkası. peygamber : [< Fa.] Farisi : [< Fa.] pir.] ev. doğruluk : sana : sayısız (sana.

] şer : şaşmak : [< Fa.] cehennem : inkar etmek : tan : acayip : şaşırmak : tanrı : tanık : istek. beden :[< Ar.] sultan : suratlı : su : [< Çin. meşk : bk. doğru yol : [< Ar.] sultan : sultanlık : [< Ar.] deniz : [< Ar.] yüce : [< Ar. söylemek : [< Ar. huzur. söyleşmek 2.] sakin. devam etmek : süt : Şam : [< Fa. -a kadar : bk.= vuruşmak) : [< Ar. tegür: ulaştırmak.] tamam : damga : [< Soğd./ tètedbir : tâ : [< Ar. eşsiz : -a doğru. suç : bulmak : ön : hizmet.] şirin. ve. tapık : tapınmak : dağıtmak : dağıtmak : çekmek : hediye : tarlasız (tarlagu=tarla) : kabul etmek : taş : dış : dışarı : teşrif : dağ : bk.] mum : [< Ar. teg : gibi : değmek : kadar : değme.] şeyh : [< Ar.] tedbir. bütün : münakaşa etmek : [< Çin.] şikayet : masa : [< Fa. art./ tègtègi tegme / tègme tegrü tègürtegür. sözleşmek : söyletmek : bk suw : [< Ar.] Sahabeleri görmüş olan müslümanlar. kapı : bk. sunmak : çok : deli 201 T ta ta ala c tacat tabc tabicin tag tagam taguk tagurak taht ./ tègürtelim telwe : yine.Sözlük siñgir siz soguk sogurgu sohba soñ soñlasorsorma söz sözlesözleşsözletsug sultan suratlıg suw / sug / su suyurkasüñük sürsüt şagam şah şahlık şarr şaşşehr şemc şeref şericat şeyh şikayet şine şirin şol şuñkar şük : zincifre : siz : soğuk : vuruşma (sogur. talay : tam : [< Ar. dahi : dal : dolu. sonra : tamamlamak : sormak : boza : söz : söylemek : 1.] vücut.] öğrenme. çare : bk.] şeref : [< Ar.] talih : [< Ar. eşik./ tapıntartarıtarıttarıtıg tarlagusız tarttaş(1) taş(2) taşgaru / çaşgaru taşrif tay tète.] taht tèg teg / /tèg / deg teg.] şehir : [< Ar. bağışlamak : kemik : sürmek. : dağ : duvar : topuk : derhal. çabuk : [< Fa.] takdim etmek. sessiz takı / dakı / dagı tal tala talaştalay / taloy talic talib taclim taloy tam tamam tamga tamug tantañ(1) / çañ tañ(2) tañlatañrı tanuk tap taptapık / tapuk tapug tapuk tapun.] dost : son.] şeriat. tatlı : şu : aladoğan : [< Soğd.] istekli : [< Ar. te: demek.] ibadet : [< Ar.

kurmak : asil U-Ü uçuçmah c : uçmak : [< Soğd./ diletilek tiñletirig tiş tişi togtogur.] cennet : [< Ar. dedirmek : [< Ar.] öd ağacı : öküz : uyumak : uyku : utanmak : Tanrı : ulaşmak : anlamak : anlayışlılık (< uk.] teslim : demek. esas : daima./ durtur(2)tur(3)tur(4)tusu tuttutulunç tutuntutuştüb tüg tükel XI-XIII.] tertip : [< Ar. canlı : diş : hanım : doğmak : doğurmak : dokuz : çarpışmak : çarpışma : dokuz : bk. Yüzyıllar Türk Dili : demir : deniz : Tanrı : diye : derin : çabucak : [< Ar. ton : elbise : toy : döl : töre : türlü : dört : [< Ar./ dogurtokkuz tokuştokuşgu tokuz toñ ton / toñ toy töl / döl töre törlüg tört tufan tug tugtumşuk tuñluk tur(1). akıllı : [< Fa. esas : tüy : tamamen tükellik tülük tülüklüg tün tünle türlüg türlük türtürtürük tüş tüş. kurmak.] yardım : dinlemek : dikdirmek : dil : dilemek : dilek : dinlemek : diri. döl : vuruşmak : vuruşma : vuruşma : akıl : uslu.202 temür / demür teñiz teñri tèp teriñ terkin tertib teslim tetürtevfik tıñlatiktürtil tile. tesadüf etmek. : savaş bağrışı : tohum.] tufan : tuğ : doğmak : gaga : pencere : durmak : durmak (yardımcı fiil) : ayağa kalkmak : +dır : ganimet : tutmak : boğuşma : tutunmak : tutuşmak : dip./ düştüşimel tüşkürtüz tüztüzün : mükemmel : tüy : tüylü : gece.= anlamak) : temel. nesil.] üstad : uyku : uzun : uzunluk : üç ud ud udıudku uftanugan ugraukukgulug ul ulaşu ulug ulug umınç unaunutururan urug uruş uruşgu uruşunç us uslug ustad uyku uzun uzunluk üç . sürekli : ulu. büyük : yüce : ümit : tasvip etmek : unutmak : vurmak. batı : geceleyin : türlü : hayat : dürdürmek : Türk : düş : düşmek. uğramak : narin : düşürmek : düz : düzenlemek.

] üstat : üzerinde.(2) yana yañgak / yıñgak / çañgak yañlıg yar yıgaç(1) / ıgaç / agaç : ağaç : 1. toplatmak : yıl : at sürüsü : bk. kötü : geri dönmek : yanmak : yine : yan taraf. üze : bk. ulaşmak 2. çorak : yemek : iyi. üstünde : bk.] varlık yèg yègrek yèl yemüryene / yène yèr(1) yèr(2) : ya! : ya : yay : düşman : omuz : çok iyi : yan taraf : yaka : [< Ar.] dostluk. daha iyi : iyice : il. üze yarayaran yarı. ferman V ve vefat veli velikin vücud Y ya ya(1) ya(2) yagı yagır yahşı yak yaka yakin yakşı yakut yalawaç yalganlayalguz / çalguz yaman yan.] peygamber : yalanlamak : yalnız : yaman.] fakat : [< Ar. kesin : yetmiş : bk.] sevgili.] yakut : [< Hwar. parçalanmak : [< Fa. paylaşmak : üleştirmek./ yaruyarılyari yarlıkayarmak yaruyaruk / çaruk yaruklug yaş yaşıl yaşkı yatyawlak yay yaz yazı yè: ve : [< Ar. yaş : yeşil : yahşı.(1) yan. fersah ?(= 455 mil= 56 kilometre) : yığdırmak. yarı: ışık : ışıklı : 1. karış 2. yardım : bağışlamak : dirhem : bk.] dost : parlamak : yarılmak. pay etmek : seda.] fakat. yañak : misk kokusu : göndermek : iyi : yirmi : [< Çin. yanak : gibi : [< Fa. gözyaşı 2. dost yètyèti yetinç yètiryetiz yètmiş yètüryıdıglık yıgaç(2) yıgduryıl yılkı yıñak yıpar yiberyig yigirmi yinçü yityok yol / çol : yaramak : [< Fa. iyi : yatmak : kötü : yaz : ilkbahar : ova. yètgür: tam. avaz : yontmak : inci : çağırmak : mağara : üst : [< Fa. kaybolmak : yedi : yedinci : bk. yètgür: kokulu 203 yarlıg / çarlıg / çarlug : yarlık.] inci : kaybolmak : yok : yol . lakin : [< Fa. için : için : üçüncü : çok : çokça : üleşmek.] kesin bilgi : iyi : [< Ar.] ölüm : [< Fa. el : devirmek : yine : yer : er : 1.Sözlük üçegü üçün üçün üçünçü üküş üküşrek üleşüleştürün ününçü ündeüñür üst üstad üze / üzre / üzere üzere üzre : üçü : -den dolayı.

] zümrüt : [< Fa.] ziyaret : [< Ar. Yüzyıllar Türk Dili : karşılaşmak. yörügür: yüz : yüz (sayı adı) : zemin (yeryüzü) yörügür. yultuz : yıldız : göndermek : yurt : hızla koşmak : yüklemek : yüklü : yün.] kayıp : [< Ar.] yara : [< Fa.] karga : [< Ar.] açık.] zarif : zariflik : [< Ar.] zindan : [< Ar. âşikâr : [< Fa. telek : bk.204 yolı yolukyoryön yöri.] zümre . yöri : bk. tüy. taraf : yürümek : bk./ yörü.] zaferan : [< Fa./ yürügür.: yürütmek Z zacfaran zag zahir zahm zari zarif zarifluk zayic zimrud zindan ziyarat zumra : [< Ar. yöri: bk./ yürüyörüyulduz yultuz / yulduz yumşayurt yügüryükleyüklüg yüñ yüriyürügüryüz(1) yüz(2) yüz(3) : defa XI-XIII. rastlamak : tabir etmek : yön.] ağlayıp inleme : [< Ar.

s. 8. 10 ötündüm? 11 yetmiş metre olamaz. MNT § 261. CLAUSON: EDPT: 852b. 2 Bu eser ilim âleminde Uygurca Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. 209) biçiminde düzeltilmiştir. ol bir. eserin dilinin Karahanlı Türkçesi ile Klasik Çağatay arası bir döneme ait olduğunu belirtir. Mustafa S. III. Meket ve Men-kermen-keyibe şehirlerine girmiş.Dipnotlar 205 Dipnotlar Ünite 2 1 Talat Tekin. 8 Nalçik Sohumkale arasında 5633 m. Kitabevi ss. XLVIII+989 s. (Bk. Slovnik 1961. 5 sorma TMEN III. 6 Dankoff sözcüğe ş’li biçimiyle yer verir.) 3 Bu eseri ele aldığı makalesinde Kemal ERASLAN. Taşkent: İzdat. Orhon Türkçesi Grameri. s. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. ‘boza’. Mustafa S. 396b). yy.] 2 ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. ss. . 12 tavuk olamaz. İstanbul 2003. 3 DLT’deki bu biçimler Dankoff yayınında sadece 217 hariç bulıt olarak yer alır: CTD II. İdrak: Metin: 57.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. Cild XVIII. 171-172. 3 HACIEMİNOĞLU: Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. E. 104. (CTD I. 5 Yazmada oş andın bu caşıklar. 133 5 Atalay’ın yayınında da unutsa (DLT I 215) ve unutmuş (DLT I 228) biçiminde verilen sözcükler. 13 yetmiş metre olamaz Ünite 8 1 Kutb’un Husrav u Şîrîn’ini ele alan çalışmalar için bak. Clauson da ş’nin ç’den geliştiğini belirtir (EDPT.olarak düzeltilmiş: CTD II. Ankara 2004. CLAUSON. yükseklikteki dağ olmalıdır. 4 Yazmada kör yok. s. FAZILOV: Harezm Edebiyatı XIV. 406 s. 203) unıtmış (CTD I.) 8 Yazmada husrav pervêz. 1973-1975. s. FAN Uzbekskoj SSCB. Bk. Çeviri: 92. 4 KAÇALİN. 51-53 2 Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). İlkin CLAUSON.dan sonraki Far. TOPARLI: Kıpçakça Sözlük: 239b. Kitabevi ss. 298). 7 İdil ve Cayah gibi derin nehirleri. Hindus ve Bağdad memleketleri arasında bulunan Aru Maru ve Madasari halklarının memleketindeki Abtu şehrini almak için gönderdi. s. Aslının ç’li olduğunu belirtir. Oxford University Press.: Starouzbekskij jazyk chorezmijskie pamyatniki XIV veka. TDK. Husrev u Şîrîn Qutba I-II: Warszawa 1958. Beyit tekrarlanmaktadır. 6 Yazmada meñizlig ol. s. 7 (Yazmada kılga èrdi. Dankoff-Kelly yayınında unutsa (CTD I. 262: bulut 4 Dankoff ’da körgit. Bundan sonra (Çinggis-hahan) Dörbet’li Dörbai-dohşin’i. bir kelimedir. 9 Ebulgazi’deki Mısır göz önüne alındı. 1966. 2491241. Oğuz Kağan Destanı’nın dil malzemelerini Harezm Türkçesi söz varlığı içerisinde değerlendirmiştir. [FAZYLOV.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. Ünite 10 1 KAÇALİN. 6 13. 8. Muhakemetü ’l-Luğateyn. 406 s.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful