T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2369 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1366

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Yazarlar Prof.Dr. Zuhal ÖLMEZ (Ünite 1-5) Prof.Dr. Mustafa KAÇALİN (Ünite 6-10)

Editörler Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ Doç.Dr. Can ÖZGÜR

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Şennur Arslan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili ISBN 978-975-06-1043-1 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................. Kısaltmalar.......................................................................................................... x xi

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.........................................
KARAHANLI TÜRKÇESİ ......................................................................................... KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER .......................................... Kutadgu Bilig .............................................................................................................. Dîvânu Lugati’t-Türk .................................................................................................. Atebetü’l-Hakayık ....................................................................................................... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri .............................................. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE ....................... YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR ................................................................. Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar ............................................................... Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar .................................................. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar ........................................................ Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar ...................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2
3 5 5 7 8 10 10 10 10 12 13 13 14 17 18 18 19

1. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri I. Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı......... 20
AÇIKLAMA ................................................................................................................. SESBİLGİSİ .................................................................................................................. Ünlüler .......................................................................................................................... Ünlü Uyumu ................................................................................................................ Önlük-Artlık Uyumu ............................................................................................ Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ................................................................................. Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................ Yuvarlaklaşma ........................................................................................................ Benzeşme ................................................................................................................ Büzüşme ................................................................................................................. Ünsüz Değişmeleri ...................................................................................................... -b-, -b > -v-, -v değişimi ...................................................................................... ç- ~ ş- değişimi ...................................................................................................... -z ~ -s değişimi ...................................................................................................... -d- / -d ~ -d- / -d değişimi ................................................................................... /k/ ~ /h/ değişimi ................................................................................................... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ................................................................................................. /ŋ/ ~ /n/ değişimi .................................................................................................. b- > m- değişimi ................................................................................................... Yer Değiştirme (Metatez) ..................................................................................... Ünsüz Düşmesi .............................................................................................. r > Ø ........................................................................................................................ Biçimbilgisi ................................................................................................................... SÖZCÜK YAPIMI ....................................................................................................... 21 21 21 21 21 21 23 23 23 24 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 26 27 27

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

Addan Ad Türeten Ekler ............................................................................................ Addan Eylem Türeten Ekler ....................................................................................... Eylemden Eylem Türeten Ekler ................................................................................. Eylemden Ad Türeten Ekler ....................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

27 29 30 32 35 36 37 37 39

3. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağaç ............................................... .... 40
İSİM .............................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....................................................................................................... Çokluk Ekleri ......................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................................................................ İsim Durum Ekleri ................................................................................................ Sayılar ............................................................................................................................ ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ................................................................ Kişi Zamirleri .............................................................................................................. İşaret Adılları ............................................................................................................... ZARFLAR .................................................................................................................... Yer Zarfları ................................................................................................................... Zaman Zarfları ............................................................................................................. Durum Zarfları ............................................................................................................ Miktar Zarfları ............................................................................................................. SONTAKILAR ............................................................................................................. BAĞLAÇLAR ............................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 41 41 41 41 42 44 44 44 46 46 46 46 47 47 48 48 49 50 51 51 51

4. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller ....................................................................... ......... 52
FİİL ................................................................................................................................ Fiil Çekim Ekleri ......................................................................................................... Birleşik Fiil Çekimleri ................................................................................................. SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) .................................................................................. ZARF-FİİLLER ............................................................................................................ BİRLEŞİK FİİLLER ..................................................................................................... İsim, Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler ........................................ Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil ............................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 53 53 56 57 58 60 60 60 62 64 65 65 65

................ Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri ............................................................................................................................................................................................. 83 84 85 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 6........................................................................................ ÜNİTE ............. Türkiye Türkçesine Aktarma ..... Türkiye Türkçesine Aktarma ................................. Oguz Kagan Menakıbı ......................................... METİN İNCELEME III ........................................................................................................................................................................................................................... Bildirme Ekleri ............................... Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri ....................................................... Yararlanılan Kaynaklar ................................................................................................ Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] ................ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ .................................................. Türkiye Türkçesine Aktarma ............................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ..................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ ................................................................................................................................................................................................. Muhabbet-name .................................................................................. 82 HAREZM VE TARİHİ .........................................................İçindekiler v 5...................................................................................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .......................................................................................................................................... Zarf-Fiil Ekleri ............................................................ Ünlü Değişmeleri ................................................................................................................................................... Çeviriyazı .............................................................................................................................. 66 METİN İNCELEME I ........................ Türkiye Türkçesine Aktarma .................................... METİN İNCELEME V ..... Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] ................ Hüsrev ü Şirin ............................................................................. ............................................ ŞEKİL BİLGİSİ .......................................................................................................................... Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................................................................ Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] .............................................................................................................................................................. Türkiye Türkçesine Aktarma ........................................ Kendimizi Sınayalım ............................................................................................................................................................................................................ Sıfat-Fiil Ekleri .......................... Türkiye Türkçesine Aktarma ...................................................................................... ...................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................................................................................... SES YAPISI ....................................... Ünlüler ............................. METİN İNCELEME II ................................................... Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] .................................................... Ünsüz Değişmeleri ....................................................................................................................................... Zamirler ................................................ İsim Çekim Ekleri ........................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................. ÜNİTE Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler ........................................................................... 67 67 70 70 70 71 72 72 72 73 73 74 76 76 77 78 79 79 80 Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi .............................................................................. HAREZM TÜRKÇESİ .................................................. İyelik Ekleri ............................................................. Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri ................................................................................ Mi‘rac-name .......................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME IV ......

......................................................................................................................... Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler ..................... Emir-İstek ............................................................................................................................................................... 92 92 93 93 93 94 94 95 96 96 96 97 100 102 103 103 104 7.................................................................... METİN İNCELEME ............................ Kelime İzahları ........................................ Çeviri V ............................................................................................................................................................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım ... A METİN İNCELEME I .......................................................................................................................................................................................... Çeviri III .......................... Çeviriyazı II ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ...................................... Belirli Geçmiş Zaman ..................... Kelime İzahları ............................................................................................................ Belirsiz Geçmiş Zaman ..................................................................................................................................................................................................................... Özet ...................................................................... Çeviriyazı IV .......................................................................... Harezm Türkçesi Söz Varlığı ......................................................................... Çeviriyazı ...................................................................................................................... Çeviriyazı V ........................................... Kelime izahları ........................................................ Metin II ............................... EDEBİYATLAR ............................................................................................... Metin IV ....................................... Gelecek Zaman ................................................................................................................... Kelime İzahları ............................................................ Metin III ...... Geniş Zaman ............................................................................................................................................................................................................................................. Şart .................................................................. Çeviri ............ ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve Kışaşü’l Enbiya.....................................vi İçindekiler Fiil Çekimleri ................................................................................ Çeviriyazı III . Yararlanılan Kaynaklar ............................................ .......................................................................... Çeviri I .................................................................................. Kelime izahları ................................................................... Dilek-İstek ........... 107 108 108 108 108 109 109 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 114 114 115 115 116 117 117 117 118 118 .............................................................................................................................................................................. KISASÜ ’L-ENBİY [=NEBİLERİN KISSALARI] ......................................................................................................................................................... Kelime İzahları ..................................................................... Metin V ............. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................... Şimdiki Zaman ...................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin .................................................................................................................................................. 106 NEHCÜ ’L-FERADiS [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] ......................................... Gereklilik ............... Çeviri II ........................................................................................................................................................................................................................................................ Metin ............................................................................................ Metin I .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri IV ...............................

METİN İNCELEME III ............... Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................... Metin .................................................................................... Metin .............................................................................................................. Kelime İzahları ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Kelime İzahları ......... Çeviri ................................. Özet ................... METİN İNCELEME V ....................................... Çeviriyazı ........................ Çeviri .................................. Çeviriyazı ................................................................ ÜNİTE ................................................................................................................... Çeviriyazı .................................. Metin ............................................................................................................................................ METİN İNCELEME V ..................................................................... Kelime izahları ........................ Kelime izahları ................................. Çeviriyazı ........................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................................................................................................. 132 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 138 138 139 140 140 140 140 141 142 142 142 8........................................................................................... Çeviri ....... METİN İNCELEME II ................................................................................................................................................................ ........................................................ Çeviri .................................................................................................................................................................................................................................................................... Metin .............................. Kelime İzahları ................................................................... METİN İNCELEME III .... Metin ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Metin ....................................................................................................................................................................... HÜSREV Ü ŞiRiN ...........................................................................................................................................................................................................................İçindekiler vii METİN İNCELEME II ....................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................................................................................................................ METİN İNCELEME IV ......................... Kelime izahları ....................................................................................................................... Kelime izahları ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri ......................... Metin ........................................................................ Çeviriyazı ............................................................................... Çeviri ............................................................................................................................................................................................................................................ 119 119 119 120 120 121 121 121 122 122 123 123 123 124 124 125 125 125 126 126 127 129 130 130 130 Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin.................................................................................... Metin ....... METİN İNCELEME IV .................................... Çeviri ......... Kendimizi Sınayalım ..................... Yararlanılan Kaynaklar ............................................ METİN İNCELEME I ............................................................................................... Çeviriyazı ............................................. Kelime İzahları ............. Çeviri I ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ........

................................................................................................................................................. Yararlanılan Kaynaklar .................................................................................................................................. Çeviriyazı ........................................................................................................................................ METİN İNCELEME III ...... Çeviriyazı ....... Kelime İzahları ......................................................................................................................... Çeviriyazı .......................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................. 149 150 150 150 151 151 151 152 152 153 154 154 155 155 156 157 157 157 157 158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 161 162 163 164 164 .................................................................................................................................................................................................................................................. Özet ................................................................... METİN İNCELEME II .............................................................................................................................................................................................................. Metin ....................................................................................................................... Çeviriyazı ....................................................................................................................................................................... Metin ........................................................................ 148 MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ] ....................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ........................................................................................... Çeviri ....................... Metin ...................................................................................... METİN İNCELEME I ........................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................................................. Kendimizi Sınayalım .......... Metin ....................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ................................................................................................... METİN İNCELEME III .......................................................................................................................................... Kelime İzahları . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ... Özet ...................................................................... Çeviri .................................................................................................................................................. Metin ....................................................................... Çeviriyazı ......................................... Metin .........................................................................viii İçindekiler Çeviriyazı ........... Kelime izahları ..................... Yararlanılan Kaynaklar ................................................................................... METİN İNCELEME I ...................................... Kelime izahları ......................................... Çeviri ............................................................................................ MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] ....................................... Metin ..................................................................................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri .. METİN İNCELEME IV ............................................................. Kelime izahları ......................................... Çeviriyazı ................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME II ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Kalp ve Nefis Bölümü ........ Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................................................. 142 143 144 145 146 147 147 147 9..............................................................................................................................................

............................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ....................................... METİN İNCELEME VII .........İçindekiler ix 10.................................................................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ....................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ................................................................................................................................ METİN İNCELEME V ................................................................. Kelime İzahları .......................................................................................................................................... Çeviri ............................................................... 189 Dipnotlar............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ................... Çeviriyazılı Metin ....................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................................................................................... Çeviri .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 167 168 168 169 170 170 170 171 172 173 173 173 174 175 175 175 176 176 176 177 178 178 178 179 180 180 180 180 181 182 182 182 184 185 187 188 188 188 Sözlük ............... Çeviri ..................................................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı .................................. Özet .......................................... METİN İNCELEME II .................................. METİN İNCELEME VI ................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ................................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım ................ METİN İNCELEME III .......................... Kelime İzahları ...................................... Kelime İzahları ........... 205 .... Kelime İzahları ........................................................................................................................... METİN İNCELEME VIII .............................................................................. Çeviri ................................................................................... Çeviriyazılı Metin ..................................................................................................................................................... Çeviri ........................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ................................... Kelime İzahları ..................................................... Çeviri ............................................................................................................................................ 166 OGUZ KAGAN MENAKIBI ...................... Çeviriyazılı Metin .......... METİN İNCELEME IV .... Kelime İzahları ....................................................................................... Çeviriyazılı Metin ............................... METİN İNCELEME I ...... Kelime İzahları ..... Çeviri ...................................................................................................................................................................................... Kelime izahları ................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

ilk siyaset-name. . Türk dili. Metinlerden seçilen kelimelerin izahı yapıldı. Siz gençlerimizin. Kitaba alınan metinlerde geçen kelimelerin anlamları için kitabın sonuna iki ayrı sözlük eklendi. Bu ders kitabının belirli yerlerine yerleştirilen ‘sıra sizde’ ve ‘kendimizi sınayalım’ bölümleri okuyucuyu araştırmağa yöneltecek okuduklarını hatırlamağa ve bildiklerini sınamağa imkân sağlayacaktır. dil malzemesi açısından önem taşımaktadır. medeniyeti ve tarihi hakkında bilgiler edindiğimiz Dîvânu Lugâti’t-Türk Karahanlı Türkçesi ile yazılmış öbür önemli eserdir (1072). Bu dönem eserleri. Birinci bölüm Karahanlı Türkçesine ikinci bölüm ise Harezm Türkçesine ayrıldı. yorumlayabileceğinize ve çözüm bekleyen konulara çözüm üretebileceğinize. Hüsrev u Şirin. Kisasü ’l-Enbiyâ. Türk dili ve edebiyatının kaynak metinlerini beğenerek okuyacağınıza ve öğreneceğinize. İlk aruz. Harezm Türkçesi ise Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemidir. Mu‘înü ’l-Mürîd. Ders kitabınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Oğuz Kağan Menâkıbı Nehcü’l-Ferâdis.x Önsöz Önsöz Sevgili öğrenciler. Metin inceleme bölümlerinde. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi gerek söz varlığı gerek ses ve yapı özellikleri gerekse bu dönemlerde verilen eserler ile Türk dili ve edebiyatının en önemli dönemlerinden ikisidir. Elinizde bulunan kitapta Karahanlı ve Harezm Türkçesi eserleri. her iki dönemin dil özellikleri hem lisans öğrencilerinin bilmesi gereken hem de araştırmacılara yön verebilecek seviyede sunulmuştur. Elinizdeki eser iki bölüm olarak hazırlandı. Madeniyet sahnesinde yükselen değer İslamiyetin ilk Türkçe eseri Kutadgu Bilig (1069) pek çok yönden ilk olma özelliğini taşır. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi eserlerinden seçilen metinlerin aslı. ilk mesnevi. Karahanlı Türkçesi bölümünde bu iki eseri yakından tanıyacaksınız. nihayetinde bu derste başarılı olacağınıza inanıyoruz. Her iki bölümde de önce dönemin tarihi ve genel hususuyetleri ortaya konuldu. bu eserler üzerine yapılan çalışmaların başlıcaları. bu eserlerin kendi dönemi içinde arzettiği farklılıkları ve Türk dili tarihi içindeki yerini kavrayacaksınız. çeviriyazısı ve çevirileri verildi. Ardından ses ve yapı özellikleri hakkında genel bilgiler verildi. Mukaddimetü ’l-Edeb adlı eserlerden seçilen örnek metinler sayesinde Harezm Türkçesinin dil özelliklerini daha iyi anlayacak. dil özelliklerini kavrayacağınıza.

Kısaltmalar xi Kısaltmalar AH: Atebetü’l-hakayık DLT: Dîvânu Lugati’t-Türk ET: Eski Türkçe HŞ : Husrav u Şirin OrhT: Orhon Türkçesi KB: Kutadgu Bilig KT: Karahanlı Türkçesi KTer.: Uygurca .: Kur’an Tercümesi MM: Mu‘inu ’l-Murid NF: Nahcu ’l-Faradis Rabguzi : Kisasu ’l-Anbiya TT: Türkiye Türkçesi Uyg.

1 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Kutadgu Bilig • Atebetü’l-hakayık • Dîvânu Lugati’t-Türk İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİ • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanıyabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler .

batıda Karakum çölü. Göçen bu Türk boyları Tarım havzasının batısına. Pamir ve Karakum dağları.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler KARAHANLI TÜRKÇESİ Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi Karahanlı Türkçesi’dir. Karluk teorisi. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. Aral gölü. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlıydılar. Satuk’un oğlu Baytaş. Uygur Hakanlığının yıkılmasından sonra Orta Asya’nın doğusundaki boşluk bu bölgede yaşayan Karluklarla beraber Yağma. Kaşgar ve civarına yerleştiler. 3. Balkaş gölü. Devletin sınırları Doğu Türkistan’la Maveraünnehir sahasını aşmıştır. 1047’den sonra devletin batı bölümünü Mâverâünnehir . yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına dayanmaktadır. Devletin coğrafi sınırları Doğu Türkistanla Mâverâünnehir sahasını aşmıştı. 6. güneyde Hindistan ve Hindikuş. Karahanlıların hangi Türk boyundan çıktığı konusu tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. Çigil ve Tohsı gibi Türk boylarının da göç etmelerine neden olmuştur. Amuderya ırmağı. -13. Daha sonra idareyi ele alan iki oğlundan Taraz’da bulunan Ogulçak sonraki yıllarda merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. 1047’deki bölünmeden önce devletin coğrafi sınırları şöyleydi: Doğuda. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma. Yağma teorisi. kuzeyde Tarbagatay dağları. Bu konuyla ilgili olarak kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslâmiyeti kabul etmesini (932) ve devletin batı kısmında İslâmiyetin resmen kabulünü sağlamıştır. 4. Karluk-Yağma teorisi. bütün devleti 960 yılında islamlaştırmıştır. 5. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. Türkmen teorisi. 2. T’u-chüe teorisi Bu teorilerin en doğrusu kabul edilen Karluk teorisine göre Karahanlılar sülâlesi. 840 yılında Uygur-Karluk birliğinin çökmesinden sonra kurulan Karahanlı devletinin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Doğu Türkistan’ın batısında kurulan bu devletin kökeni muhtemelen Karluklara dayanmaktaydı. Sâmânîlerden birinin Artuç’a sığınmasına izin vermiştir. Çigil teorisi. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. İslami Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınorda Türkçesi (XIIIXIV. Buradaki Türk boylarının dağınıklığı bir süre daha devam eder. yüzyılın başlarına doğru çevredeki Türk boylarını idaresi altına alarak müstakil bir Türk devleti kuran Karahanlı Türkleri Satuk Buğra Han’ın 950 tarihinde islamiyeti kabulüyle de İlk İslam-Türk devletini kurmuş oldular. 7. Fergana bölgesi ise. 10. Uygur teorisi. 11. Sâmânîler arasındaki kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. Bunların en önemlileri şunlardır: 1.

(çev. yüzyıl ile başlar. Bu çalışmaların hepsinde Karahanlı Türkçesi Eski Türkçe içine alınmamış. Buhara. Buğra Han adaletli ve dürüst yönetiminin yanısıra bilim ve sanat adamlarını korumasıyla da ün salmıştır. Türkçenin Yapısı. Uygur 2. M. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Eski Türkçe (VI-IX. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Hive). Osmanlıca Metinler 3. Uygurca devri 2. Bunda islamiyetin kabulünün bu dönem içinde gerçekleşmesinin payı vardır. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadir Han zamanında birlik sağlama girişimleri artmasına rağmen onun da bu çabaları fayda sağlamamış. Türkmen). Kuzey Türkçesi (Koybal. Orta Türkçe: Karahanlı Türkçesi. Azeri. yüzyıl): Göktürkçe. Batı Türkistan ağızları (Özbek. doğu bölümünü ise. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezleriydi. Abakan). Buhara. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. Fergana bölgesinin bir bölümü. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi I (1958) adlı kitabında Eski Türkçenin içine sadece Orhon Türkçesi ve Uygurcayla yazılmış eserleri almıştır. Yeni Türkçe (XVI. A. Hasan Eren tarafından Türkçeye çevrilen “Çin Yazısiyle Yazılmış Barbar Glossaları Meselesi” adlı makalede (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. Grønbech. XI-XIII. Ligeti’nin bu sınıflandırmasında Gabain’in görüşlerinin de etkisi olmuştur. 1995: 11-15). oğulları 1047’de Karahanlı devletini paylaşmışlardır. 301-327) Ligeti tarafından şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır: 1. ancak bunun ne derece doğru olduğu tartışılır. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Çağatayca. Orhon Yazıtlarının dili olan Orhon Türkçesi ile başlar ve Eski Uygur Türkçesi ile devam eder. Volga lehçeleri (K. asırdan bugünkü Türkçenin kuruluşuna kadar). Semerkand. Louis Ligeti’nin de bu konudaki görüşlerini içeren bir çalışması vardır. Mehmet Akalın. Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönem ilk yapılan çalışmalarda Orta Türkçenin başlangıcı kabul edilmiştir. Altay. Doğu Türkçesi (Kaşgar. Yeni Türkçe: Güney Türkçesi (Osmanlı. s. VI. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Orta Türkçe (X-XV. 1941 yılında yazdığı Altürkische Grammatik (Çev. Eski Türkçenin Grameri. Eski Türkçe: Orhon. Kuça. eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). 1056 yılında Kaşgar’da Süleyman Arslan Han’dan sonra hükümdarlığa Tavgaç Ulug Buğra Kara Han geçmiştir. Turfan). Grønbech ile 1936 yılında Der türkische Sprachbau çalışmasıyla başlayan Türk dilinin tarihsel dönemlendirilmesi şu biçimde değerlendirilmiştir: 1.4 XI-XIII. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. IX/3 Eylül Ankara 1951. Marcel Erdal tarafından 2004 yılında yayımlanan A Grammar of Old Turkic adlı çalışmada Karahan- . Eski Türkçe ve Orta Türkçenin hangi yüzyılları ve hangi dönem dillerini kapsadığı konusu bilim adamları tarafından farklı biçimlerde yorumlanmış ve dolayısıyla farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları 3. yüzyıl): Uygur yazı dilinin oluşumu. von Gabain. TDK Ankara 1988) adlı çalışmasında Orhon yazıtları ve Uygur harfli metinlerin tamamını Eski Türkçe içinde değerlendirmiştir. Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati’t-türk onun zamanında yazılmıştır. Eski Türkçe. K. Yüzyıllar Türk Dili bölgesi. ve X. Kıpçak Türkçesi (Kırgız. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. Çağatay yazı dili. Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. Akalın). Saltanatta meydana gelen değişimler Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur.

Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin sözvarlığına yer vermiştir.1. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. Görüldüğü gibi birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilerek 11. Yüzyılı Orta Dönem’in başlangıcı olarak ele almıştır (Turkic Languages. Ana dilinden başka Arapça. diğeri de İbn-i Sinâ idi. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okumuş ve onların öğretilerini benimsemiştir. O yalnız Arap ve Fars dilini. batıdaki klasik bilgileri değil. Bu çalışmadan biraz daha eskiye gittiğimizde. Yusuf Has Hacib’in doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. Ünite . çalışkan. devlet örgütüne. belagat sanatına.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 5 lı Türkçesine ait ilk metinler de Eski Türkçe metinler içinde değerlendirilmiştir. Old Turkic Word Formation (1991) adlı çalışmasında da Erdal. Karahanlı Türkçesinin tarihsel olarak Türkçenin hangi dönemi içerisinde değerlendirildiğini tartışınız. Grønbech. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya hakimdi. aruza. Kaynaklardaki bilgilere göre felsefe. Türk atasözlerine. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. felsefeye. 1069/1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay uğraştığını ve eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğunu eserinde belirttiğinden dolayı 1019/1020 yıllarında doğduğunu tahmin etmekteyiz. kültürünü. 1 KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig. . astronomiye. Róna Tas’tan sonra Lars Johanson da “History of Turkic” adlı yazısında XIII. Fârâbî. eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. İslâmdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. 1991 tarihli András Róna Tas’ın An Introduction to Turkology adlı eserinde Eski Türkçeyi 1200 yılında bitirdiğini görürüz. Hakkında fazla bilgisahibi olmadığımız yazarla ilgili bilgilerimiz. Balasagun’da doğan Yusuf. Ligeti ve Brockelmann’ın Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Burada dikkati çeken Orta Türkçe dönemini başlattığı tarihtir. Bunlardan biri. yüzyıldan itibaren ele almak mümkündür. akıllı. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. bu tarih de Moğol istilasının başladığı yıllara denk gelmektedir. A. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi kitabında Orta Türkçe dönemini Karahanlı Türkçesiyle başlatır. Eserini 50’sini yeni geçtiği sıralarda bitirdiği ve ondan sonra da daha fazla yaşamadığı düşünülen Yusuf Has Hacib’in Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu 1103 yılında öldüğü tahmin edilir. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. matematiğe. Yusuf Has Hâcib tarafından yazılmıştır. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. efsanelere. ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Yusuf Has Hâcib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de net değildir. İslâmî bilgilere. 1998:81-125) Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. Bu durumda Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içinde değerlendirmek gerekir. 1200’den itibaren başlattığı Karahanlı Türkçesini Geç Eski Türkçe döneminden sonra yer verdiği Orta Türkçe içinde değerlendirmiştir. Moğol istilasını yeni bir dönemin oluşmasında önemli bir etken olarak kabul edersek Türk dilinin Orta dönemini 13. düş yorumuna. yüzyılın başından itibaren tarihlendirilmiştir.

Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. yaşadığı dönemde hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hacib’lik. bilig ise. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. dolunay”. adaleti temsil eder. Bunları bilmek. İlk islâmî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. mukaddes’. Buğra Han’ın çok güvendiği. kutlu olmak’ eylemine gelen -gu ortaç ekiyle kurulmuş kutadgu ‘mutlu olma’ demektir. Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslâm mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir. Yusuf Has Hacib bu eseriyle hem Türk hükümdarlık felsefesi ve devlet idaresinin hem de hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmüştür. Yusuf Has Hâcib. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. akıl ve anlayışı temsil eder. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. dünya işlerinin sonunu temsil eder.6 XI-XIII. ‘bilgi. Yusuf Has Hâcib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir. Eserin ikinci yarısı ise. Kutad. Eserinin hemen başında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuyla tanıştırır (353 ve 358 beyitler arası). talih ve ikbali temsil eder. baht. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. yani ‘perdedârlık’ (mâbeynci) görevini yapmıştır. deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir.doğan güneş”. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir. Yüzyıllar Türk Dili Balasagun’lu Yusuf. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin 1010 yılında tamamladığı Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. Batının fikir ve görüşlerini alarak bunu islâmî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda O’nun başvuru kaynağıdır.‘mutlu. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri. Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Kitabın konusu. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmak istemiştir. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. onsekiz ay içinde yazmıştır. bilim’ anlamındadır. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hâcib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün . kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasından dolayı da has ünvanını aldığından adı tarih sayfalarına “Yusuf Has Hacib” olarak geçmiştir. Yusuf Has Hâcib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. Kut ‘mübarek.

ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. Eser hem Araplara Türkçe öğretmek hem de sözvarlığı. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Argu. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. dizeler ve atasözlerinden halk edebiyatı yönünün de kuvvetli olduğunu görüyoruz. Suvar. Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden başka bir de Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk (Türk dilinin gramer cevherleri) adlı bir de gramer kitabının olduğu bilinmektedir. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Kençek. Bu dönemde Türkler Arap harflerini kullanıyorlardı ama kimi eserleri Uygur harfleriyle kopyalıyorlardı. Türkçeninin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı da bunlardan biriydi. yazarın kendi tabiriyle “Türkçe”nin oluşturmasının yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına yakın Çigil. Ünite . Sözlüğünde verdiği bilgilere dayanarak Kaşgarlı Mahmud’un sözlükçülüğünün yanısıra filoloji ve ağız araştırmacılığı yönünün de olduğunu söyleyebiliriz. Kaşgarlı Mahmud ese- . Oğuz. ayrıca verdiği örnek maniler. Basmıl boylarının dilleri de oluşturmaktadır. Bu nüsha da Arap harflidir. Karluk. Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir ancak eser hakkında herhangi bir şey yapılmamıştır. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshasının 14. biçim. 15. Osmanlı saraylarında Uygur hafleriyle ilgilenen yazıcılar bulunmuştur. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı “bu şehir Mahmud’un babasının şehridir” ifadesinden yola çıkılarak babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshası bulunan ilk nüshadır. yüzyılın ilk yarısında Herat ve Semerkant siyaset. 6645 beyittten oluşmaktadır. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir.1. Yagma. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). kültür ve bilim merkezleriydi. Yine eserinden anlaşıldığına göre Türkçeyi. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan ve Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan Dîvânu Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-turk). Eldeki bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Yemek. anlatım özelliği. 18. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiştir. Uygur haflerine olan bu ilgi Batı Türklüğünü de etkilemiştir.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 7 fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Bulgar. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir.

Yağma. Ben onları en iyi surette sıralamış. soyca en köklüsü. Ali Emiri Efendi sahafta kitabı görünce tanımış ve hemen satın almak istemiştir. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. ancak parası yetmeyince borç para bularak almayı başarmıştır. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ü içerikleri bakımından karşılaştırarak ne türde eserler olduğunu açıklayınız Atebetü’l-Hakayık 12. böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. Kaşgarlı Mahmud. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-ayn’ında yaptığı gibi. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği) manzum öğüt kitabıdır.DLT’te yer alan manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözleri (289 tane) eserin edebi değerini arttırmaktadır. Kaşgarlı Mahmud eserini yazarken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade etmiştir: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). Türk. Kırgız boylarının dillerini. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Oğuz. en açık anlatanı. arasıra yüreğime doğar dururdu……”. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. bende onlardan her boyun dili en iyi yolda yerleşmiştir. Yüzyıllar Türk Dili rini hazırlarken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. Çiğil. halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. en iyi düzenle düzenlemişimdir”. İslâmiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Edibniŋ yiri atı Yüknek erür Safālıġ ‘aceb yir köŋüller yarar Atası atı mahmud-ı yükneki Edib mahmud oġlı yok ol hiç şeki . babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan’ın AH’ın sonuna yazdığı dörtlükten öğrenmekteyiz. kafiyelerini belliyerek faydalandım. öyle ki. Daha sonra farklı araştırıcılar tarafından şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilerek tam tersi görüş savunulmuştur. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. Türkmen. Memleketinin Yüknek. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir.8 XI-XIII. Nerede ve ne zaman yaşadığını bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiç bir bilgi yer almamaktadır. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakim olmuştur. şiirler. çöllerini baştan başa dolaştım. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. akılca en incesi. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir.

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

9

(Edib’in yerinin, memleketinin adı Yüknek’tir, (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kitabın sonunda yer alan bu ekin dışında iki tane daha ek bulunmaktadır. Toplam üç tane olan bu eklerden biri yukarıda örneğini verdiğimiz Arslan Hoca Tarhan’a, ikincisi Emir Seyfettin’e, üçüncüsü ise bilmediğimiz bir kişiye aittir. Kime ait olduğu bilinmeyen bu dörtlükte yazarın kör olduğu, Emir Seyfeddin’e ait dörtlükte ise, edipler edibi olduğu belirtilmektedir. Nevayi, Nesayimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l Fütüvve adlı eserinde Edib Ahmed hakkında şu bilgileri vermektedir: “Türk ülkesindenmiş. Onun işleri hakkında garip şeyler anlatılmıştır. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görürmüş ama gözü olup görmeyenler gibi değilmiş. Çok akıllı, zeki, zahit ve takva sahibiymiş. Yüce Tanrı zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü parlak etmiş”. Burada verilen diğer bilgilere göre oturduğu yerden uzun yollar katederek İmam-ı Azam’ın sohbetlerine gelirmiş. İmam-ı Azam da öğrencileri arasında en çok onu takdir edermiş. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır, eserin tamamı 484 mısradır; eser, Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber, dört halife, Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı, bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın erdemi, dünyanın dönekliği, cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi, kibir, harislik, zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser, işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir, ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille, kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve övgü tarzındaki asıl eser ise, aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. Ayrıca İslâmiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir. Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Bu nüshalardan biri yazılışından çok sonra 15. yüzyılda düzenlenmiştir biri de oldukça eksiktir; en iyi ve en eski tarihli olanı ise Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi, Ayasofya bölümü nr. 4012’de kayıtlıdır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. Ayasofya kütüphanesi nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise, 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin, üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Fatih ya da II. Bayezit döneminde İstanbul’da kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise, Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. Arap harfli olan bu nüsha baştan, ortadan ve sondan eksiktir.

10

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri

İslamiyet Türkler tarafından X. yüzyılda devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçeye ilk tercümesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak ilk tercümelerin islamiyetin kabul edildiği X. yüzyıl ya da XI. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri, satır-altı tercüme niteliğindedir. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Eser gösterdiği dil özellikleri yönünden Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metniler arasına dahil edilmektedir. Türkçe bölümler kırmızı mürekkeple ve nesih yazı stiliyle yazılmıştır. Sözvarlığı açısından başka metinlerde bulunmayan yeni sözcüklere rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra sözvarlığı Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığıyla örtüşmektedir. Yazmanın sonunda harfler bitiştirilmeden farklı bir tarzda Kuran’ın niçin hatm edildiğine dair cümleler yer alır, bunu takiben Kuran’ı vakf edenin kabrinin nurla dolması dileğinde bulunulur, burada da farklı yazı kullanılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. 2. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri, Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kopya ediliş tarihi, yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle, tefsir ve hikâyeler ise, Kıpçak, Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Eser, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. 3. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester, Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Rylands nüshası, Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann, tercümenin 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 4. Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi, No. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır, yorumlar içermez. Bu yazma üzerrine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümelerinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz.

3

KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar
Yukarıda da belirttiğimiz gibi Kutadgu Bilig’in ilk bulunan nüshası Viyana (Herat) nüshasıdır. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüsha önce Tokat’a oradan da 1474’te Fenarioğlu Kadı Ali Efendi’nin eliyle Abdürrezzak Şeyhzade Bahşı için Tokat’tan İstanbul’a getirilmiştir. Viyana (Herat) nüshasını, 1796 sıralarında diplomat olarak İstanbul’da bulunan Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş, Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. de Hammer à Abel Rémusat”, Journal Asiatique, c. VI,

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

11

s. 39-52; 78-95, Paris 1825. Bu yayın Kutadgu Bilig üzerine yapılan ilk yayındır, ama bu yazı fazla ilgi uyandırmamıştır. Eser üzerindeki ikinci çalışma Hermann Vámbéry’ye attir. Bu yazmanın 915 beyitini matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlamıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch - deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik, İnnsbruck 1870, IV+ 260 s. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff ’un çalışmaları başladı. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik, Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. K. Hofbibliothek in Wien, St. Petersburg 1890. XIII+200 s. İkinci çalışmasında ise eserin çeviriyazısı yer alır. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil I. Der Text in Transcription, 1891. XCIII+252 s. Eserin bulunan ikinci nüshası Mısır nüshasıdır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Alman Dr. Moritz tarafından bulunmuştur. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff, çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus çeviriyazı harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo, St. Petersburg 1900 (1) 1910 (2), XXIV+ 560 s. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise, 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. Z. Validi, “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”, ZVO (1914) c. XXII, s. 312/13. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha, 6095 beyittir. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha, 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”, Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent, s. 68-74, Türkçesi: TM c. I (1925) s. 344-347. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher, c. VI, s. 154-158. Bu yayınların arkasından Türk Dil Kurumu üç nüshanın tıpkıbasımını yayımlamıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası, (A), Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 11-111). TDK, İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, (B), TDK, İstanbul 1943. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası, (C), TDK, İstanbul 1943. Reşit Rahmeti Arat, 1947 yılında Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A, B, C) karşılaştırarak eserin metnini yayımlar. Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir ancak indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: 2 3 Kutadgu Bilig I Metin, TDK, İstanbul 1947, (Ankara 1979 , Ankara 1991 ). 2 3 5 Kutadgu Bilig I Tercüme, TTK Ankara 1959, (1974 , 1985 , 1995 ). Kutadgu Bilig III, İndex, TKAE Ankara 1979; İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten, c. XLV/2, sayı: 178, Nisan 1981, ss. 23-78. Reşit Rahmeti Arat’ın Kutadgu Bilig’in tercümesini yayımladığı 1959 yılında Mecdut Mansuroğlu tarafından “Das Karakhanidische” adlı Karahanlı Türkçesi üzerine yazılmış ilk küçük Karahanlı Türkçesi grameri Philologiae Turcicae Fundamenta’da yayımlanmıştır. Bazı dergilerin belli sayıları Kutadgu Bilig Özel Sayısı olarak yayımlanır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan özel sayı buna örnektir: TKAE, Türk Kültürü Kutadgu Bilig Sayısı, sayı: 98, Aralık 1970 Kutadgu Bilig üzerine Agop Dilaçar tarafından 900. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan kitapta eser her yönüyle incelenmiştir: “900. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ, TDK Ankara 1972.

12

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlıların devlet anlayışlarını ve devlet örgütlenmesini ayrıntılı bir biçimde inceleyen Reşat Genç’in Karahanlı Devlet Teşkilatı adlı çalışması 1981’de yayımlanmıştır. Robert Dankoff tarafından Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisi yapılmıştır: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes, Chicago 1983. Kutadgu Bilig’in sadece dilbilgisi açısından incelenmesine dayanan ilk çalışma Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılmıştır. Sadece filler konusunun incelendiği bu çalışma 1984 yılnda yayımlanmıştır: A. B. Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, GÜ Ankara 1984. Aynı yazarın diğer çalışması ise, eser hakkındaki genel bilgileri içermektedir: “Karahanlı Devri Edebiyatı”, Büyük Türk Klasikleri I, ss. 132-157, İstanbul 1985. Kutadgu Bilig diğer Türk dillerine de çevrilerek yayımlanmıştır: Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986. Kamil Veliyev-Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik - Xoşbehtliye Aparan Elm, Bakı 1994. Tölögön Kozubekov, Cusup Balasagun-Kuttuu Bilim-Dastan, Moskva 1993. Türk dillerine yapılan çeviriler hakkında ayrıntılı bilgi veren bir çalışma ise Mehmet Ölmez tarafından yapılmıştır: “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”, Kebikeç 1, 1995, ss. 43-52. Eser çeşitli açılardan incelenmiştir. Bunlar arasında kısaca Kutadgu Bilig’in kültür hayatımızdaki yeri, eserde yer alan çeşitli kavramlar ve kişilerin karakterlerinin incelenmesi gibi konuları sayabiliriz. Anlatım özelliği açısından Orhon yazıtlarından beri görülen ikilemeler Kutadgu Bilig’de de yer alır, eser bu açıdan Zühal Ölmez tarafından incelenmiştir. —, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Bahşı Ögdisi, Festschrift für Klaus Röhrborn anläslich seines 60. Geburtstags, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Feiburg-İstanbul 1998, ss. 235-260. Yine anlatım özelliği olarak bir çok eserde kullanılan deyimler Kutadgu Bilig’de de yer alır. Bu inceleme de Zafer Önler tarafından yapılmıştır: Zafer Önler, “Kutadgu Bilig’de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, cilt: 9, İstanbul 1999, ss. 119-186. Karahanlı Türkçesi’nin ilk ayrıntılı grameri Necmettin Hacıeminoğlu tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin dilbilgisi incelenmiştir. İlk baskısı 1996 yılında yayımlanan bu çalışmanın ikinci ve üçüncü baskıları 2003 ve 2008 yıllarında yapılmıştır: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Ankara 1996. Kutadgu Bilig’deki yapım ekleri İbrahim Taş tarafından 2005 yılında doktora tezi olarak hazırlanmış ve daha sonra yayımlanmıştır: İbrahim Taş, Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK, Ankara 2009.
Zühal Ölmez, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 1997, ss. 19-40.

Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar

Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma, Ali Emiri tarafından bulunan ve yayımlanmak üzere sadece Kilisli Rıfat Bilge’ye verildiğinden, ilk yayın O’nun tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk, cild-i evvel 1333 (1917), cild-i sâni 1333 (1917), cild-i sâlis 1335 (1919), İstanbul. Kilisli Rıfat dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş, tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Dîvân’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk, Budapest 1928. Türk Dil Kurumu 1941 yılında Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tıpkıbasımını yayımlamıştır: Dîvânu Lugati’t-Türk Tıpkıbasımı “Faksimile”, TDK Ankara 1941. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında kitap, makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır, Türk kül-

Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Yayımlanmamış Doktora Tezi). Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara 1990. “Sobraniye vostoçnıh rukopisey. Ankara 2002. Ünite . Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayımlanmıştır: 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. TDK (1986 . Kaşgarlı Mahmud. Sosyal Bilimler Enstitüsü. II 1982. Ankara 1943. Dîvânu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Budapest 1976. John Rylands Kitaplığındaki nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. TDK. III 1985. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). 1994 ). Ankara 2004. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. A. 1941 yılında yapılan tıpkıbasımdan sonra ikinci bir tıpkıbasım 1990 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır: Dîvânü Lugati’t-Türk. TDK. İstanbul 2008 Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır. Taşkent’teki tercüme üzerine ise şu çalışma yapılmıştır: A. Dîvânu Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar Talat Tekin tarafından incelenmiştir: Talat Tekin. XI. Mahmud al-Kaşgarı. Birçok okunuş düzeltisini de içeren bu yayın 1982 ve 1985 yıllarında yapılmıştır: James Kelly-Robert Dankoff. Moscow. Karşılaştırmalı metin. TDK (1986 . Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. İkinci yarısı ise. Bu çalışma çevirinin yanı sıra indeksi de içerir. Ankara 1941.-XIII. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün dilbilgisi üzerine yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin dışında ilk yayın Mehmet Vefa Nalbant tarafından yapılmıştır: Mehmet Vefa Nalbant. Atalay’ın çalışmasından sonra Özbek bilgini Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla eserin Özbekçeye çevirisini yayımlamıştır. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır. 4 . Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar TİEM 73’te kayıtlı nüshanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur‘an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Girişİnceleme-Metin-Dizin.1. Akadémiai Kiadó. Kutadgu Bilig hakkında yapılan çalışmaları kronolojik olarak sıralayınız. Yüzyıl Türk Şiiri. K. dört ciltlik bir eserdir ve 1960. Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Bu nüsha üzerine diğer bir çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. çeviri. TDK (1985 . 1963. 1967 yıllarında Taşkent’te basılmıştır. Bilgeoğuz Yayınları. Ankara 1940. Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) GirişMetin-İnceleme-Analitik Dizin. Sosyal Bilimler Enstitüsü.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 13 türü ve dili açısından zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir. ölümünden sonra 1979’da L. Eseri bir bütün olarak ele alan diğer bir çalışma James Kelly ve Robert Dankoff tarafından İngilizce olarak yayımlanmıştır. (1986 . TDK Ankara 1989. 1961.. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. 1963. Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. Ankara 1939. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Taşkent 1957. Semenov. Tıpkıbasım/Facsimile. Yüzyıllar). I 1982.

Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan bu eser Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. 2 Eserin ilk yarısı bu karakterlerin arasındaki ilişkileri anlatır. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Arap harfleriyle kopyalanmış olan Mısır nüshasının ise. bunun yanı sıra bir mutluluk kitabıdır. Didaktik bir eser olan Kutadgu Biliğ’in başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir. Kabul edilen dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçe ilk çevirileri Karahanlı Türkçesiyle yapılmıştır. Yusuf Has Hâcib. doğan güneş”. Dönemin sözcük dağarcığı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlayan bu eser aynı zamanda dilbilgisel birçok özelliği öğrenmemizi de sağlamaktadır. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmış olan Arap harfli Fergana nüshasının 14. 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Eserde bu dört ana karakterin dışında belli karakterleri temsil eden üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). yazmıştır. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Bu eserlerden ilki Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Divânu Lugati’t-Türk Araplara Türkçe öğretmek amacıyla ele alınmış Arapça-Türkçe bir sözlüktür. 6645 beyittten oluşmaktadır. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. dolunay”. dünya işlerinin sonunu temsil eder. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. Kuran Tercümeleridir. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmeyen yazarın eserinde verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Dönemin önemli diğer eseri ise. 1103 tarihinde öldüğü düşünülmektedir. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Balasagunlu Yusuf’un Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilmek Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’dir. 18. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanımak İslamiyetin kabulünden sonraki dönemde bu kültür dairesi çerçevesinde meydana getirilen eserler. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Eserinden edindiğimiz bilgiye göre eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Eserindeki bir ifadeden anlaşıldığı kadar da Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. İnsanlara iyi davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgi verir. Bilim dünyasının ilk tanıdığı nüsha 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshasıdır. bunun iç huzuru arttırdığını insanı mutlu ettiğini vurgular. adaleti temsil eder. Üzerinde 18 ay çalıştığı eserini 1069/1070 yılında tamamlamıştır. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Eserinden Kaşgar’da doğduğu anlaşılmaktadır. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve . Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Bunlardan Türk İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı olan nüsha ile John Rylands Kitaplığındaki nüsha döneme ait en önemli tercümelerdir. akıl ve anlayışı temsil eder. Bilindiği kadarıyla Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Atebetü’l-hakâyık ise Kutadgu Bilig tarzında yazılmış öğüt veren bir ahlak kitabıdır. Dîvânu Lugati’t-Türk’tür.14 XI-XIII. farklı içeriktedirler. baht. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. talih ve ikbali temsil eder.

Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Kopya ediliş tarihi. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. Metin. dört halife. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Oğuz gibi diğer Türk boylarının dilleri de oluşturmaktadır. 2. 4012’de kayıtlıdır. Kaşgarlı Mahmud. Manzum bir öğüt kitabı olan Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’ın ise. harislik. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. Kıpçak. biçim. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüş- . Eser. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. tefsir ve hikâyeler ise. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. zamanenin bozukluğu gibi ko- nuların işlendiği bölümler yer alır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. bilgisizliğin zararı. Arap harfli olan bu nüsha baştan. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri. Eserin madde başlarındaki sözcükleri açıklamak için yer alan manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Rylands nüshası. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. cömertliğin övülmesi. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Ayasofya bölümü nr. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. ancak Çigil. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. Karluk. dünyanın dönekliği. şiirler.1. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır.” Kitabın sonunda yer alan diğer bir manzumeden eserin yazarının kör olduğunu anlamaktayız. Memleketinin Yüknek. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. memleketinin adı Yüknek’tir. Yemek. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. Sonuçta bu şiirlerde hem hece hem de aruz vezninin kullanıldığı görülmüştür. Ünite . ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. Eserin dördüncü nüshası ise. Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. Satırarası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. eserin tamamı 484 mısradır. eser. Ayasofya kütüphanesi nr. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 15 en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. 3. Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılmış eserin sonundaki dörtlükten öğrenmekteyiz: “(Edib’in yerinin. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. kibir. satır-altı tercüme niteliğindedir. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı. ortadan ve sondan eksiktir. cimriliğin yerilmesi. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. dilini tutmanın erdemi. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Yagma. kendi ifadesiyle Türkçe yazmıştır. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. 12. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Bu nüshalardan en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi oluşturmaktadır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır.

78-95. Chicago 1983. Sertkaya. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. 39-52. 2 Kutadgu Bilig I Tercüme. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar A. Paris 1825. de Hammer à Abel Rémusat”. Özbek Bilimler Akademisi. İndex. Agop Dilaçar. K. İstanbul. W. Bu yazma üzerine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. Wiesbaden 1959. XXIV+ 560 s. 1995. Aysu Ata. Radloff. 1994 ). Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk). Petersburg 1900 (1) 1910 (2). Kutadgu Bilig III. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Atebetü’l-hakâyık. Dîvânü Lugati’t-Türk. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. “900. c. TDK 2 3 (1985 . İstanbul 1947. Ahmet Bican Ercilasun. 3 5 1985 . TDK. Ankara 2002. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTKBelleten. Budapest 1928. Theil I. Osman F. Mehmet Vefa Nalbant. St. Tıpkıbasım/ Facsimile. Ankara 1939. İbrahim Taş. Ankara 1941. II 1982. Theil II. Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Necmettin Hacıeminoğlu. 1951. Bilgeoğuz Yayınları. TDK. İstanbul 2008. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. 1995 ). TDK. (C). Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. Mahmud al-Kaşgarı.-XIII. ss. Yüzyıllar Türk Dili leri değerlendiren Eckmann. cild-i sâni 1333 (1917). I 1982. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. Petersburg 1890. Der Text in Transcription. Radloff. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. TDK. İstanbul 1943. III 1985. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. ss. Ankara 1991 ). Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Reşit Rahmeti Arat. 4. XIII+200 s W. s. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. İstanbul 1942. Kebikeç 1. 2 3 TDK (1986 . (Ankara 2 3 1979 . 11-111). K. Kutadgu Bilig I Metin. Ankara 1940. Wilhelm Radloff. Budapest 1976. Hofbibliothek in Wien. VI. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. St. (A). tercümenin 12. TDK Ankara 1996. TDK. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebilmek Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler üzerine yapılmış belli başlı çalışmalar şunlardır: Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. (1974 . No. 1963. c. sayı: 178. İstanbul 1943. Ankara 2004. Janos Eckmann. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Akadémiai Kiadó. (B). 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. IV+ 260 s. Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar Kilisli Rıfat Bilge. Moscow. . Kudatku Bilik. Taşkent. James Kelly-Robert Dankoff.. GÜ Ankara 1984. 43-52. XCIII+252 s. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. yorumlar içermez. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. cild-i sâlis 1335 (1919). 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. Ankara 1990. Journal Asiatique.16 XI-XIII. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. 2 3 (1986 . Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. Ankara 1943. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Kaşgarlı Mahmud. İstanbul 2010. Nuri Yüce. 23-78. 2 3 TDK (1986 . 1891. Robert Dankoff. Kitabü Divânı Lugat-it-Türk. Nisan 1981. Yüzyıllar). XLV/2. Karahanlı Türkçesi Grameri. TTK Ankara 1959. cild-i evvel 1333 (1917). İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. yüzyılın sonu ile 13. Mehmet Ölmez. TDK. Yıldönümü Dolayisiyle KUTAD- 3 GU BİLİG İNCELEMESİ. Semih Tezcan. İnnsbruck 1870. TKAE Ankara 1979. Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-NotlarDizin). TDK Ankara 1972. Mecdut Mansuroğlu.

1069 d. Sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Bilinen dört nüshası olan eserin uyak düzeni aaba/ccdc/ eefe biçiminde olup. d. İslami dönem Türk Edebiyatının başlangıcıdır. Kilisli Rıfat tarafından bulunmuştur. Orhon Türkçesi ve Eski Uygurcanın devamıdır. 2. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün c.1. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerden biri değildir? a. b. e. Divânu Lûgat-it-Türk b. Kuran Tercümeleri c. Besim Atalay d. Siyaset Bilimi 3. Kutadgu Bilig’in sözlük anlamı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Divânu Lûgat’t-Türk’le ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Kut Bilimi b. 1072 c. aruzun fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl ölçüsüyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserlerin hepsi Arap harfleriyle yazılmıştır. 1086 c. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. Kutadgu Bilig ve ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. e. Atebetü’l-hakâyık’la ilgili ilk kitap yayını aşağıdakilerden hangisine aittir? a. 1079 8. 1017 b. Wilhelm Radloff b. Türkçe ilk Kuran Tercümeleri bu dönemde yapılmıştır. e. Kutadgu Bilig c. c. Atebetü’l-hakayık d. Kutadgu Bilig b. Robert Dankoff 10. Karahanlı Türkçesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır d. 7. b. Kilisli Rıfat c. Kilisli Rıfat d. Bir siyasetnamedir. Ünite . Atebetü’l-hakayık e. Nehcü’l-feradis d. Kuran Tercümeleri . Bilinen üç nüshası vardır c. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezni 6. Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk 9. Besim Atalay c. b. Mutlu Etme Bilgisi d. c. 5. Robert Dankoff e. Beyitler halinde yazılmıştır. Kurtulma Bilgisi e. mütefâ’ilün mütefâ’ilün b. Reşit Rahmeti Arat e. Mutlu Olma Bilgisi c.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 17 Kendimizi Sınayalım 1. Divânu Lûgati’t-Türk kaç yılında yazılmıştır? a. Divânu Lûgat-it-Türk e. Divânu Lûgat’t-Türk ilk yayımlanmıştır? a. d. Sadece bir sözlük çalışmasıdır. Necmettin Hacıeminoğlu kez kim tarafından 4. Kutadgu Bilig’in ve Atebetü’l-hakayık’ın aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Amédée Jaubert b. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl e. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. Ali Emiri tarafından bulunmuştur. Türkçenin ilk sözlüğü bu dönemde yazılmıştır. Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır.

von Gabain. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. A. d 4. Kaşgarlı Mahmud verdiği filolojik bilgilerle Türkçenin o dönemdeki dil özellikleri ve lehçeleri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlar. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anonim tefsirde yorumlar ve açıklamalar da yer almaktadır. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Ahmet Caferoğlu yapmış oldukları çalışmalarında Karahanlı Türkçesini Eski Türkçenin içine alımamışlar Eski Türkçe için daha çok Orhon ve Uygur Türkçesiyle yazılan eserleri dahil etmişlerdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Eski Türkçe terimiyle genel olarak Orhon Türkçesi ile yazılmış eserlerle Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış eserlerin dili kastedilir. Beyitler halinde yazılmış manzum bir eserdir. d 10. bilim adamları da Orta Türkçenin başlangıcını olarak 1200’lü yılları (13. VI. Dîvânu Lugati’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış medde başları Türkçe açıklamaları Arapça olan bir eserdir. 3. Moğol istilası yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilirse Türk dilinin Orta dönemi onüçüncü yüzyıldan itibaren ele alınabilir. Marcel Erdal. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. Sıra Sizde 3 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümeleri. yüzyıl ile başlar. e 2. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig. Louis Ligeti. Grønbech. Anonim Tefsir hariç hepsi satırarası Kuran çevirileridir. Grønbech. yüzyılı) kabul ederler ve Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçe içinde değerlendirirler.John Rylands nnüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. Lars Johanson gibi . c 7. ve X. c 6. b Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Mutlu olma bilgisi anlamına gelen Kutadgu Bilig erdemli davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgiler verir. András Róna Tas. Anlamı verilen sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen deyimler. c 9. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı Türkçesiyle yazılmış iki önemli eserdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Atebetü’l-hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. atasözleri. Birbirinden iki farklı eser olan Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’tTürk doğal olarak dilbilgisi özellikleri ve sözdağarcığı yönünden birbirleriyle benzerlik gösterirler. Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. K. Türkçeye ilk tercüme edilen “Kuran Tercümesi” olma özelliğini gösterirler.18 XI-XIII. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eeserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dörtlükler o dönemin kültür hayatı hakkında da bize bilgi vermektedir. a 5. Atebetü’l-hakayık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ligeti ve Brockelmann’ın da Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Hükümdarlara yönetim ve siyasetle ilgili öğütler verir. Birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilmiştir. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. Kimi bilim adamları Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönemi Orta Türkçenin başlangıcı kabul etmişlerdir.

Petersburg 1890. B. Ahmet Bican Ercilasun.. (1986). Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. 1891. 2 Kutadgu Bilig I Metin. Robert (1983). Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). III. Wiesbaden 1959. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. Theil I. TDK..Dankoff. 1985 . Cambridge: Harvard University Press. (A). R. Turkish Sources VII. Nisan 1981. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. “900. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Ünite . Radloff. ss. Tekin. Sayı 409/Ocak 1986. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. R. II. İstanbul 1942. İnnsbruck 1870. W. K. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Mahmud al-Kaşgarı. (1983). İstanbul 1943. Der Text in Transcription. R. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. 908. Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. (1975). (Ankara 1979 . R. Mecdut Mansuroğlu. Eraslan. (1979). Ahmet. Kebikeç 1. İstanbul 1947.deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. Türk Dili. (1974 . Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. (1982 ve 1985). Chicago 1983. “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. F. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk) I. K.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 19 Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. Arat. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (1985-1986). . Divan-ı Lügat-it-Türk’ten derlemeler I. Hofbibliothek in Wien. J. Dilaçar. Sources of Oriental Languages and Literatures 7. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). B. Chicago-London: A Turko-Islamic Mirror for Princes. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. 43-52. Dankoff. Journal Asiatique. 5 1995 ). R. (1944). 1995. 39-52. XI. (1984). XCIII+252 s. Kutadgu Bilig III. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. R. 11-111). XLV/2. Ercilasun.1. TDK Ankara 1996. Osman F. İndex. c. Kutadgu Bilig I Metin. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten. Birtek. Mehmet. Tekin. T. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. II. XXIV+ 560 s. İbrahim Taş. Kelly. (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. 23-78. (1989). (1972). St. TTK Ankara 1959. III. c. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. En Eski Türk Savları. TDK. İstanbul 2010 Arat. R. (1986). Dankoff. Kudatku Bilik. TDK. Atalay. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. ss. (C). TDK. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Atebetü’l-Hakayık. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Wilhelm Radloff. Arat. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. IV+ 260 s. 78-95. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. Radloff. Karahanlı Türkçesi Grameri. Necmettin Hacıeminoğlu. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. 43-52. Ölmez. Robert Dankoff. Chicago. TDK Ankara 1972. de Hammer à Abel Rémusat”. Kutadgu Bilig II Çeviri. T. Kebikeç 1. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. sayı: 178. Agop Dilaçar. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. (1951). İstanbul 1943. (1994). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. s. Paris 1825. Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). Semih Tezcan. 2 3 Kutadgu Bilig I Tercüme. XIII+200 s W. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları Atalay. 3 Ankara 1991 ). Sertkaya. A. St. TKAE Ankara 1979. Theil II. Nuri Yüce. Mehmet Ölmez. R. GÜ Ankara 1984. VI. (B).

Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını ayırtedebilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı • AÇIKLAMA • SES BİLGİSİ • SÖZCÜK YAPIMI . Anahtar Kavramlar • • • • Ünlüler Ünsüzler Ses Değişimleri Addan Ad Yapım Ekleri • Addan Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Ad Yapım Ekleri İçindekiler XI-XIII.2 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ   Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Önlük-artlık uyumu daima korunmuştur. tahmini biçimi gösterir. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. yazıtlarda kimi eklerin yazımında kullanılan ön ünlüyle okumayı gerektiren durumlarda (3. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. ė. Ünlü Uyumu Önlük-Artlık Uyumu Türkçede ilk yazılı metinlerden itibaren önlük-artlık uyumu vardır. ėl. Parantez içindeki X işareti ya ünlünün büyük harfle (I. belirli nesne durumu eki +in ve geçmiş zaman sıfat-fiil eki -mIş) bozulmaktadır1. eylem kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce – işareti kullanılmıştır. 2. 6. bėr-. Karahanlı Türkçesi metinlerinde bu uyumu bozacak örnekler bulunmamaktadır. Karahanlı Türkçesindeki kapalı /ė/’nin yazımında i ~ e arasında sık sık kaymaların olduğunu ve Kutadgu Bilig’in yazmalarından birinde /ė/ sesinin çoğunlukla fethalı ye ile yazıldığını belirterek kapalı /ė/ sesinin varlığına dikkat çeker (Mansuroğlu. > (=büyüktür) işareti. 3. u. * (astariks) işareti. Orhon ve Uygur Türkçesinde hem kimi sözcüklerde hem de kimi eklerde uyumsuzluk gös- . Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu Bugün Türkçede yaygın biçimde varlığını gördüğümüz düzlük-yuvarlaklık uyumu. 5.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı AÇIKLAMA 1. ö. kişi iyelik eki +(s)i. düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre değişebileceğini gösterir. yėl. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. ėki. U gibi) yazılması yada bağlantı ünlüsünün önlük-artlık. e. Mecdut Mansuroğlu. SESBİLGİSİ Ünlüler Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a. ı. 4. i. Ad kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce +. yėr. tė-. < (=küçüktür) işareti. ü. 1957: 215?) İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. Kurallı olan bu uyum. o. ~ değişken (ikili) biçimi gösterir.

-sUn. zorlayıcı’ (KTer. 2. KTer. 27/8a2=4:165).‘bildirmek. AH 214. 64. 33/1b2=33:32). KTer. vd..(KB 3842. 659. sevdür. -DUr. DLT I-34. tėggüçi (AH 452). 6. vd. vd. AH 240.. II-137. kıldukuŋ (KB 1878).). artuk ‘fazla. 37/75a2=50:23).. vd. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88) kėlgüçi (KB 492. KTer. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436).).‘yormak. Uyuma Girmeyen Ekler: Düzlük-yuvarlaklık Uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler: 1. 14. 191). kelgü (KB 4925.(KTer. 37/58a3=49:7). bolmasun (KTer. III-217(bir yerde). 2998. vd.. vd. sınayu (KB 261. 180. içür. Uyuma Girmeyen Sözcükler: Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcük örnekleri şunlardır: adruk ‘farklı.653.. 213. 31/41b3=20:22). Bu uyumsuzluk Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. 223. taşur..... 7.. biltür. KTer. vd.‘taşırmak’ DLT II-78). çıksun (KTer. 9. KTer. +AĠU topluluk sayı adı yapan ekler: biregü (KB 343.. barġu (KB..‘sızdırmak. kėlgü (yol) (AH 232).. -Ur fiilden fiil yapma eki: açur.. anuk ‘hazır’ (KB 15.. 3..(KTer. taşlatu ‘dışarıya yollayarak’ (DLT II.. 66. hepsi. zayıflatmak’ (KB 5705).‘yapmak. 30/62b2=16:66). 8. vd. DLT I-109)..).. 28/35b2=7:158).(DLT II-176). aġu ‘zehir’ (KB 1126. 346.. AH 78). alġumız (DLT I-341). 343). 5655. 11. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. 34/39b2=37:147). tirgür(KB 4717)..116. ikegü (KTer. KB 1769. 1227. 3019).. 1187. kėltür. 5.. edgü ‘iyi’ (KB 32. yiyecek’ (KB 1417. 28/69b1=8:11). 66. meŋzet-ü (471. tegür(KTer. 2715b3=4:176). kıldur. fark’ (KB 201.. kevilsün ‘gevşesin’ (DLT II-13). -sUnI 3... II-153.). 31/79a3=46:24) ≈ bulut (AH BC 57.1864. KTer. 108..22 XI-XIII.. KTer.. inşa etmek’ (KTer. iz’ (KB 180.. 99.. kılsu (KB 1555. AH 187. 8.. 185…) bulıt (AH 57.. -ĠU gelecek zaman/gereklilik eki: açġu (KB 1756.‘pişirmek’ (KB 636. DLT I-52... -DÜz. vd. üçegü (KB 802.(DLT II. bildügini (KTer. DLT I-18.eylemden eylem yapan ek: tirgüz. II-24. kamuġ ‘bütün. bilsü (AH 80). KTer 30/372=16:16). -ĠUr. AH 107).(KB 2542). azuk ‘azık. vd... 2142.. kalsunı (KB 5607.483. 25/7b3=3:136).. 68.(KB 398. -sU. karıştukta (KB 2310).. 3386). sızġur.. belgü ‘nişan.eylemden eylem yapan ek: arġur. bilsün (AH 166). barsun (DLT II64).. 2973).. vd... 29/11b2=9:16). 2680). 1522. bakın-u tur. her’ (KB 4. 10. sözlegüçi (KB 433. Yüzyıllar Türk Dili termektedir. artut ‘hediye’ (AH 42. 1441. 406.. DLT II-195).. 1669. kıltur... 245. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler: . zayıflatmak’ (KB 3384) turġur. DLT III-339). 31/79a2=46:24)2.. 66.(KB 6153). KTer. 2782). 1407. çok’ (KB 171. -U ulaç eki: al-u bėr.(KB 4095).888.eylemden eylem yapan ek: bildüz. DLT (Oğuzca) I-98). Düz ünlülerden sonra düz.eylemden eylem yapan ek: bildür. DLT I-7. AH 190.. 37/82b1=50:45). barġum (DLT II-69). vd..).‘acıktırmak. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır..(AH 20. ıŋraşu ‘inleşerek’ (DLT III-398). 1755. 629. 4939). törtegü (KB 4502). alamet. bışur. 27/55b1=5:49). DLT I-99... küçegüçi ‘cabbar... 6294). 223. 6086). 5. 34/90b2=39:20). indür. öğretmek (Oğuzca)’ (DLT II-202). 4202. altun (KB 188. 586). -GU sıfat-fiil eki: tirilgü (kişi) (AH 364). aç bırakmak’ (KB 6365)..(AH 260. -ĠUz. 4.. kutadsunı (KB 2626). kaçġu (KB 1170)..

31/79a3=46:24.. II-115. +nI belirtme durumu eki: boynını (KB 286). ölümdin (DLT II-134. 190. AH 93. devretmek’ (KB 126. AH BC nüshaları 57.(3194.. boġulmış (KTer. ukġıl (KB 796. közi (DLT I-157. KTer. 2882. -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). vd.. 2257.. 111. tutġınça (KB 3806) Karahanlı Türkçesinde düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır? Örneklerle açıklayınız. içtürdi (DLT I-218. 27/35a1=5:22). 20 kez. yörügli (KB 4373. AH 57. 916.‘örtünmek.. AH 185). kuşnı (DLT I-253. DLT I-64)... 4638) ~ yapıl. 6440. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. 26/46b2=4:78). 28/3b3=7:102). vd. 5. AH 233. 3212b1=28:18).‘binmek’ (KB 2354. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). +DI belirli geçmiş zaman 3. ordusı ‘sarayı... 6. 1906). sürgil (KB 5496).‘dönmek. yarutmış (KB 129). vd. 1526. 211. -gıl/-gil 2. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381... DLT II-57). ornı (KB 110. 4826). 34/44b2=37:173). korkuġlı (KTer. 1277. 442... bolġıl (KB 26…. II-359). 27/39b1=5:30). 3182. Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir. 6454). körünmiş (KB 3513).. köŋülni (KB 1551. +(s)I 3. III-33). 4808. 3.(KB 576.vd. 2.) Benzeşme Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır.113. 575... 234. ökünmiş (kişi) (AH 144).. Metinlerden tesbit edilmiş örnekler şunlardır: bulıt (KB 86.‘sevilmek’ (KB 2071. soktı (KB 6071). 38/542=62:9). vd. 8.).. 362.... tegürdi (KB 365. vd. 6191. yoldın (KTer.. turuġlı (KB 100... çıkmaġunça (KTer. -mIş sıfat-fiil eki: urulmış (mesel) (AH 164)... yazuktın (KB 1329... Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b.. AH 156 357. kümüşni (KB 2411). vd. AH 12).. boynı (DLT II-233).. gizlenmek’ (KB 1321. . sütdin (KTer. 5015). DLT II-243). tekil kişi: boldı (KB 4.. ökünmiş (KB 1398). 1055.998..4790. AH 255). KTer. 23. m. 27/40b1=5:31).2. 134. Yuvarlaklaşma Karahanlı Türkçesinden sonraki dönem metinlerinde. 27/16a1=5:3). 5692). sözni (KB 153. 243. KTer. 1658. ölümni (KB 1141). kapanmak. Ünite . . 66.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 23 1. 66. . 2173. ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır: avuçġa ‘ihtiyar’ (KB 6491) ~ avıçġa (KB 1638) evrül. Ünlü Değişmeleri 1 Karahanlı Türkçesinde ünlüler açısından gerek Eski Türkçeye göre. DLT I.).6635. AH ABC nüshaları 259 ~ sevil. p. 4711) ~ min.. 1388. vd.. 5 kez ~ bulut (DLT III 39. Karahanlı Türkçesinde de yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir.. öldürdi (KTr.. 3533) ~ evril. 6521. vd. öldi (KB 182. turġıl (DLT II-43). şehri’ (KB 310. köŋüldin (KB 1265. 31/79a2=46:24 bir kez). DLT III-125).(KB 4023).. 223. 185. II-173). ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur. köŋüli (KB 53. 7. körmiş (KB 2367.. tüşügli (AH 178).. DLT I-15. 4..85. küçi (KB 247. 37/12b1=47:15). 6563. 744) sevül. kündin (KTer. 138. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları.. ukulmış (KB 1203. 4374). ….3279. gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi.. KTer.. -ġInçA ulaç eki: bolġınça (DLT I 59).. 209... kötürgil (DLT II-44).(AH 259) yapul. boġuldı (DLT II-131). 4434. 31/88a1=20:114). -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. mün.)... 29/60a2=9:84).. 431. KTer.

1226.(KB 620. nadiren kimi sözcüklerde de (ikili biçimlerle) gerçekleştiği görülür: . Ünsüz Değişmeleri Orh.. KTer... ikisi bir arada’ (KB 331. 27/15b3=4:176) 2 Karahanlı Türkçesindeki ünlü değişimlerini örneklerle açıklayınız..‘çevirmek.. sav > KT sav (KB 527. -uma-/-üme. 20. 28/24a1=7:146) Orh. 700) yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı (KB. -z ~ -s değişimi Daha çok geniş zamanın olumsuzunda görülen bu değişimin. 6 kez) ~ soġuk (KB 3581.> Uyg. dolanmak’ > Uyg. KTer. 2031. KTer. 28/83a1=8:35) Orh. KTer. 669.T sub > Uyg..yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-. 1418. KTer.‘yapıştırmak’ (DLT III 97-98) ~ yapşur..) ~ unut(KB 757 A nüshası.T ebir. yapşur.~ şaġıla‘çağlamak’ (DLT III 324.. Yüzyıllar Türk Dili körkit.. 1124..(KB 3181.(KTer.(KB 757. II 20. 1358. AH 27) ~ ögdü (sadece AH A nüshası 27). II 325. 100. KTer. kimi örneklerde sözcüklerin /ş/’li biçimleri de mevcuttur.( KB 666 A nüshası. Uyg.‘göstermek’ (KB 32.. çör çöp’ (DLT I 390)6.> Uyg. AH 44.24 XI-XIII. DLT I 15. avla.. 4622. 48 vd. DLT I 515. 27/39b3=5:31..> yapçur. 31/25b2=19:64. CTD II. kikşür. KTer. teslim etmek’ (DLT II 175). 143.. s.> kikçür. KB 403.T sebin. bir kez. . KTer. 27/18a2=5:4) Orh. EDPT 881a). AH 354 BC nüshası)5 vb....> KT sevin. 315. 28/69b2=8:11 -b-. çaġıla.T sab > Uyg. III 154. 36/57a1=43:48 bir kez) ögdi ‘övgü’ (KB 239.. DLT I 326. vd. sevin. AH 340.T abla. 29.) ~ körküt. vd.25/28b3=3:188) Orh.> KT avla.> KT evür. 241 vd. DLT II 3404. vd. olumsuzda ise. 718.. DLT I 12. -b > -v-.. DLT I 287.değişimi çöpik ~ şöpik ‘meyve yenildikten sonra atılan şey.biçimini oluşturur: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz (KB..(DLT III 99... tapşur. 482..: sevün. -v değişimi ç. DLT I 503. AH 274) kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz (KB 3665) ayuġay ‘söyleyebileceğim’ < ay-u u-ġay (AH 3) tapnuġay men ‘hizmet edebileceğim’ < tapın-u u-ġay ( KB 3055) Bu büzüşme olayını ayrıca ikegü sözcüğünde görürüz: ikegü < iki+egü ‘ikisi beraber.> tapçur.‘ulaştırmak. 196-197. DLT I 178... OrhT. vd.. s. 1356.~ ş. DLT I 215. 3584.. KTer. 30/69a3=16:75.‘iki kişiyi birbirine kışkırtmak’ (DLT II 195-196) Uyg. soġık (KB 1060.. KTer.T eb > Uyg. 3395. Büzüşme Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u... Orh. KTer.. suv > KT suv (KB 73. 28/41a3=7:16. evir. AH 354. ev > KT ev (KB 744. AH 224. CTD II. 26/29a1=4:57) unıt. EDPT 408a) Bu örneklerin dışında DLT’de ünsüzlerden sonraki hece başındaki durumlarda /ş/’nin yerini bazen /ç/ alır (ş > ç).

. AH 455. 186.. KTer. 435. KTer. 5423. KTer. 34/13a3=36:55. KB 1735.. KB 66. 356.. kavim. AH 421) kuduġ ‘kuyu’ (DLT III 122.. 30/28a2=15:66) ked ‘pek. tegmes (DLT I 104) tegilmes (AH 234 BC nüshaları).. bırakmak’ (AH 167. Bu sesi taşıyan sözcüklerden olan okşa. konmas (DLT II 331). 4441.. 36. Bu sözcük. 5781) ıd.. KB 50 ~ kayın (DLT I 32) kadıŋ ‘kayın ağacı’ (DLT 1 32. bol bol vermek’ (KTer. AH 167. KB 84.. 2772. 515. ~ ked (DLT I 322. 6011) kudruk ‘kuyruk’ (DLT I 472. 30/23a2=15:33). C 297) kod. AH 278.‘koymak. KTer. 36/87a2=46:29) kod. II 343. II 298... kamet’ (DLT I 412) ~ bod (DLT III 121.(AH ABC 167.) yad.) ~ bodun (DLT I 231. 207.. 36/20b1=42:27) ~ yay.).. 473.) ~ kudruk (DLT I 513.. 33/46a2=34:27.. 407.. DLT’de /d/ ile /d/ arasında bir tereddüt vardır.... Ünite . 25/19b1=3:154.. 496.. bolmas men (KTer.‘yaymak. göndermek’ (DLT I 421.... 297) ked.. kılmas sizler (KTer..tüm örnekler. III 440.. AH168.. 369) /d/ > /d/ değişimi Aşağıdaki sözcükler metinlerde /d/ ile yer almaktadır: adak ‘ayak’ (DLT I 32..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 25 kögüz (DLT I 366.. kedim ‘giyim.. /h/’lı biçimlerin çoğunlukta olduğu görülmektedir. 297) ~ keyim (AH AC 168. elbise’ (AH 168.. A 240. Ünlü 589) her yerde ohşa. 37/54b3=49:2). KB 2752. vd... AH 167. 240. 277. AH 418) bodun ‘halk.. dal (d) ya da zel (d) ile yazılır.. 925. 216.(KTer.2. 34/63a2=38:42) adır. KTer 29/9a1=9:1) adġır ‘aygır’ (DLT I 18. KTer. KB 622. kelmes (DLT II 26).. bırakmak’ (DLT II 295. elbise’ (KB 2280./ -d ~ -d. dört kez) ~ kögüs DLT I 230: kögsi.KB 2593.. dağıtmak. 144. 282...... AH ABC nüshaları 278.. dünür.. 36/22a1=42:29) /k/ ~ /h/ değişimi Düzenli olarak her sözcükte görülmeyen /k/ ~ /h/ nöbetleşmesinin metinlerdeki örnekleri değerlendirildiğinde aslında /k/’lı biçimlerin az. 3907. KB 176. körmes (DLT I 369).) ~ koy. Hatta /d/’den /y/’ye geçişin de kimi örnekleri görülür. 53.. 30/68b1=16:74.‘koymak. .. KTer. 38/40a3=61:2).‘giymek’ (DLT I 12.) kedim ‘giyim.) /d/ ~ /y/ değişimi kadın ‘kayın.. 194...AH 31. ötnümes men (KB 791 BC nüshaları). ulus’ (DLT I 155. II 296. -d. Rylands nüshasında da (Ata.. 591. hısım’ (DLT I 32.. KTer. 238.. 186. çok’ (DLT I 321. 403…. bolmas (DLT I. /d/ ile olan sözcüklerin çoğu /d/ ile de yer alır: Örnekler: /d/ ~ /d/ değişimi bod ‘boy.. 398........biçimindedir. iyice. 31/42b1=20:25 bir kez) KB yalŋuz (KB 395../ -d değişimi Karahanlı Türkçesi’nde /d/ sesi... 326. 26/1263=4:35.. 974.‘ayırmak’ (DLT III.. 228. Yazımda hem /d/ hem de /d/ vardır. KB 374.. 95…. yatmas (DLT I 386). vd. vd.‘salmak. AH 18. ~ kuduġ DLT I 375...) ~ yalŋus (DLT I 333) Olumsuz Geniş Zaman çekiminde (bu çekimin –maz ile yapıldığı örnekler de vardır) yaygın olarak görülen bu değişimin örnekleri şunlardır: bilmes sizler (KTer. KB 53. . 3664. Kutadgu Bilig’in nüshalarında ohşabiçimindedir.. KB 6532) ~ kayıŋ (DLT (Oğuzlarca) I 32). 451 ve TİEM 73’te de (Kök.. KB 4064. KTer.sözcüğü. vd..

101. KTer. muŋsuz: KTer. 100. 37/61b3=49:11) kurtul... 179.. sağlam’ (DLT I 349. beŋiz ‘beniz’ > meŋiz (DLT I 60... 2151. 1681. 65. 97. Yüzyıllar Türk Dili Tek yerde geçen aksak (KB 3238)sözcüğü de yazmalarda ahsak biçimindedir.) Ünsüz Düşmesi r>Ø berk ‘sıkı. AH 275. Divan’daki kayu ‘hangi. II 28. 1758. Nöbetleşme ise. KB 1.‘kurtulmak’ (DLT II 121. 702) ~ bek (DLT I 333.) ~ ernek (DLT I 104.) Uyg. sıkıntı’ > muŋ (DLT I 425. sadece yukarıda belirtilen sözcüklerle sınırlıdır. KB 118 A) konşı ‘komşu’ (DLT I 435(Oğuzca)) ~ koşnı (DLT I 435. 1040. III 445. 324. III 65. KB 3319. III 220.. III 197) ~ hayu (DLT III 218. 82. 61. KTer. yokluk.. AH 3) . KB 140. 26/41b3=3:130) ~ kutul.... 30/42a=16:29) ~ mengü (KTer. 70. 248... 319) ~ budġay (DLT III 240) çamġur ‘şalgam’ (DLT I 457) ~ çaġmur (DLT I 16.(KB 465 A) yaġmur ‘yağmur’ (DLT I 16. 457) ögren. AH 33. 157.) ~ örgen. 439. KB 96. KB 6.. C yahşı (2666) Yakşı sözcüğü her iki Kuran Tercümesinde de hep yahşı biçimiyle yer almaktadır. AH 30. 122. 349..) Yer Değiştirme (Metatez) Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: buġday ‘buğday’ (DLT II 235. 3. III 32. 38/15b3=58:22) /ŋ/ ~ /n/ değişimi b. KTer. 2. 354.. dert. KB 118. B yahşı (1542) KB B nüshası yakşı. 272...1680... 4512. kırılmış’ (DLT III 365) ~ sınuk (DLT III 365. KB 671... 436) birle ‘ile’ (DLT I 49. /ŋ/ ~ /m/ değişimi ahsuŋ ‘sarhoşken kavga eden ~ ahsum (DLT I 16) iŋir ‘alaca karanlık’ ~ imir (DLT I 94) erŋek ‘parmak’ (DLT I 104.... 378. KB 39.. 30/42a2=16:29) OrhT. 385.değişimi İçinde /n/ ve /ŋ/ seslerini bulunduran sözcüklerin başındaki /b/ sesi.. KTer.. KB’de sadece yakşı sözcüğünde /h/ ile nöbetleşme görülür: KB B nüshası yakşı.. hani’ (DLT (öbür Türklerce) I 31.113.. buyan ‘sevap’ > muyan (DLT III 172...26 XI-XIII..KB 465.. sonsuz’ > meŋgü (DLT I 44.‘öğrenmek’ (DLT I 252.(DLT II 121. C yahşı (1385) KB A nüshası yakşı. gerileyici benzeşmeyle /m/’ye değişir: OrhT. 480.. KB 1858) meŋgü (KTer. Bu durumda Karahanlı Türkçesi için söz içinde bir k>h değişimi ya da nöbetleşmesinden söz etmek mümkün olmamaktadır.. beŋgü ‘ebedi. KTer 36/21a3=42:28) ~ yamġur (DLT III 38. 419... 234.. 10.(Oğuz ve Kıpçaklarca)) kayda ‘nerede’ (DLT I 52. buŋ ‘ihtiyaç. KB 283. 25/12b3=3:145) ~ bile (DLT I 44..) OrhT.. KB 417.KB 1302.> m. III 173) ~ handa (DLT III 218) nöbetleşmeleri lehçe farklılığını göstermektedir. 34/81b3=39:7... KB 3578) sıŋuk ‘kırık..

26/40a1=4:69) < kol yerdeş “hemşehri (Oğuzca)” (DLT III. 4458) < etük temürçi “demirci” (KB 4458) < temür yolçı “yol gösterici” (KTer. 2056. KB 2494. idareci” (KB 446. SÖZCÜK YAPIMI Addan Ad Türeten Ekler +aġu/+egü: Daha çok vücud adlarına eklenerek eklendiği adla ilgli karakteristik özellik ifade eden adlar yapar: içegü “kaburga kemiklerinin iç tarafındaki kısım” (DLT I 137) < iç karnaġu “koca karınlı adam” (DLT I 441) < karın boynaġu “zorba.. KTer. 26/19a1=4:43) < bir üçegü “üçü” (KB 802. 29/8b3=9:11) < ka “akraba.2. 357) < beg ekeç “abla gibi davranan küçük kız” (DLT I. . 382) < kan koldaş “hizmetkâr” (DLT I 461. hazinedar” (DLT I 136. 2924…. 40) < yer +çı/+çi: Meslek adları yapan bu ekle türemiş sözcükler çok olduğu için bir kısmına yer verdik. 36/98b2=45:20) < yol +çIl: Sıfat türünde sözcükler türetir: yaġmurçıl “yağmuru çok olan yer” (DLT III. 417. +aç/+eç: Küçültme ve sevgi bildiren adlar yapar: anaç “anne gibi davranan küçük kız” (DLT I.. DLT I 407) kandaş “babaları bir olan kardeşler” (DLT III. 369. KB 766. 528) < kadın adınaġu “başkaları” (DLT III 68. ne kadar” (DLT III. KTer. KB 2494…) < aġı ajunçı “hükümdar. KB 5295) < adın biregü “biri.. 31/8a3=19:14) < boyun +(a)ġu(n)/+(e)gü(n): Topluluk sayı adları yapar: kadnaġun “kayınbabalar” (DLT I. 52) < ata begeç “beyceğiz” (DLT I. KTer. 32/5a2=28:5) < baş bedizçi “nakkaş.. DLT III 57) < ig +daş/+deş: Ortaklık ve eşitlik ifade eden adlar yapar: kadaş “kardeş” (DLT I. 220. KB 23. AH 203.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 27 Karahanlı Türkçesindeki ünsüz değişimleri nelerdir. Eklerin hepsine yer vermek mümkün olmadığı için bu eklerden bazıları ve onların genel işlevleri üzerinde duruldu. cebredici.) < ajun alçı “hilekar... 1669. örneklerle açıklayınız? Biçimbilgisi 3 Yapım Ekleri: Karahanlı Türkçesinde çok sayıda türetim eki bulunmaktadır. 33/70a1=35:10) < bar neçe “kaç. önder” (KTer. 48... birisi” (KB 343. KB 317.. 2327) < al başçı “öncü. Ünite . ressam” (KB 4458) < bediz etükçi “çizmeci” (DLT II. 114.) < üç törtegü “dördü” (KB 4502) < tört +ç.. kardeş” karındaş “kardeş” (KB 2560. 4896. 28. hasta” (KB 1058. isyankâr” (KTer. 262. 52) +ça/+çe: Küçültme ve kuvvetlendirme bildiren adlar yapan bu ek eşitlik durumu ekinin kalıplaşmasıyla yapım eki işlevini kazanmıştır: barça “hepsi” (DLT I. 524.KTer. 4672. KB 5. aldatıc” (KB 2312. 56) < yaġmur igçil “hastalıklı. 26/36a1=4:63) < ne aġıçı “ipek kumaşları muhafaza eden kişi.. 52) < ana ataç “olgun kişi gibi davranan çocuk” (DLT I. KTer.

496. vd. KB 339. 29/30a1=9:38) < az +l: Renk ve benzerlik ifade eden adlar türetir: başıl “beyaz tepeli” (DLT I. 359) < söz közkiye “gözceğiz” (DLT III. KB 1.. 2571. yaklaşma-bulunma durumu eki olan +e’nin kalıplaşmasıyla türemiştir: keçe “gece” (DLT III.) < küç özgey “sadık. 2372) < kır törtgil “dört köşeli” (DLT III. Eski Türkçeden beri üleştirme sayı adları yapar: birer “birer” (KB 172. 219.+ kına: Küçültme adları türetir: kızkıya “kızcağız” (DLT III. 430.) < ara tünle “geceleyin” (KB 760..) < öz +ġıl/+gil: Bu ek.. 5440. büyük kadeh” (DLT I. 483. 281. 99.. KB 374. renk adları ve geometrik şekillerle ilgili adlar türetir: başgıl (at) “başı beyaz. 284. 105) < üç +k. KTer. 76. 19. KTer.28 XI-XIII. 502) < baġır kovdak “cılız” (KB 4672) < kovı “içi boş.. KB 3. ‘hasılat. pek az” (KB 3964. 170) < kız sözkiye “sözceğiz” (DLT III..KTer. KB 2371.. ıġaç “ağaç” < *ī “ağaç” +gey: Niteleme sıfatları türetir: küçgey “zalim. dört ayaklı hayvan” (DLT I 481) < baş kırġıl “kırçıllı” (DLT I. kazanç.. 2205) < kara kısrak “kısrak” (DLT I. 471. 2314. kâse. KTer. 382. 359) < köz azkına “azıcık. tarla” (DLT I. 44) < *yāş “taze +la/+le: Belirteç türünde adlar türetir: arala “arasında” (KB 3424.. 4733.120. 17) < yol. okluk”(DLT I. KTer.) < bir miŋer “biner” (KB 2.4349) < bir erdem “erdem. kâr’: 36/14a3=42:20) < tarıġ . KB 141) < oġul ortak “ortak” (DLT I. 417) < tört üçgil “üçgen” (DLT I. KB 4892) < but ‘but.) < er “adam” oktam “ok atımı. AH 26) < *kız “kırmızı” yaşıl “yeşil” (DLT III.. 392) < baş kızıl “kızıl” (DLT I. KB 148. 36/67a1=43:71) < saġır “kap” yolak “küçük yol” (DLT III. bacak’ karak “göz bebeği” (DLT I. KTer. +ak/+ek: Küçültme ismi yapar: başak “okun temreni” (DLT I. zorba” (KB 814.. belirteç ya da soyut ad türünde sözcükler türetir: birtem “bütünüyle. +kıya/+kiye. 474) < kısır “doğum yapmamış at” oġlak “oğlak” (DLT I. 2030.. KB 67. 377. 119. 31) < bıŋ +ġaç: Küçültme adları yapar: kuşġaç “serçe” (DLT I. 107. 21. KTer. uzun süre” (DLT I 484. 378) < baş butık “budak. fazilet” (DLT I. 1014. 28/63b1=7:205) < keç “geç” +er: Günümüz Türkçesinde de aynı anlamda kullanılan bu ek. 2. KB 1393. KTer.. 394. tamamen.. 3596. kof ” +e: Aşağıdaki sözcük. 34/37b3=31:138) < tün birle “birlikte” (DLT I. 38/59b2=63:4) < Orh.. Yüzyıllar Türk Dili +DAm: Az sayıda sözcük türeten bu ek. dal” (DLT I. 28. 107) < ok +dak: Fazla örneği olmayan bu ekle türetilmiş sözcükler eşya adı ya da sıfat türündedirler: baġırdak “korse” (DLT I. 22.. vefalı” (KB 2237. 34/55a2=38:24) < ortu ~ orta saġrak “küçük kap. 455) < kuş yıġaç “ağaç” (DLT III. 25/12b3=3:145) < bir +lAġ: Genellikle yer adları türetir: tarıġlaġ “ekilen yer.

38/5b1=58:9) < edgü eliglik “eldiven” (DLT I. 831.) < üd +lXg Adlardan sıfat türeten bu ek.. 178) < koyuġ +sıġ: Benzerlik ifade eden sıfatlar türetir: begsig “bey soylu.. 153) < elig baylık “zenginlik” (KB 313. diğer” orna. 836. 37/82b1=50:45) < küç Geçişsiz eylem türetenler: adna. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret” . zulmetmek” (KB 1284. zalim” (KTer. 288. 2118) < uluġ +sXz: Olumsuz sıfatlar türetir: arıġsız “kirli. Ünite . KTer.“benzemek” (DLT III. 187. asil” (KB 809) < beg kulsıġ “kula benzeyen kişi” (DLT III. 1841. murdar” (KB 341.. 1807) < yaş “taze” belgür. 273. 82.. AH 182.“çoğalmak” (KB 2262) < köp kutad.“yemek yemek” (DLT III.. 68. vd.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 29 turuglaġ “durulacak yer” (DLT I. 36/85b2=44:44) < yazuk “günah” +lXk: Yer ve eşya adları ile soyut adlar türetir: aşlık “aşevi” (DLT I. KB 489.. 29. KTer. 1747. 147.. çok sayıda sözcük türetmiştir: adaklıġ “ayaklı” (DLT I. 4245..“gecelemek” (DLT III. 340) < bilig köped. KB 133. 403.. desteksiz” (KB 3772) < arka emgeksiz “zahmetsiz” (DLT I. zorla” (KTer.“tuzlamak” (DLT III. KTer..“yerleşmek” (DLT I.“zorlamak.. 30/15b1=14:26) < arıġ arkasız “yardımsız. 5028) < kara sarġar. 983) < asıġ “fayda” bedizlig “süslü” (DLT I. 37/12b2:47:15) < adın “başka. …) < meñiz “yüz” tüne.“akıllanmak” (DLT II. 3094) < turuġ üdleg “zaman. 172. 253.) < aş tuza. 1582. 114) < aş edgülük “iyilik” (KB 934. 496. 128. KTer. 1744.“değişmek” (DLT I. DLT I 41. felek” (KB 3. KTer.. KB 3285... KTer.) < yok +(A)r-: Geçişsiz eylemler türetir: karar.) < bay koyuġluk “koyuluk” (DLT III. 350) < kut “mutlu” yokad. KB 1357. 32/18a1=28:26) < küç yazukluġ “günahlı” (DLT III.. pis. …) < tün “gece”.2. DLT III 258. KB 897.“sararmak” (DLT II. KB 442. 1524) < bediz küçlüg “zorba.“yok olmak” (KB 14. KB 123. KB 802. KB 1419. 40) < yol Addan Eylem Türeten Ekler +A-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türeten bu ekle türemiş sözcüklerden bazıları şunlardır: Geçişli eylem türetenler: aşa. KB 809) < kul uluġsıġ “büyüklük taslayan” (KB 1706.“mutlu olmak” (DLT II. 507. 3365. 147.“yeşermek” (DLT III. AH 448) < kut “şans” yolsuz “yolundan sapmış” (DLT III. KB 88. 25/22b1=3:159) kutsuz “şanssız” (DLT 1. 288. KTer. 103. 420) < emgek “zahmet” köŋülsüz “gönülsüz. 804) < adak asıġlıġ “faydalı” (DLT I. +(A)d-: Geçişsiz eylemler türetir: bilged. 28/38a3=7:161) < orun “yer” meñze. KTer. 34/91b3=39:21) < sarıġ “sarı” yaşar. 50. 263) < tuz küçe.“belirmek” (DLT II.457. 1388.“kararmak” (DLT II 77.

380.“kokmak” (DLT III.. 157. 256) < öl “nem” +(X)k-: Geçişsiz eylemler türetir: andık.) < em “ilâç” süle. KB 54. acı.“azımsamak” (DLT I.“zenginleşmek” (DLT III. 178) < taz “kel” tozġır.30 XI-XIII.“güçlenmek” (DLT II.“asker sevketmek” (DLT III. toplanmak. 287... 400. 273.“birikmek. 297. .“başlamak. sıkıntı. 1980. KTer.“kalınlaşmak” (DLT III. KTer.. 95. 845.. 260) < yıd “koku” öli.“bağlamak” (DLT III.. düşürmek” (AH 102) < çökkėter.) < kėt-DUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: açtur.. 218) < aççıktur.“nemlenmek” (DLT III.“tozlanmak” (DLT II. 302) < kalın taru. ihtiyaç” otġar. < tüp.“kovalamak. KB 305) < az azuklan. 28/60a3=7:193) < ün “ses” +ġar-: Geçişli eylemler türetir: andġar. 124.) +lAn-: “bir şeye sahip olmak. 477.“eksiksiz olmak. 312) < and “yemin” çınġar. 273.. 686.. sıkıntıya sokmak” (KB 2391. 25/29b1=4) < baş baġla. KTer. 291.“çökertmek. KB 287. 261. 291. 298) < adut “avuç” başla. bir olmak” (KB 8...“bunaltmak. 4024) < *muŋġar. 181) < çıkkondur. 271) < sü “asker” talula..) < bay “zengin” kalnu. 26/97a=4:12) < al “hile” soñda. KTer.. KB 1.“avuçlamak” (DLT I. 29/33a2=9:42) < and birik.“çağırmak.“zahmet çekmek”(DLT I.. KTer.. 192) < konsevindür. . KTer. 187. AH BC nüshası183.. 264) < bulıt emgeklen. 225. 292.“ilaçlamak” (DLT I.. tamamlanmak” KB 506. KTer.) < sevin-.“and içmek” (DLT I. anlamlarında geçişsiz eylemler türetir: azlan.“kelleşmek” (DLT II. KB 256.“çıkartmak” (DLT II. Yüzyıllar Türk Dili +DA-: Geçişli eylemler türetir: alda.. doğrulamak’) < çın “gerçek” muŋkar.“açtırmak” (DLT I.“daralmak” (DLT III.< muŋ“bun.. 274. 285. 38/83b1=65:7) < tar “dar” Eylemden Eylem Türeten Ekler -ar-/-er-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: çöker. vd... seslenmek” (DLT I.“aldatmak” (DLT I. 178) < toz +I-: Geçişsiz eylemler türetir: tatı.“yiyecek sahibi olmak” (DLT I.. 31/50a2=20:54) < ot “ot” +ġır-: Geçişsiz eylemler türetir: tazġır. 27/52a2=5:46: ‘tasdik etmek.“ortadan kaldırmak” (DLT III. vd. 225.. 257.…) < soñ “sonra” ünde. KB 4169.b. KB 682.) < bir tüpük.“sevindirmek.“yemin ettirmek” (DLT I. 243.“seçmek” (DLT III 326.“gerçeği araştırmak” (DLT II. 182. memnun etmek” (KB 62.“hayvan otlatmak” (DLT I. 5627) < tat yıdı. KTer. 315) < emgek küçlen..“kondurmak” (DLT II. 25/29a2=3:200. KB 2423. KB 448. çekiştirmek” (DLT III. 343. 2397. 220) < baġ emle. 252) < küç +U-: Geçişsiz eylemler türetir: bayu. 294) < azuk “yiyecek” bulıtlan. gibi olmak” v. yönetmek” (DLT III..“tat vermek” (DLT III. +la-/+le-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türetir : adutla.“bulutlanmak” (DLT II. KB 75.

. 25/5a3=3:131... KB 295. 228) < savur. anlatmak” (KB 398.“gider gibi görünmek” (DLT II. II137. vd.2.. -msın-/-msin-: Eklendiği eyleme ‘benzer ve gibi olma’ anlamları katar: barımsın.. 34/38b1=37:141) < bas. 194) < kol... KTer.“basılmak.“yıkanmak. 6158.“hazırlanmak. mağlup edilmek” (DLT II..“bölüklere ayrılmak” (DLT II. 115) < tur. 179) < tam... 259) < tarıyemsin.“hissetmek” turuk. KB 443. 3287. KTer.“diriltmek” (DLT II. 34/48b2=38:7) < tileyun.“yazılmak” (DLT II.. 36/105a1=45:29) < bitituzlan.“yorulmak” ötgür.“basmak” bölük.“doymak” tirgür.) < adıregilmek “eğilmek” (KB 1055. 189. 176) < tod.KTer. 179. Edilgen eylemler: basık.) < alkbezen. KTer..“nefesi kesilmek. KB 81. 243) < tuzla-. KB 3951) < öç. Dönüşlü eylemler: adrıl.“bildirmek.. 85. 100. Edilgen eylemler: baġlan.“savrulmak” (DLT II. 166) . 256a1/=3:133) < anutbėril.“yazılmak” (KB 115. vd.. 225. KTer.“solmak” (DLT I..KB 3285. 116. KTer. vd. 259) < keltarımsın. KB 67. 226) < öt..“ayrılmak” (DLT I 247. KB 5928) < baġlabitin.“verilmek” (DLT II. KB 1075... 36/85b3=44:45) < sız.“bölmek” savruk.188.“dökülmek” (DLT II.. KTer. KB 4717. vd..“savurmak” -(X)l.. KB 3384. 6272. 216) < oñ. bitmek.“doyurmak” (DLT II. vd.“basılmak” (KB 2711. dilenmek.“mahvolmak.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 31 uktur. 29/26a3=9:35) < basbitil. 510. 118) < böl.“damlamak”. 258) < barkelimsin. 593.) < uk-. -ġIr-: Örneklerini sadece DLT’de tesbit ettiğimiz bu ekle türetilen sözcükler benzerlik bildiren eylemler yapar: kolġır.KTer. 1099..“geçirmek” (DLT I. KTer.“süslemek” sevin. 117) < sez. 80) < yıġ-. sevün-: KTer. KTer.. 37/3a1=46:33) < tir-(X)k-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: oŋuk. 29/22a1=9:29) < bėr. 1276.Edilgen ve dönüşlü çatılı eylemler türetir: anutul. 26/18b2=4:43) < KB yu-. KB 5705) < ar..“nefesi kesilmek” (DLT I. 36/32b3=42:48) tilen..“sezmek” (DLT II. 119.“gelir gibi yapmak” (DLT II.“geçmek” sızġur. 26/45a2=4:77) < biti.“istemek” kelgir.“ister gibi olmak” (DLT II. Ünite . KB 1232.“süslenmek” (DLT II 142..“yazmak” kesil.“damlar gibi olmak” (DLT II. öçük. 244. 33/68a2=35:8) < beze. KB 33. tükenmek” (KB 114. birikmek” (DLT II..“vermek” basıl.“erimek” todġur. 131. vd. 314... -ġUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arġur.. 192. istenmek” (DLT II. 2697.“sevinmek” (DLT I 12. 34/7a1=36:39) < egyıġıl.“kesilmek” (DLT I 339.“toplanmak” (DLT III. 404. sönmek” (DLT I. 129) < tök.“yer gibi görünmek” (DLT III.“tuzlanmak” (DLT II.“solmak” (DLT I..“aranmak. 175) sezik.“toplanmak. KTer.“bağlanmak” (DLT II 238. AH 315.. 109) < ye-(X)n-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: alkın.“durmak”. 196) < keltamġur.“yormak” (DLT I. 325b/=28:7. KTer. hazır hale getirilmek” (KTer.“eker gibi görünmek” (DLT II.. boy abdesti almak” (DLT II.“(yağ) eritmek” (DLT II. KTer.“gelir gibi görünmek” (DLT II. vd. 26/54b3=4:89 < kestökül.“dökmek”.

. Geçişli eylemler: kadır. KTer.. 674.“vurmak” -(X)ş-: İştaş çatılı eylemler türetir: açış. KTer.“döndürmek. KTer.“yürümek”. AH 169. 3329) < yilgü. 242. 384. beraber yapmak” (DLT I. KTer. 75) < süçi. 191. 2671. KB 2615. pak” (KB 727. -(X)t-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arıt. yoldan çıkmak” barkın “yolcu” (DLT I 440. yolu şaşırmak. KB 30/91a3=16:111) < ur-.“kesmek” turġak “kapıcı. 208.“kucaklaşmak” (DLT II.“bilişmek. 98) < aġrı.“azıtmak. KB 2726. KTer. 192. basık-: KB 3346.“tatlılaşmak” (DLT II. temize çıkarmak.. 228. 28/41b3=7:165) < katkeçig “köprü.“kurumak” süçir. 2536) < tur-(X)gçı: Eylemin gösterdiği hareketi yapan eyleyici adları türetir: bitigçi “yazıcı” (KB 2494.“azmak... KTer. yoldan çıkarmak” (DLT I. 119) < or.. KB 4305. 227) < tutursuk.“saldırıya uğramak. zeki” (DLT I. 831. çok” (KB 478. KB 2115. 2803) < albilsik. KB 158. Kuran-ı Kerim” (DLT I. 26/24a1=4:49) < arıazıt. basılmak” (DLT II.4845) < saçuzat..“yazmak” katıġ “katı.“birlikte almak.“genişletmek” (KB 6274) < kėŋü-sIk-: Edilgen eylemler türetir: alsık. 242) < sorsatıġçı “satıcı. 3757. -gAk: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir: orġak “orak” (DLT I.) < keç-gA: Eylemin gösterdiği hareketi yapanı gösteren adlar ve nesneler türetir: bilge “bilgili.. KB 2289. vd. 2293. -gXn: Sıfat türünde sözcükler türetir: azġın “azgın. vd.. KTer. 29/53b3=9:74) saçıt.“vuruşmak. karşı koymak” (KB 6274) < kadıkėŋür. azılı” (KB 2311) < az.. tanışmak” (DLT II.. KB 3292) < kuç. 107..32 XI-XIII. heyecanlanmak’. 4727. soyulmak.“ağrımak” arıġ “temiz. KB 679) < ur. günahtan arıtmak” (DLT I. KB 491. KB 27. tüccar” (KB 2801.“bilinmek” (DLT I. 188. 37/64a=49:13) < bilkuçuş.. 493.. 180) < açalış. 77) < kurı. 542. 811. 92. aġrıġ “ağrı” (DLT I. 38/35b1=60:2) < uza-. Eylemden Ad Türeten Ekler -(X)g: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir..“saçtırmak” (DLT II... 3344. 209. 4421.) < albiliş. 208. 390. 299. savaşmak” (DLT I 20. 428.“birlikte açmak” (DLT I.“alınmak. vd.“kucaklamak” uruş.“çırpınmak” (KB 74. 174. KTer...“temizletmek.“dövülmek” (DLT I. geçit” (DLT I. 34/38b1=37:141) < bastutsuk. 151.. 2994. 5145.“kurumaya başlamak” (DLT II. 964) < kısyorıġa “rahvan giden at” (DLT III. vd. sert. 243.. KB 817.“uzatmak” (DLT I.. 28/78a2=8:26) < arıbitig “kitap. AH 111. 21) < bilbassık. KB 2396.) < az.‘çırpınmak.. KTer..“yoldan sapmak” bayut. 28/44a1=7:169) < biti. KB 249. vd. 228. KB 1428) < yorı. 4326) < bar- .. nöbetçi” (KB 608. elindekini kaybetmek” (DLT I.) < bitisoruġçı “sorucu” (DLT III.“tatlılanmak” yilgür..“zenginleştirmek” (DLT II 325. Yüzyıllar Türk Dili -Ir-(I): Geçişsiz ve geçişli eylemler türetir: kurır.“yakalanmak” (DLT II. 27/50b3=5:44) < bilkısġa “kısa” (KB 348.) < sat-.

3549. borç” (DLT I.. KB 2149. AH 168. K 275. DLT I 133) < um-(X)ndI: Eylemlerden sıfat ve ad türünde sözcükler türetir: akındı “akan (su)” (DLT 1 140) < akekindi “ekilen (tohum)” (DLT I. DLT I 404 < keltügün “düğüm” (DLT I 400. …. KTer.“doymak”. KB 37/73a3=50:16) < *tam-mur < tam. 808 . KTer. süzülmüş. 49. 283) < yakış-. 186..) < yaġ-Xn: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcük türetir: akın “akın. 175) < kaytapuzġuk “bilmece” (DLT I. 37/76b3=50:29) < kıl-ġUk: Az sayıda örnekte görülen bu ekle türetilmiş sözcüklerden birkaçı şunlardır: kayġuk “kayık” (DLT III. 691. KTer.) < açartuk “fazla. korkma” (DLT II. 2972) ~ umunç (KB 1364.. 2013.duru. 385. 3664. -(X)m: Eylemlerden soyut ve somut adlar türetir: alım “alacak. KB 150.. DLT I 132) < ögurunç “rüşvet” (DLT III. -ġUçI: Eylemden sıfat ve işi yapını gösteren adlar türetir: alġuçı “alıcı” (KB 2425. KB 2442. öfkelenmek” egri “eğri” (DLT I 127.) < baremlegüçi “tedavi eden.. 26/50a2=4:83) < korkögünç “övünç.. ..“buldurmak” -I: Eylemden nesne ve özne adları türetir: buşı “hiddetli.. KB 1160. KTer. 37/89a1=51:29: ‘kısır’) < tüg. 365.“hiddetlenmek... umınç “ümit” (KB 2812. 140) < ekögündi “övülen(kişi)” (DLT I 449) < ögüdründi “seçilmiş (şey) “(DLT I 145. vd. 850 . KB 171. KB 2598. 502) < tapuz. 3041. 1521…) < süz-. 36/21a3=42:28. 1592. 6154.. KTer.) < berkedim “giyecek. 152.. sinirli. …) < artbedük “büyük” (DLT I.. 33/35b1=34:13) < bedüsüzük “süzük. 409. elbise” (KB 2280.2. övünme” (KB 2292. 806.. 449. 2804. kaçan” (KB 1858) < kaçuçuġlıġ “uçan” (KB 1858) < uçyadıġlıġ “yayılı” (DLT III.. 33/37b3=34:16) < akkelin “gelin” (494.. 2380. nabız” (DLT I 362. 3345) < tut-.“parlamak” -(X)nç: Eylemden soyut adlar türetir: korkunç “korku..) < egiryakşı “güzel. vd. temiz” (KB 973. KB 250.. KB 1057. vd. -(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir: açuk “açık” (KB 500. iyi” (DLT III. 3540.. 32. ziyade” (DLT I 99. ) < albėrim “borç” (DLT I.. 1084. KTer.‘çatmak. Ünite .. -mUr: Az sayıda sözcük türetmiştir: tamur “damar.‘damlamak’ yaġmur “yağmur” (DLT III. KTer.) < ur-. . 75. KB 2834.. 297) < kedtodum “doyum” (KB 4587) < tod.“yaymak”. kızmak.) < alatġuçı “atan. 550. DLT III 85) < yal...Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 33 tutġun “esir” (DLT I 438. 38/92a2=66:5. 342. KB 58.) < buş. vd.. KB 309... 34/64b3=15:43. 2443.... atıcı” (AH 159) < atbarġuçı “giden” (DLT II.) < üdür- .. 2579. sel” (DLT I 77. iyileştiren” (KB 3873) < emleküç kılġuçı “zulmeden” (KTer.. vd. -(X)glXg: Sıfat türünde sözcükler türetir: kaçıġlıġ “kaçkın. 3338.. vd. KB 804. KB 373. 54. hırçın” (KB 334. bağlamak’ yalın “alev” (KB 1415. 38.) < yad. KB 309.

-(U)t: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: basut “yardım. vd. 29/59a1=9:82. kötü... değersiz. beğenmemek. 623. geçit” (KB 3665. 497.. KB 2086) < çökkedüt “giyecek.“yermek. 28. masraf ” (KB 1316.34 XI-XIII. 1325) < çıkkeçiş “geçme. Yüzyıllar Türk Dili süpründi “süprüntü” (DLT I 493) < süpüryėrindi “iğrenç.. bayağı” (KB 5327) < yėr. vd.. gider... AH 327..) < bilçıkış “son. alçak. arka” (KB 419... 3482. DLT I 369) < keçkėŋeş “görüşme.. danışma” (DLT III 365.. 1267. hilat” (KB 1766) < kedyanut “karşılık.. 4 .. vd.) < yan.) < basçöküt “kısa. cevap” (DLT III. kısalık. çıkış. KTer. –(X)ş: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: aġış “yükseliş” (DLT I 61) < aġbiliş “biliş” (DLT I. cücelik” (DLT I 356.) < kėñeukuş “akıl. KB 3475. 367. Karahanlı Türkçesindeki yapım eklerinden hangilerinin Türkçede yaşadığını örneklerle karşılaştırma yaparak belirleyiniz. 154. bitiş. KB 492.. 6076. 47) < uk-.“dönmek”. 151.. anlayış” (KB 150. 374. KB 538.AH 22.

+dak. –(X)ş.3279. III-33). közi (DLT I-157. +er.(KB 2542). boynı (DLT II233). -U ulaç eki: al-u bėr. +la/+le.... tirgür. +lXg.85. bėr-. -(X)k.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 35 Özet 1 Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını öğrenmek Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ ünlüsüyle birlikte 9 ünlü bulunmaktadır. turuġlı. bildügini (KTer. körmiş (KB 2367. ya hep düz ünlüyle ya da hep yuvarlak ünlüyle kullanılmaktadırlar. -ġIr. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. yoldın (KTer. KTer. 211. -ĠUr. 34/44b2=37:173). 29/11b2=9:16). -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. +sıġ. +(X)k-. -(X)ndI. +sXz Addan Eylem Yapan Ekler: +A-. Ünite . -sUn. +(a)ġu(n)/+(e)gü(n).2. -ġUçI. 31/88a1=20:114). ikegü. biltür-. tė-. yėr. 3386).. -(X)tEylemden Ad Yapan Ekler: -(X)g. İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. kuşnı (DLT I-253. -msın-/msin-. köŋüldin (KB 1265. +ġaç.. AH 107).(KB 4717). ėl. +l. 27/40b1=5:31). +ġır-. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan eklerden kimileri de şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). DLT III-125).. bilsü (AH 80). 4826). -(X)nç. köŋüli (KB 53. -ġUk.eylemden eylem yapan ek: bildür. 3182. ėki. korkuġlı (KTer. yėl.eylemden eylem yapan ek: arġur. 28/3b3=7:102). 4808. +gey. -gXn.. +I-. +(s)I 3... -I. +lAġ. barsun (DLT II-64).‘yormak. Uyum dışı olan bu ekler. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. 28/69b1=8:11). kıldur. +ak/+ek. +daş/+deş. +k. -(X)ş-. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). +(A)r-. AH 255). 5692). 4434. -gA. 38/542=62:9). DLT II-243). +lXk. zayıflatmak’ (KB 5705). 2 Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabilmek Addan Ad Yapan Ekler: +aġu/+egü. -(U)t . +ça/+çe. +DA-. 2882... -Xn. II-115. +nI belirtme durumu eki: köŋülni (KB 1551. +ġar-. 3212b1=28:18). 6086). bolġıl (KB 26…. +çIl. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). indür.. +çı/+çi. -sU. . -(X)k-. 6191. -DUr..(KB 398. II-359). boġulmış (KTer. kalsunı (KB 5607.. -gAk. AH 78). +DI belirli geçmiş zaman 3. yazuktın (KB 1329.. +la-/+le-.. 27/16a1=5:3). -Ir-(I). Bu eklerden bazıları şunlardır: +AĠU: biregü.. -sUnI 3. -sIk-. sütdin (KTer.(KB 6153). bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88). AH 233. 5655. DLT I-64). +DAm. -DUr-. tekil kişi: boldı (KB 4. +ç. +ġıl/+gil. -gıl/-gil 2. +kına. +UEylemden Eylem Yapan Ekler: -ar-/-er-. 134.(KB 4095). 37/12b1=47:15). Önlük-Artlık uyumunun tam olduğunu gördüğümüz bu dönemde düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen ekler bulunmaktadır. -ġUr-.. -(X)l-. barġu. bakın-u tur. -mUr.(KTer. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381. 6563.. -(X)n-. -ĠU: açġu. -(X)glXg. AH 185). barġum. kündin (KTer. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. +aç/+eç. boġuldı (DLT II-131). +kıya/+kiye. -(X)gçı. +(A)d-. -(X)m. +lAn-. .113.

yaşamak 6. Orhon Türkçesinde bulunan palatal n (ny) sesinin. k > g değişimi c. Aşağıdaki dizelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük yoktur? a. Karahanlı Türkçesinde /v/’ye değişmesi c. k ~ h 5. ŋ/ bulunması durumunda /m/ye değişmesi. agrıg d. e. butık d. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. b > v değişimi d. Orhon Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesinin. Aşağıdakilerden hangisi eylemden eylem yapım eki almamıştır? a. körügli ne barmu yigü içgü aş b. yeşermek d. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. göz yaşı akmak b. k ~ g b. Karahanlı Türkçesinde /d/’ye değişmesi b. Karahanlı Türkçesinde bulunmaması. tatıc. alkınb. urunç c. ŋ > m değişimi b. tünee. t > d değişimi 3. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi addan ad yapım ekiyle türetilmiştir? a. d ~ y d. okıglı kişiniñ sevinsün canı d. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerinden biri değildir? a. turuk8. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eylemden ad yapım ekiyle kurulmamıştır? a. Türkiye Türkçesindeki “mahvolmak. ugan → “muktedir” d. d.36 XI-XIII. yaşlanmak c. aldac. yagmur 10. bitmek. Karahanlı Türkçesinde hangi ünsüzler arasında nöbetleşme yoktur? a. basıke. alguçı b. Orhon Türkçesindeki söz içi ve sonu /d/ sesinin. tüş → “düş” c. v > v değişimi e.sözcüğünün anlamı doğru olarak verilmiştir? a. kuçuş- . basut b. yarag körse hacib ötünse sözüm c. Orhon Türkçesindeki söz başı /b/ sesinin. 2. ŋ ~ n c. bulıt hedye kılsa uşak katreni e. Karahanlı Türkçesinde /g/’ye değişmesi. Aşağıdakilerin hangisinde yaşar. Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüktür? a. bu beglik köki ol könilik yolı 4. Karahanlı Türkçesinde içinde genizsil /n. kėŋeş e. yaşatmak e. barımsınb. keçe → “gece” b. ögündi 7. bitid. tükenmek” sözcüğünün Karahanlı Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. todġurd. bagırdak c. yagı → düşman 9. kök → “mavi” e. Orhon Türkçesindeki ön ünlülü sözcüklerin başındaki /k/ sesinin. z ~ s e. tutsuke.

vd. açur-. bilmes sizler.> KT kod. kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz. ked ~ ked /d/ > /d/ değişimi: ET adak > KT adak. bulıt.~ körküt-. köz+i. -uma-/-üme. kün+din.T ebir. Karahanlı Türkçesinde düz ünlülerden sonra düz. vd. körkit. tegmes. m. Yanıtınız yanlış ise “Addan Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz./ -d değişimi: Karahanlı Türkçesinde /d/ sesinin./ -d ~ -d. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 37 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.> KT sevin-. b 4. c 10. OrhT. sız-ġur-. p. Karahanlı Türkçesinde de az sayıda örnekte ikili biçimde görülmektedir: avuçġa ~ avıçġa. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. buŋ > KT muŋ. Ulaç eki almış bir eylem. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. c 2. kamuġ. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) ünlülerde değişim yoktur. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı. vd. u. kıl-dur-. azuk.> Uyg. buyan > KT muyan. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. soġık ~ soġuk.> adır-. dal (d).gibi Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır: bulıt ~ bulut. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu değişimler kısaca şöyledir: -b-.2.değişimi: Sözbaşındaki /b/ sesi. bol-dı.biçimini alır: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz. -d.~ unut-. -z ~ -s değişimi: Bu değişim. Yanıtınız yanlış ise “Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. beŋgü > KT meŋgü. sevin. al-su.~ koy/ŋ/ ~ /m/ değişimi: ahsuŋ ~ ahsum. Uyg. vd. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. vd. OrhT sebin. al-ġuçı. zel (d) bazen de ye /y/ ile yazıldığı görülür: /d/ ~ /d/ değişimi: bod ~ bod. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aç+ġu. a 9.vd. olumsuzda ise. evrül.yardımcı eylemiyle birleşip büzülerek olumluda u-. kudruk ~ kudruk. dolanmak’ > Uyg. yalŋuz ~ yalŋus. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcüklerden kimileri şunlardır: adruk. kedim ~ keyim. b 7. OrhT eb > Uyg. c 6.‘çevirmek. altun. bol-ġıl. kuş+nı. -b > -v-. a 5. körmiş. ET adır. Orhon Türkçesi ve Uygur Türkçesinde uyumsuz olan sözcükler bu dönemde de aynı biçimde devam etmektedir. -v değişimi: Orh.~ min. mün. b Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. geniş zamanın olumsuzunda ve nadiren de kimi sözcüklerde görülür: kögüz ~ kögüs. Yanıtınız yanlış ise “Addan Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. evir./d/ ~ /y/ değişimi: kadın ~ kayın. a 8. kuduġ ~ kuduġ. . çık-sun. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Türkçesinden beri devam edegelen bu uyumdaki kurallar Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. meŋgü ~ mengü b. ET kod. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kod.~ evril-. artuk. Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyerek hep yuvarlak ya da hap düz ünlülü ekler de bulunmaktadır: bir+egü. sözcüğün içindeki /n/ ve /ŋ/ seslerinin etkisiyle gerileyici benzeşme yoluyla /m/’ye değişir: OrhT. Ünite . kılmas sizler. d 3. körmes. unıt. iŋir ~ imir /ŋ/ ~ /n/ değişimi: erŋek ~ ernek.> m. Sıra Sizde 3 Orhon ve Uygur Türkçesindeki ünsüzlerin bazıları Karahanlı Türkçesinde değişmiştir. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. meŋzet-ü.> KT evür-. ev > KT ev. kör-di. sıŋuk ~ sınuk.

yadıġlıġ “yayılı” < yad. 8.“zenginleşmek. elbise” < ked-. 2. anlayış. daldır-.“ilaçlamak” < em “ilâç”. kana-. keçig “köprü. taşıt. sevil-. ölümcül. -(U)t: KT basut “yardım. -gXn: KT azġın “azgın. görül-. yolu şaşırmak. uktur. TT başlat-. TT canlı. TT: anaç. katı. TT eğri. hasta”. ayrıntı. yanut “karşılık. < sarıġ “sarı”. Ortak yapım ekleri ve sözcükler şunlardır: Addan Ad Türeten Ekler 1. igçil “hastalıklı. yolak “küçük yol”. TT gider-. TT başlık. -(X)nç: KT korkunç “korku. kısġa “kısa” < kıs-. ziyade” < art-. bėrim “borç” < bėr-.38 XI-XIII. 6. -gA: KT bilge “bilgili. döğüş-.“yazmak”. yoldaş. TT azgın. Eylemden Eylem Türeten Ekler 1. günahtan arıtmak” < arı-. yöntem. yeşer.“sararmak”. dilenmek. kızıl “kızıl” < *kız “kırmızı”. dolu. yoldan çıkmak”. azıt. dalga 3. +DAm: KT erdem “erdem. 5. +daş/+deş: KT: kadaş. bağlan-. bencil. sevin-. yeşil. +lXg: KT adaklıġ “ayaklı” < adak. büyük. sunuş. 11. +I-: KT tatı. TT morar-. aldatıcı”. bence. güçlen-. TT ayık-. gider. 4. birik5. TT ağrı. -(X)g: KT aġrıġ “ağrı” < aġrı. köŋülsüz “gönülsüz. –(X)ş: KT aġış “yükseliş” < aġ-. murdar” < arıġ. TT yağmur 10. urunç “rüşvet” < ur-. oyna2. gözsüz Addan Eylem Türeten Ekler 1. TT akın.< çök-. alış.‘damlamak’.“azmak. soruġçı “sorucu” < sor-. okluk”. sevinç. ayaklı.“solmak” < oñ. görük- 4. yazıcı (Türkiye Türkçesinde ek başındaki /g/ sesi düşmüştür. -(X)ş-: KT açış. -mUr: KT tamur “damar. darlan-. TT alıcı. güçlü. öli. çıkış “son. -Xn: KT akın “akın. kuru (ekin sonundaki ünsüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür). bilgin. gözle-. yaşça.< yaş “taze” 3.“bölmek”. berki -. satıcı. ekin. artuk “fazla. ekindi “ekilen (tohum)” < ek-. -Ir-(I): KT süçir. TT basılı. +(A)r-: KT karar. tutuş 14. karındaş “kardeş”. 6.“temizletmek. sinirli. doğrula-. +sXz: KT arıġsız “kirli. aldır-. sarġar. tügün “düğüm” < tüg. TT ayrıl-. onar. yığıntı 13. yayılı (Türkiye Türkçesinde ekteki /g/ sesi düşmüştür).“zahmet çekmek” < emgek. süslen6. azılı” < az.“tatlılanmak”. vurul5.“hiddetlenmek. TT buluş-. TT bakın-. 6.“birlikte almak.‘çatmak. TT alım. TT kızıl.“mahvolmak. oktam “ok atımı. istenmek” < tile-. oğlak. yazı 7.“tuzlamak” < tuz.“ağrımak”. +er: KT birer. +A-: KT aşa. +çı/+çi: KT: aġıçı “hazinedar”. giyim. -I: KT buşı “hiddetli. -(X)l-: KT adrıl. TT bayı.“nemlenmek” < öl “nem”. zorla”. işçi. +çIl: KT: yaġmurçıl “yağmurlu yer”. 2.“and içmek” < and. 7.“ortadan kaldırmak” < kėt-. zalim” < küç. kėter. yerdeş “hemşehri”. +ç. tuza. beraber yapmak” < al-. +ak/+ek: KT başak “okun temreni”.“birlikte açmak” < aç-. +k. geçit” < keç-. TT akıntı.“aranmak. +ça/+çe: KT: barça. tükenmek” < alk-. -(X)k: KT açuk “açık” < aç-. temize çıkarmak.“azıtmak. sevdir-. anlatmak” < uk-. kedim “giyecek. korkma” < kork-. mobilyacı.“ayrılmak” < adır-.“benzemek” < meñiz “yüz”. alçı “hilekar.“tat vermek” < tat. bağlamak’.“avuçlamak” < adut “avuç”. -(X)t-: KT arıt.“bildirmek. pis. egri “eğri” < egir-. iyilik 12. kazı. üdründi “seçilmiş (şey) < üdür-. yaşıl “yeşil” < *yāş “taze. -DUr-: KT açtur. emgeksiz “zahmetsiz” < emgek “zahmet”.“solmak”. sevin-. +(X)k-: KT andık. TT avla-. eğlendir-. tuttur3. TT: dişçi. ardıl 10. kėŋeş “görüşme. yaġmur “yağmur” < yaġ-. tüccar” < sat-. 2.“bölüklere ayrılmak” < böl. -ar-/-er-: KT çöker.“kararmak” < kara. beşer. gönülsüz. neçe. emle.“azımsamak”. TT bilge. gündem. bitiş. barkın “yolcu” < bar-. Eylemden Ad Türeten Ekler 1. meslekdaş. yoldan çıkarmak” < az. yazım 9. turuk. 3. TT açık. fazilet”. TT acık-. hırçın”< buş. tutkun (Türkiye Türkçesinde ek ünsüz uyumuna uyar) 5. birik-. -(X)glXg: KT kaçıġlıġ “kaçkın. TT erdem. asıġlıġ “faydalı” < asıġ “fayda”. bulanık 8. emgeklen.“yoldan sapmak”. TT korkunç. gözük-. -(X)n-: KT alkın. gözlük. kısrak. bölük. sevim. elsiz. TT birer. cevap” < yan. +la-/+le-: KT adutla.“tatlılaşmak” < süçi. topaç. TT alış-veriş. öfkelenmek”.“yemek yemek” < aş. yığın 11. başla-. temizlet-. TT: kardeşçe. oynat-. danışma” < kėñe“danışmak”. bilinç 12. kaçan” < kaç-. begeç.“yazılmak” < biti. TT dertlen-. TT başak. TT: insancıl.“dönmek”. -(X)m: KT alım “alacak.< tur“durmak”. borç” < al-. -(X)k-: KT oŋuk. masraf ”. bėril-. çıkış. sel”. bitmek. 8. TT kanıt. 4. kelin “gelin”. akım. meñze. +lAn-: KT azlan.“açtırmak”. küçlüg “zorba. yanıt . +lXk: KT aşlık “aşevi” < aş. kızmak. +l: KT başıl “beyaz tepeli”. arka” < bas-. zeki”. kesil-. başla-. nabız” < *tam-mur < tam. satıġçı “satıcı. miŋer “biner”. TT açtır-. bedük “büyük” < bedü-. ataç. görücü. artık. ayakkabıcı. Yüzyıllar Türk Dili Sıra Sizde 4 Karahanlı Türkçesinde yer alan yapım eklerinin çoğu Türkçede de kullanılmaktadır. kėŋür“genişletmek < kėŋü7. bölge. TT adsız. +aç/+eç: KT: anaç. 9. bilgili (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki /g/ sesi düşmüştür). ataç. -(X)ndI: KT akındı “akan (su)” < ak-. eliglik “eldiven” < elig . TT benze-. şaşkın. bitil. kısrak “kısrak” < kısır. 4. tilen.“yaymak”. görüş-. gelin. -(X)gçı: KT bitigçi “yazıcı” < biti-. TT kardeş < karındaş. görüş. biliş “biliş”.

Ankara 2004. Tıpkıbasım III. Mehmet Akalın). Karahanlı Türkçesi Grameri. Harvard University. Wiesbaden 1991. 5 . (Çev. Ankara 2004. Viyana Nüshası. Old Turkic Word Formation. Gerard. IV. Endeks. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. pp.2. TDK. Ankara 2004. İstanbul 1943. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Reşit Rahmeti. Part 2 1984. Ünite . A Functional Approach to the Lexicon. TDK. Kutadgu Bilig. Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Oxford 1972. XLVII. Aysu. Ankara 1979(Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Necmettin. ------------. James Kelly. Yayımlanmamış Doktora Tezi. A Grammar of Old Turkic. II. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Marcel. Ankara 1943 Brockelmann. Robert. Kök. Leiden 1954. Kutadgu Bilig. Ankara 1979. Arat.. ------------. I. -----------. Atabetü’l-Hakayık. Tıpkıbasım III. Ünlü. s. Suat. 141-182. Ankara 2004.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 39 Yararlanılan Kaynaklar Ata. University of London. Kutadgu Bilig. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Carl. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). I-II. Erdal. Vol. “The Turkish Yarkand Dokuments”. Vol. Divanü Lugati-it-Türk. Tıpkıbasım I.. Edib Ahmed b. Kutadgu Bilig. İstanbul 1943 Mansuroğlu. İstanbul 1942. Metin. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Dankoff. Leiden-Boston 2004. Fergana Nüshası. 1982. Compendium of the Turkic Dialects I. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Clauson.Analitik Dizin.) Atalay. Ankara 1992. III. TDK. Ankara 1943. Mecdut. TDK yay. Leiden-Boston 2004. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. TDK Yayınları. Ankara 2003. TDK yay. Abdullah. Tarihi Türk Şiveleri. “Karahanlıca”. 260-301 Hacıeminoğlu. Mahmud Yügneki. ------------. s. Mısır Nüshası. Giriş-Metin-İnceme. Besim.

Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç . Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Bütün sayı sözcüklerini kavrayacak.3 Amaçlarımız XI-XIII. Anahtar Kavramlar • • • • • • Çokluk ekleri İyelik ekleri İsim Durum Ekleri Asıl Sayılar Sıra Sayıları Topluluk Sayıları • • • • • Kişi Zamirleri İşaret Zamirleri Zarf Sontakı Bağlaç İçindekiler • • • • • İSİM ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ZARFLAR SONTAKILAR BAĞLAÇLAR XI-XIII. Zamir türlerini ayırtedebilecek. İsim çekim eklerini tanıyacak. Sontakıları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek.

. AH 89. közleri+ŋiz “gözleriniz”(KTer. II 311. 1. 90) Og(u)l+an “oğullar” (KB 462.). bütünü” (KB 5945).. 111. öz+ümiz “özümüz. 3.. at+ımız “atımız” (DLT 328).. köŋül+ler “gönüller” (KB 6484). köz+üm “gözüm” (DLT I 46. 31/11b3=19:28).) idi+m “Tanrım” (KB 5. 1184. şüpheniz” (KTer. yaġuk+lar ‘yakınlar.. söz+üŋ “sözün” (AH 430). 1166. 1589.. at+laka “atlara”. ölüg+ler “ölüler” (KB 4512). köŋ(ü)l+i “gönlü”(KTer.. babası” (DLT. 222. KB 1166. sezinçi+ŋiz “zannınız. 29/4b1=8:44) DLT’de bir yerde geçen kan+ıġ “(senin) kanın” sözcüğünde iyelik ekini +g biçiminde buluruz. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. 1552. köŋ(ü)l+üŋ “gönlün”(KB 1109). Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir. barça+sı “hepsi. köz+ler (DLT I 105). Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. 5841) 2. küç+i “gücü” (DLT II 13).. kuş+uŋ “kuşun”(KB 6368). 26/10a3=4:135) DLT’de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara” (DLT II 54). İyelik ekleri şunlardır: 1. 37/58b1=49:7). baban” (KB 651. DLT I 208) İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri... Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam.. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”(KTer. babam” (DLT III 212. KTer. Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç İSİM İsim Çekim Ekleri Çokluk Ekleri +lAr Orhon Türkçesinden beri ençok kullanılan çokluk eki +lar/+ler’dir. 24. 2. hısım. kendimiz” (KB 4909.). +An Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek. baş+lar (DLT I 397).. . 34/27a3=37:87). DLT I 85.. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” (KB 4913). Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür: Er+en “adamlar” (KB 234. akrabalar’ (KTer. ıt+laka “itlere” (DLT I 483). 462. KB 110.. 32/7b3=16:78)..). KB 663. söz+i “sözü”(AH 125)..

söz+üg “sözü”(AH 151. ay+nı “ayı” (KTer. aş+ka “aşa” (DLT I 227). +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır. söz+niŋ “sözün”(AH 488).). Belirtme Durumu (Yükleme.. Compendium of Turkic Dialect I.. av+ka “ava” (DLT I. gibi. 185. 67). 5686. vd. 175. başı+n “başını” (DLT II24). KB 1551. 3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3. Part 2 1984. köŋül+ni “gönülü” (DLT II 243. kişi+niŋ “kişinin” (DLT I 44. Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır.).. begnig) rastlandığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. +lArI(n+): 3.. künüg (künnüg ?) “günün” kölnig “gölün” 308:16V.). ABC 465). kaz+ka (DLT II. 181)~ kaz+ġa “kaza” (DLT I 254) . 453:16. köŋül+ke “gönüle” (KB 11). 264 3. XLVII. 5021. 2510. tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır: adı+n “adını” (KB 2554). köŋlüm+i “gönlümü” (KB 47. 175.) 2) +nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki.. meŋiziŋ+i “benzini”(KB 4455.). Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT’de +nIg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. evi+n “evini” (DLT I 283. 93). s. ataŋ+nı “babanı” (K 1569). 28/40a2=7:163) Baş “baş” sözcüğünü iyelik ekleriyle çekimleyiniz. ek almaz. bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır: baş+ı “başı”(KB 2420. Vol. Tamlayan Durumu (İlgi. 4... 1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı.). Yönelme Durumu (Verme. sözi+ni “sözünü KB 2504.. Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri’nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları” (DLT I 248). 2876. 152). yagı+nıŋ “düşmanın” (KB 2329. Marcel Erdal’ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki. iş+i “işi”(KB 2777). Yüzyıllar Türk Dili 3. evleri+n “evlerini” (DLT I 231) 4) +ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek.).. 2. Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır.. 30/90a1=16:108.. Karahanlı Türkçesi’nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır. 385). 221:12 V.. yemeği” (DLT I. Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır. at+ka “ata” (DLT I 35.). kitab+ı “kitabı” (AH B 77. 6229).. söz+ni “sözü” (KB 153. 3182). KB 163. yalŋuk+uŋ “insanın” (DLT III. 34/7a3=36:40). Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde gelmiş örneklerinin sayısı azdır. ölüm+nüŋ “ölümün” (KB 1476. Çoğul Kişi: +(s)I(n+).). at+ıġ ‘atı’ (KB 2401) kişi+g “kişiyi”(KB 163. 6068). 81). 1 İsim Durum Ekleri 1. iş+leri “işleri” (KTer. Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. kim+iŋ “kimin” (DLT I 440)... kün+leri “günleri” (KTer. Compendium of Turkic Dialect I. 53.42 XI-XIII. 343.. s. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge’dir. Bu çalışmada ayrıca Yarkend’de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de –g’li biçimlere (yernig. University of London. Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır. 67): kimnig “kimin”(182:14) V. kul+nuŋ “kulun” (KB 1919. Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır: ‘The Turkish Yarkand Dokuments’.. 2113).. 6206).. 550:8 V. ünsüzlerden sonra da çoğunlukla +(n)Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz: ana+nıŋ “annenin” (KB 5158). s. az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır. 209..

işim+e “işime”. 145.). 38/31a2=59:22) 6. 366). b) yön bidirir ve ‘tarafından’ anlamı katar: solça kel. 159).). a) kadar. c) Bütünün parçasını gösterir: miŋindä bir “binde bir” (AH 204). kut+un tiril. az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır: a) Ayrılma. özi+ŋe “özüne” (KTer. terk ödün kel. Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır. başı+ŋa “başına” (DLT II 233. zorbalıkla’ (KTer. 7.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392) c) kança. 5802). 27/27b1=5:12).. yol+da “yolda” (KTer. (çıkmak)” (DLT I I 234). babasına” (DLT II 120.“gözle bakışmak” (DLT I 183). yay+ġaru “bahara doğru” (DLT III.“mutlulukla yaşamak” (KB 1251. 8. anıŋda öndin “ondan önce” (KTer.. yol+dın “yoldan” (DLT I 78).“gönlünün istediği gibi yürümek” (KB 5276).“(bir şeyi)mümkün olduğu kadar çok yapmak” (DLT I 44). at+tan “attan” (DLT I 94. tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” (KTer.. 23/2b1=27:92). farklı eylemlerle ve farklı yapılarda 40 defa). +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür: közüm+e “gözüme” (DLT I 172).). . kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur. +ŋa/+ŋe biçimindedir: atası+ŋa “atasına. 4. d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka” (DLT III 151:19). özüm+ke “özüme” (KB 1175). aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle. köŋülçe yorı. 285). İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır: meniŋde basa “benden sonra” (KB 1092. ve 2. 178). Vasıta Durumu (Araç. 278).. 5. Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki. yazukta tıdın. Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki. katılmazda aşnu “katılmadan. tilin+din “dilinden” (AH 142. 27/53b1=5:48).. bu künde naru “bu günden itibaren” (KB 4849).“girmiş gibi olmak” (DLT I 251).. gibi.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). ölümde basa “ölümden sonra” (KB 5416).“dilden çıkmak” (DLT III 161). kış+ın “kışın” (DLT III. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. vb. seniŋde adın “senden başka” (KB 1151).. çıkma ve menşe ifade eder : yerde kop.3. 29/39a1=9:53).Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 43 1. Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tin’dir: cān+dın “candan” (KB 1115). Ünite . 3150. oŋça kel.). b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın” (DLT I. baş+ta “başta”. Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur: a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru” (DLT II 83). Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır. kadaşıŋ+a “kardeşine” (KB 4976). 3. 146). kapuġ+da “kapıda” (KB 595. köz+den “gözden” (DLT III. Bulunma Durumu (Kalma. Teŋri+gerü “Tanrıya doğru” (DLT III 251). yıġaç+dın “ağaçtan” (KTer. 234. b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü” (KB 5319). göre: uġança telim kıl. kapuġ+dın “kapıdan” (KB 5967).“yerden kopmak. kirmişçe bol. 1413. tılda çık. Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104). 32/21a1=28:30). 439. küç+ün “zorla. işi+ŋe “işine” (KB 430.“hemen gelmek” (KB 5408). kızda kızrak “kıttan daha kıt” (AH 444)..“elle göstermek” (DLT I 82). vb.“günahtan sıyrılmak” (KB 1380). kelmişiŋde berü “geldiğinden beri” (KB 3364). bir kez). şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı” (KB 4768). DLT’de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır: yèr+den “yerden” (DLT I 525). dönüşten önce” (KB 1304). Ayrılma Durumu (Çıkma. Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)n’dir: a) aracıyla. köz+ün bakış. seniŋde oza “senden önce” (KB 1236). yaşı+ŋa “yaşına” (KB 440.

. 2 Yigirme sayısıyla ilgili tek veri DLT’de geçmektedir. bėşinç “beşinci” (DLT III 449).. KTer. ellig... iç+re “içeriye. AH 5.. ėv “ev” sözcüğünü Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle çekimleyiniz.). kırk.. Bu asıl sayıların dışında seksen ve doksan sayıları için Kaşgarlı Mahmud’un eserinde şu bilgiler verilir: “seksün: seksen. siler+niŋ (KTer.. 373). Karahanlı Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir: Bir... 25&14b2=3:147. 87. yigirme. 3099.. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. 113). tapa+ru “-a/-e doğru” (KB 521. anlar/olar Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ men+iŋ (DLT I 26.. 25/18a3=3:154. KTr.. 25/1a2=3:19). miŋ “bin”.. 37/57b3=49:7) anlar+nıŋ (KTer.KB 39. üç..). ėkinçi “ikinci” (KB 788). biz+niŋ (DLT I 46) siz+iŋ (DLT I 376.. bėş.. III 370. Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”.. AH 8..).) biz+ni (DLT I 94.. Dokuz kere on demektir.) seni (DLT I 36... yėti ~ yėtti. tört. yėgirminç “yirminci” (DLT I.) anıŋ (DLT I 27. 125. yüz.. 25/27b3=3:184) anı (DLT I 27. AH 57.) sen+iŋ (DLT I 76. Sekiz kere on demektir.... üç+egün “her üçü” (KB 1664).. KB 30... 449). 260. miŋer “biner” (KB 3421) DLT’de bir sayısına gelen +In vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını vermektedir. sėkkiz ~ sėkiz. Yüzyıllar Türk Dili b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri” (DLT I 361. 13.. Yigirmi dahi denir” (DLT III. 132). 46. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer “birer” (KB 1014). Sayılar ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ Kişi Zamirleri Tekil Kişi Zamirleri: men. 452. iki.. sen. AH 166.. 4. KB 84. 5830. 266. üç+egü “her üçü” (KB 802). 25/29a1=3:200. AH 286). c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya” (DLT I 424). 122. Bu sayıyla ilgili Kaşgarlı Mahmud şu açıklamayı yapmaktadır: “yigirme: yirmi. Aslı sekiz on’dur. 27/38b1=5:28.44 XI-XIII. 2.) biz+iŋ (DLT I 341. 26/51b1=4:84. İki kelime birleştirilmiştir (DLT 1 437).) . onunç “onuncu” (DLT I.. 25/222=3:159. 132). 360)... siz/sizler/siler.. Belirtme Durumu: +nI meni (DLT I 53... altmış. KTer.KB 4931. KB 16.Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye Türkçesinden çok da farklı değildir. ottuz. II 55.. 166. KTer. 37. Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin olur. Toksun: Doksan. (KB 343). 113. törtünç “dördüncü” (DLT III. 40. KB 9. ėkinç “ikinci” (KB 132).. olar+nıŋ (KB 32. AH 198. +(X)nçI ekleri getirilerek elde edilir: birinç “birinci” (DLT III. üçünç “üçüncü” (KB 267).. tokkuz ~ tokuz. tümen “on bin”. KTer. 3. damlaya damlaya göl olur” (DLT II. KB 47.. Aslı tokuz on’dur.. Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç. 49. II 133). 1.. 373... 106. berü “beri” (DLT I35. İki kelime birleştirilmiştir.... KB 4835. içinde” (KB 2791.AH 42. 48). KTer.. 5340. KTer. 79. 486). 159. on.

.) biz+din (KTer. 5339. olarda (KB 2940....).KTer.). Bu yapının.“kimden olmak”(KB 2006). KB 128.. 4350. KTer..) siz+ke (KTer. 28/16a2=7:134) olar+dın (KB 269. KTer..) seniŋ+de (KB 1151... 147. KB 83... bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır. KTer. anda (DLT I 109.). AH 39..) aŋar “ona doğru” (DLT I 35. 1931....... . siler+ke (KB 4864.. 379... 25/3b3=3:128... 26/27a1=4:55....KTer. 3150....3. 25/13a3=3:145.. AH 175.) meniŋ+de kidin “benden sonra” (KB 1217... 357. 62.. KTer... 27/15b1=4:176.. 88. KTer. KB 395.. 285.. 48.. 5.... 31/7a1=19:10.. KTer. meniŋ+de bar “bende var” (KB 4864)... Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig’de görülmektedir: meniŋ+de turur “bendendir” (KB 4877)..)....).. 1445.). 25/1b23=3:120. Ünite .129..örneklerin çoğu ayrılma durumu işlevindedir) seniŋ+din (KB 6.... 319... KTer. 3305. 812. 600...) ...) anıŋ+da naru “ondan öteye” (KB 266. 26/33a1=4:61..) Bulunma Durumu: +da/+de men+de (DLT I 420. 6124... 186. 489.. 26/22b3=4:47. 29/33b3=9:43.) sen+den (DLT I 529. 23........ 1277. 25/8a3=3:137.. 2495... olar+ıġ (KB 259..... 24.. KTer. 27/51a2=5:44..) mun+dın (KB 476. KTer. 1230.). anlar+nı (KTer. Ayrılma Durumu: +dIn.) biz+ke (DLT I 24.) Yön Gösterme Durumu: maŋar “bana doğru” (KTer. 2734.. KTer.. 367..... 19... KB 381.) meniŋ+de basa “benden sonra” (KB 1092. 37/56b3=49:6) olar+ka (KB 2433. 28/43a3=7:168... biziŋ+de (KB 2699.. 484....) anıŋ+da adın “ondan başka” (KB 1280) anıŋ+da basa “ondan sonra” (KB 132... 154. 391. KTer.......KB 259. 30/763=16:86) olar+nı (KB 62.KTer. IIII 178.) Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır.. 27/38b1=5:28.. 33/48b1-2=34:31. KB 5343.. KTer...) saŋa (KB 8.. 3738. men+den (DLT I 40)... anıŋ+da bolur “ondan olur” (KB 2888). KTer.. 7...) saŋar “sana doğru” (KB 29.. AH 244.) aŋa (KB 1376. 6408. 25/4a1=3:128.) siz+de (DLT I 407..) Eşitlik Durumu: +çA mençe “bence. KB 2. sen+din (KTer..... 188. men+din (DLT I 20. seniŋ+de bar “sende var” (KB 362).. 60. 25/27a3=3:183...) sen+de (DLT III.) andın (DLT I 60. 2571b3=3:120. 25/16a1-2=3:152)... 1632. 5244).)..... 25.) Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir: meniŋ+din (KB 61.. 82.. bular+dın (KB 2423. 25/18b3=3:154... bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır..Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 45 siz+ni (KTer.... kimiŋ+de bol.) Vasıta Durumu: +(X)n anın “onunla” (DLT I 155. siler+ni (KTer. KTer... 3165.. 20.) Yönelme Durumu: maŋa (KB 29... 25/16a1=3:152.. 26/31b1=4:60... seniŋ+de turur “sendedir” (KB 4877.... bana göre” (KB 6580) ança “ona göre” (DLT I 63...

Tamlayan Durumu: bular+nıŋ (KB 3590..) Bulunma Durumu: munda (KB 153.). 549. dışarıda” Tamġa suvı taşra çıkıp taġıġ öter “bu suyun kolu dışarıya çıkarak dağı geçer” (DLT I. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır....). ol. +rA. 727. bular+nı (KB 1429. bular+ıġ (KB 2929. tün “gece”. sonra” Er kėdin kaldı “Adam geri kaldı” (DLT II. KTer. 26/88a2=4:29) Men kişi adılını isim durumu çekim ekleriyle çekimleyiniz 3 ZARFLAR Yer Zarfları Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştur. +rA. 418) 3. 18) Üstün < üst+tin “üstte. ne üstte. . 1836) 4. önde ve arkada olan sensin” (KB. 729. yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı” 2. +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda. 907. Yüzyıllar Türk Dili İşaret Adılları Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu. Kayuda. +(A)rU. 4174.. 126) Taşra < *taş+ra “dışarı. beriye. ne karşı tarafta (KB. 486) Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. kün “gün” kündüz “gündüz”. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öŋdün < öŋ+dün “önde.. 137. bular+da (KB 131. kidin “sonra”. 137) Astın < *as+tın “altta” Ne altın ne üstün ne otru orun “Ne altta.. 301) Kanda erdiŋ “Neredeydin” (DLT I.. ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır: munıŋ+da basa “bundan sonra” (KB 4376. +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır.).).) Yön Gösterme Durumu: muŋar “ buna doğru” (KB 19..KTer.. 4375.. +DIn.) Eşitlik Durumu: munça (KB 96.) Belirtme Durumu: munı (KB 107. 74) 5. 266.. bular.. nereye” Kança bardıŋ ey oġul “ey oğul nereye gittin” (DLT I. aşağıya doğru” (DLT I. 25) Altın < *alt+tın “altta” Bularda en altın bu yalçık yorır “bunların en altında bu ay dolaşır (KB. Zaman Zarfları .. +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte. Aşağıdaki örneklerde ek.. yukarıda” Ukuş ornı üstün meŋede-turur “anlayışın yeri yukarıdadır” (KB. ön tarafta” kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce.... +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye.. 245. 4439) munuŋ+da naru “bundan öte” (KB 4070) Yönelme Durumu: bular+ka (KB 61.).. 4337. Bunun için +A. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır: 1. munıŋ (KB 390. 8) Kėdin < *kė+din “arkada. +DA.. 28/81a1=8:31). 424) Berü < *ber+rü “beri. +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar Asra < *ast+ra “aşağıda.46 XI-XIII. . kışın “kışın”.. 2072. tünle “geceleyin”.. beride” evindin turup çıktı keldi berü “evinden çıkıp beri geldi” (KB. Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır” (KB. munuŋ (KB 1646.

Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. 441) Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir. yavaş” Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım” (DLT III. sert. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş” Akrun aŋar sevingil “ona yavaş.114) Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır. gülen bir kişidir” (DLT I. bedük “büyük”. 172) Durum Zarfları Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. Tünle bile bastımız “Geceleyin bastık” (DLT I. 952) Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır? Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz” (AH. 41) “Alper Tona öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek (böylece) öcünü aldı mı? Şimdi (onun ölüm acısıyla) yürek paralanıyor. 159) Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT’de örneği vardır: Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur (DLT II. çabucak” Terkin kel “çabuk gel” (DLT I. 113. telim “çok”. gerçek” Çın aydıŋ “doğru söyledin” (DLT I.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 47 Emdi: Bu zaman zarfı DLT’de çok kullanılmıştır. Ünite . üküş “çok”. 434) Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT’de geçmektedir. 516) Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu” (DLT I. sakin biçimde sevin” (DLT III. 172) Üküş: Bu er ol üküş katurkan “Bu adam çok sevinen. köp “çok”. Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir” (DLT III. Artuk: İlig buştı artuk kararttı meŋiz “hükümdar öfkelendi benzini çok kararttı” (KB 629) Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle” (KB. Artuk “fazla. 200) Miktar Zarfları . Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı (KB. çok”. 100) Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz”biçimindeydi. 131) Çın “doğru. hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. az “az”. rahat. Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur (DLT I. 361) Amul “sakin. Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır.3. Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap” (KB. 5793) Tün le: Az kullanılan bir zaman zarfıdır. tükel “bütün. 339) Katıġ “katı. Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir. sağlam” Kudruġ katıġ tügdümiz “kuyruğu sıkı bağladık” Terk/terkin “çabuk. Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim” (DLT I.

özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. mekan.332) Takı: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler azdır. Ara “arasında”. taparu “-e doğru”. takı “ve” apaŋ “eğer”. 99) Üçün: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kamuġ kadġusu erdi ümmet üçün “Bütün kaygısı ümmet için” (KB. kibi “gibi”. azu “yoksa. Bile. 1093) Tamlayan durum ekini almış sözcüklerle kullanılan sontakıları örneklerle sıralayınız. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır. Yüzyıllar Türk Dili Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman. tarz. 485) SONTAKILAR 4 BAĞLAÇLAR Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. üçün “için”. birle “ile. 40) Seniŋ üçün keldim “senin için geldim” (DLT I. 87) İçre: Bu sontakı da sadece yalın durumla kullanılır: Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. yön.48 XI-XIII. 157) Ol meniŋ birle körüşdi “o benimle görüştü” (DLT II. içerisinde. iç tarafta”. içre “içte. 357) Adın: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: On iki ükek ol bularda adın “Bunlardan başka on iki burç vardır” (KB 138) Basa: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: Usanma ölür sen meniŋde basa “Gafil olma benden sonra sen de öleceksin” (KB. kalı “eğer”. gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Tilkü mü togdı azu böri mü “Tilkimi doğdu yoksa kurt mu?” (DLT. Tükedi bu on tört bab içre sözi “Bu on dört bölüm içerisinde sözünü tamamladı” (AH. soŋ “sonra” adın “başka”. birlikte”. 76) Kibi: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kuşlar kibi uçtımız “kuşlar gibi uçtuk” (DLT I. Birle: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler çok sayıda değildir. başkalık vb. benzerlik. 895) Azu: İki şeyi karşılaştırarak birbirine bağlayan bu bağlaç KB ve DLT’de görülmektedir. birlikte”. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. Ara: Sadece Yalın durumla kullanılır: Kişi ara kirdim “İnsanlar arasına girdim” (DLT I. . Birle: Yalın ve tamlayan durumuyla birlikte kullanılır: kanı kan bile yumas “kanı kan ile yıkamaz ” (DLT III. Bu söz soŋında ayġıl “Bu sözün sonunda söyle” (DLT III. I 429). bile. basa “sonra” gibi sözcükler. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. kaz takı kordayımı “kazımı ve kuğ kuşlarımı” (DLT. sözcük öbeklerini. II 177) Apaŋ: Karahanlı Türkçesinden önce az sayıda kullanılan apaŋ bağlacı bu dönem metinlerinde daha çok görülür. Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi” (DLT I 445) Bile. Bile “ile. 483) Soŋ: Yalın durumdaki sözcüklerle birlikte kullanılır. Apaŋ edgü bolsa bu begler özün “Eğer bu beylerin kendileri iyi olursa…” (KB. Örnekler daha çok KB ve DLT’de görülür: Buşaklık bile erke övke yavuz “hiddet ve öfke insan için fenadır”(KB.

kanda “nerede”. Yalın Durumu: Eksizdir 2. yėti ~ yėtti. taşra “dışarı. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). +(n)Xŋ: ana+nıŋ “annenin” 3. yukarıda”. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. nereye”. birle “ile. beriye. Bile “ile. gerçek”. köp “çok”. ön tarafta”. +DA. yüz. tört. +ŋa/+ŋe : av+ka “ava”. oŋça kel. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. katıġ “katı.“elle göstermek” 8. beride” 2. tünle “geceleyin”. yavaş”. hep” Sontakıları işleyiş bakımından tanıyıp açıklayabilmek Yalnız başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında çeşitli bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Yönelme Durumu (Verme.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). aşağıda” üstün “üstte. yerde kop“yerden kopmak. asra “aşağıda. +DIn. altın. +An: İyelik Ekleri: 1. 3. öŋdün “önde. Ablatif): +da/+de. soŋ “sonra” adın “başka”. azu “yoksa. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. Zaman Zarfları: Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. iç tarafta”. Lokatif): +da/ +de/+ta/+te: ev+de “evde” 6. Bulunma Durumu (Kalma. dışarıda”.Ayrılma Durumu (Çıkma. baş+ı 4. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. taparu “-e doğru”. +ra/+re: yaġı+ġaru “düşmana doğru”. birlikte”. +Xg/+Xġ +In. astın “altta. 4 5 2 6 . üçünç “üçüncü” 3. berü “beri. tün “gece”. telim “çok”. babam” 2. Yer Zarfları: +A.Asıl Sayılar: Bir. siz/sizler/siler. üküş “çok”. babasına” 5.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392 9. rahat. +rA. Tamlayan Durumu (İlgi. sėkkiz ~ sėkiz. sert. Topluluk Sayıları: bir+egü “her birisi”. ol.3. bile. içre “içte. sonra”. miŋer “biner” 4. İşaret Adılları: bu. kėdin “arkada. sen. 2. birlikte”. Miktar Zarfları: Bu dönem eserlerinde kullanılan miktar zarfları şunlardır: Artuk “fazla. üç+egün “her üçü” (KB 1664). sağlam”. takı “ve” apaŋ “eğer”. tapa+ru “-a/-e doğru”. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır.ėkinç “ikinci”. miŋ “bin”. on. Ünite . Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. bėş. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” 2. altmış. basa “sonra” gibi sözcükler. Durum Zarfları: Karahanlı Türkçesinde oldukça çok sayıda durum zarfı vardır: Akru/akrun “yavaş”. +(A)rU. yemeği”. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: solça kel. ottuz. Genetif): +Xŋ. babası” 1. közüm+e “gözüme”. Instrumental): +(X)n: el(i) g+in emle. çok”. aşağıya doğru”. tokkuz ~ tokuz. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılan sözcüklerdir. üç+egü “her üçü”. yigirme. Ara “arasında”. kidin “sonra”. anlar/olar 2. amul “sakin. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilmek Zarflar 1. çın “doğru.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 49 Özet 1 İsim çekim eklerini tanımak İsim Çekim Ekleri Çokluk Eki: +lAr. ellig. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. iki. çabucak” 4. Vasıta Durumu (Araç. +ru/rü. tümen “on bin”. Akuzatif): +nı/+ni. +lArI(n+): erŋek+leri “parmakları” İsim Durum Ekleri 1. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. üçün “için”. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. adı+n “adını”. bedük “büyük”. +ı/+i: aş+ıġ “aşı. kibi “gibi”. Sıra Sayıları: birinç “birinci”. +dın/+din/+tın/+tin: kapuġ+dın “kapıdan”. az “az”. taş+ra “dışarıya” Bütün sayı sözcüklerini kavramak Sayılar 1. kün “gün” kündüz “gündüz”. üç. baban” 3. +çA ve +In ekleriyle kurulan sözcükler yer zarfı olarak kullanılır: Üze “üstte. terk/terkin “çabuk. yukarıda” kança “nereye. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz” 3. kırk. bular. ay+nı “ayı”. sözcük öbeklerini. içerisinde. kışın “kışın”. atası+ŋa “atasına. Üleştirme Sayıları: birer “birer”. kalı “eğer”. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyıp ve açıklayabilmek Eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. 3 Zamir türlerini öğrenmek 1. Kişi Zamirleri: Tekil Kişi Zamirleri: men. kayda. +A. tükel “bütün. Belirtme Durumu (Yükleme. kayuda. (çıkmak)” 7.

Vasıta durumu eki +(X)n’dır 5. anıŋ 7. Yönelme durumu eki +ka/+ke. üze b. Bu kaşım tügüki 2. birer d. Ortak erden artuk almas b. Bu ay toġsa aşnu idi az toġar c. yegirmi 6. Aşağıdakilerin hangisinde işaret zamiri. Eşitlik durumu eki +çA’dır e. evni d. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yer zarfı değildir? a. +rü ekleri kullanılır d. Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Erdem üze tügülür d. üçün b. yön gösterme durumuyla çekilmiştir? a. +a. ara c. ara 9. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Yön gösterme durumu için sadece +ra. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı yoktur? a. Telim körmişim bar tegimsiz kişi d. Bu er ol üküş katurġan e. kibi e. b. Aşağıdakilerin hangisinde topluluk sayısı vardır? a. yanı sıra +da/+de kullanılır. astın c. bile . kibi e. 4. d.50 XI-XIII. Tün kün turup yıġlayu 10. birinç b. tekil kişi iyelik eki yoktur? a. +re ve +ru. üçegü e. Asıl ek +DIn’dır. başı b. e. c. adın d. ikinçi c. basa d. anı e. anda b. emdi e. Karahanlı Türkçesindeki ayrılma durumu eki ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Tamlayan durumu eki +(n)Xŋ’nın yanı sıra +nIg biçimi de vardır. Ayrılma durumu eki sadece +DIn’dır. andın c. Aşağıda koyu renkli sözcüklerin hangisinde 1. Edip Ahmet atım c. taşra 8. Ayrılma durumu eki +DA’dır. +ġa/+ge. Ayrılma durumu eki +DAn’dır. közin e. yanısıra +da/+de de kullanılır. Aşağıdakilerden hangisi hem sontakı hem de bağlaç olarak kullanılmıştır? a. üstün d. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde belirtme durumu eki yoktur? a. elgiŋ c. Aşağıdaki sontakılardan hangisi hem yalın hem de tamlayan durumu ekleriyle birlikte kullanılır? a. kitabı 3. birle c. Sözüm munda kalur b. birle b. aŋar d. +e ve +ŋa/+ŋe’dir c. İdimni ögermen e. b. Asıl ek +DAn’dır.

Bulunma Durumu (Kalma. Endeks. TDK yay. +A. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. I. Yanıtınız yanlış ise “Topluluk Sayıları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Instrumental): +(X)n: ėv +in 8. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 tekil kişi: baş+ım tekil kişi: baş+ıŋ tekil kişi: baş+ı çoğul kişi: baş+ımız çoğul kişi: baş+ıŋız çoğul kişi: baş+ları Sıra Sizde 2 Yalın Durum: Eksizdir. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. Leiden-Boston 2004. d 6. James Kelly.Analitik Dizin.. TDK Yayınları. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Compendium of the Turkic Dialects I. +dın/+din/+tın/+tin: ėv +de . Metin. 5 Nalbant. Ankara 1943 Brockelmann. -------------. Edib Ahmed b. +ŋa/+ŋe : ėv+ke ve 2. Ayrılma Durumu (Çıkma. 7. Ablatif): +da/+de. Yanıtınız yanlış ise “Miktar Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Mahmud Yügneki. III. Leiden 1954. s. a 9. +ı/i Yalın durumda genellikle +nı/+ni. IV.3. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar ve Bağlaçlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutadgu Bilig. Giriş-Metin-İnceme. Ankara 1992. +ŋa/+ŋe biçimindedir: ėv+i+ŋe 5. I-II. e 10. Ankara 2004. kök ya da gövdeyle aynıdır. Dankoff. Lokatif): +da/+de/+ta/+te: ėv +de 6. Yanıtınız yanlış ise “Belirtme Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. İstanbul 2008. (Çev. Oxford 1972. Wiesbaden 1991. Ankara 1943. Yanıtınız yanlış ise “Ayrılma Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDK. Bilgeoğuz Yayınları. Marcel. c 5. Aysu. +ra/+re: ėv +gerü Sıra Sizde 3 Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ: men+iŋ Belirtme Durumu: +nI: meni Bulunma Durumu: +da/+de: men+de Ayrılma Durumu: +dIn: men+din Yönelme Durumu: maŋa Yön Gösterme Durumu: maŋar Eşitlik Durumu: men+çe Sıra Sizde 4 Taparu: Ol meniŋ taparu keldi “o bana doğru geldi” Birlen: Ol meniŋ birlen körüşdi “O benimle görüştü” Üçün: Seniŋ üçün keldim “Senin için geldim” Yararlanılan Kaynaklar Ata. ------------. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. 1982. Mehmet Vefa. Ünite . Hacıeminoğlu. Tamlayan Durumu (İlgi. s. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Divanü Lugati-it-Türk. Yanıtınız yanlış ise “Yer Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Clauson. Suat. Genetif): +Xŋ. Tarihi Türk Şiveleri. Harvard University. Reşit Rahmeti. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Yanıtınız yanlış ise “İsim Durum Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlı Türkçesi Grameri. TDK yay. c Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +Xg/+Xġ +In. ------------. Mehmet Akalın). 141-182. Ankara 2004. TDK. +Xg/+Xġ kullanılır: ėv +ni üçüncü tekil kişi iyelik eki almış sözcüklerden sonra +In gelir: ėv +i+n Az da olsa +ı/i’nin de kullanıldığı görülür: ėv +i Yönelme Durumu (Verme. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: ėv +çe 9. Ünlü. A Grammar of Old Turkic. Robert. +ru/rü. Leiden-Boston 2004. b 4. Arat. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ankara 1979. Mansuroğlu. Gerard. Ankara 19792 Atalay. Carl. c 7. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Mecdut. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). “Karahanlıca”. Erdal. c 2. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Atabetü’l-Hakayık. d 8. Old Turkic Word Formation. Necmettin. +a/+e ve +ka/+ke içiminde görülebilir: ėv+im+e 3. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. Besim. Vol. Ankara 2003. b 3. Vasıta Durumu (Araç. Akuzatif): +nı/+ni.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 51 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. A Functional Approach to the Lexicon. II. +(n)Xŋ: ėv+iŋ Belirtme Durumu (Yükleme.

Yüzyıllar Türk Dili     Bu üniteyi tamamladıktan sonra Karahanlı Türkçesindeki. Anahtar Kavramlar • Fiil Çekim Ekleri • Birleşik Fiil çekimleri • Sıfat-fiiller • Zarf-fiiller • Birleşik Fiiller İçindekiler • • • • FİİL SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR) ZARF-FİİLLER BİRLEŞİK FİİLLER Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiiller. Birleşik Fiiller . Zarf-fiil eklerini. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız 4 XI-XIII. Fiil çekim eklerini. Zarf-Fiiller. Sıfat-Fiiller.XI-XIII. Sıfat-fiil eklerini. Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavrayacak ve açıklayabileceksiniz.

). bar-dıŋız “gittiniz” (DLT II 47). 63). keçür-düm “geçirdim” (KB 649. yaval-dımat “yavaşladı” (DLT I 397). kur-duk (DLT II 61). Uygur ve Türkiye Türkçesinde olduğu gibi fiil çekimlerinde farklı tipte kişi ekleri kullanılmaktadır.) 2.. Tekil Kişi: {-DI} ekiyle kurulur: bak-tı (KB 1572. DLT II 33. 34/24a1=37:32). bar-duk “gittik” (DLT II 62. 26/45b2=4:77). biti-diŋ “yazdın” (KTer. bul-duŋ (KB. tut-tumız “tuttuk” (KTer. 30/27b3=15:58... bar-dımız “gittik” (DLT I 327).Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. 34/69b3=38:63). 25/11b1=3:143) 3.. bol-duŋuz “oldunuz” (KTer. bar-dı “gitti”(AH 202. kir-dük (DLT II 61). 34/32a1=37:108...) DLT’de /-DUk/ ekiyle kurulmuş Oğuzca biçimler de yer alır. Tekil Kişi: {-DXm} ekiyle kurulur: ba-dım “bağladım” (KB 5899). 36/70a1=43:79). Tekil Kişi: {-DXŋ} ekiyle kurulur: ay-dıŋ “söyledin”(KB 147.. 28/42a2=7:166). 45. 940) 3.. Zarf-Fiiller. 35/86a2=41:23). 85. 63). yuvul-dımat “yuvarlandı” (DLT I 397) 1.)... 1752. Sıfat-Fiiller. bol-dı (KB 4. 62. kod-tımız “koyduk” (KTer...). 1. Birleşik Fiiller FİİL Karahanlı Türkçesinde Orhon.. 30/40b3=16:27) Fiil Çekim Ekleri . ay-dımız “söyledik” (KTer. kişi çoğul ekinin /r/siz iki örneği mevcuttur: ay-dıla “söylediler”(KTer. tekil kişinin -mat/-met ekiyle genişletilmiş biçimi de vardır: kevil-dimet “zayıfladı” (DLT I. 1586.. DLT I 36. berküt-tiler “sağlamlaştırdılar” (KTer. Çoğul Kişi: {-DXmXz} ekiyle kurulur: aç-tımız “açtık” (DLT III 235). 391.... Çoğul Kişi: {-DXŋXz} ekiyle kurulur: ay-dıŋız “söylediniz”(KTer. 2. Bu dönem metinlerinde yer alan fiil çekimlerini sırasıyla açıklarken hangi tipte kişi eklerinin kullanıldığını da belirteceğiz. Çoğul kişi: -DI(lAr) ekiyle kurulur: bol-dılar “oldular” (KB 6476. 397). 25/27b1=3:183). -ler ekiyle genişletilmiş biçim: kör-düŋüzler “gördünüz” (KTer.... 354.295). kül-di (KB 6341).).. Kuran Tercümesi’nde 3.. 6492). Kuran Tercümesinde uyum dışı örnekler vardır: bol-dımız “olduk” (KTer. kör-diler (KB 1057).. Belirli Geçmiş Zaman (Bilinen Geçmiş Zaman): Bu zamandaki fiillerin çekiminde iyelik eki kaynaklı kişi ekleri kullanılır. kel-dük (DLT II 61. 3. bol-dum (KB 373.

bil-geyler “bilecekler” (KTer..)... sėzik-er men “şüphelenirim” (DLT II 117) tur-ur men 2. kör-er siz (KTer.. 1.. okı-rlar “çağırırılar” (KB 5344) Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle kurulur: -ġay/-gey.. 37/40b1=48:20).. al-ur sizler “alırsınız” (KTer. 28/2a1=7:123) 2.. ay-urlar “söylerler” (KB 73. al-ır men “alırım” (KB 6035). Tekil Kişi: ġay/-gey. 28/10a1=7:124) 2. kizlemiş sen (KB 6308) 3. tile-yür sen “istersin” (KTer... 29/173=9:24). -ġa/-ge sen ekiyle kurulur: bul-ġa sen “bulacaksın” (KB 4553. -ġa/-ge siz/sizler ekleriyle kurulur: ay-gay sizler “söyleyeceksiniz” (KTer. kör-gey sen “göreceksin” (KTer. 1627.). Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır: 1. 431). Bunun dışında ünlü ile biten eylemlere -ur/-ür de eklenir. 31/78a1=41:52) “görürsünüz”. bil-gey sizler “bileceksiniz” (KTer. ay-ur mız “söyleriz” (KTer. kıl-ġa men “yapacağım”(KB 4956). 31/31a1=19:79) 2... Çoğul Kişi: ġay/-gey.). DLT I 164). bėr-geler “verecekler” (DLT I 243... biti-r miz “yazarız” (KTer.. 28/44a1=7: 149). -ġa/-ge. KB 1649) 1. 5837). Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er sen ekiyle kurulur: buz-ar sen “bozarsın” (KB 5746).54 XI-XIII.. 27/57a2=5:52. 36/74a3=43:89) “dururum” (KTer 31/12a3=19:30). Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er+lar/ler ekiyle kurulur: sür-erler “sürerler” (KB 5344). -ġa/-ge ekiyle kurulur: açıl-ġay “açılacak” (KB 358). ay-ur “söyler” (DLT I 52. 5984). bayu-r “zenginleşir” (DLT III 274) 1.) 3. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er mIz ekiyle kurulur: kork-ar mız “korkarız” (KTer... yazılur “açılır” (DLT III 78).. 27/56b3=5:52. 5736. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er ekiyle kurulur: at-ar “atar” (KB 28. Çoğul Kişi: ġay/-gey. 3.yardımcı sesi girer. küse-r men “isterim” (KB 363) . bar-ġay “gidecek” (DLT II 66. Tekil Kişi: ġay/-gey. Tekil Kişi: {-mIş sen} ekiyle kurulur: bekle-miş sen “beklemişsin” (KB 6308)... -ġay/-gey. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er siz/sizler ekiyle kurulur: kork-ar sizler “korkarsınız” (KTer. bar-ur sen “gidersin” (AH 287. yap-ar “örter” (DLT III 33. Tekil Kişi: {-mIş men} ekiyle kurulur: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577) 2..). 31/75a1=41:47). kıl-ur mız “yaparız” (KB 4904. ünde-yür sen “seslenirsin” (KB 35/74a1=41:5) 3.. -ġa/-ge miz ekiyle kurulur: çıkar-ġay miz “çıkaracağız” (KTer. bil-ge sizler “bileceksiniz” (KTer. 36/69a3=43:77). -ġa/-ge men ekiyle kurulur: iç-gey men “içeceğim” (DLT I 492).. 30/49b2=16:40.).. DLT I 170.. Çoğul Kişi: ġay/-gey. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er men ekiyle kurulur: bak-ar men “bakarım” (DLT III 194).). -ġa/-ge karışık olarak kullanıldığından ikisinin örneklerini birlikte göreceğiz: 1. Tekil Kişi: {-mIş} ekiyle kurulur: al-mış (KB 5487). -ġa/-ge+lar/ler ekiyle kurulur: ay-ġaylar “söyleyecekler” (KTer. 38/88b2=66:1). Ünlü ile biten eylemlere çoğunlukla -r eki gelir.31/74b3=39:39)... Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır.. Yüzyıllar Türk Dili Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki her zaman düz ünlülüdür.. al-urlar “alırlar” (KTer. kadġur-ar sen “kaygılanırsın” (KB 1233). iç-er “içer” (KB 73. bol-mış “olmuş”(KB 257. AH 36). bu durumda araya -y. bak-ar “bakar” (DLT I 102. DLT I 93) Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er eklerinin eylemlere ekleniş biçimlerinde belli bir kural yoktur.)... kes-gey men “keseceğim”(KTer.. 28/10a1=7:123) 3. -ġu/-gü. Tekil Kişi: ġay/-gey.

) iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle oluşmuş örnekler” kör-seŋ “görsen” (KTer.28/2b3=7:88).. ėşit-gil “işit” (KB 153. 513) bol-sunı “olsun” (KB 4957.. 26/41b2=4:73.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.. Zarf-Fiiller. 1. ur-sa mız “vursak” (KB 4016) 2. buz-sa mız “bozsak” (KB 4016). 5491. Çoğul Kişi: sa/-se siz/sizler ekiyle kurulur: bil-se sizler “bilseniz” (KTer. Çoğul Kişi: sa/-se+lar/ler ekiyle kurulur: bol-salar “olsalar” (KTer. 4939. Birleşik Fiiller 55 -ġu/-gü eki daha az kullanılır. 1910.. Sıfat-Fiiller.) 3.) .). ay-ayı “söyleyeyim” (KB 6581).).). bol-saŋ “olsan” (KTer. 1. kör-gil “gör” (AH 99). 3. bak-sa “baksa” (DLT I 340) bil-se “bilse” (KB 329.... AH 76). -su/-sü.). KTer...4. Tekil Kişi: -(A)yI(n) ekiyle kurulur: ay-ayın “söyleyeyim” (KB 196. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem” (KB 5752).. bol-sun “olsun” (AH 492).. tüne-yi “geceyi geçireyim” (KB 6571). 27/55a3=5:49). Kişi eki olarak da her kişi için Türkiye Türkçesinde.... 27/40a2=5:31) Kuran Tercümesinde az sayıdada olsa iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle yapılmış çekimlere rastlamaktayız: bol-sam “olsam” (KTer. ıd-ġıl “gönder” (KB 395)... tekil kişiyledir: ay-ġu “söyleyecek” (KB 1011. sözle-seler “söyleseler”(KB 3426. 26/55a2=4:89). 33/18a3=33:54) 3. 26/68b2=4:102). kıl-su “yapsın” (KB 1555. bar-ġalır men “hemen geleceğim” (DLT II 67). 58. bar-ġalır “gitmek üzeredir” (KB 5976). at-ġalır “hemen atacak” (DLT II 20). Gelecek zaman olarak kullanıldığı örnekler çoğunlukla 3. bol-sa miz “olsak” (KTer. kıl-sunı “yapsın” (KB 5491). Çoğul Kişi: sa/-se miz ekiyle kurulur: biti-se miz “yazsak” (KTer... bul-sa siz “bulsanız” (KTer. Tekil Kişi: -sun/-sün.). Ünite .4 kez) 2. KB 5582). 337. 196.. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin” (AH166).. katıl-ġu “katılacak” (KB 4316). Tekil Kişi: sa/-se men ekiyle kurulur. bol-ġıl (DLT I 64). bol-sa men “olsam” (KTer. 540.. Karahanlı Türkçesinde ek artık tamamiyle –sa/-se biçimindedir.. kör-süni “görsün” (KB 509.) 1. Tekil Kişi: sa/-se sen ekiyle kurulur: bar-sa sen “gitsen” (DLT I 134).. kal-ġalır “kalmak üzeredir” (KB 1074). yė-gil “ye” (DLT I 88) ay! “söyle”(K 267. bul-salar “bulsalar” (KTer. 25/20b3=1:156. kör-sü “görsün” (KB 104. keç-gü turur “geçecek” (KB 5324). kol-sa sen “istesen” (KB (1450. 29/41a1=9:57). kėlsün “gelsin” (DLT II 64) al-su “alsın” (AH 78).. 683. 513. bol! “ol”(KB 4. Orhon ve Uygur Türkçesinde olduğu gibi farklı ekler kullanılır... AH 4. iç-se sen “içsen” (KB 6148). bil-gil “bil” (KTer. kir-sün “girsin” (DLT I 362). kör-se men “görsem” (KB 815). Tekil Kişi: -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”(KB 672.. 26/87b3=4:128).). Karahanlı Türkçesinde bu gelecek zaman eklerinin dışında yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir.. 266).. 19... Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesinde -sar/-ser ekiyle kurulan şart kipinin -sa/-se biçimi Uygur dönemine ait kimi tıp ve astroloji metinlerinde görülür. 30/553=16:54). 73. kör! “gör” (KB 38. öte-y (KB 1033) 2. sızġur-ġalır “eritmek üzeredir” (DLT II 188).). 26/18a3=4:43). al-ġalır “almak üzeredir” (KB 1472).. bol-su “olsun” (KB 111.. 198. beze-yin “süsleyeyim” (AH 43). 28/60a1=7:198).. 5883) Emir Kipi: Bütün kişileri ayrı eklerle kurulur.. 119. Bu ek ortaç eki olduğundan daha çok bu işleviyle kullanılmıştır. Tekil Kişi: sa/-se ekiyle kurulur: aç-sa “açsa” (KB 1126. kıl-sa siz “yapsanız” (KTer. 26/38a1=4::66). yaşur-sa siz “gizleseniz” (KTer.

yaşa-ŋ “yaşayın” (KB 2302) 3. 572).56 XI-XIII. 6059). bu nedenle ilgili zamanın her kişi ekiyle çekimi bulunmamaktadır. kıldım ėrdi “yaptımdı” (KB 1120). okı-lım “çağıralım” (KB 3155). Çoğul Kişi: -(a)lım/-(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” (KB 3489.yardımcı fiilinin üzerine zaman ve kişi çekim eklerinin getirilmesiyle yapılır. tiler ėrdim “dilerdim” (KB 571. 27/43a3=5:34.. gereklilik kipi olarak da kullanılır. 1 Birleşik fiil çekimleri er. Çoğul Kişi: -sun/-sün. kalġay ėrdi “kalacaktı” (KB 3656. Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” (KB 1089). kir-elim “girelim” (KB 4975). Hikâye Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -DI+kişi eki ile oluşturulmuş ėr. tuġar ėrdi “doğardı”. bar-ıŋlar “gidiniz” (DLT II 45).yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. 33/34a2=35:37) 2. Bu tür zaman çekimleriyle ilgili örnekler metinlerde çok fazla yer almaz. 28/86a2=8:40). kılmaz ėrdiler “yapmazlardı” (KTer. Kuran Tercümesinde gelecek zamanın hikâye birleşik çekiminde farklı bir yapıyla karşılaşmaktayız: bolġaytı “olacaktı” (37/17b2=47:21) < bolġay ėrti kılġatı “yapacaktı”(36/4a3=42:8) < kılġa ėrti ölmegetiler “ölmeyeceklerdi” (25/21a2=3:156) < ölmegey erti Birleşik Fiil Çekimleri . bol-sunlar “olsunlar” (KB26/69a2=4:102). ögren-süler “öğrensinler” (KB 5554) Gereklilik Kipi: Gelecek Zaman eki olarak kullanılan -ġu/-gü (kerek) eki. bil-iŋ “bilin” (KTer. iç-elim “içelim” (DLT I 142). 28/8b1=7:117) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş ėrdiŋ “yaratılmıştın” (KB 1242). Metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek” (KB 51) akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) küdezgü “korumak gerek” (KB 4526) küdezgü kerek “korumak gerek” (KB 2766. 31/68a2=20:92) Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” (KB 5070). Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” (DLT II 45). ayttılar ėrdi “söyledilerdi” (KTer. 5964).). sına-lım “sınayalım” (KB 4930) Kuran Tercümesinde -alıŋ biçimi de tesbit edilmiştir: kıl-alıŋ “yapalım” (KTer. bolġay ėrdim “olacaktım” (KTer. bil-iŋ-ler “biliniz” (KTer. körmesünler “görmesinler” (KB 6600). tut-uŋlar “tutunuz” (KB 4867). 28/40a3=7:163) Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” (KB 3464). ulanmış ėrdiŋ “bağlanmıştın” (KTer. Yüzyıllar Türk Dili 1. 3765) tutġu “tutmak gerek” (KB 4120) yırak turġu “uzak durmak gerek” (AH 216) azılmaġu “yanılmamalı” (AH 216) Karahanlı Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan eklerin Türkiye Türkçesinde nasıl kullanıldıklarını karşılaştırarak hatırlayınız. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler” (KB 6600).. 38/64b1=63:10).

-mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili maŋa kelmişiŋde berü men bu kün “bana geldiğinden beri ben bugün” (KB 3364) ölüg bile koşuldı/ toġmış küni uş batar “ölü ile birleşti. bolsa ėrdiŋiz “olsaydınız” (KTer. doğan güneşi şimdi batar” (DLT II 128) bilür ol edibniŋ ne kim aymışı “o bilginin ne söylediğini bilir” (AH 502) Taŋrı öldürür tenlerni ölmişi vaktinde “Tanrı tenleri ölüm vaktinde öldürür” (KTer. 25/19a1=3:154). Bu tür sözcüklerin fiilden türedikleri için zaman kavramı taşıdıkları. bėrdiŋ ėrse “verdiysen” (KB 5232) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış ėrse “basmışsa” (KB 2884). Fiil+ėr+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti tiler ėrmiş “dilermiş” (KB 469) Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” (KB 3478) Şart Birleşik Zaman: Rivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki alan ėr. kolur ėrse “isterse” (KB 226). 30/50b1=16:41) Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” (KB 3886). bardıŋ ėrse “ulaştıysan” (KB 4100). kalġu ėrse “kalacaksa” (4739) SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) Fiilden türeyen sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilirler. hem sıfatın hem de eylemin özelliklerini taşıyabilirler. -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki özi bilmedükin anıŋdın kolur “kendisi bilmediği için ondan sorar” (KB 1909) bolup toġmaduk teg yitip bardı cān “Ruh hiç doğmamış gibi kayboldu gitti” (KB 1522) biliglig ukuşluġ tidüküŋ üçün “bilgili ve akıllı dediğin için” (KB 3164) 2. Zarf-Fiiller. bilür ėrseler “bilirlerse” (KTer. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur özüm taplamaz neŋ biri yalġan ol “benim beğenmediğim şeylerden biri yalandır” (KB 848) yazmas atım yaġmur yaŋılmas bilge yaŋku “usta atıcı yağmurdur. Sıfat-Fiiller.4. Fiilin gösterdiği eylemi yapanı da gösterirler.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. bitimiş ėrse “yazmışsa” (KTer. Fiilin sıfat biçimi oldukları için hem adın. 1. körseler ėrdi “görselerdi” (KTer.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. Sadece kişi kavramı taşımazlar. bulur ėrse “bulursa” (KB 4137). yanılmaz bilgin bir yankıdır” (DLT III 380) bahıllık otalap oŋulmaz ig ol “ kıskançlık ilaçla geçmeyen bir hastalıktır” (AH 253) . -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli busuġdın çıkar teg çıkar üdsüzün “beklemediğin bir anda pusudan çıkar” (KB 4826) kaynar ügüz keçiksiz bolmas “coşkun su geçitsiz olmaz” (DLT I 390) 4.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. bulġu ėrse “bulacaksa” (KB 6566). kodmış ėrse “koymuşsa” (6594) Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” (KB 6097). Fiil+er+sA+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” (KB 790). 35/1a2=39:42) 3. Birleşik Fiiller 57 Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi”(KB 425). bolsa ėrdi “olsaydı” (KB 4920). 38/18b3=59:3). olumsuzluk ekini aldıkları ve değişik çatılara girdiği görülür. 33/61b3=34:51) Rivayet Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -mIş+kişi eki almış ėr. Ünite .

kidin keldeçike özüm sözlegü “sözümü sonra geleceklere söyleyeceğim”(KB 192) elig tuttaçımka egirse muŋa “yarın derde. Bağlayıcı olma özellikleri bulunduğundan özne. Eylem çekimine girmedikleri için kişi ve kesin bir zaman kavramı taşımazlar. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşan bu ek. o gün çağırır” (KTer. Cümlede çoğunlukla sözcükler arasında ilgi kurarlar. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili bu iç söz tutuġlı bütün çın kerek “Bu sırlara vakıf olana (vakıf olan herkese) itimat edilir” (KB 2676) aġırın uçuzun ukuġlı kerek “pahalısını. keldeçi er “giden gelen kişi” (DLT I 24) 11. -(I)p: Eklendiği eylemi yan tümceye bağlar. ol beg Teŋrige tapınġuluk erdi “Tanrıya tapmak onun hakkıydı”(DLT II 169) Hükm kılur Taŋrı bir işni kim erür kılġuluk kılınmış “Tanrı yapılması (yapmak için) bir işi emreder” (KTer. 26/97a2=4:142) 7. ucuzunu tanıyan. Karahanlı Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi zarf-fiillerin sayısı fazladır. eklendiği eyleme -mak/mek ya da -mak/-mek için anlamı verir. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir. 29/4b3=8:44) 10. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili özin tutġuçı er tirildi kutun “kendisini tutan (kendine hakim olan insan) huzur içinde yaşar” (KB 4452) ögüngüçi üminde artatur “kendini öven donunu kirletir (kendini çok öven sınandığı zaman yapamayınca donunu kirletir” (DLT I 203) Kulak tutġıl ol kün ündeyür ündegüçi “kulak ver çağıran.” (AH 30) bardaçı er. ınanġu tayanġu kişi boldı kız “inanılacak güvenilecek kişi az” (KB 6467) oynaġu yėr “oynayacak yer” (DLT I 121) sökünç kėlgü yolnı ‘akıllık tıyur “sövme gelecek yolu cömertlik kapatır” (AH 232) 9.58 XI-XIII. 29/56a1=9:78) 6. burada ençok kullanılanlara yer verilecektir. her tam olan eksilir” (AH 199) Ol Taŋrı bilgen ol örtüglilerni “sır (örtülü) olan her şeyi Tanrı bilir” (KTer. 37/81a1=50:41) 8. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: yıġaç bıçası neŋ “ağaç kesecek şey” (DLT I 13) otuŋ kesesi baldu “odun kesecek balta” (DLT I 14) ZARF-FİİLLER Eylemden türeyen ancak tümce içinde çoğunlukla belirteç görevi yapan sözcüklere zarffiil denir. 1. Asıl eylemden önce gerçekleşmiş bir eylemi . tümleç. sıkıntıya düşersem elimden tutacak olana…. Yüzyıllar Türk Dili 5. anlayan (kimse) olmalıdır” (KB 2802) ol at suvarıġlı erdi “o atı sulayandı” (DLT II 257) bakıġlı okıġlı asıġ alsu tep “gören ve okuyan yaralansın diye” (AH 78) ol Taŋrı aldaġlı olarka “Tanrı ikiyüzlülüğün (aldatmanın) karşılığını aldatarak verendir” (KTer. -DAçI: Bu sıfat-fiil eki de gelecek zaman anlamı taşır. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili okıġan bitigen ukumaz munı “her okuyan yazan (okur-yazar) bunu anlayamaz” (KB-B 16) söz ukġan kerek bolsa hāzır cevāb “sözü anlayan ve hazır cevap biri olması gerekir” (KB 2648) ol küp ol süçikni açıtġan “o küp içine konan her tatlı şeyi daima acı hale getirir” (DLT I 154) bilig bilmegendin bir ança budun “halkın çoğu bilgisizlikten…” (AH 123) kamuġ tolġan irlür tükel eksiyür “her dolan azalır. nesne oluşlarına rastlanmaz. ‘ve’ bağlacı gibi kullanılmasının yanı sıra tümceye ‘-arak/-erek’ anlamı da katar.

otlayarak etlenir” (DLT I 285) kereksiz sözini kömüp kizleyür “gereksiz sözü gömerek gizler” (AH 118) “işim tėp ınanıp sır ayma sakın “eşim deyip inanıp sırrını söyleme sakın” (AH 22) 2. kılıç teprer erken yaġı tepremez “kılıç hareket ettiğinde düşman kımıldamaz” (KB 2144) ölüm tutmaz erken odun ay ilig “ey hükümdar. -er/-mez erken: Eklendiği eyleme “-dığı zaman”. -gInçA: Asıl eylemin gerçekleşeceği zamanın sınırını belirler. -A: -(y)I ile aynı anlam ve işlevde kullanılır. Türkiye Türkçesindeki durumun aksine ünlü ile bitenlere eklendiğinde araya /y/ kaynaştırma ünsüzü girmez. -(y)I: Bu zarf-fiille oluşturulan biçimler. asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen eylemi ve hareketi gösterir. kapuġ açtı çıktı kadaşın körüp “kapıyı açtı çıktı kardeşini görüp…(KB 3292) yılkı yazın atlanur/ otlap anın etlenür “yılkı ilkbaharda at haline gelir. Bu özellik Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibidir. Ünite . Bu ek. Zarf-Fiiller. Birleşik Fiiller 59 gösterir. bunlardan hangilerinin bugün kullanıldığını belirleyiniz. 2 . Asıl eylemin amacını ifade eder. ölümke basıkma kelir alġalı “ölümü yendim sanma seni almak için gelir” (KB 5145) ne iş tuş kadaşlar yüzin körgeli “eş dost ve kardeşlerinin yüzünü görmek için” (KB 4921) yakadakı yalġaġalı eligdeki ıçġınur “ yakadaki yalanırken eldeki kaybedilir” (DLT I 253) 5. ukuşluġ ukupan küzetür anı “anlayışlı anlayarak onu korur” (KB 22) yay baruban erküzi/ aktı akın mundızı “bahar giderken erimiş olan karlar coşkun seller gibi aktı” (DLT I 96-8) ol anda yatıpan birür sanını “o orada yatarak canını verir” (AH 276) 8. Fiilin tarzını gösterir. Birleşik fiillerde tasviri fiili asıl fiile bağlama görevinde de kullanılan bu ek. Günümüz Türkçesindeki biçimi -AlI’dır. ölüm henüz yaklaşmadan uyan” (KB 1366) er barır erken kadıttı “adam giderken döndü” (DLT II 301) Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesindekileri karşılaştırınız. ekin eklendiği eylemin gösterdiği hareketin henüz gerçekleşmediğini ifade eder. Türkiye Türkçesinde de Orhon ve Uygur Türkçesinde de işlek olarak yer alır.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. bugün -madan/-meden olarak yer alır. yarın bolsa işiŋ kalur kılmadın “yarın olursa yapılmadan kalır (bugünün işini yarına bırakma yarın olduğunda yapılmadan kalır)” (KB 5503) kayu baġka tegse suv eksümedin “hangi bahçeye su eksilmeden ulaşırsa”(KB 1808) biligsiz ne aysa ayur ukmadın “bilgisiz ne söylerse anlamadan söyler” (AH 119) 7. Türkiye Türkçesinde -(y)Incaya kadar yapısıyla kullanılmaktadır. sakış birle adra tutar bilge büt “bilge kişi bunları hesaplayıp birbirinden ayırarak zapteder” (KB 4383) taŋ ata yortalım/ Budruç kanın irtelim “tan atarak (tan attığında) yürüyelim Budruç kanını isteyelim” (DLT III 356) 4. Sıfat-Fiiller. aġırlayu tut sen asıġlıġ kişig “faydalı olan insana saygı göster” (KB 5539) vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek ve üstüne bir de sövme (küfür) alıp gitti” (AH 242) negüke bu anı ulaşu kınar “niçin bu (dünya) ona durmadan eziyet çektirir” (AH 446) 3. miŋ edgüg adakını tutġınça sen “Sen bin iyinin ayağını tutuncaya kadar” (KB 3806) elig tutġınça ot tut “el tutacağına ateş tut (kefil olacağına ateş tut)” (DLT II 292) suv körmeginçe etük tartma “suyu görmedikçe çizmeni çıkarma” (DLT III 426) 6.4. -mAdIn: Yüklemin gösterdiği hareketin gerçekleştiği sırada. -gAlI: Eklendiği fiile ‘-mak için’ anlamı katar. Orhon ve Uygur Türkçesinde –mAtI(n) biçiminde olan ek. -(X)pan: -(X)p’ın genişletilmiş biçimidir. “-dığında” anlamları katar.

“ayıp olmak.“çabuk gelmek” (DLT I 350) c.“iyi olmak” (AH 377) b.“ümit bağlamak” (KB 2987) edgü tut.kör.“ağırlamak” (DLT I 45) ėlig tut.“öfkelenmek” (KB 1414) körünmez bol. Tasviri fiillerin hepsinin görevi ayrıdır.“fayda sağlamak” (KB 292) boş kıl. bėr-. kıl-.“yardım etmek” (KB 29) umunç tut. bil-.“artmaya devam etmek” iliŋ arta barġay kiŋügey yėriŋ “ülken günden güne genişler ve toprakların artar” (KB 5915) kit-e bar.“itibarlı olmak” (KB 210) kul kıl. kul yapmak” (AH 422) terk kıl.“gide durmak. azad etmek” (DLT I 330) cefa kıl.: elig tut.ve tut.“ses çıkarmak” (DLT I 333) çıŋ et. üzerine almaya devam etmek” vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek üstelik bir de ve üstelik bir de söğüş alarak gitti” (AH 242) b. et-: çak et. iyi davranmak” (KB 5860) aġırlıġ tut. tut.“iyi korumak. tur.yardımcı fiillerinden birinin kullanılmasıyla oluşturulur: a. gücü yetebilme anlamında fiiller oluştururlar . Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler Bu yapıdaki birleşik fiiller.“dik durmak” (DLT I. bar-: Bu tasviri fiille yapılan birleşik yapılar asıl eylemin devam ettiğini gösterir: arta bar.“bırakmak. ayıp etmek” (AH 362) edgü bol.“kul etmek. utanmak” (DLT I 309) ayb bol. Yüzyıllar Türk Dili BİRLEŞİK FİİLLER İsim. gitmeye devam etmek” kite bardı künde üzüldi küçi “gücü hergün (biraz daha) azalmaya devam edip (sonunda) tükendi” (KB 247) kötrü bar.“ esir olmak” (KB 3994) buşı bol.“görünmez olmak” (KB 537) ter bol. a.“haya etmek. isim ya da sıfatla birlikte çoğunlukla bol-. tur-: dik tur.60 XI-XIII.“çınlamak” (DLT III 357) böŋ et.“yüklenmek.“eziyet etmek” (KB 22) aġır kıl.“ağır bir şey düşürerek ses vermek” (DLT III 354) kar kur et. bol-: bulun bol.“guruldamak” (DLT I 324) e. bil-: Bu yapıdaki birleşik fiiller bir işi yapabilme. 342) yırak tur. kėl.“terlemek” (DLT I 322) ufut bol.tur-gibi tasviri fiillerle birlikte kullanılmısıyla oluşur. daha az da et-. kıl-: asıġ kıl.“kefil olmak” (DLT II 292) Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil -A/-U/-I zarf-fiil eki almış asıl fiilin bar-.“uzak durmak” (AH 153) d.

olabilmek” akı er biligni yete bildi kör “ bak. ister bizden ister dünyayı tutan beylerden olsun…. cömert insan bilgiye yetebildi” (AH 237) bėr-: Bu yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller Türkiye Türkçesindeki gibi birlikte kullanıldığı asıl fiile “tezlik” anlamı katar.“ayıra bilmek” begig kulda adra bilür mü özüŋ “beyi kuldan ayırabilir misin?” yete bil. akıp gelmek” aka kėlsü arzu kurımaz bolup “arzu kurumayan bir ırmak gibi akıp gelsin” (KB 943) kalu kėl. Zarf-Fiiller. arta tur.yardımcı fiili ile oluşturulan yapıda asıl fiilin sürüp gittiği ifade edilir. sürekli yapıldığını ifade eder. baka kör.“gelivermek” kėlü bėrdi dünya tiriglik barır “devir döner ve saadet geliverir” kėl-: kel.4.“dikkatle bakmak. Sıfat-Fiiller.“söyleyivermek” ayu bėr maŋa bu negüke kerek “bana söyleyiver bu neye yarar? (AH 314) kėlü bėr.“artmaya devam etmek” anın künde arta turur bu bida‘ “nun için bu bidat her gün artmaktadır” (AH 404) körü tursa bizde oza barġuçı kara tut ya begler ajun tutġuçı “bizden önce gidene(lere) dikkat edersen. dikkatli olmak için çaba göstermek” baka körgil emdi uku sınayu “şimdi anlayarak ve sınayarak dikkatle bak” (AH 99) özüŋe baka kör kayusın kolur “hangisini istediğine iyice dikkat et” (KB 239) tur-: Bu yardımcı fiille kurulmuş yapılar da asıl fiilin sürekliliğini. Ünite .“kala gelmek.“yetebilmek. aka kel. Birleşik Fiiller 61 adra bil.” . ayu bėr.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.“aka gelmek. kalmaya devam etmek” alardın kalu kėldi edgü törü “iyi kanun onlardan kala geldi” (KB 269) kör-: Bu yardımcı fiil birlikte kullanıldığı asıl fiilin gerçekleşmesi için çaba göstermeyi ve dikkat etmeyi ifade eder.

bolsunı “olsun” 1. 3. bol! “ol”. Tekil Kişi -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”. bol-sunlar “olsunlar” Gereklilik Kipi: -ġu/-gü (kerek) ekiyle kurulan bu kipin metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek”. tur-ur men “dururum”. tüne-yi “geceyi geçireyim” 2. bekle-miş sen “beklemişsin” gibi. at-ġalır “hemen atacak” üzeredir” Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesindeki -sar/-ser ekinin yerini Karahanlı Türkçesinde artık tamamiyle -sa/-se almıştır. Belirli Geçmiş zaman:{-DX} ekiyle kurulur. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem”. 2. Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle (-ġay/-gey. -ġa/-ge. biti-se miz “yazsak” gibi. çıkar-ġay miz. kişi ekleri için kişi zamirleri kullanılır: iç-gey men “içeceğim”. Tekil Kişi: -sun/-sün. kol-sa sen “istesen”. Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er ekleri ve kişi zamirleri ile çekimlenir: bak-ar men “bakarım”. -su/-sü. ay-dıŋ “söyledin”. Fiil çekim ekleri şunlardır: 1. Yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir: bar-ġalır men “hemen geleceğim”. 4. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Fiil Çekim eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Karahanlı Türkçesinde Orhon ve Uygur Türkçesindeki fiil çekim eklerinden farklı çekim ekleri görülmektedir. aç-tımız “açtık” gibi. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” 3. bunun yanı sıra metinlerde yeni çekim ekleri görülmüştür. tile-yür sen “istersin” gibi. Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki ile çekimlenir. kişi eki olarak da kişi zamirleri kullanılır: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577). akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) Birleşik Fiil Çekimleri Hikâye Birleşik Zaman: Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş erdiŋ “yaratılmıştın” Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi Rivayet Birleşik Zaman: Fiil+er+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti: tiler ėrmiş “dilermiş” Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” Şart Birleşik Zaman: Fiil+-sA+kişi eki+erRivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki almış er. ay-ġu “söyleyecek” gibi. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin”. Tekil Kişi -(A)yI(n): ay-ayın “söyleyeyim”. bul-ġa sen “bulacaksın”. Fiil+er+sA+kişi ekleri Bilinen (Belirli) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış erse “basmışsa” Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” . Çoğul Kişi: -(a)lım/(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” 2.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur.62 XI-XIII. -ġu/-gü) kurulur. Emir Kipi: Her kişi ayrı ekle çekimlenir: 1. 3. yanına iyelik eki yapısındaki kişi eklerini alırlar: ba-dım “bağladım”. Orhon ve Uygur Türkçesindeki kimi fiil çekim ekleri bu dönemde kullanılmamış. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler”. al-su “alsın” (AH 78). Çoğul Kişi: -sun/-sün.

otlap. boş kıl. et-: çak et.4. -gAlI: alġalı.“dik durmak”. bardaçı er 11. bar-: arta bar. bol-: bulun bol. yırak tur. dikkatli olmak için çaba göstermek” 6.“artmaya devam etmek” 3 . ögüngüçi 8. -gInçA: tutġınça sen. tur-: dik tur. bėr-: ayu bėr.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. kör-: baka kör.“ayıra bilmek” 3. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu: taplamaz neŋ 5. tur-: arta tur. toġmış küni -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli: çıkar teg 4.“yardım etmek” Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil 1. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili: okıġan bitigen 6. -er/-mez erken: teprer erken. -(X)pan: ukupan.“öfkelenmek” b. -(y)I: aġırlayu tut. bil-: adra bil.“bırakmak. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutġuçı. -mAdIn: kılmadın.“artmaya devam etmek” 2.“fayda sağlamak”.“dikkatle bakmak. tut-: elig tut. kılġuluk 10. kėl-: aka kel.“ses çıkarmak” e. Ünite . taŋ ata yortalım 4.“aka gelmek. kıl-: asıġ kıl. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: ınanġu tayanġu kişi 9. Zarf-Fiiller. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutuġlı. Birleşik Fiiller 63 2 Sıfat-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Sıfat-fiil e kleri -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki: bilmedükin. -A: adra tutar.“söyleyivermek” 4. körgeli 5. eksümedin 7. toġmaduk -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili: kelmişiŋde. buşı bol. baruban 8.“uzak durmak” d. körmeginçe 6. -(I)p: körüp. Sıfat-Fiiller. ukuġlı 7. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşmuştur: tapınġuluk. kömüp 2. sıfat+yardımcı fiil biçiminde olan birleşik filler: a. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşır: bıçası neŋ Zarf-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Zarf-fiil e kleri 1. azad etmek” c. vebal kötrü bardı 3. -DAçI: Gelecek zaman anlamı taşır: keldeçike. tutmaz erken 4 Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Birleşik Fiiller: Birleşik filler iki biçimde yapılır: İsim.“ esir olmak”. akıp gelmek” 5.

biliglig kişi kör bilür iş ödin e. sızġurġalır üdikler essiz yüzi burġurar b. çoğul kişi çekimi kullanılmıştır? a. Taŋrı tirgüzür hem öldürür e. meger bitgey ök aŋar ölmişinde burun 3. toġuġlı kim ölmez tėse bütmegil c. terilmegey türkünüm emdi çerig çergeşür 9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde 1. Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. Aşağıdakilerden hangisi birleşik fillerde kullanılan tasvir fiillerinden biri değildir? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil vardır? a. bu kürsi özele öz oldurdukı e. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. aġır neŋ kamuġı aġır kılġuka b. ture. ukar ėrse şi‘r hem koşar ėrse öz 6. bilmedin c. iveklik bu ėrdi seni bilmedin b. maŋa bütsü mindin tiyü bilmesü . Aşağıdaki cümlelerin hangisinde asıl fiil+ulaç+yardımcı fiil yapısında birleşik fiil yoktur? a. çıkarı üçün terk yatarın yıkar c. okın urdı ödlek köŋül kıldı baş b. kılġu e. bir ol yaŋşar ėrse kereksiz sözüg c. tilek arzu bulġay bu kolsa kalı c. nėgü tėr ėşitgil köni sözlüg ėr b. tiler erdim emdi bu yaŋlıġ kişig b. kılınçım yayıġ tėp ne ersel özüm d. telim başlar yuvaldımat c. köni tiyü bilsün kişiler seni b. Aşağıdaki cümlelerin fiil hangisinde geniş zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir? a. barb. kal10. körü barsa yinçke sakış hendese e. biligsizlik erni çökerdi kodı e. bu tamuġ ol kim va‘de kılnur ėrdiŋizler e. biligsiz tirig erken atı ölüg 4. taŋrı fermanıka bolġaytı yahşırak olar b. bilip iter işni ökünmez kidin c.64 XI-XIII. tiler ėrmiş erdem idilerin ol d. kimi sevse ermiş köŋül arzulap c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yoktur? a. ukuşluġ biliglig bėg ėrmiş ol 5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. kelc. kėçe d. kalı yandru yansa kaçumaz adak d. kaçan keldi ėrse Medyen suvıŋa buldı d. uġınça 8. negü tėr ėşitgil kişi ödrümi d. köni sözni yüdgen ukuşlug ere 7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. körüp b. körd. aça bėrdi sözüm yorıttı tilig 2. törütmişte yok bil aŋa tuş teŋe e. ayıtġu sözüm bar ayu bėr maŋa d. yiyümedi bardı körüŋ halini d. men ündep olar ma maŋa kėlgeler e. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil eki yoktur? a. köŋül taplamış işni kılġu kerek c. negü teg yaraşur törü buzsamız d.

Yanıtınız yanlış ise. Leiden-Boston 2004. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise. İndex. Besim. a 9. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. . Ankara 1984 Dilaçar. Karahanlı Türkçesinde düzlükyuvarlaklık uyumuna girmez ama Türkiye Türkçesinde ek uyuma girer ve her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. Her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. İbrahim. 900. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. a 6. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 1979. Sıfat-Fiiller. Ek. Birleşik Fiiller 65 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Ankara 1986. Türkçede Fiilimsiler. TDK. Eraslan. Ankara 1989 Ercilasun. TDK Ankara 1972. Sertkaya. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Belirsiz geçmiş zaman eki Karahanlı Türkçesinde {-mIş men}’dir. -A: Bu ekler Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Eski Tükçe’de İsim-filler. Erdal. Yanıtınız yanlış ise. Agop. TDK. e 5. Yanıtınız yanlış ise. Ata. İstanbul 2008. İstanbul 1951. “Gelecek Zaman” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz. Reşid Rahmeti. ------. A Grammar of Old Turkic. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Karahanlı Türkçesindeki belirli geçmiş zaman Türkiye Türkçesindeki gibi {-DX} biçimindedir. Atebetü’l-hakayık. Kemal. İstanbul 1980. ------. Yanıtınız yanlış ise. Dīvānu Lugāti’t-Turk’te Söz Yapımı. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Marcel. Reşid Rahmeti. ------. Ankara 2009. TDK. Geniş Zaman eki de aynıdır: {-(yX)r} ve -ar/er+zamir kökenli kişi ekleri. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Mehmet Vefa. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Kutadgu Bilig I Metin. TDK Yayıları. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise.Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Ankara 1985. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleri şunlardır: -(I)p. Ankara 1986. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . e 10. c 7. Aysu. Nesrin. c 3. Ankara 2004. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDK Ankara 1986. Bayraktar. Ahmet. TKAE Ankara 1979. Nuri Yüce. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Atalay. Emir kipinde her iki dönemde de her kişi için ayrı kişi ekleri kullanılır. ------. ------. TDK. Zarf-Fiiller. Ankara 2004. Osman F. İpek. d 8. “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz.I İsim. -(y)I. Gazi Üniversitesi. Bilgen. Gelecek zaman için Karahanlı Türkçesinde -gay/-gey/-ga/-ge ve –gu/-gü ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde -acak/-ecek eki vardır. b Yanıtınız yanlış ise. Taş. Hacettepe Üniversitesi. TDK. -gAlI: Türkiye Türkçesinde –alı/-eli biçimindedir -gInçA: Türkiye Türkçesinde –ınca/-ince biçimindedir -mAdIn: Türkiye Türkçesinde –madan/-meden biçimindedir -(X)pan: Türkiye Türkçesinde yoktur -er/-mez erken: Türkiye Türkçesinde -er/-mez iken biçimindedir Yararlanılan Kaynaklar Arat. “Fiil Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 2. TDK. c 4. Reşid Rahmeti. Nalbant. Ünite . “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Şart kipinde ise Karahanlı Türkçesinde –sA+zamir kökenli kişi ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde –sA+iyelik eki kökenli kişi ekleri ile çekimlenmektedir. Kişi eki olarak iyelik eki kökenli ekler gelir. “Belirli Geçmiş Zaman” konusunu yeniden gözden geçiriniz.4. Kutadgu Bilig III.

Seçilen bölümlerdeki sözcüklerin yapısını çözümleyebileceksiniz. Karahanlı Türkçesiyle yazılı seçilmiş metinlerin bir bölümünü yazmasından okuyup çeviriyazısını yapabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler .5 Amaçlarımız XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Karahanlı Türkçesi Örnek Metinler • Sözcüklerin yapısı • Sözcüklerin anlamları İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ÖRNEK METİNLER • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.

4. 8. 0067. 0070. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip . 0 7. 0068. 18. 3.Karahanlı Türçesiyle Yazılmış Örnek Metinler METİN İNCELEME I Kutadgu Bilig’in “Yaruk Yaz Faslın Ulug Tavgaç Bugra Han Ögdisin Ayur” Bölümü Orjinal Metin (Fergana nüshası 17. 6. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı 2. 0065. 5. sayfa) Çeviriyazı yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur 1.

68 XI-XIII. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer 0074. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı 11. iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin 0081. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar 00 19. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze 0080. 9. 18. Yüzyıllar Türk Dili 0071. 0 10. 14. 12. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin . ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara 0077. 15. 17. çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün 0079. 20. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer 00 13. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin 0076. kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın 00 16.

.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 69 Metin 5.1 Fergana Nüshası.5.2 Fergana Nüshası. Ünite .

ördek. çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler 19. kıl kuyruk göğü kapladı. mavi. Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç. al giyip süslendi 8. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü. ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar 11. eşini çağırır 14. Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi) 7. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi. parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu 4. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim . işitmedinse benden söz dinle 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der 20. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı. anlatır 1. sarı. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar. erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar 18. Keklik yüksek sesle öttü. kır. Ova. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim 2. uzaklaştırdı. al. kimisi koşar kimisi su içer 12. Güneş yine yerine dönmüş olacak. sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın 16. Dünya sırrını getirip bana açtı.70 XI-XIII. kuğu. Sayfa) Çeviriyazı yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur 1. vadi. 4. dünya sonra tamamiyle misk koktu 10. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır. balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak 5. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara 15. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar. 3. dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır 13. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter. katılarak güler. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi. dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu 9. dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı 2. yamacı ve tepesi yeşil. yayılıp döşendi. kırmızı (ile) süslendi 6. dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister 3. gece-gündüz mezamir (ilahi) okur 17. Kaz. Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı. dağ. METİN İNCELEME II Kutadgu Bilig’in “yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur ” Bölümü Mısır nüshası Orjinal metin (386. mor. Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler.

6. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim Metin 5.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 71 5. fırtına yel gibi hayatımı tükettim 2. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım 10.5. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı. Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş 6. Eyvah gençliğime. Sayfa) Türkiye Türkçesine Aktarma Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler 1. 7. (386. senin için ipekler döşettim 4. Ünite . Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım. 5. ben seni elimde tutayım. yine gel sen bana. yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım 3. . 8.3 Mısır Nüshası. tam tutacakken elimden kaçırdım. huzurunu ben şimdi kaybettim. 9. Ey gençlik.

60. söz verip sözünüzden dönmeyin. 10. Yüzyıllar Türk Dili 7.72 XI-XIII. 60) Metin 5. 2 METİN İNCELEME III DLT’den Seçilmiş Dörtlükler 1. Dörtlük Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (DLT I. 3. Dörtlük Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar (DLT II. Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok. Dörtlük Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız (DLT III.5 DLT II. gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor. gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor. ben sana acıyorum. 235) . Türkiye Türkçesine Aktarma Beni avlayıp bırakmayın. Türkiye Türkçesine Aktarma (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım. boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim. bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki). 8. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. 45. Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı. 45) Metin 5. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm. nafile. 2. bugün yüzüme safran tohumu sürdüm.4 DLT I. Ey gençlik. 9. esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). ben uzaklaştırdım.

Türkiye Türkçesine Aktarma Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular. 97) Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik. Ünite . 235. Metin 5. 97. Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.6 DLT III. Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. Dörtlük Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur (DLT II. Metin 5. 73 Türkiye Türkçesine Aktarma 4. Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler.5. 97. 3 .7 DLT II.8 DLT II.

Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VI.74 XI-XIII. Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında biligdin urur men sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adet yolı bilig bil sa‘adet yolını bula bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi süŋekke yilig teg erenke bilig eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig bilig bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig erken atı ölü .

75 .5. Ünite .Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.9 Atabetü’l-Hakayık.

insanın süsü. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. cahil olan erkek ise kadın gibidir) Kemik için ilik ne ise.10 Atabetü’l-Hakayık C 13. İnsanlar bilgi ile tanınır. . Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında ėşitgil biliglig negü tėp ayur edebler başı til küdezmek tėyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur ne kim kėlse erke tilindin kėlür tilindin kim edgü kim ėsiz bolur ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ küdezilse bu til küdezlür özüŋ resul erni otka yüzin atġuçı til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Metin 5. Bilgili adam ölünce adı kalır. iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz. ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış. bilgisiz sağ iken ölüdür. kemiğinki ise iliktir. bilgi edin ve mutluluk bul! Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir. Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur. mutluluğun yolu bilgi ile bulunur. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. güzelliği akıldır. METİN İNCELEME V Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VII. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Sözüme bilgi ile temel atarım. insan için de bilgi odur.76 XI-XIII.

Ünite . Türkiye Türkçesine Aktarma Dinle. dilini korursan kendini de korumuş olursun. sözüŋ. Dilini tut.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. Eski dönem metinlerinde kimi durum ekleri eksiz de ifade edilmektedir. özüŋ. dili yüzünden kimi iyi. dişin kırılmasın. kimi kötü olur. dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar. bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler.11 Atabetü’l-Hakayık C15. eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır” Dilini sıkı tut.5. yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır. sözünü kısa kes (az konuş). başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir. İnsana ne gelirse. 5 . gel. Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi. dilinden gelir. 77 Metin 5. Bu özellik.12 Atabetü’l-Hakayık C15. Yukarıdaki metinde bu özelliği gösteren yapıları belirleyin ve açıklayın. Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ.

yönelme durumu eki b. 3. e. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim c. tekil kişi iyelik eki. İsimden isim yapım eki. yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig ifadesinde aşağıdaki isim çekim eklerinden hangisi kullanılmıştır? a. İyelik eki e. Yönelme durumu eki c. Koşan bulut gibi gençliği kovaladım. soruları aşağıdaki cümleye göre cevaplandırınız. İnsanın ve kemiğin akıl ve iliğe ihtiyacı vardır b. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. yön gösterme durumu eki 8. 2. belirli geçmiş zaman eki e. Çeşitli renkteki çiçekler gülerek yayıldı c. tekil kişi iyelik eki. İsimden fiil yapım eki. Yüzlerce renkteki çiçek gülerek açıldı d. e. 2. kemiğinki ise iliktir. Sözcük keç. b. Belirtme durumu eki b. Birçok renkli çiçek gülerek açıldı 2. Birliktelik eki d. Erenlerin görkemi akıldır. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz cümlesindeki udır ėrdiŋ ėrse’nin çekimi. tümen tü çėçekler yazıldı küle dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. belirsiz geçmiş zaman eki b.Türkiye Türkçesinde g-’ye değişmiştir.78 XI-XIII. Belirtme durumu eki d. 2. güzelliği akıldır. 3. isimden fiil yapım eki. Binlerce renkli çiçek açılarak güldü e. Fiilden isim yapım eki. İnsan kemik iliği ile akıllanır. İsimden fiil yapım eki. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı b. Belirtme durumu eki. Koşan bir bulut gibi yiğitliği gönderdim b. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı c. 3. Fiilden fiil yapım eki. Zarf-fiil eki b.köküne dayanır. 3. Ila suvın keçtimiz cümlesindeki keçtimiz sözcüğü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi b. Beni avlayıp bırakın b. Yürüyen bulut gibi yiğitliği bekledim. 2. Beni avlayıp koyun 3. eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig cümlesinin Türkiye Tükçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. tekil kişi iyelik eki. Yukarıdakilerin cümlenin TürkiyeTürkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerin hangisidir? a. tekil kişi iyelik eki. kemiğin ise akıl c. Beni bırakmayın avlayın d. İnsanın süsü. İsimden fiil yapım eki e. Beni avlayıp bırakmayın e. d. aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. d. yönelme durumu eki d. belirsiz geçmiş zaman eki d. 2. Çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir . Kişi adılı kaynaklı kişi eki kullanılmıştır. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl dizesindeki tonandı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak doğru olarak verilmiştir? a. Sözbaşındaki k. yön gösterme durumu eki e. balık kudrukındın kozı burnıŋa cümlesindeki burnıŋa sözcüğünün aldığı ekler. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir? a. Yürüyen bulut gibi yiğitliği gönderdim d. belirli geçmiş zaman eki 4. Belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı d. fillden fiil yapım eki. Ermiş kişilerin gücü akıldır kemiğin ise iliktir 7. fiilden fiil yapım eki. 6. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi e. Beni avlayarak koyun c. fiilden fiil yapım eki. isimden fiil yapım eki. yön gösterme durumu eki c. çoğul kişi emir kipi 10. güzelleşir e. Yönelme durumu eki c. ve 10. Ayrılma durumu eki 5. belirli geçmiş zaman eki c. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı 9. Avlap meni koymaŋız 9. 3. c.

tekil kişi geniş zaman eki) 4. c 7. d Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi.“süslenmek” < bediz “süs”+e (isimden fiil yapım eki)-n (fiilden fiil yapım eki)+mek (isim-fiil eki) kızıl “kızıl. acımak”-p (zarf-fiil eki) açı. Ünite . siyah” meŋiz “beniz.“görmek”-k (fiilden isim yapım eki)+(ü)+m (1. kurı.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 79 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. tekil kişi belirligeçmiş zaman) yaşıl “yeşil” < yaş “yaş.“esirgemek. bütün” < tüke. b 3. ben uzaklaştırdım esirke. kırmızı” . bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın.5. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün VI. Bölüm 3. b 10. bütün güzellik(ler) ondan damlıyor (sanki). kırmızı” yüz “yüz” andın “ondan (ol zamirinin ayrılma durumu)” tam. dörtlüğünün” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelmeme I’in 5.“esir etmek” < bulun “esir”+a (isimden fiil yapım eki)-r (geniş zaman eki). hep” körk “güzellik” < kör. ben sana acıyorum. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden okuyunuz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. d Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in 8. bul(u)na.“acımak”-r (geniş zaman eki)-men (1. Sıra Sizde 2 esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım Ey gençlik. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) men “ben”+i (belirtme durumu eki) öles “süzgün. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). kırmızı (ile) süslendi. Dörtlüğünün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.“donanmak” < ton “elbise.“tamamlamak”-l (fiilden isim yapım eki) tuz “tuz” eki)-p (zarf-fiil eki). taze”+ı (bağlama ünlüsü)+l (isimden isim yapım eki) bezen. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) yana “yine. tekrar” ol “o” kaç. e 6. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme II’nin 1.“kaçmak”-ar (3. yüz” kızıl “kızıl.“damlamak”-ar (geniş zaman eki) tükel “tamam. Beyitinde Yer Alan Sözcüklerin Çözümlendiği” kısmı yeniden gözden geçiriniz.tekil kişi iyelik eki)+i(belirtme durumu eki) sen “ikinci tekil kişi adılı” yırat. b 5.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-ŋ(2.tekil kişi eki) yırat. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. al. a 8. sarı. c 9.“uzaklaştırmak” < yıra. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden gözden geçiriniz. baygın” köz “göz” kara “kara.“kurumak”-mış (geçmiş zaman sıfat-fiil eki) yıġaç “ağaç”+lar (çokluk eki) tonan.tekil kişi eki) Sıra Sizde 3 Bulnar meni öles köz Kara meiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor).tekil kişi eki) saŋa “sen adılının yönelme durumu” ay “ey” kamuġ “bütün. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün Sözcük Çözümlemeleri” kısmı yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.“uzaklaştırmak” < yıra. giysi”+an (isimden fiil yapım eki)+dı (3. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-m (1. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. a 2. mavi. Dörtlüğünün Türkiye Türkçesine” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. mor.

Bu nedenle bu sözcüklerde eksiz belirtme durumu bulunmaktadır. 1982. Osman F. -----. A Grammar of Old Turkic. Nalbant. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. -----. Kutadgu Bilig I Metin.“olmak”+(u)r (3.(i)g (fiilden isim yapım eki)+lig (isimden isim (sıfat) yapım eki) kişi “kişi. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. TDK. . Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Gazi Üniversitesi. İndex. Kutadgu Bilig III. Old Turkic Word Formation. cahil” < bil. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. TDK. Dankoff. Harvard University. TDK. TDK Ankara 1989. London and New York 1988. Reşid Rahmeti. Besim. İstanbul 1951. Gerard. Erdal. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. İstanbul 1943. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . Reşid Rahmeti. I-II. İstanbul 1980. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. Ercilasun. Oxford 1972. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Eraslan. Sertkaya. -----. Ankara 1986. Ahmet. Robert. Steingass. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Atalay. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. Talât. ___. Marcel. TDK Ankara 1986 Brockelmann. TKAE Ankara 1979. değer”+lıġ (isimden isim yapım eki) dinar “dinar” ol “-dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır” biliglig “bilgili” < bil. cahil olan erkek ise kadın gibidir) bahalıġ “değerli” < baha “kıymet. yüzüŋ sözcükleri dilini. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri .“bilmek”. Atebetü’l-hakayık. Clauson. Leiden 1954. A Functional Approach to the Lexicon. Tekin. Ankara 1984. Yüzyıl Türk Şiiri.I İsim. kadın” er “erkek” cahil “cahil. özüŋ. James Kelly. TDK. TDK. değer”+sız (isimden isim (sıfat) yapım eki) bişi “akçe. İbrahim. tekil kişi geniş zaman eki) tişi “dişi. -----. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. TDK. Ankara 1986. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. İstanbul 1942. Ankara 1985. işaret sıfatı” cahil “cahil.. Wiesbaden 1991.“bilmek”. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. eşit” bol. Eski Tükçe’de İsim-filler. Divānü Luġāti’t-Türk’teki Manzum Parçalar.(i)g (fiilden isim yapım eki)+siz (isimden isim (sıfat) yapım eki) bahasız “değersiz” < baha “kıymet. XI. Carl. Kemal. Leiden-Boston 2004. ___. özünü ve yüzünü biçiminde çevrilmektedir.80 XI-XIII. Ankara 2009. Taş. F. sözüŋ. sözünü. Vol. pul” kaçan “ne zaman” teŋ “denk. Nuri Yüce. Compendium of the Turkic Dialects I. bilgisiz” Sıra Sizde 5 tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ------küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ ------küdezilse bu til küdezlür özüŋ ------til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Bu dizeleri Türkçeye çevirdiğimizde bu dizelerde yer alan tiliŋ. Reşid Rahmeti. Mehmet Vefa. TDK. İstanbul 1943. Ankara 1947. İstanbul 2008. TDK. bilgisiz” biligsiz “bilgisiz. Arat. insan” bu “bu. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir.

.

Harezm Türkçesinin şekil bilgisini açıklayabileceksiniz. Harezm Türkçesini tanımlayabilecek.t Amaçlarımız 6      • • • • • • • XI-XIII. Harezm Türkçesi eserlerini sıralayabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Anahtar Kavramlar Harezm Harezm Türkçesi Harezm Türkçesi Eserleri Ünlü değişmeleri Ünsüz değişmeleri Çokluk ekleri İyelik ekleri • • • • • • İsim hâl ekleri Bildirme ekleri Zamirler Sıfat fiil ekleri Zarf fiil ekleri Fiil çekimi İçindekiler • • • • HAREZM TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ • SES YAPISI • ŞEKİL BİLGİSİ Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi . Harezm Türkçesinin ses yapısını ayırt edebilecek. Harezm ve tarihini açıklayabilecek.

Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir . Harezmşah. 1097’de Sultan Sencer. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. İranî bir dil olduğunu göstermiştir. Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalmaktadır. Bölgenin Araplar tarafından fethinden sonra yalnızca ülke adı olarak kullanılmış. Harezm. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı Harezm Türkçesi de oluşmuştur. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. ölçüsü ve parası vardır. takvimi. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi HAREZM VE TARİHİ Harezm. Bu yüzden Sâmânlılar ve Selçuklular tarafından bölgeye atanan valiler kısa zamanda istiklallerini ilan edebilmişlerdir. Hindistan. fethini güçleştirmiştir. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. dini. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. yüzyıl Arap coğrafyacıları ve tarihçilerinin kaydettiklerine göre Ürgenç ve Zencan’a Türk kapısı denilmesi. başkent Ürgenç’e taşınmış. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Komşularıyla yaptıkları ticaret sayesinde çok zenginleşmiş. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. X. Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Bölgenin tabiî barikat görevi yapan Ceyhun nehri ve kanallarıyla çevrili olması savunulmasını kolaylaştırmış. İran. Bu dönemde Harezm’de Kıpçak. bu dilin. Yapılan araştırmalar Harezmce diye de adlandırılan bir dil kullandıklarını. ama Afrigoğulları bölgede Harezmşah unvanıyla bırakılmıştır. Afrigoğullarının kendi dili. Gazneliler ve Selçuklular döneminde idare ve ordu Türklerin elinde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştır. Bu sırada bölgeye bir süreden beri yerleşmeğe başlayan Oğuzların yanında Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesiyle Harezm bölgesinin nüfus yapısı Türklerin lehine değişmeğe başlamıştır. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. sulama kanallarıyla da tarımda ileri bir seviyeye ulaşmışlardır. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. Harezm Türkçesiyle eser verilmesi de bu döneme rastlar. yüzyılda Dîvânü Lügâti’t-Türk’te bölgede yerleşik Türk boyunun adı olarak Küçet isminin geçmesi bölgede daha o dönemdeki Türk varlığını göstermesi bakımından önemlidir. burada yaşayan halka da Harezmî (=Harezmli) denilmiştir. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. XI. Çin.

1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. 1 Harezmlerin tarihi hakkında kısaca bilgi veriniz. Harekeli metinlerde bile ünlüler harflerle yazılarak gösterilmiştir. İl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. HAREZM TÜRKÇESİ Harezm Türkçesi. Resim 6. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. XI-XIII. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. . Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Harezm Türkçesi üzerinde yazı ve söz varlığı bakımından etkili olmuştur. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. yy. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. yy. Bu bölgeyle sınırlı kalmayıp Altınorda’nın bazı şehirleriyle Kırım’da da yazı dili olarak kullanılmıştır.ın başlarından XIV. yüzyıllar arasındaki hanlıklar döneminde ilim ve kültür hayatı zayıflamış. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır.84 XI-XIII. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. yüzyıllarda nüfus yapısı ve siyasî bakımdan Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır.ın sonlarına kadar Altunorda’ya bağlı kalmıştır. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. yüzyıldan itibaren ürün vermeğe başlayan ve Orta Türkçe döneminin ikinci basamağını teşkil eden bu yazı dili XIV. XVI. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Bölge XIII. yüzyıldan sonra yerini Çağataycaya bırakmıştır.1 Karahanlılar (8401212) ve Harzemşahlar (1097-1231) Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Kalmuk saldırıları yüzünden ticaret sekteye uğramış ve 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. yüzyılda altın çağını yaşamıştır. XIV. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. XIII. Yüzyıllar Türk Dili devlet olmuş.-XIX. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. Karahanlı Türkçesi de.

1313-1314 yıllarında İslam adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. fiiller. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. • Görülen geçmiş zaman kipinin çekiminde birinci çokluk şahıs eki -dümiz yerine -duk olmuştur: bèrdükimiz • İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanmıştır: atlıg / atlı • Yönelme eki +ka / +ke’nin yanında +A da kullanılmağa başlanmıştır: bizge / bize • Gelecek zaman eki olarak -IsAr. Saint Petersburg’da altı. Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] . Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Taşkent. Eserin Londra’da bir. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Süleymaniye Kütüphanesi. Paris’te bir. Moğolca. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Ünite . Bunun dışında Paris. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Farsça. En eski nüshası Londra British Museum Add. -AsI kullanılmıştır: keçürgüm. İstanbul Üniversitesi. Hive. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Arkeoloji Müzesi. Şuster. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 85 Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden Ayıran Başlıca Özellikler • /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanır: kadgu > kadgu > kaygu. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. -gu/-gü. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. M. isim çekimi. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. kurtulası HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır.6. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. S. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. yıglayısar. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Moğolca nüshasını 1938’de N. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. • Çok heceli kelimelerin sonundaki +g düşmüştür: arıg > arı. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk.

Birinci bap Hz. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. marifetü’l-hak ve Hz. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’d- dünyâ ve’d-dîn III. zekat. iradat. Husräv u Şirin Qutba I-II: Warszawa 1958). İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. sohbet. nefis ve kalp.86 XI-XIII. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayınlanmıştır. Paris. ikinci bap dört halifeyi. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’te İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazması eldedir. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] . Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Eser. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. Yeni Cami nüshası 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. Kutb’un eseri Nizamî’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. edep.lı a b mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177 -202 yaprakları arasındadır. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. nasihat. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. Peygamberi. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Eser. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. şeriat-tarikat. nr. iktida. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Yüzyıllar Türk Dili Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. süluk. Üslubu gayet sade ve açıktır. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Kazan. sy. Peygamber. iman.

Le manuscript Oigour de la Bibliotheque Nationale adıyla Paris’te 1882’de yayınlamıştır. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Harezm Türkçesinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz ve Harezm Türkçesi eserlerinin belli başlılarını sayınız. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Orhun. Pavet de COURTEILLE eseri Fransızcaya tercüme etmiş ve Arapça ibarelerle birlikte Miradj-Nameh. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. M. ŞÇERBAK. Ünite . Supplement Turc. Miraç vakasını anlatan bu eser Nehcü’l-Feradis adlı bir eserden tercüme edilmiştir. A. Bu yazma 1436’da Herat’ta Mansur Bahşı tarafından istinsah edilmiştir. Millet Kütüphanesi) olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır. içerdiği Moğolca kelimeler dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. Eserin 1511’de Nureddin Ali bin Kiçkine Seyyid Ali et-Talikani tarafından Mısır’da istinsah edilen Çağatayca bir tercümesi de Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. Oğuz Karluk şive özelliklerini göstermesi. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. W. Uygur ve Karahanlı Türkçesinden farklılaşan yönlerine dikkat ediniz. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. Eserin biri Uygur harfli (British Museum).1 Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Uygur harfli nüshayı Tourkhan GANDJEI. Eserin tek yazma nüshası Uygur harfli olup Paris Bibliothèque Nationale’dedir. Paris Bibliothèque Nationale. üslup ve konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzeyen yazarsız bir eserdir.2 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan bu eserin imlâ özellikleri. Mi‘rac-name. Uygur ve Karahanlı Türkçesi gramer bilgilerinin Harezm Türkçesi için de geçerli olduğunu unutmayın. İçinde gazel ve çok sayıda Farsça beyit bulunmaktadır. British Museum’daki Arap harfli nüshayı Emir Neciboviç NECİB yayınlamıştır. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Oguz Kagan Menakıbı.6. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. A. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. On bir küçük name şeklinde yazılan Muhabbetname mesnevi tarzında olup mefâîlün/ mefâîlün/feûlün vezninde yazılmıştır. no. üçü Arap harfli (British Museum. belli başlı gramer özellikleri anlatılacaktır. 1001’de kayıtlıdır. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Muhabbet-name Mi‘rac-name Oguz Kagan Menakıbı 2 HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Daha önceki derslerinizde öğrendiğiniz Orhun. BANG ve R.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 87 1353’te Harezmî tarafından Muhammed Hoca Bey’in arzusu üzerine yazılmıştır. Bu ünitede Harezm Türkçesinin bütünlüklü bir grameri değil. .

• d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-.> dèokı-dı. Örnekler verilirken isim kök ve gövdelerine gelen ekler +. ~ değişken şekil Ünlüler a 1. em-dür-. 4. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. za‘ifluk Ünlü Değişmeleri a) a ~ o: bark ~ bork. tavar ~towar b) e ~ ö : teşük ~ töşük.> sararaçıg > açı.işareti ile belirtilmiştir. katır > hatır Ünsüz Değişmeleri . Kelime ortasında.88 XI-XIII. yablak > yawlak. Yüzyıllar Türk Dili SES YAPISI Açıklama: 1.> sew-. adak / ayak. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süñük ~ süñek.> meñzeNot: bar. kadgu / kaygu. seb. böri > börü. akşam > ahşam. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. sew- ~ söw-. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen başlıca ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. atlı < atlıg) 3. eb > ew. biñ > miñ. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a) Kelime köklerinde: sabır > sabur. yöri- > yörüb) Eklerde: ademnüñ. bar-. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: e è ı i o ö u ü 2. teg > deg. Bazı kelimelerde ise t > d değişimine rastlanır. 2. beñze. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. tilkü ~ tülki. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. < (=küçüktür) işareti ve > (=büyüktür) işareti kelimenin eski şeklinden yeni şekle gelişme yönünü gösterir. ben > men. ewrek ~ öwrek. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. / (=eğik çizgi) ekin veya kelimenin farklı şekillerini ayırmada kullanılmıştır. bol-. fiil kök ve gövdelerine gelen ekler . (atlıg > atlı. arıg > arı. tè. sargar.

Kişi: +mIz / +ImIz : öz+ümüz. itçe. +lA küçün. ewleri . Fakat burda da kuralsızlık ve farklı kullanımlar mevcuttur: koynıña. / kulnıñ. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir: atındın. • 3.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 89 Harezm Türkçesinde görülen ses değişimlerinin belli başlılarını sayınız. Kişi : +ñ / +Iñ : baş+ıñ. HŞ’de ise yükleme eki olarak +I da kullanılmıştır: elgin / elgini. kim èrseyi 3. vaktta / vaktda Açıklama: Bu ek bazı örneklerde Eski Türkçede olduğu gibi çıkma hâli eki vazifesinde kullanılmıştır: kızlarda birin. biligni. bulutdan 6. +rA içgerü ~ içgeri. kulnuñ. ötümsüz ünsüzlerden sonra +tA olarak geldiği de görülmektedir: kapugda. +nIñ / +nUñ / +Im Düzlük yuvarlaklık uyumuna uymakla birlikte ikili şekiller de ağırlıktadır: atnıñ. Çıkma Hâli: +DIn. yüz+üm Teklik 2. butka / butga. söz+üñ Teklik 3. tünin kündüzin. kişi iyelik eklerinden sonra gelen zamir n’si ile ek başı /g/ sesi birleşerek /ñ/ sesini oluşturmaktadır.6. Kişi : +m / +Im : elig+im. taşkaru ~ taşgaru asra. +n. kişi iyelik eklerinden sonra ise bazen +n olduğu görülmektedir. karındaş+ımız Çokluk 2. + DAn Çıkma hâli eki +DIn’dır. uçmakda. Kişi: +ñIz / +IñIz : ata+ñız. künnüñ. içre. adak+ı Çokluk 1. Yön Gösterme Hâli: +GArU / KArU / +KArI. baylar Hâl Ekleri Kelime şekillerinde olduğu gibi eklerde de ikili kullanım yaygındır. topraktın andan. kul+uñuz Çokluk 3. +I Türkçe ve yabancı kelimelerde yükleme hâli eki +nI’dır. neydin. feriştelerin. bizim. 2. közden. oglıka / oglıga / oglıña 4. Eşitlik Hâli: +çA şirinçe. +A Bu ek ünsüz uyumuna tabi olmakla birlikte ikili kullanımı da sıktır: atka / atga. Bulunma Hâli: +DA Bu ek genellikle +dA şeklindedir. yalguzun biligle. Ünite . taşra 3 İyelik Ekleri Teklik 1. Yükleme Hâli: +nI. boynın / boynını. 5. ŞEKİL BİLGİSİ İsim Çekim Ekleri İsimlerde Çokluk: Bütün kelimelerde +lAr ekiyle yapılmıştır: künler. 3. müñüşde / müñüşte. biziñ. kılıçın. 1. İlgi Hâli: +Iñ. Kişi : +I / +sI : közgü+si. Kişi: +lArI: atları. tünle 7. Vasıta Hâli: +n. idi atında soñ. soñınça 8. Yönelme Hâli: +GA. +KA.

mal tèr-dük+indin. tüken-mes gına ‘tükenmez zenginlik’. sèndin. kil-ir+in. alarda (anlarda). c) Soru Zamirleri kim. alarda (olarda. mundın. muña (muñar). muntèg. Zamirler 4 5 Sıfat-Fiil Ekleri Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. mençe. bularda (munlarda). alarga (olarga. Resulnıñ tè-miş+i. munuñ tèg. Kişi: alar (olar. -ur / -ür. sensiz. anlardın). kör-mez yerde. sizde (sizlerde). Mescidke yakın bir nasraniniñ ‘ayalı bar èrdi. tog-ar+dın. bizi). sizlerge). kıl-ur künüm. sizleriñ). kamug. meniñ. birisi. kayu d) Belgisiz Zamirler adın. mènsiz. sizge (size. alarnıñ. siziñ (sizim. kamugı Metinde geçen isim çekim eklerini bulunuz. ba’zısı. bizde (bizlerde). olar (anlar.90 XI-XIII. ança. Kişi: ol. kel-ür yıl. sènçe. munı. neme (nème). ança. biri. ba’zıları. bizniñ. mensiz. sèniñ. sizni (sizlerni. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. anlarda). anıñ. meniñle (mèn. alardın (onlardın. -yür: yara-r iş. anlarnıñ). bular (munlar) : bularnıñ (munlarnıñ). alarnı (olarnı. 2. bizni (bizlerni. sizlerniñ. (anlarnıñ). küçüm yet-miş+çe ‘gücüm yettiğince’. sizden (sizlerdin) Çokluk 3. bar-ur+ga. mèniñ. tog-mış+ta ‘doğduğu zaman’. andın. haberlig bèr-dük+indin. bizlerniñ. yok kör-er+im. bar-ur+ın. aña. añar. kıl-mış işlerini. Kişi: biz (bizler). andın. anıñ. Salih atlıg. anlarka. munça. -ir. sendin. tañ at-mış+ta. munları). barçası. sènde. bizge (bize. menim. bizleriñ). tüş-er yèr. sende. kir-ür. Kişi: sen. kim hêç sabrı kararı kalmadı. sizi). alarnı (anlarnı). -r. mènim. 2. öl-miş kişi. anlarga). . uç-ar kuş. cümlesi. tè-yür+de. bularga (munlarga). seniñ. -maz / -mez. añar. anı. Kişi: siz (sizler). mènçe. Bu mu’addin kaçan kim edan okımak üçün munaraga miner bolsa bakar èrdi. mèndin. anıñla. Kırk yıl mu’addinlik kıldı. bizden (bizlerdin) Çokluk 2. bularnı (munlarnı. meñleri bol-mas üçün ‘benleri olmadığı için’. Kişi: men. mende. sizniñ. Çokluk 1. kayusı. sènsiz. munda. anlarnı). sèniñle) Teklik 3. bulardın (munlardın). -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ. İñen sahib-cemal èrdi. anñla. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu. Bu işni mudavamat kılu ‘aşık boldı ol mikdar boldı. aña. biziñ (bizim. -ar / -er . alarga (allarka. öltür-ür. mundag ol: anı. kuwar-mış taş. alar) : alarnıñ (olarnıñ. Yüzyıllar Türk Dili a) Kişi Zamirleri Teklik 1. (NF 364/7-10) Harezm Türkçesi iyelik eklerini sayınız. bat-ar+ga. yan-ar köz. ne (nè). mèniñle) Teklik 2. Bagdad èlinde bir mu’addin bar èrdi. bizlerge). anlar). seniñle (sèn. anda. saña. uçtmahlıg er-dük+i ‘cennetlik olduğu’. anda. barçaları. alardın (anlardın) b) İşaret Zamirleri bu: munuñ. mènde. mendin. ansız. konar+ga ‘konmağa’. anlarga). sençe. maña.

-içek. -uglı / -ügli ‘an / en’: oku-glı. . 2. yum-gınça ‘yumuncaya kadar’. kèç-ip. al-ıp. inan-gan. emget-meyin. ayt-a ~ ayt-u. kir-gen sayı ‘girince’. körüş-gülük bolsa. nakş it-igli. kel-ginçe. Teklik 2. -gan / -gen. kurtul-ası. rengin al-ıglı. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. daçı / -deçi (NF): kıl-daçı zelletler ‘yapılacak günahlar’. NF’te -gimçe. oltur-gaç. bol-gaç. -u / -ü: yakul-ı tursa. kişi: bek èr-ür-men. -galı / -geli. 9. yoluk+kan. 8. (nadiren) -meyin ‘madan / meden anlamında’: ay-madın. kılma-gu iş ‘yapılmayacak iş’. 5. yèr öp-geç ‘yer öpünce’. ew-üp ~ èw-üp. awla-yu. aç-ıp. -guluk / -gülük: al-guluk+nı. sözle-p. içer-ken. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. Bildirme Ekleri a) Geniş zaman Teklik 1. tebren-ü. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç. yap-up. izder èr-ken. tamam bol-gınça. söz ay+geni. bil-medin. -gınça / -ginçe. sor-up. tap-up. -kan / -ken: ayt-gan. büt-güçi ‘inanıcı’. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. ıd-a. bèr-güçi ‘verici’. yè-gülük ne erse ‘yiyecek ne ise’. tüz-üp. -p. kişi: ay-ol. kör-ügli. 4. -gesi. -uçak / -üçek: bar-uçak. 7. kıl-galı. toprak i-mez. kirmeyin. bol-u. köy-ügli. yet-ginçe. al-u baruñ. ör-e ~ ör-ü. kör-e ~ kör-ü. bölüş-üben. kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’.6. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘yapan. kıl-gan+ıñ+nıñ. iç-medin. öltür-ginçe. eşitme-günçe. 3. kon-up. tut-guçı ‘tutucu’. bagla-p. sewn-ü. az èr-ür.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 91 3. öl-ügli. al-galu. öl-geli. tug-gaç. Olumsuzu: ivek èr-mez-men. 1. kör-ü ~ kör-e. tegir-ü. -up / -üp: agırla-p. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -ı (az). kötrü bilme-gen+i üçün ‘kaldıramadığı için’. kop-galu. biti-güçi ‘yazıcı’. yıkl-u yazdı. -upan: kèl-iben. büt-e. kuş i-mez-men. yapıcı’. men ol kuş-men. tè-yü bilse. -ası / esi: andın yè-gesi. ıncaya kadar’. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. yol ur-uglı ‘yol kesen’. yè-p. -üben. ayt-u başladı. tap-madın. kişi: suw-sen. -alı / -eli. yalbar-ıp. tutupan (MM) 4. kör-ginçe. ayt-kan. bolmadın. ak-a. konak èr-mez-men. korkıp. kör-meyin HŞ. yè-gli+niñ. kıl-ası. Olumsuzu: yüreklig èr-mez. bak-ası. 3. kılınç-sen. ıd-geni. Ünite . 6. biç-igli tarıgçı. kol-galu. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’. izde-p. kit-ip. uruş-kanı. Teklik 3. sor-madın. -ken (i. -ıçak. yıgla-gan+ım. emgen-medin. kel-gü yazuklaruñuznı ‘gelecek günahlarınızı’. men kelgimçe. -a / -e : aç-a. bèr-igli Tañrı ‘veren Tanrı’. 6. tik+ken+ge. -glı / -gli.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yöriyür er-ken ‘yürürken’. yat-gu yèr. Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri Zarf-Fiil Ekleri 1. sürt-geç ‘sürtünce’. -madın / -medin. Bu zarf fiilin genişletilmiş şekilleri -iben. yuw-guçı ‘yıkayıcı’. haber ber-ü. -ıglı / -igli. 5. bile-y-üp. sanlıg-ol. kop-galı. 7. 2. in-gen ‘inen’. mün-üp. kör-üp. tè-p. -ıp / -ip.

Teklik 2. bol-uñız. kör-gil. yat-ma-ñ. kişi: -alıñ / -eliñ. tut-sun.-ayım / -eyim (nadiren). kıl-ayım. açıl-sun. -uñız. -ıñlar: başla-ñ. kèltür-sünler. ogrı i-se. kèltür-üñ. b) Belirli geçmiş zaman Teklik 1. Teklik 3. -gayım / -geyim (tek tük). kör-üñ. -uñ / -üñ. Çokluk 1. -gıl / -gil. bar-ayım. -alım / -elim (nadiren). çewir-elim. bar-dur. bil-iñler. bara-yın-men. bar i-se d) Belirsiz geçmiş zaman Teklik 1. izde-liñ. külçire-y-iñ. kuç-ayın. tap-uñ. tile-liñ. -ayın-men / -eyin-men (HŞ). sına-lıñ. kişi: ot i-miş-sen. • Türkiye Türkçesinde bildirme eki olarak kullanılan +dIr. Teklik 2. -gul / -gül (tek tük). -ñuz. tanuk-tur. kişi: -ñ. oyna-lıñ. Yüzyıllar Türk Dili Çokluk 1. Teklik 3. kişi: men èr-dim. nèdin turur. kör-eliñ. -gelim: bar-alıñ. aya-yın-men. çek-eyim. köp-tür. bil-eliñ. aya-yım. bil-eyim. sew-gül. kil-iñ. awla-lıñ. tur. saç-ıñız. kişi: yırak-biz. yè-gelim. yok i-miş Fiil Çekimleri Emir-İstek Teklik 1. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar. kir-sü. buyur-uñ. bol-ayın. oku-ñlar. -lıñ / -liñ. -galıñ. bil-eyin-men. -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın. oltur-uñuz. sına-yın. şah i-señ. öl-eyin. c) Şart Teklik 1. okı-ñ. kişi: bag èr-di. tur-su. kèç-sü. kıl-sun. bayıt-kıl. oku-ñuz. biti-ñler. kişi: -ayın / -eyin. ederle-ñ. -ıñız / -iñiz. bil-iñiz. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ). tüş-gül. bar i-di. kıl-alım.92 XI-XIII. kör-üñüz. yè-geyim. Teklik 3. bil-eyin. 3. bol-gul. tile-geyin. Çokluk 1. -sun /-sün: bol-su. koy-uñ. -ñlar / -ñler. ıd-alıñ. koy-su. inanma-galıñ. bar i-miş. kèl-sü. ıd-alım. bagla-gayın. kel-sünler. ayt-ıñ. kişi: şagird i-dük. töşe-ñiz. -gayın / -geyin. -ñız / -ñiz. aktar-ıñ. bar-dı (< bar èr-di). kèl-sün. bil-sün. at-sun. bar-sun. kişi: perìlig èr-miş. ayt-ıñız. Teklik 3.fiilinin geniş zamanlı çekiminden gelişmiştir: tur-ur > tur > dIr telim artuk turur. yarga-gayım. yıgla-gayın. tè-sün. Çokluk 2. çık-alıñ. kişi: bagda èr-sem. . kişi: ot èr-señ. -uñuz. Çokluk 3. kişi: yügrük èr-se. kişi: fiil kökü . ayt-ıñlar. min-geyin.-ıñ / -iñ. kişi: ehl èr-ür-ler. işit-eyin. sözle-geyin. -kıl: bar-gıl. kan-su. al-sunlar.

. -tuñ / -tüñ: aydıñ. ugra-dımız. -tıñız / -tiñiz: al-dıñız. c) -üp-siz: kör-üp-siz. oltur-up turur. kıl-dımız. sor-dum. saç-tıñ. kör-üp-miz. ay-dıñız. b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz. kèt-ti. Teklik 2. işit-tiñiz. tapşur-duñ. kop-tum. b) -p. tüz-di. tè-mişler. -tuk / -tük. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk. -dümiz (Daha eski şekil. unut-tılar. işit-tük. Teklik 2. Rabgûzî’de Çağataycada olduğu gibi turur’suzdur. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz. -dum / -düm. ıd-tı. kör-üpsiz gibi. kör-üp-men. atlandur-dum. tüş-tüñ. -düñüz. -up turur: karga-p turur. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz. öp-tüñ. kör-di. kıl-duk. yitür-düm. tap-tıñ. Çokluk 2. köç-tüm. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen. öltür-dümiz. kişi: -r-men. atan-dıñ. yit-tiler. oturt-dı. c) -üp-men: kör-üp-men. Çokluk 2. aydı. yè-dim. kişi: a) -dı / -di. otur-mış. saç-tılar. -ur-men / -ür-men. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men. -duñız (NF’te nadiren). ayt-tım. -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’. kel-dimiz. kèl-diñiz. toyur-dı. kir-miş-sen. yarat-ıp turur. yıgıl-mışlar. -duñ / -düñ. tüz-düñ. tök-miş. -yur-men / -yür-men. öp-tiler. ayıt-tılar. Teklik 3. te-di. tile-dük. kişi a) -duk / -dük. Ünite .Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 93 Belirli Geçmiş Zaman Teklik 1. c) -üp-sen: kör-üp-sen. b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen. Belirsiz Geçmiş Zaman Teklik 1. -tıñ / -tiñ. tüş-ti. tap-duk. ber-dük. ayt-tı. çık-tuk. Çokluk 3. aç-tı. koy-dı. kör-dük. kutrul-duñ. ög-diler. -tım / -tim. kal-duk. kör-düñ. kişi a) -dım / -dim. -tılar / -tiler: başla-dılar.6. kör-düñüz. unut-tum. kör-düm. yè-diñ. -ıp. kişi: a) -dıñ / -diñ. kişi: -mış / -miş: aç-mış. talaş-tı. kişi a) -dılar / -diler. c) -üp-miz: kör-üp-miz. tile-dim. kèç-ti. yèttim. bar-duk. -ar-men / -er-men. yèdiler. cehd it-tük. silk-medin turur-miz ‘silkmedik’. Olumsuzu a) -madın turur + kişi zamiri: teg-medin turur-men ‘ulaşama-dım’. okı-dılar. -tı / -ti: aç-dı. yaz-dıñ. Çokluk 1. bagla-mış. kör-diler. okı-dım. koy-duñ. tapun-dum. Teklik 1. kişi a) -dıñız / -diñiz. c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir. otur-mış-sen. kir-di. Teklik 3. tüş-tüm. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar. oltur-duñız. yitgür-dü. Geniş Zaman Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır. b) -up turur-lar: bol-up turur-lar. kèl-miş. bol-mış. sakın-dıñ. tüşür-diler. tap-tum. -dımız / -dimiz. Çokluk 3. b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz. aç-tı. Çokluk 1. b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men. yıgla-dımız.

94 XI-XIII. bèr-ür-biz. ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM). Bu şimdiki zaman şekli XIV. -ar sizler. gitmekteyim’. yıgla-yur-men. Gelecek Zaman • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). koy-ar-lar. kişi -rlar. tile-r-biz. -ur-sen / ür-sen. Teklik 2. yu) turur-miz: bar-a turur-miz. . -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). -urlar / -ürler. -ur-siz / -ür-siz. yu) turur-siz: bar-a turur-siz. ut-ar-biz. Çokluk 1. Çokluk 1. tile-r-men. kişi: bil-mezler. kör-er-sen. kişi -a (u. Çokluk 2. kişi: bil-mez. tile-yür. -yur / -yür: añl-ar. kişi: bil-mez-miz / biz. tök-erler. kişi: -r-sen. -y-sen. -ur ol. bèr-ür. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). Çokluk 3. -arlar / -erler. kişi -a (u. Teklik 2. kişi: bil-mez-siz. Bu şekil Çağatay döneminde şimdiki zaman haline gelmiştir. Çokluk 1. bil-men. titre-yür-siz. kıl-man (Oğuzca). yaş-ar sizler (Miftah). sına-r-sen. yu) turur-sen: bar-a turur-sen. kirmes ol (MM). -ar / -er. biti-yür-men. • -ısar + kişi zamiri. ayt-ur-lar. -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen. kal-ur ol (MM). köy-er-men ayt-ur-men. bil-ür-biz. sözle-r-sen. yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’. kişi -a (u. asra-r. kişi -a (u. kir-ürler. Rabguzi’de görülen -y-men. ye-yür-biz. tap-ar-men. turur-men. -ur / -ür. kıl-ur-miz. -ar-biz / -er-biz. XIV. yıgla-yur-sen. ay-ur-sen. yè-yür-men Teklik 2. bil-ür-sen. kişi -r. işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz. bize-yür. okı-r-men. bol-ur-siz. kör-er-biz. targa-yur. Teklik 3. yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. kişi: bil-mez-sen. yit-er. -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz. ayt-ur. Teklik 1. yu) turur: bar-a turur. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. Olumsuz: Teklik 1. tè-yür-sen. kıl-u turur-miz. -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz. tiril-ür-men. ayt-ur-siz. -aç-ar. yıgla-yur-biz. Şimdiki Zaman • Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri. Teklik 3. kişi -r-biz. bil-ür. yolçıla-yur. kişi: bil-mez-men. -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler. -ar-sen / -er-sen. kal-ur-biz. izde-yürler. ayt-ur-sen. ata-yur-lar. tut-ar-sen. Teklik 3. yıgla-yur-siz. kişi -a (u. tile-yür-men. Çokluk 2. yè-yür-sen. kişi -a (u. alda-yur-sen. yu) turur-lar: bar-a tururlar. kèl-ür-men. kişi -ar-siz / -er-siz. Çokluk 2. yè-r-sen. Yüzyıllar Türk Dili (Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men. ay-ur-lar. buz-man. ayt-ur-miz / biz. -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz. Çokluk 3. Çokluk 3.

kel-güñ yok ‘geleceğin yok’. Teklik 1. tap-ga. bil-gey-miz. c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’. kişi: a) -ga / -ge-miz / biz: b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’. Olumsuzu: -gum / -güm yok. Teklik 2. b) -asılar / -esi-ler: c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’. b) -gay / -gey. f) -gu / -gü. bol-gay-miz. tüz-gey-sen. h) -açak: Çokluk 1. kişi: a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik). -key. c) -gey-señ: d) -ası / -esi-señ: e) -güñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’. bol-ısar. kişi: a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen. aldur-gay-men. c) -ası / -esi-biz: d) -eçek-biz: e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’. f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’. Ünite . tap-ga-men. ol takı kel-güsi turur ‘o da gelecektir’. bil-geyler. kişi: a) -ga / -ge.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 95 • -gum / -güm (+ turur). bak-ası. Teklik 3. Gereklilik • -gu / -gü + kişi zamiri Teklik 2. kir-gey-miz. kişi: a) -ga-siz: al-ga-siz b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz. kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’. Çokluk 2. d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. men me sanga bol-gam ‘ben de senin olacağım’. c) -gey-siz-ler : d) -ası / -esi-siz: Çokluk 3. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. kel-gey-sen.6. bol-gay. kıl-ası. d) -ası / -esi. sakın-gay-sen. e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’. . öltür-gey-siz. yürit-gey-men. sanga bèr-gem ‘sana vereceğim’. gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. Teklik 3. g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’. sol-ısar. -kay / -key-men. biti-gey. kişi: a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar. c) -ası / -esi-men (az kullanılır). e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar. bolgay-men. tut-ga-men. bil-gü ‘bilmeli’.

kişi: -sa / -se: tedi er-se Çokluk 1. İzdat.‘imek. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. yöri. çulganga-sen Teklik 3. -sam / -sem: tap-sa-men Teklik 2. tavar ~towar Harezm Türkçesi Söz Varlığı . -señin (HŞ): teslim kıl-sak Çokluk 2. -ga / -ge-biz. 2. kişi: -a / -e: Çokluk 1. XLVIII+989 s. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ Teklik 3. kişi: a) -a / -e-men: b) -ga / -ge-men: targa-men. köyge-men c) -am / -em: d) -gam / -gem: bol-gam e) -ay / -ey-men: Teklik 2. erkek’. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen. s. sen / sèn ‘sen’. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır. -sañan / -señen (HŞ). Yüzyıllar Türk Dili Dilek-İstek Teklik 1.) Harezm Türkçesi söz varlığı için bir diğer kaynak da E. E. 647. s. kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz Çokluk 3.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler Harezm Türk çesi eserlerinin söz varlığı üzerine bütünlüklü bir çalışma henüz yapılmamıştır. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: London 1972.‘sezmek’. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz Çokluk 1. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak Clauson sözlüğüdür.) • Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır. Harezm Türkçesi söz varlığının genel seslik özellikleri ise şöyledir: 1. kişi: -sa-men / -se-men. Oxford University Press. kişi: -a / -e-biz.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. kişi: - Şart Teklik 1. Karahanlıca’dan Çağatayca’ya geçişte /e/ > /i/ değişiminde Harezm Türkçesi /è/yanlısıdır. olmak’. -ka-biz: Çokluk 1./ sèz. -sak / -sek. sözlüğünde Harezm Türkçesi söz varlığına da yer vermiştir. /e/’li ve /è/’li biçimler bir arada kullanılır: er / èr ‘er.: (FAZILOV. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır: a) a ~ o : bark ~ bork. Harezm Türkçesi metinlerinde /è/’nin kullanımı ise karışıklıktır. FAN Uzbekskoy SSCB. 778. Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur. FAZILOV.> yörü3. -sa-miz / -se-miz. sez. er- / èr. (CLAUSON. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur. İzdat. Sir Gerard CLAUSON.96 XI-XIII. FAN Uzbekskoy SSCB. E. FAZILOV’un hazırlamış olduğu iki ciltlik Harezm Türkçesi sözlüğüdür. kişi: -sa-biz / -se-biz. böri > börü.

arıg > arı. erkek’ ayak / adak [Fa.> sararaçıg > açı.6. katır > hatır Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler 1. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan./ bitir.> sew-./ bèlgür- ‘: belirmek’ gel. Kelimelerin eski ve yeni biçimlerinin bir arada kullanılmasının yanında kimi kelimeler farklı imlâ ile yazılabilmektedir. sew- ~ söw-. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur. sargar. seb. büt. tè. teg > deg. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. adak / ayak. ben > men. Ünite . beñze. akşam > ahşam. bar-. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- 4. kadgu / kaygu. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. Bu ikili kullanım ödünçleme kelimelerde de görülür. kır’ . Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesi ile kıyaslandığında Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. ewrek ~ öwrek. em-dür-. tilkü ~ tülki. bol-.‘bitirmek’ göz / göz ‘göz’ boz / moz ‘boz. Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz. büte-] ‘bitmek’ arıg / arı ‘temiz’ er / èr ‘er. biñ > miñ. Kelime ortasında. Eski ve yeni şekilleri bir arada kullanılan veya farklı imlâlar ile yazılan kelimelere örnekler: böri / börü ‘kurt’ anıñ / anuñ ‘onun’ büt(1)-/bit-[Tü. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir.‘imek. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur./ gèl. olmak’ badram / bayram ‘bayram’ erdini / èrdini ‘mücevher’ balık / baluk ‘şehir’ eren / èren ‘eren’ bedik / bèdik / bedük ‘büyük’ erkek / èrkek ‘erkek’ belgür.= Mo. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süngük ~ süngek.> meñzeNot: bar. yablak > yawlak. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 97 b) e ~ ö : teşük ~ töşük. Aynı kelimenin Karahanlıcada veya Eski Türkçedeki biçimiyle kullanıldığı da görülür. eb > ew. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur.] ‘kadeh’ er- / èr.> dèbutak > budak okı-dı.‘gelmek’ birle / bile ‘ile’ gögüs / gögüz ‘göğüs’ bitür.

] : büyücü safalıg [Ar.] : gönlü şen habarlıg [Ar. + Tü. + Tü.] : haberli sarhoşluk [Fa.‘düşmek’ tüşmen / düşmen [Fa.] : sultanlık hıramla.] : arzulu husravlık [Fa. +lIG +çI. + Tü. taraf. + Tü.] : naziklik custluk [Fa. + Tü.] ‘cennet’ ulus / ulus ‘memleket. + Tü. + Tü./ düş. + Tü./ dogur.] : doğruluk fermanla. + Tü.] : çeviklik padişahlık [Fa.[Fa.] : dağlamak perilig [Fa. + Tü. +sIz ve +lA‘ ekleriyle Türkçeleştirildikleri görülmektedir: agahlık [Fa.] : rahatlık esrüklük [Ar. + Tü./ yètir. + Tü.] : renkli füsunçı [Fa. lIk] : yiğitlik mezalıg [Fa.] : cadılık nazüklük [Fa.] : edepsizlik rahatlıg [Ar./ dile. + Tü. + Tü.] : sultanlık c aşıklık [Ar.[Fa. + Tü. + Tü. + Tü.[Fa. + Tü. + Tü.] : âşıklık hünerlig [Fa./ yètür. + Tü. tatlı caduluk [Fa. Ödünçleme kelimelerin çoklukla ‘+lIK. + Tü.] : iyilik şivelig [Fa. + Tü.] : şüphesiz horluk [Fa.] : padişahlık dagla. Yüzyıllar Türk Dili tile.] : suratlı harablık [Ar.] : sarhoşluk hacatlıg [Ar. bahâdur = Mo.‘durmak’ türlüg / türlü ‘türlü’ tüş./ yörü. ferrazilık [Ar./ yürügür.] ‘düşman’ uçtmah / uçmah [Soğd.[Ar. + Tü. + Tü.+Tü.‘dilemek’ togur.] : hizmetçi şahlık [Fa. + Tü.] : emir vermek. + Tü. üstünde ‘ yalguz / çalguz ‘yalnız’ yañgak / yıñgak / çañgak ‘yan taraf ’ yarlıg / çarlıg / çarlug ‘yarlık’ yaru / yarı ‘yarım.] : perili edebsüzlük [Ar. + Tü.] : bağcı kuvvatlı [Ar.] : memnuniyet arzulug [Ar.‘yürütmek’ yultuz / yulduz ‘yıldız’ yüzlüg / yüzlü ‘yüzlü’ 2./ dur.] : salınarak yürümek şeksiz [Ar.] : hakirlik şirinlik [Fa.+ Tü.‘yürümek’ yörügür.‘doğurmak’ tolun / tolun ‘dolun’ töl / döl ‘döl’ törtinç / törtünçi ‘dördüncü’ tur. + Tü.[Fa.] : hoş.98 XI-XIII. + Tü.] : büyücü kavılandur. + Tü. + Tü.] : sarhoşluk rastlık [Fa. + Tü.] : işveli . + Tü. + Tü.] : övülmüşlük bahadurluk [Fa. bagatur maslahatlıg [Ar.] : rıza gösterme man çıkarmak rengli [Fa.] : bağışlamak mahmudluk [Ar. + Tü.‘ulaştırmak’ yol / çol ‘yol’ yöri.] : haraplık. + Tü.] : hünerli awsunçı [Fa. şehir’ umunç / umınç ‘ümit’ üze / üzre / üzere ‘üzerinde.] : kuvvetli bagışla. + Tü. + Tü.] : sevinçlilik hidmatçı [Ar.] : gerekli + Tü. -e doğru’ yaruk / çaruk ‘ışık’ yètgür.] : tatlılık hvuşluk [Fa.] : kuvvetlendirmek bagçı [Fa. + lIk] : haberli olma hvuşnudluk [Fa. + Tü.] : ihtiyaç suratlıg [Ar. viranelik şadilık [Fa. + Tü.

+ Tü. hücre’ inçi ‘üvey kardeş’ yagır ‘omuz’ kaçu ‘set’ yala. + Tü.‘aldatmak’ Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini listeleyiniz.‘kendinden geçmek.‘tiksinmek.‘şaşırmak’ bıskır. yönelmek’ terinçek ‘örtü. debelenmek’ kunuş. korkuluk’ yövüt ‘yardım’ kedigle. Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen kelimelere örnekler: açguç ‘anahtar’ kogur ‘boz renkli inek’ adı ‘çok’ koguş ‘tabaklanmış deri’ agar. + Tü.‘vurmak istemek’ kakız : cesur yansı ‘ittifak’ kalık : çatı yasuk ‘geçit’ kamgak ‘çalı’ yazıla.‘özlemek. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. terkedilmiş (yer)’ koymat ‘çoban’ agna.6.] : yasak zacifluk [Ar. + Tü.‘sıvışmak.‘tutkuyla davranmak’ karu ‘mükafat’ yoñ ‘gammaz’ kavbaş ‘kurukafa.‘örtünmek’ yulduz ‘ağaç kökü’ kendeş ‘örtü.] : zariflik zehirsiz [Fa. çabuk’ sañı. + Tü. Ünite .] : neşesiz temaşasız [Fa. peçe’ yupula.‘yuvarlanmak. dolaşmak’ tebrek ‘kürek’ emel.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 99 tarabsız [Ar.‘uydurmak’ ilersük ‘şalvar uçkuru’ ücek ?öçek ‘çatı.‘kapışmak’ aldım ‘balta’ öske. 6 . bezmek.‘eğilmek.‘yaşamak’ èrik. kaçırmak’ tuturgan ‘pirinç’ ıñırçak ‘tahterevan’ uruk ‘ibret’ uruşunç ‘vuruşma’ ıyar.‘çatmak. müreffeh’ pis ‘cüzzam hastalığı’ bat ‘tez.‘gezmek. bürünçek’ ènç ‘müsterih’ tiril.‘gülümsemek’ sarkut ‘tortu’ boda. usanmak’ tuç ‘tunç’ ıçkın. arzu etmek’ aplak ‘horoz’ öwrek ‘ördek’ bargulug ‘ganimetli. + Tü. kurmak’ sözengür ‘konuşkan’ çalañ ‘?’ süplük ‘çöplük’ çaray ‘azık’ taguk ‘topuk’ çıgıt ‘yüzdeki koyu leke’ tañgı ‘üzengi’ çındar ‘gerdanlık’ tap ‘vücuttaki leke’ çokur : alaca tarı.] : seyretmesiz yasak [Mo.‘pislemek’ kamruk ‘taşak’ yekin.] : zayıflık zarifluk [Ar. halsiz düşmek’ kol ‘vadi’ aglak ‘ıssız.‘dağıtmak’ dinte.‘doğum sancısı çekmek’ savut ‘gemilerin dışına kaplanan çelik levha’ bulañ ‘?’ señek ‘ağaçtan yapılmış su kabı’ çak.] : zehirsiz 3.

-gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Harezm Türkçesi ünlüleri hakkında bilgi vermek. Kelime köklerinde: sabır > sabur. karındaş+ımız Çokluk 2. Hindistan. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. ewleri Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini saymak. • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). Eklerde: ademnüñ. Teklik 1. Harezm. adak+ı Çokluk 1. • ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. Harezm döneminde verilmiş olan eserler: Hüsrev ü Şirin Kısasü ’l-Enbiya Mi‘rac-name Mu‘inü ’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis 7 2. kul+uñuz Çokluk 3. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: a e è ı i o ö u ü 5 6 Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Kişi: +I / sI : közgü+si. Harezm Türkçesi. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. adak / ayak. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. İran. Çin. Kıpçakça karışımı bir dil kullanmışlardır. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan. • -gum / -güm (+ turur). Kişi: +lArI: atları. Harezm bölgesinde Oğuz. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle bölge halkı Türkleşmiş ve Karahanlı Türkçesinin etkisi olan Oğuzca. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Harezm Türkçesini tanımlamak. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. yöri- > yörüb. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz.100 XI-XIII. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. • -ısar + kişi zamiri. 3 Harezm Türkçesi eserlerini sıralamak. söz+üñ Teklik 3. Harezmler Türkleşmeden önce Horezmce diye adlandırılan eski bir İran dili kullanmaktaydı. böri > börü. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. 1. 4 2 Harezm Türkçesi ses değişimlerini anlatmak ve örneklendirmek. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Harezm Türkçesi iyelik eklerini listelemek. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Harezm ve Tarihini anlatmak. XI-XIII. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a. Kişi: +m / +Im : elig+im. Harezm. za‘ifluk . Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. yüz+üm Teklik 2.

fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yüriyür er-ken ‘yürürken’ 9 . Geçmiş zaman sıfat-fiilleri 1. -ir. -ar / -er . kör-meyin HŞ. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. 1. (nadiren) -meyin ‘: ay-madın.6. al-u baruñ 3.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 101 8 Harezm Türkçesi SIFAT-FİİL Eklerini Kavramak. 5. -a / -e : aç-a. kıl-galı 7. -gınça / -ginçe. -uglı / -ügli: oku-glı Harezm Türkçesi ZARF-FİİL Eklerini Kavramak. -içek. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’ 2. 8. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç 9. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -ıçak. -alı / -eli. -glı / -gli. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ 2. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘kılıcı’ 3. -r. -ı (az). -gesi. -madın / -medin. -up / -üp: agırla-p. -gan / -gen. -kan / -ken: ayt-gan Gelecek zaman sıfat-fiilleri 1. -daçı / -deçi (NF): kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. -ur / -ür. -maz / -mez. 6. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. -u / -ü: yakul-ı tursa. -galı / -geli. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin Geniş zaman sıfat-fiilleri 1. -guluk / -gülük: al-guluk+nı 4. -ası / esi: andın yè-gesi 7. -p. -yür: yara-r iş 2. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu 3. NF’te -gimçe. -ken (i. 4. ak-a 2. 5. -ıglı / -igli. -uçak / -üçek: bar-uçak. 6. -ıp / -ip. ıncaya kadar’. Ünite .

Arapça öğrenecekler için hazırlanmış olan ve Harezm Türkçesi. adır-gay-miz kelimesi kök ve aldığı eklere göre anlamlandırılırsa. Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunan sözlük. Mi‘rac-name 7.Kanglı b. Aşağıdaki eser ve yazarı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. Nehcü ’l-Feradis e. Altun Yaruk 3. Bütün /d/ler korunmuştur. Muinü’l-Mürid . Çıkma hâli eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +DAn şeklindedir. Belirtisiz geçmiş zaman c. İlk hecede e / i yazımında /i/ yanlısının olması (Kontrol) e. “Evvel ahir ölgüñ.Oğuz . Çıkma hâli eki +tan’dır.Hvarezmi c. Kısasu ’l-Enbiya c. 4.Kıpçak . Harezm Türkçesini oluşturan dil malzemelerinin ait olduğu boylar. d’li ve y’li şekiller birlikte görülür. 2.Selçüklü c. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir. Şart e. Çıkma hâli eki +DA’dır.102 XI-XIII.Göktürk . Harezm Türkçesi çıkma hâli ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Moğolca. ayrılacak mıyız 5. b.Uygur d. Gelecek zaman d. 8. b. Mi‘rac-nama d.İslam e.Kazak .” cümlesindeki fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir? a. ayrılacağız d. Nehcü’l-Feradis c. Kısasu’l-Enbiya . /d/ler /y/ye değişmiştir. Kazakistan 10. Dasitan-ı Cumcuma e. İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanması. Harezm Türkçesi /d/ ünsüzü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Kıpçak . Çıkma hâli eki +DIn’dır. d. Hüsrev ü Şirin b. Yönelme eki +ka/+ke’nin yanında +A'nın da kullanılmağa başlanması. e. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. Türkiye Türkçesine doğru çevrişi aşağıdakilerden hangisi olur? a. Hüsrev ü Şirin b. Gelecek zamanın rivayeti 9. Özbekistan .İran b. Aşağıdakilerden hangisi Harezm dönemi eserlerinden biri değildir? a. d. Afganistan . c.Harezm e.Çiğil . Hüsrev ü Şirin . ayıracağız c. /d/ler /t/ye değişmiştir.Kutb d. Uygur . Aşağıdakilerden hangisi. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1.Çağatay . Nehcü’l-Feradis . Çağatayca.Özbekistan e. Kazak . Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden ayıran özelliklerden biri değildir? a. d. aşağıdakilerden hangisidir? a. Kırgızistan . Farsça. Mukaddimetü’l-Edeb . c.Türkmenistan d. Oğuz . Harezm Türkçesinde /d/ bulunmaz. Türkmenistan c. e.Rabguzi 6. /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanması b. Mukaddimetü’l-Edeb d. Harezm bölgesi günümüzde hangi devlet veya devletlerin sınırları içerisinde kalmaktadır? a. ayrı kalacağız e. Belirtili geçmiş zaman b. Çıkma hâli eki sadece +DIn’dır. çok heceli kelimelerin sonundaki +g'nin düşmesi c.Mahmud bin ‘Ali b. Karahanlı . ayıracaklarımız b.

Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde olup Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. İran. a 2. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 8. b 6. Hindistan. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. e 3. Yanıtınız yanlış ise “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 103 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Yanıtınız yanlış ise “Harezm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1097’de Sultan Sencer Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Ėl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. ama Afrigoğulları bölgede Harzemşah unvanıyla bırakılmıştır. Harezm. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezmşah. 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir.6. a Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. c 7. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk . Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9. Ünite . 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir devlet olmuş. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. XI-XIII. c 10. Harezm döneminde verilmiş olan başlıca eserler ise şunlardır: Hüsrev ü Şirin Kısasu’l-Enbiya Mi‘rac-nama Muinü’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Harezm. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. d 4. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çin. e 5. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. başkent Ürgenç’e taşınmış.

adak / ayak. 183-223 ss. Kelime çözümleme yaparken de kelimeye gelen ekleri sondan başa doğru belirleyip ayırmalısınız. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Nuri YÜCE. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. s. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. (M. Mehmet: Türk Dilleri -Giriş-: İstanbul 1999. . Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi ses değişimlerini ünlü değişimleri ve ünsüz değişimleri olmak üzere iki grupta özetleyebiliriz. kişi iyelik ekidir. kişi iyelik ekidir. èl (< èl+i+(n)de). Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar: Ankara 1996. teklik 3. Husrev u Şirin Qutba I: Warszawa 1958. karındaş+ımız Çokluk 2. TEKİN. işni: +ni. Türk Dil Kurumu Yayınları. D. +i. TOPARLI. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). mescidke: +ke. sabr (< sabr+ı) +ı. kul+uñuz Çokluk 3. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Ankara 1993. +i. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. ss.104 XI-XIII. nasrani (nasrani+niñ). bulunma hâl ekidir. Helmuth SCHEEL. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. ECKMAN. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. ilgi hâli ekidir. Talat ve ÖLMEZ. yönelme hâl ekidir. +niñ. Recep - VURAL. ‘ayalı: +ı. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). SAĞOL YÜKSEKKAYA. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. ZAMAHŞARÎ. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. adak+ı Çokluk 1. Aysu: Harezm – Altın Ordu Türkçesi: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36. Philologiae Turcicae Fandamenta: Ediderunt: Louis BAZIN. teklik 3. İstanbul 2002. zamir n’sidir. ECKMANN. 241 s. ss. Kişi: +m / +Im : elig+im. 89-168. -635. Fahir İZ. èlinde: +nde. E. +n. Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. söz+üñ Teklik 3. Ders Kitapları Serisi No: 7. belirtme hâl ekidir. +ke. II. kişi iyelik ekidir. 647. Kişi: +lArI: atları. FAZILOV. János: Harezm. ewleri Sıra Sizde 6 • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). E. 1378.: Starouzbekskiy yazık horezmijskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. Sıra Sizde 5 Teklik 1. Kesit Yayın No: 27. Alessio BOMBACI. MCMLXIV [=1959]. János: “Die Kiptschakische Literatur”. Dil Özellikleri. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Jean DENY. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. ZAJÂCZKOWSKI. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. sabrı: +ı. İzdat. ATA. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. HACIEMİNOĞLU. ECKMANN. FAN Uzbekskoy SSCB. 275-304. Dr. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. iş (< iş+ni) +ni. Simurg Yayıncılık. FAZILOV. teklik 3. • -ısar + kişi zamiri. János: “Harezm Türkçesi”. 778. ‘ayal (< ‘ayal+ı) +ı. Frankfurt A. Kişi: +I / sI : közgü+si. nasraniniñ: +niñ. Gülden: “Harezm Türkçesi”. Tayyib GÖKBİLGİN. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Sıra Sizde 4 Bildiğiniz gibi Türkçe sondan eklemeli bir dildir. s. +de. Türk Dil Kurumu Yayınları. Örnekleri dikkatlice inceleyiniz. FAN Uzbekskoy SSCB. yüz+üm Teklik 2. İzdat. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir.: Starouzbekskiy yazık chorezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. • -gum / -güm (+ turur). Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. AKALIN). mescid (< mescid+ke).

.

Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ     Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Nehcü’l Feradis ve Kısasü’l-Enbiya’yı.7 Amaçlarımız XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Nehcü’l Feradis • Kelime İzahı • Çeviriyazı • Kısasü’l-Enbiya • Çeviriyazı • Kelime izahları İçindekiler • NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] • EDEBİYATLAR • METİN İNCELEME • KISASÜ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Bazı kelimelerin açıklamasını yapabileceksiniz. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcül-Feradis ve Kısasü'l Enbiya .

Paris. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Peygamberi. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. Birinci bap Hz. NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Kazan. Yeni Cami nüsha- . Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. ikinci bap dört halifeyi. Üslubu gayet sade ve açıktır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü ’l-Feradis ve Kısasü'l Enbiya Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Faradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Eser. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır.

K. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. K. D. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. XIV+444 s. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi ol kullardın erdi. Yè tinç Fasl . Daha sonra sırayla çevriyazılı metin. 1 Nehcü’l-Feradis üzerinde kimler çalışmıştır? Açıklama: Bu bölümde Nehcü’l-Feradis’ten seçilen metinler ve o metinlerin çevirileri.108 XI-XIII. 185/11185/16.1 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. T. aldığı ekleri belirleyiniz. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. 2. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . Kelimelerin anlamlarını. XIV+444 s. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. XLIII+538 s.Hamza ZÜLFİKAR. XI+312 s. (1) 185/12 İmam-ı Sagani rahmatu’llahi ‘alayhi Maşariku’l-Anvar atlıg kitab içinde bu hadisni keltürmiş hadis bu-turur: 185/13 ruviya abu hurayrata raziya’llahu ‘anhu annahu kala rasulu’llahi salla’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi’llaha hayran yufakkihhu 185/14 fi’d-dini. Ankara 1998. EDEBİYATLAR 1. bazı kelimelerin izahları yapılacaktır. Bu hadis ma‘nisi ol bolur kim paygambar ‘alayhi’s-salam habar bèrü yarlıkar: Kayu mu’min ve muvahhid hakkıña 185/15 Hak ta‘ala edgülük kılmak tilese hem dünyada ve hem ahiratta ol kulga şeri‘at ahkamını bildürüp takı 185/16 ol kulnı fakih kılur köñliniñ közini açar. Yüzyıllar Türk Dili sı 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. çeviri ve kelime izahlarından yaptığınız çalışmaları kontrol ediniz. 164]. METİN İNCELEME Metin I Metin 7. günümüz Türkçesine çeviriniz. D. ss. Metni aslından okuyup çevriyazımını yapınız. T. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Atatürk Kültür. Ankara 1956. 3. Çeviriyazılı Metin İmam-ı A‘zam Abu Hanife-i Kevfi rahmatu’llahi ‘alayhi fazayiliniñ beyanı içinde-turur. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Ankara [1984].

at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. sy. Erteke tegrü 186/04 ‘ibadat ve ta‘at birle keçürür erdi. 515. gönül gözünü açar. Metnin ayrıca basılmıştır: İstanbul 1329 [=1911]. Ebu ’l-Faza’il Raziyyu ’d-din Hasan b. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. sy. (3) 186/03 Hammad ibnü Abi Süleyman rivayat kılur Abu Hanifedin rahmatu’llahi ‘alayhi: Tünle hêç yatmaz erdi. Veliyyüddin Kit. Bir . ruviya abu hurayrata raziya ’llahu ‘anhu annahu kala rasulu ’llahi salla ’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi ’llaha hayran yufakkihhu fi ’d-dini. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kullardandı. (1012 Cumada ’l-ula [=1603 Ekim 8 Çarşamba]) 1b-307a yr. T. 516. kel. Muhammed b. edgü (edgülük) kulga ‘kula’ : +ga.7. 2. yarlık+a. XIV+444 s. ‘arif bi’llah erdi takı Hak ta‘aladın katıg 186/02 korkgan erdi takı Hak ta‘alanıñ rizasın istegen erdi takı ahkam i şeri‘atnı yetiz bilgen erdi. yeti (< yeti+nç) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. +nde. [Çevrilişi: 1603] Beyazıt Devlet Ktp.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 109 Kûfeli Ulu İmam Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhinin erdemlerini anlatır. iç (< iç+i+nde-turur) atlıg ‘atlı’ : +lıg. Hasan b. Ünite .) adlı kitabında şöyle bir hadis getirmiştir. (963 Şa‘ban sonları [=1556 Temmuz başları]) 320b-748a yr.2 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956.(< kel-tür-miş) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. ss. K. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi üküş 186/01 ‘ibadat kılgan erdi takı dünyadın i‘raz kılgan erdi. Haydar [1181-1252]: Maşariku ’l-Envar [=Nurlar Feneri]: Çeviren: TAŞKÖPRÜLÜ-ZÂDE ‘İsamu ’d-din Ebu ’l-hayr Ahmed [14951561]. -tür-. +i. Çeviri I Kelime izahları yètinç ‘yedinci’ : +nç. Bu hadisin anlamı şudur: Peygamber ‘alayhi ’s-salam buyurur: Hangi mü’min ve muvahhid hakkında yüce Allah iyilik etmek dilerse hem bu dünyada hem de öbür dünyada o kula şeriat hükümlerini bildirir ve o kulu anlayışlı yapar. c. c. kul (< kul+ga) Metin II Metin 7. (1) Çaganlı İmam rahmatu ’llahi ‘alayhi Maşariku ’l-Anvar(el-ÇAGANI. D.(< yarlık+a-r) edgülük ‘iyilik’ : +lük. Çeviriyazı II (2) 185/17 İmam-ı Gazali rahmatu’llahi ‘alayhi İhyau’l-‘Ulum atlıg kitabında keltürmiş. 1. 185/17186/7.

sabaha değin ta‘at eder.1974. 3. -la. aytur erdi: Men Tañrı ta‘aladın uftanur-men.) ile geçirirdi. tèr erdi.). bu kişi gece hiç yatmaz.) adlı kitabında getirmiştir ki: Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi çok ibadet ediyor. Allah’ı biliyor. halayık mèni tünle 186/07 yatmaz ta‘at ve ‘ibadat kılur tèseler takı men yatsa-men. tè- (< tè-r er-di) . s. (3) Ebû Süleymanoğlu Hammad Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiden sözle şöyle anlatır: Geceleyin hiç yatmazdı. -r. er-. niyyete mütevakkıf olsun. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kişinin sözünü duyunca kendi kendisine. bs. bilinmesin yapılması sevâb olan fiili yapmaktır. tedi erse. (2) İmam-ı Gazzalî rahmatu ’llahi ‘alayhi İhya’u ‘Ulumi ’d-Din (el-GAZZALI. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi yoldan geçiyordu. Ebu Hamid Muhammed b. anlar (< anlar+nı) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. olmasın ve kimin için yapıldığı bilinsin. İstanbul. Sabaha değin ibadet ve taat (Tâat. Bir kimerse takı 186/05 bir kemerseke aydı: Bu ol kişi-turur. yüce Allah’tan çok korkuyor. Biri öbürüne. Diyanet İşleri Reisliği Mecmûası (Ramazan Nüshası): Ankara 1956 (Nisan) Sene: 1 Sayı: 1. kim kèçe hergiz yatmaz. anlarnı yalganlamış bolgaymen. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 186/06 ol kişiniñ sözini işitti erse. bol. mèn (< mèn+i) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. er-. fakat her tâat ibâdet olmaz. yat.(< bol-gay-men) tèr erdi ‘derdi’ : -di. 7. ayt.(< yat-sa-men) anlarnı ‘onları’ : +nı. -gan. 74.110 XI-XIII. Çeviri II Kelime İzahları kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. (KÜRKÇÜOĞLU Kemâl Edîb [19021977]: “Fatiha Tefsîri”.(< ayt-ur) mèni ‘beni’ : +i. Her ibâdet Allâh’a bir tâattir. Yüzyıllar Türk Dili kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi yoldın keçer erdi. dedi. yalgan (yalgan+la-mış) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. s. kıl- (< kıl-gan er-di) aytur ‘söyler’ : -ur. halk benim için gece yatmıyor ta‘at ve ibadet ediyor diyor ben yatıp onları yalancı çıkarırsam yüce tanrıdan utanırım. dünyadan yüz çeviriyor. yüce Allah’ın rızasını arıyor ve şeriat hükümlerini kesin biliyordu. I. dedi. Muhammed et-Tusi [1058-1111]: İhya’u ‘Ulumi ’d-Din [=Din Bilimlerinin Diriltilmesi]: [Yazılışı: 1102] Tercüme eden: Ahmed [Hulûsi] SERDAROĞLU. -sa. -gay. Bedir Yayınevi. 1394 . erteke tegi ta‘at kılur.

Abu Hanifeke yigirmi agaç urdılar takı zindanka saldılar. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aydı kim: Maña mühlet bèriñ. (4) Ümeyye oglan.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 111 Metin III Metin 7. sözümni kabul kılur mu-sen ya takı ebedi zindanda yatur mu-sen? tèdi 186/15 erse. zindandın çıkardılar takı ıda bèrdiler erse. Birkaç eyyam zindanda yatmışdın 186/14 soñ İbnü Hübeyre kişi ıda bèrdi kim: Ne kılur-sen.3 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956.186/08 -ları halifa erken Hübeyre atlıg kişini Kevfeke bèg kılıp-turur erdiler. Abu Hanife 186/12 rahmatu’llahi ‘alayhi kabul kılmadı. Ünite . XIV+444 s. D. ss. nèçeme kim derhost kıldı erse. 187/01 Abu Ca‘fer halifa boldı erse. tèdi erse. İbnü Hübeyre Abu Hanifeni agırlar 186/09 erdi. T. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. takı siz menim katımda ulug bolsañız. andın soñ Abu Hani- Çeviriyazı III . tèdi erse. tèdi. hemişe ziyaratka kelür erdi. Kevfe halkı siziñ fermanıñızdın çıkmasa. dahl ve harc siziñ ‘ameliñiz birle bolsa cümle ne erseler siziñ kalemüñüz hükminde 186/11 bolsa. hêç kabul kılmadı.7. 186/7187/7. K. İbnü Hübeyre katıg gazab 186/13 kıldı takı buyurdı. cümle isti‘dadını tamam kıldı takı bir kèçe 186/17 kaçtı Kevfedin çıktı takı Mekkeke bardı. Bir kün Abu Hanifeke aytur: Menim hatırımka andag tüşti kim beytü 186/10 ’l-malnı sizke bildürsem. Ançaka tegi Mekkede turdı hilafat ‘Abbas oglanlarıña tegdi. dostlarım birle yaranlarım birle meşveret 186/16 kılayın.

Ne denli üsteledi ise kabul etmedi. +la-. Hapisten çıkarıp gönderdiler.(< kod-tı) . tèp. ne yaptın. 1166]. Siz benim katımda saygı görürseniz Kûfe halkı sizin buyruğunuzdan çıkmaz. Ebû Cafer Ebû Hanîfe’yi ağırladı. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi hiç kimse ile konuşmuyor. (4) Ümeyyeoğulları halife iken Hübeyreoğlu [ö. er. bèr-. giriş ve çıkış sizin gözetiminiz altında bulunsun. müñüş (< müñüş+in+de) kodtı ‘koydu’ : +tı. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiye dedi ki: Benim hatırıma şöyle geliyor: Devlet hazinesini size vereyim. arkadaşlarımla yakınlarımla danışayım. 1166] çok kızdı ve buyruk verdi Ebû Hanîfe’ye yirmi ağaç vurdular ve hapise attılar. Abu Ca‘fer Abu Hanifeni 187/02 agırladı. ıd.(< ıd-a bèr-di er-se) müñüşinde ‘köşesinde’ : +de. Hübeyreoğlu [ö. tèdiler erse. 1166] adında bir kişiyi Kûfe’ye vali yapmışlardı. dedi. [78b] Çeviri III Kelime İzahları kişini ‘kişiyi’ : +ni. Öyle çok Mekke’de durdu. Vefatımda vasiyyat kıldı kim: Ey oglum Hammad. dedi. O Hasan adlı kişi de on bin dirhemi evin köşesine koyup çıktı. || On bin dirhem [Kahtabaoğlu] Hasan adlı kişi ile birlikte gönderdi. Siz bu yarmaknı 187/04 munda koduñ biz öziñe aygay-miz. agır (< agır+la-dı) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. sözümü kabul ediyor musun yoksa daha boyuna zindanda yatacak mısın. er-. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi tirigi bar erginçe ol on miñ yarmakga hêç elig 187/06 tegürmedi. ki halifelik Abbasoğulları [750-1258]’na geçti. dediler.112 XI-XIII. bu yarmaklarnı menim vefatımdın soñ ol keltürgen 187/07 kişike teslim kılgay-sen. Yüzyıllar Türk Dili fe rahmatu’llahi ‘alayhi Kevfeke keldi. On miñ yarmak Hasan atlıg kişi birle ıda bèrdi erse. Hübeyreoğlu [ö. Birkaç gün hapisete yattıktan sonra Hübeyreoğlu [ö. Abu Hanife neerse sözlemedi erse. kişi (< kişi+ni) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken.(< er-ken) andag ‘öylece’ : < antag < anıteg agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi sağlığına kavuşunca o on bin dirheme hiç el sürmedi. kod. ol Hasan atlıg kişi takı ol miñ yarmaknı èwnüñ 187/05 müñüşinde kodtı takı çıktı. -a. Oglı Hammad takı andag kıldı. +in. Ebû Cafer halife oldu [754]. Oğlu Hammad da öyle yaptı. Ondan sonra Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi Kûfe’ye geldi. Bütün hazırlığını gördü ve bir gece kaçıp Kûfe’den çıktı. 187/03 yaranları aydı: Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi birer mundag kılur erdi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi bir söz söylemedi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kabul etmedi. diye kişi gönderdi. Mekke’ye gitti. hêç kimerse birle sözleşmez. -di. Ölürken Hammad oğlum. bu paraları benim ölümümden sonra getiren kişiye verirsin diye vasiyet etti. 1166] Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiyi sayıyor hep ziyaretine geliyordu. Arkadaşları. dedi. bu parayı burada bırakınız bir kendisine söyleriz. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Bana süre verin. ne var ne yok sizin kaleminizin yetkisinde olsun.

ma‘nisi 187/17 ol bolur kim: ‘İlm istemek fariza-turur tegme bir èr takı tegme bir tişi üze.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 113 Metin IV Metin 7. tèp aydı.4 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. T. tèp aydı. Çeviriyazı IV . Enes ibnü Malik[ni] takı raziya’llahu ‘anhu Basra èliniñ cami‘inde 187/14 kördüm kim halayık katında hazır erdiler takı özi Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni halayıklarga 187/15 aytur erdi. Paygambar ‘alayhi’s-salam andag aydı kim: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Bu hadisni özi agızıdın eşittim kim Enes ibnü Malik raziya’llahu ‘anhu aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın 187/16 eşittim. ‘Abdu’llah ibnü Mübarek aydı rahmatu’llahi ‘alayhi: Ol kimerseni mü sözleyür-siz kim dünyada takı dünyanıñ cümle 187/09 malları anıñ katında ‘arza kılındı erse ol dünyadın kaçtı takı dünyanı kabul kılmadı. K. ma‘nisi ol bolur kim: Bir mu’min takı bir mu’minni edgü işke delalat kılsa. 188/02 ol edgü iş kılgaña ne savab bolsa. (5) ‘Abdu’llah ibnü Mübarek katında Abu Hanifeni sözlediler 187/08 erse. D. Tabi‘in ol kimerseke ayturlar kim sahabaga satgaşmış bolsa.7. Ünite . XIV+444 s. bu delalat kılgaña ol savab bolur. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Paygambar ‘alayhi’s-salam yaranlarını 187/11 körmiş bolsa. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aytur erdi kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam yaran. ss. (6) Abu Hanife 187/10 rahmatu’llahi ‘alayhi tabi‘inlerdin erdi. Yana aydı kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam 188/01 aydı: ad-dallu ‘ala hayrin kafa‘ilihi. 187/08188/02.187/12 -larıdın tört kimerse kördüm: Enes ibnü Malik takı ‘Abdu’llah ibnü Hurri’rRuneydi takı ‘Amir ibnü Vatilani takı 187/13 ‘Abdu’llah Abi Avfini rizvanu’llahi ‘alayhim acma‘in. tèp aydı.

(< satgaş-mış) agızıdın ‘ağzından’ : +dın.5 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Runeydli Hurroğlu Abdullah. -yür. T. Bu hadisi kendi ağzından duydum: Malikoğlu Enes raziya ’llahu ‘anhu dedi ki: Ben Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan şöyle dediğini duydum: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Vatilanlıoğlu Âmir. Sahabeye ulaşmış Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarını görmüş kimseye tabiin derler. satgaş. diye söyledi. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. bir mümin bir mümini iyi işe kılavuzlayan o iyi işi yapana ne verildiyse kılavuzlayana da o sevap verilir. Anıñ agzıdın takı . Yüzyıllar Türk Dili (5) Mübarekoğlu Abdullah’ın yanında Ebû Hanîfe’yi sordular. Mübarekoğlu Abdullah rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Dünya ve dünyanın bütün malları kendisine sunulduğu halde dünyadan kaçan dünyayı kabul etmeyen kimseden mi söz ediyorsunuz diye cevap verdi. dedi. +le-. bilgi istemek her bir erkek ve hanım müslüman üzerine farizadır. Ebû ‘Avfoğlu Abdullah rizvanu ’llahi ‘alayhim ’acma‘in. +ı. Çeviri IV Kelime İzahları satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. 188/02188/10. anlamı.114 XI-XIII. dagı Metin V Metin 7. +i.+ kim (< kim + er-se) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. Malikoğlu Enes’i raziya ’llahu ‘anhu Basra ilinin camisinde gördüm. D. ss. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi derdi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarından dört kimseyi gördüm: Malikoğlu Enes. anlamı. Çeviriyazı V (7) [takı] Abu Hanife 188/03 rahmatu’llahi ‘alayhi aydı Ka‘beke ziyarat kılgalı bardım erdi mescidü’l-haram içinde ‘Abdu’llah ibnü Hurri’r-Runeydini 188/04 kördüm kim halayıkga Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni beyan kılur erdi. krş. halk yanında hazır idiler ve kendisi Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri halka anlatıyordu. K. XIV+444 s. Yine dedi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salam addallu ‘ala hayrin ka-fa‘ilihi. er. èl (< èl+i+niñ) kimerse ‘kimse’ : -se. (6) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi tabiindendi. agız (< agız+ı+dın) (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı.

(7) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi: Kabe’ye ziyaret maksadıyla gitmiştim. (8) Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kendi üstatlarını saydı ve dört bin üstattan bilgi öğrendim. dedi. (8) Bir kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 188/09 öz ustadlarını hisab kıldı takı aydı kim: Tört miñ ustaddın ‘ilm ögrendim. san. tèp aydı. Ünite . bar.(< san-ma-duk) yöndin ‘yönden’ : +din. Çeviri V Kelime izahları sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. Haram mescidi içinde Runeydinli Hurroğlu Abdullah’ı halka Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri anlatırken gördüm.7. hangi mü’min ve muvahhid Tanrı dini içinde şeriat hükümlerini öğrense yüce Tanrı o müminin ne sıkıntısı var ise hepsine yeter ve o mümine sanmadığı yönden nasip gönderir. -ür-. rozi (< rozi+ni) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. er-. Onun ağzından da bu hadisi duydum: Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duydum Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan haber vererek anlattı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. dediğini duydum.(< teg-ür-gey) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. üküş (üküş+leri) tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. Üküşleri tabi‘in 188/10 erdiler. anlamı. -ma-. teg.188/08 -siñe kifayat kılgay takı ol mu’miña sanmaduk yöndin rozini tegürgey.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 115 188/05 bu hadisni eşittim kim ol aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın habar bèrü yarlık. Çoğu tabiîn idiler.(< bar-dım er-di) Aşağıdaki kelimeleri çözümleyiniz. yön (< yön+din) rozini ‘nasip’ : +ni. tèp aydı. Tañrı ta‘ala ol mu’minniñ ne kim kadgusı bar erse cümle. andag yatsa-men yalganlamış yètinç atlıg keltürmiş edgülük 2 . -dım. Man‘isi ol bolur kim: Kayu mu’min 188/07 ve muvahhid Tañrı dini içinde şeri‘at ahkamı ögrense.188/06 -adı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu.

Saint Petersburg’da altı. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din arRabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır.116 XI-XIII. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. . Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. En eski nüshası Londra British Museum Add. KISASÜ ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] 3 Kısasü ’l-Enbiya hakkında kısaca bilgi veriniz. Paris’te bir. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. M. Eserin Londra’da bir. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN.

XL+616 s. I. Salih paygambar ‘alayhi ’s-salam ‘akl anut kelgil èşit Salih yalawaç kıssasın [17] bèlgülüg başdın ayakga aytayın men cümlesint Hak risalat bèrdi erse tüz tègürdi kavmıga [18] yüridi tün kündüzin başlap Tamudnıñ zumrasın kıldı iman da‘vatını koldılar bir mu‘ciza [19] koldı Hakdın çıkdı ingen yandı tagnıñ sahrasın bota tugdı barça bodun anı tañlap kördiler [20] kün kediglep suw üleşdi içdi kendü hissasın tandılar Hakdın kamugı kıldılar köp ma‘siyyat [21] ukmadın Salih sözin hem oşbu ingen fitnesin Çeviriyazı . ss.7. Atatürk Kültür.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 117 METİN İNCELEME I Metin Metin 7. 31a-31b Kissa-i Salih Yalawaç ‘alayhi ’s-salam Ol “wa-ila Tamuda ahahum [13] Salihan (XI-61)” hil‘atın kedgen.6 RABGUZ‹. “inna Rabbi kariban muciban (XI-61)”. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. taşdın du‘a kılıp ingen çıkargan. Ankara 1997.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. (XI-61)” tèp kavmınga ögüt bèrgen. Ünite . “fa-stagfiruhu. “fa-kala lahum rasulu llahi: ‘Nakata llahi wasukyaha. tèp [16] hak dinga ündegen. “a-tanhana [14] an na‘buda ma ya‘budu aba’una (XI-62)” cavabın èşitgen. tumma tubu ilayhi. (XCI-13)’” [15] taşrifini bulgan.

kol. “bizi babalarımızın [14] taptığına tapmaktan menetmeğe mi çalışıyorsun (XI-62)” cavabını duyan. Kelime İzahları anut. yemür. duaları kabul edendir (XI-61)”. tug. sonra pişmanlık duyup ona yönelin. (XI-61)” hilatini giyen. ıñır (< ıñır+a-p) yemürdi ‘devirdi’ : -di. +sı. anu. “Rabbim çok yakındır. in.(< in-gen) tugdı ‘doğdu’ : -dı.(< anu-t-) yalawaç ‘peygamber’ : koldılar ‘istediler’ : +lar.(< ked-ig+le-p) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p.‘hazırlatmak’ : -t.(< yemür-di) barçasın ‘hepsini’ : +n.(< kol-dı+lar) ingen ‘inen’ : -gen. (XCI-13)’” [15] teşrifini bulan. (XI-61)” diye kavmine öğüt veren. ked. “Allah’ın elçisi onlara: Allah’ın dişi devesine ve onun su içme sırasına dikkat edin. gizlenip’ : -p.” dedi. diye [16] hak dine çağıran.118 XI-XIII. +le-. hekes onu hayretle seyretti [20] suyu gün aşırı su bölüştüler o kendi hissesini içti Sâlih’in sözünü ve hem bu dişi deve imtihananı anlamadan [21] Hak’tan uzaklaştılar hepsi çok günah işlediler İki bez dokuyucu koşarak geldiler bir ayağını kestiler [31b] botası feryat içinde döndü üç dostunu astılar üç gün içinde sarı kızıl ve kapkara oldular [2] kadir tanrı kudretiyle hepsini devirdi Nûh ona selam olsun oğlu Sâm oğlu İrem oğlu [3] Casir oğlu Samûd oğlu Hadir oğlu Masih oğlu Âsaf oğlu ‘Ubayd oğlu Sâlih. barça (< barça+sı+n) . dua ile taştan dişi deve çıkaran. -ig. “Ondan bağışlanma dileyin. +a-. Çeviri Sâlih Peygamber ona selam olsun Kıssası O “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [13] gönderdik. Sâlih paygamber ona selam olsun akıl hazırla gel Sâlih peygamber kıssasını dinle [17] ben hepsini baştan ayağa tamamen anlatayım Hak risâlet verdi doğrudan kavmine gönderdi [18] gece gündüz demeden Samûd kavmini dolaştı imana davet etti bir mucize istediler [19] Allah’tan istedi dişi deve çıktı dağın düzlüğünü dolandı bota doğdu. -dı. Yüzyıllar Türk Dili keldi yügrüp èkki bözçi bir adakın kesdiler [31b] botası ıñrap kayıttı aştılar üç sohbasın üç kün içre boldılar sarıg kızıl hem kap-kara [2] kudratı birle ugan kadır yemürdi barçasın Salih bin ‘Ubayd bin Asaf bin Masih bin Hadir [3] bin Tamud bin Catir bin İram bin Sam bin Nuh ‘alayhi ’s-salam.(< tug-dı) kediglep ‘örtünüp.

XL+616 s. olarga tap bolguça. Kawluhu ta‘ala: “Wa-ila Tamuda ahahum Salihan. (XV-80)” Tamud bodunı ‘Ad tèg [8] uzun boylug èrdiler. Ünite . Ankara 1997. ‘Ad bodunı Tamud [6] bodunıdın üküşrek èrdiler. Kawluhu ta‘ala: “Wa-lakad kaddaba ashabu l-Hicri l-mursalina.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. [4] Sam bin Nuh oglanlarıdın. Çeviriyazı . Hud kavmı ‘Ad-ı Avvali-turur Tamud kavmı ‘Ad-ı Ahiri-turur. ‘Ad kabilası. [9] Kawluhu ta‘ala: “Wa-yanhituna l-cibala buyutan aminina. (XV-80)” Bir beyük tag tübinde olarnıñ suwı bar [10] èrdi. Kamug butlarga tapınur èrdiler. Atatürk Kültür. Salih olarnı musulmanlıkga ündedi.7. Hicr yèrinde olturur èrdiler. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Mavla ta‘ala Salihni olarga [11] ıddı. 61)” Salih olarnıñ urugındın üçün ahahum [12] tèyü yarlıkadı.7 RABGUZ‹. Tamud kabilası [5] atadılar. 31b ‘Ad Tamud èkki malikler èrdiler. I. (XI. Şamlı Hicazlı [7] arasında. ss.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 119 METİN İNCELEME II Metin Metin 7. Bu èkegüdin telim oglanlar boldı. Taglar içinde taşlar ünüp èvler kopardılar.

Nuhnıñ üç oglı kaldı. Sâlih’e paygamberlik gelmezden önce: [13] “Bizimle puta tapın. Yafitni maşrıkga ıddı.120 XI-XIII. (XI-62)” “Èmdi bizge atalarımız dinini kodup edin dinga [17] mu ündeyür-sen?” Kawluhu ta‘ala: “A-tanhana an na‘buda ma ya‘budu aba’una? (XI-62)” “Biz bu sözge [18] bitmez-miz. puta [15] tapınmayın. èki (< èk+egü+din) olturur ‘oturur’ : -ur.” tèyür èrdiler. Hûd kavmi önüncü Âddır Samûd kavmi sonuncu Âddır. [7] Ayet: “Elbette Hicr halkı da peygamberlerin yalanlamıştı. kad kunta fina marcuwwan kabla hada.(< oltur-ur) ünüp ‘yontup’ : -üp. Sâlih onları Müslümanlığa çağırdı. Yâfes’i doğuya gönderdi. kopar.” diyordular. (XI.” dediler. Allah taala Sâlih’i onlara [11] gönderdi. biz seni dinimizga kirgey tèp umêd tutar èrdük. oglan èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. Nubuvvat kelmişde kèdin: “Musulman boluñ. Nûh ona selam olsun ölürken oğullarına vasiyet etti: [21] dünyanın merkezini Sâm’a verdi. [9] Ayet: “Dağlarda emniyet içinde kalacakları evler yontuyorlardı. Kelime İzahları èkki ‘iki’ : < èkki oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. Âd kabilesi ve Samûd kabilesi [5] diye ad koydular. +ları. Salihga paygambarlık kelmesdin burun: [13] “Biziñ birle butga tapungıl. ün. butga [15] tapunmañ. Nûh’un üç oğlu kaldı. yola girer. Şâmlı Hicâzlı arasında Hicr bölgesinde olturur idiler. Nübüvvet geldikten sonra: “Müsülman olun. bil. Dağlar içinde taşları oyup evler peyda ettiler. Yüzyıllar Türk Dili Yene ba‘zı kıssa-[19]-larda Vahb ibnu l-Yamani rivayat kılurlar: Nuh bodunı tufanda helak bolmışda [20] kèdin.” tèdiler. büyücek [14] olunca. Hâm’ı batıya gönderdi. yolga kirgey. Kawluhu ta‘ala: “Wa-innana la-fi şakkin mimma tad‘ana ilayhi muribin. Salih unamasa: “Kiçig-turur bilmes. ulugrak [14] bolsa. Ayet: “Samûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i gönderdik. sen bundan önce ümit beslemiş olduğumuz bir kişi idin. -dı. biz seni dinimize girecek diye ümit besliyorduk. Sâlih tasvip etmeyince: “Küçüktür bilmez.” tèyür èrdiler. (XV-82)” Bir büyük dağ dibinde onlara yetecek kadar suları bar [10] idi. oglanlarına vasiyyat kıldı: [21] cihannıñ ortasın Samga bèrdi. [4] Bu ikisinden çok oğullar oldu.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun .” Ayet: [16] “Ey Sâlih. (XI-62)” “Şimdi bize atalarımızın dinini bırakıp başka dine [17] mi çağırıyorsun?” Ayet: “Bizi babalarımızın taptığına tapmaktan alıkoymağa mı çalışıyorsun? (XI-62)” “Biz bu söze [18] inanmıyoruz. (XV-80)” Samûd kavmi Âd gibi [8] uzun boylu idiler. +egü.(< kopar-dı+lar) olarga ‘onlara’ : +ga. Hepsi puta tapınırdı. Aydılar: “Ay Salih.” Kawluhu ta‘ala: [16] “Ya Salihu. oltur.. Nuh ‘alayhi ’s-salam ölerinde.” diyordular. Hamnı magribga ıddı. olar (< olar-ga) bilmes ‘bilmez’ : -mes. 61)” Sâlih olarnın soyundan olduğu için kardeşleri [12] diye buyurdu. Ayet: “Biz davet ettiğin şey hususunda tam bir ikircik içerisindeyiz.(< ün-üp) kopardılar ‘inşa ettiler’ : +lar. (XI-62)” Yene bazı kıssa-[19]-larda Yamânî oğlu Vahb rivayet ediyor: Nûh kavmi tufanda helâk olduktan [20] sonra. (XI-62)” Çeviri Âd ve Samûd Nûh oğlu Sâm oğullarından iki melik idi. dedi. Dediler ki: “Ey Sâlih. Âd kavmi Samûd [6] kavminden daha çok idi. tèdi.

Mekkede Mu‘aviya bin Bekr atlıg üç yüz [4] miñ èr çerigi birle èrdi. bu duşman birle tokuşsa. Mülk aña musallam boldı erse. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Hicaz yèrindeki uluglar yıgılıp keñeştiler: “Bizge bir malik [5] kerek. èkki közleri [7] yakutdın. Atatürk Kültür. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. edinler Sam urugındın-tururlar. Ünite . Çeviriyazı .Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 121 METİN İNCELEME III Metin Metin 7.7. ss.” “Cunda‘ bin ‘Amr atlıg erni özleriñe malik tutundı-[6]-lar. Tègme kabilanıñ birer malikleri bar èrdi. I. [3] Bu Tamud bodunı Mekkelig birle muta‘assib èrdiler. biri arslan surat-[8]-lıg. Ankara 1997. kızıl altundın. Tamud Hicaz yèrinde èrdi. [2] Sam Mukaddasa yèrinde èrdi. XL+616 s.8 RABGUZ‹. 32a [32a] Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. öziñe bir but kıldı. Bu butga tört yüz kıldurdı: Biri adami suratlıg.

Amr oğlu Cunda “Her yılda bir yol gelip buna secde [17] edin. [15] Biri ol putun ağzına girip: “Ben sizden razıyım‚” diye seslendi. +dın. biri arslan sûret-[8]li. Söz dalaştılar. O taht üzerine oturttu. Bizi savaşa attı.” tediler. Bu tahta dört [11] ayak yaptırdı: biri zümrütten. Aña secde kıldı. biri ‘akikdin. Bir taht kıldurdı. Bu butga bir èw kopardı: èkki yüz [9] karı edizki. Bütün kabileye adam [13] gönderdi.” dedi. mu (< mu+ña) tègme ‘her’ : -me. Bu èwge yüz kapug urdı. biri bulurdın. Ata binip geldi. Bir kısmı [18] “Bizim tanrımızın yüzü bizim taraf idi. urug (< urug+ın+dınturur+lar) çerigi ‘askeri’ : +i. “Bu benim tanrımdır. O Samûd kavmi ol evden çıkıp sözleştiler. biri at sûretli. Bu tahtga tört [11] adak kıldurdı: biri zimruddın. kamug meliklerni çerigi birle yıgdurdı.(< keñeş-ti+ler) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. turur. Bu puta tört cephe yaptırdı: Biri âdam sûretli. Bu haber Amr oğlu Cunda’ya ulaştı.(< tèg-me) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar yagı ‘düşman’ : < yagı . biri akikten. Kelime İzahları urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. Ol taht üze oltur[t] dı. tamları caz‘dın ‘akikdin. tèg. Buna secde [14] edin. Bizni tokuşga kèmişti. duvarları damarlı akikten bir ev yaptırrdı. Hicâz’daki büyükler toplanıp [5] “Bu düşman ile çarpışmağa bize bir melik gerek” diye meşveret ettiler: “Amr oğlu Cunda adlı adamı kendilerine melik seçti-[6]-ler. [10] Mücevher kakmalı kızıl altından bir taht yaptırdı. yirmi metre eni. Her kabilenin birer meliki vardı. biri kristalden.” tedi. keñeş. Samûd Hicâz’da yerleşmişti. çerig (< çerig+i) keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. Hepsi [16] sevinip baş kaldırdılar. bizge bu tañrı [21] kerekmez. öbürleri Sâm soyundandır derler. Onlar “Ey melik.(< toku-ş-sa) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın.” tèdiler. Malikler ol tört yüz kapugdın kirdiler. +ın. Türlü [12] türlü elbiseler giyindi. bütün melikleri askeri ile topladı. [15] Biri ol butnıñ agzınga kirip: “Men sizdin h uşnud-men. onlara [20] “Kendinize yaptığınız bu işi hangi düşman yapar?” dedi. Bu puta kırk [9] metre yüksekliği. o puta secde ettiler.” tèdi. Aydı: “Bu meniñ tañrım-turur. Çeviri [32a] Türkler Yâfes soyundandır. Atlanıp keldi. ol butga secde kıldılar. bizni tokuşturmagay. Cunda‘ bin ‘Amr aydı: “Tègme yılda bir yolı kelip muña secde [17] kılıñ. Mülk ona teslim edildi. biri caz‘dın. iki gözü [7] yâkûttan bir put yaptı. Bu eve öd ağacından yüz kapı koydu.” tedi. Söz talaştılar. toku. [19] Yètmiş miñ èr öldi. kızıl altun guhar birle murassa‘. Bir ançası aydı: [18] “Biziñ tañrımıznıñ yüzi biziñ sıñar èrdi. biri at suratlıg. Mekkede Bekr oğlu Mu‘âviye adlı birinin üç yüz [4] bin askeri vardı. olarga aydı: [20] “Kayu yagı bu işni kılgay. kim özüñüzge kıldıñız?” Olar aydı: “Ay malik. biri damarlı akikten. Bizi savaştırmayacak başka tanrı ediniriz. Törlüg [12] törlüg tonlar kedürdi. [3] Samûd kavmi Mekkeli olmakla tutucu idiler. -ş-.122 XI-XIII. -ti. Edin tañrı tutunur-miz.” tèdi. sançıştılar. yüz karı èni.” tèp. [2] Sâm Kudüs’te yerleşmişti. Ona secde etti. Ol Tamud bodunı ol èvdin çıkıp sözleştiler. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) muña ‘buna’ : +ña. Kamugları [16] sewünüp baş kötürdiler. [10] ‘ud yıgaçındın. biri kuş sûretli. [19] Yetmiş bin er öldü. Muña secde [14] kılıñ. Bu habar Cunda‘ bin ‘Amrge tègdi.‚” tèp ün kıldı. Bu adam kendisine kızıl altından. Kamug kabilaga kişi [13] ıddı. giriştiler. +ın. bize bu tanrı [21] gerekmez. Melikler ol tört cepheli kapıdan girdiler. Yüzyıllar Türk Dili biri kuş suratlıg.

9 RABGUZ‹. “Bu yaragaymu?” tèdiler. Katurnı ol [7] butga hadım kıldılar. Atatürk Kültür. Aydılar: “Ay malik. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş .” Cunda‘ bakdı erse. Olar kelip anı kördiler.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 123 METİN İNCELEME IV Metin Metin 7. But tutunmaga taş tilediler. Çeviriyazı . [6] Katur bin ‘Ubayd atlıg erni kördi. [3] Èltip bir but kıldılar.7. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. ak taşnı kesip koddı. [5] Aña ‘Abhar atadılar. közleri [4] yakutdın. arıg. İblis ‘alayhi ’l-la‘na burunrak [2] bu Karra‘ tagınga keldi. I. sekkiz karı èni. bir èr bu butga hadımlık kılsa. XL+616 s. kırk karı uzunlukı. Körklüg. ss. 32b [32b] Karra‘ atlıg tagga kişi ıddılar. törlüg tonlar kèdürüp ol taht üze olturtdı. Ankara 1997. başı altundın.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. tişleri yinçüdin. Razi boldılar.

[3] Götürüp bir put yaptılar. yinçü+din) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. oltur. Kopdı. Kâsûr zindandan çıktı. gözleri [4] yakuttan. “Ey melik. Kâsûr’un Za‘ûm adlı bir karısı [18] vardı. Èmdi kurtuldum. yügrüp çarlayur èrdi. koşuyor bağırıyordu.(< èder-gil) çarlayur ‘bağırır’ : -yur.” diye düşündü. Dağ içinde bir mağara buldu. O mağaraya geldiler. Bir ança rozgar kèçmişde bu hatun [19] telwe boldı. bir adam bu puta hizmet etse. yüksek sesle “Ey benim kullarım. çar (< çar+la-yur) karı ‘karış’ : < karı . körk (< körk+lüg) èltip ‘iletip’ : -ip.124 XI-XIII. èder. Katur [12] kırk yıl zindanda kaldı. Güzel. Kırk yıl uyku-[17]-da kaldı.” diye seslendi. türlü elbiseler giydirip o taht üzerine oturttu. temiz ak taşı kesip bıraktı. Zindana attılar. Kendi çirkin görünüşlüydü. Onlar gelip onu gördüler. Şeytan ona lanet olsun gelip o putun ağzına [10] girdi.” Katur zindandın çıkdı. bu kafirlar anıñ èliginde [halak bolgay]. [6] Ubeyd oğlu Kâsûr’u gördü.” dedi. Kâsûr [12] kırk yıl zindanda kaldı. dağa [15] gitti. -t-. bu Kâsûr benim hizmetime yaramaz. Za‘ûm Kâsûr’u takip etmeğe başladı. [20] Bir gece evine karga suratlı bir kuş geldi. Özi yawlak körklüg èrdi. Ay [14] Kâsûr. Aymışlar: Sahur atlıg èrdi. Cabrâ’îl kanat ile bir vurdu. bu Katur meniñ tapugımga yaramaz. Bir kèçe sarayında bir kuş keldi. Sahur adlıydı da derler. Onu [11] zindana atın. İblis ‘alayhi ’l-la‘na kelip ol butnıñ agzınga [10] kirdi. Kırk yılda kèdin Cabra’ilga yarlıg boldı: “Katurnı zindan-[13]-dın çıkargıl. Ferişte … [32b] Karra dağına adam gönderdiler. yene biregüni butga hadim kıldılar. gönlünden “Kırk yılı Abhar’a hizmet [15] ettim. Ol kavm-[9]-nıñ kamugları ol butga yıgıldılar. Zindânı iki parça etti. yinçü (< Çin. Ol üñürge keldiler. Razı oldular. tagga [16] ugradı. [5] Ona Abhar dediler. sekiz karış eni.” tèp. Put yapmak için taş aradılar. meni èdergil. Şeytan ona lanet olsun daha önce [2] bu Karra dağına geldi.” Zindanga kèmiştiler erse. Allah taala bir meleğe onu saklattı. buradan gideyim. kâfirler onun elinde ölecek” diye duydu. uyudu.(< èlt-ip) yinçüdin ‘inciden’ : +din. beni takip et. Tag içinde bir üñür yolukdı. Cunda baktı. Yüzyıllar Türk Dili Kırk yıl hidmat kıldı.” dediler. Armış èrdi. köñlinde sakındı: “Kırk yılnı ‘Abharka hidmat [15] kıldım. Şimdi kurtuldum. Kâsûm’u [21] görmek istiyorsan. Bir hayli gün geçtikten sonra bu kadın [19] deli oldu. Salih atlıg.” tèp. udıdı. bu yèrdin kèteyin. O kavm-[9]-in hepsi o putun başına toplaştılar. çıkgıl.(< oltur-t-dı) èdergil ‘takip et’ : -gil. Kalktı. burun (< burun+rak) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. Mavla ta‘ala bir feriştege anı saklatdı. Halk aña rahm [20] kıldı.” dedi. Cabra’il bir kanat birle urdı. Kâsûr’u bu [7] puta hizmetçi yaptılar. dişleri inciden. Kırk yıl udku-[17]-da kaldı. Yorulmuştu. Halk ona acıdı. Bir gün Şeytan meleklerden [8] Bu Kâsûr’un soyundan Sâlih adında bir peygamber gelecek. Kırk yıldan sonra Cebrâ’îl’e “Kâsûr’u zindan-[13]-dan çıkar” diye ferman geldi. başı altından. Kırk yıl hizmet etti. Aydı: “Ay Za‘um Katurnı [21] körgü köñlüñ bar erse. Anı [11] zindanga salın.” Za‘um Katurnı èderü bardı. èlt. aydı: “Ay [14] Katur. Bir kün İblis feriştelerdin èşitdi [8] kim bu Katur urugındın bir paygambar bolgay. kırk yıl zindanda kaldım. karka suratlıg. Melek … Çeviri Kelime İzahları burunrak ‘evvelce’ : +rak. +la-. Katurnıñ èwinde Za‘um atlıg èwlüki [18] bar èrdi. kırk karış uzunluğu. “Ey Za‘ûm. çık. kırk yıl zindanda kaldım. katıg ün birle aydı: “Ay meniñ kullarım. başka birini puta hizmetçi ettiler. “Bu yapar mı?” dediler. Zindannı èkki pare kıldı.

Ankara 1997. Munça yıl boldı. gil boldı. maña nelük kelmediñ?” Katur aydı: “‘Abhar [4] zindanıdın kurtuldum.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Za‘um kadgulug Ol kuş aydı: “Bu üñürdin çıkgıl. Katurnı kördi. sen [5] mendin ga’ib-sen.10 RABGUZ‹. Za‘um Salih paygambarga yüklüg boldı. [3] munda èrmişsen.” tèdi. tanuk tile- Çeviriyazı . Yene bu kuş aydı: “Ay Za‘um. ss. Ol üñür bèlgüsiz boldı.” tèdi. ‘süñü-[9]-kiñdeki oglannı kandın aldıñ?” tèp sorsalar. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.” Bu sözlerni sözleşürde Katurnıñ èwlükiñe ragbatı [6] boldı.7. Atatürk Kültür. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kisasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Èkegü kawuştılar. Ol üñür yarıldı. [2] Katur ün bèrdi: “Kirgil.” Za‘um aydı: “Yüz yigirmi yıl boldı. XL+616 s. bir kèçe munda yatur-men. Ol sa‘atda [7] Katur öldi.” Za‘um katıg ün birle Katurnı ündedi. 33a [Ferişte] [33a] aydı: “Èriñni ündegil. [8] Za‘um çıkdı. aydı: “Ay Katur. I. Sahur kirdi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 125 METİN İNCELEME V Metin Metin 7.

” Yene aydı: [16] “Karnıñ nelük kara-turur?” Aydı: “Bir kün tamug üzesindin kèçer èrdim. Bu sözleri söylerken Kâsûr’un karısına canı [6] çekti. Kâsûr’u gördü. Kelime İzahları munda ‘sıkıntıda’ : +da. “Cennetteki safrandan yedim.126 XI-XIII.” [21] “Ey melik. çarlayur burunrak üñürdin tumşukıñ yagı keñeştiler èkegüdin bilmes koldılar tugdı . maña ınanmas èrseñ. Annesi Sâlih’i kundaklayıp kucağına alıp gitti. +le. sen [5] benden uzaksın. Ot [17] ıssıgı mundag kıldı.” dedi. gel sana göstereyim.” Aydı: “Tumşukıñ [14] nelük sarıg-turur?” Aydı: “Uçmahdagı za‘farandın yèdim. Anası Salihni kundaklap öz èliñe alıp bardı. Allah taala onların şerrinden korur. Yüzyıllar Türk Dili seler. Za‘ûm kaygılandı. Melik [20] “Bu oğlanı nereden aldın. Za‘ûm [11] “Sen ne kuşusun?” dedi.” tèdi. +iñ. Za‘ûm Sâlih peygambere hamile kaldı.” Takı körünmes boldı. şahit isteseler. [2] Kâsûr ses verdi: “Gir.” dedi.” dedi. Mavla ta‘ala [13] maña nè ceza bèrgüsi. bana inanmıyorsan. “Bir gün cehennem üzerinden geçiyordum. Sâhûra mağarayı söyledi: “Melik şaşırdı. Yine bu kuş “Ey Za‘ûm. Malik sordı: [20] “Bu oglannı kaydın aldın?” Sahura magaranı aytu bèrdi: Malik tañladı: [21] Aydı: “Ay malik. kelgil saña körgüzeyin.(< üñ-ür+din) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. andın korkup başım akardı. Yine “Ayak-[15]-ların niye yeşil?” diye sordu. èw (< èw+lük+i+ñe) üñürdin ‘mağara’ : +din. onları [10] bu mağaraya getir. Za‘ûm yüksek sesle Kâsûr’u çağırdı. “Gagan [14] niye sarı?” diye sordu. Sahura èwige keldi.” dedi.(< küded-gey) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. tumşuk (< tumşuk+ıñ) èriñni ‘kocanı’ : +ni. olarnı [10] bu üñürge keltürgil. üñ. “Bin yıl Tûbâ ağacına kondum. [18] Tokkuz ayda kèdin. “Başın [12] niye ağardı?” diye sordu.” dedi.” dedi. Yene aydı: “Adak-[15]-larıñ nelük yaşıl-turur?” Aydı: “Miñ yıl Tuba yıgaçında kondum. +lük. -ür-. İkisi birleştiler. “Ey Kâsûr.” dedi.” Za‘um [11] aydı: “Sen nè kuş-turur-sen?” Za‘umga aydı: “Men kuzgun-men. Kâsûr ““Abhâr [4] zindanından kurtuldum.” Allah taala [13] bana ne ceza verecek diye korktuğumdan başım ağardı. -ş-.” dedi. Muharrem ayında Pazartesi gününün gecesi Sâlih peygamber [19] doğdu.” dedi. küded.” Sordı: “Başıñ [12] nelük akardı?” Aydı: “Kabil Habılnı öltürmekiñe men sabab èrdüm. O mağara belirsiz oldu. -ür.” diye sordu. O kuş “Bu mağaradan çık. O Za‘ûm’ “Ben kuzgunum. Çeviri [Melek] [33a] “Kocana seslen. Sâhûra evine döndü. O saatte [7] Kâsûr öldü.” dedi. [8] Za‘ûm çıktı. O mağara yarıldı. Sahur girdi.” tèdi. Tañrı ta‘ala olarnıñ şarrındın küdedgey. Muharram ayında Du-şanba kün kèçesi Salih paygambar anadın [19] tugdı. bana niye gelmedin?” dedi. Bunca yıl oldu. [3] buradaymışsın. “Kâbil’in Hâbil’i öldürmesine ben sebep idim. +i.” dedi. söz (< söz+le-ş-ür+de) èwlükiñe ‘eşine’ : +ñe. Za‘ûm “Yüz yirmi yıl oldu.” dedi. Ateşin [17] harareti böyle yaptı. Yine [16] “Karnın niye kara?” diye sordu. bir gece burada yattım. èr (< èr+iñ+ni) kèçe ‘gece’ : < keçe 4 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. kuca-[9]-ğındaki oğlanı nereden aldın?” diye sorsalar. [18] Dokuz ay sonra. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. toprak oldu. Ve görünmez oldu.

-ür-. yalgan (yalgan+lanmış) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 127 Özet 1 Nehcü’l-Feradis hakkında bilgi vermek. -di.(< satgaş-mış) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. yat. (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. +i.(< kod-tı) kulga ‘kula’ : +ga. bol. agız (< agız+ı+dın) andag ‘öylece’ : < antag < anteg anlarnı ‘onları’ : +nı. XLIII+538 s. yön (< yön+din) . Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcu’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. teg. müñüş (< müñüş+i+nde) rozini ‘nasip’ : +ni. er-. K.(< ayt-ur) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. kişi (< kişi+ni) kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. XI+312 s. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. Paris.(< teg-ür-gey) tèr erdi ‘derdi’ : -di. kıl. bèr-. satgaş.(< kıl-gan er-di) kodtı ‘koydu’ : +tı. er-. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN.(< kel-tür-miş) kimerse ‘kimse’ : -se. Ankara 1998. Eser. Kazan. at (< at+lıg) aytur ‘söyler’ : -ur. -gay. 3 2 Nehcü’l-Feradis’te geçen Türkçe kelimelerin izahını yapmak.7.Hamza ZÜLFİKAR. Üslubu gayet sade ve açıktır. -sa. kul (< kul+ga) mèni ‘beni’ : +i.(< yarlık+a-r) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. edgü (edgülük) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. er-. +nde. er-. -r. T. rozi (< rozi+ni) sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. +ı. üküş (üküş+leri) yalganlamış ‘yalanlamış’: -mış.(< tè-r er-di) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. kod.(< ıd-a bèr-di er-se) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. Nehcü’l-Feradis üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. -dım. 164]. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. ıd. Ankara 1956.+ kim (< kim + er-se) kişini ‘kişiyi’ : +ni. -la. XIV+444 s. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. er. +i. mèn (< mèn+i) müñüşinde ‘köşesinde’ : +(n)de.(< erken) agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). dagı tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. anlar (< anlar+nı) atlıg ‘atlı’ : +lıg. tè. ayt. -gan. Ankara [1984]. yeti (< yeti+nç) yöndin ‘yönden’ : +din. +la-.(< bol-gay-men) edgülük ‘iyilik’ : +lük. -yür. D. 2. 3. -a. Edebiyatlar 1. -ma-. iç (< iç+i+nde-turur) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. èl (< èl+i+niñ) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken.(< yat-sa-men) yètinç ‘yedinci’ : +nç. san. kel.(< bardım er-di) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . er. Ünite . krş. bar. -tür-. +le-.(< san-ma-duk) satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. agır (< agır+la-dı) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. yarlık+a. +i. Atatürk Kültür.

-dı. tumşuk (< tumşuk+ıñ) ünüp ‘yontup’ : -üp. ked. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. -ti. +sı. Paris’te bir. +i. Ankara 1997. -ür-. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. . burun (< burun+rak) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. +la-. Ankara 1997. yinçü+din) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. E. çar (< çar+la-yur) çerigi ‘askeri’ : +i. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 13101311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. +ın. anut.(< èder-gil) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din.(< èlt-ip) èriñni ‘kocanı’ : +ni. -dı. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) .(< oltur-t-dı) olturur ‘oturur’ : -ur. gizlenip’ : -p. èr (< èr+iñ+ni) èwlükiñe ‘eşine’:+ñe. Atatürk Kültür. En eski nüshası Londra British Museum Add. +dın. söz (< söz+le-ş-ür-de) tègme ‘her’ : -me. ıñır (< ıñır+a-p) karı ‘karış’ : < karı 5 6 kèçe ‘gece’ : < kèçe kediglep ‘örtünüp. çerig (< çerig+i) èdergil ‘takip et’ : -gil. I. Peygamber kıssalarını konu alır. kol. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din: Kısasü’lEnbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Tıpkıbasım: Aysu ATA. turur.VANDAMME. körk (< körk+lüg) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. üñ.(< keñeş-ti-ler) koldılar ‘istediler’ : -lar. yemür.(< kedig+le-p) keñeştiler ‘danıştılar’ : -ler. èw (< èw+lük+i+ñe) ingen ‘inen’ : -gen. +lük.(< tèg-me) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. oltur. tèg. anu. II. Atatürk Kültür. +egü. -t-. olar (< olar-ga) olturtdı ‘oturttu’ : -dı.(< oltur-ur) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de.128 XI-XIII. èki (< èki+egü+din) èkki ‘iki’ : < èkki èltip ‘iletip’ : -ip.TEZCAN S. toku. Kısasü’l-Enbiya’dan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun burunrak ‘evvelce’ : +rak. oltur.(< kopar-dı-lar) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. in.(< ün-üp) üñürdin ‘mağara’ : +din. XL+616 s. bil. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. H. +ları. -ş-. kopar. RABGUZ‹.(< in-gen) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. +ın. +a-. yinçü (< Çin. -Dizin: Aysu ATA. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. èlt. Eserin Londra’da bir.(< yemür-di) yinçüdin ‘inciden’ : +din.(< küded-gey) muña ‘buna’ : +ña. tug. èder.‘hazırlatmak’ : -t. -ür. +iñ.(< üñ-ür+din) urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. keñeş. Yüzyıllar Türk Dili 4 Kısasü’l-Enbiya hakkında bilgi vermek.(< kol-dı-lar) kopardılar ‘inşa ettiler’ : -lar. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2.(< tug-dı) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. mu (< mu+ña) munda ‘sıkıntıda’ : +da. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. urug (< urug+ın+dın-turur+lar) yagı ‘düşman’ : < yagı yalawaç ‘peygamber’ : yemürdi ‘devirdi’ : -di. : Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. Kısasü’l-Enbiya üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. -ş-. -ig. barça (< barça+sı+n) bilmes ‘bilmez’ : -mes.(< toku-ş-sa) tugdı ‘doğdu’ : -dı. BOESCHOTEN. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. küded. Saint Petersburg’da altı. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Brill. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. ün. +le. oglan olarga ‘onlara’ : +ga. E. . J. M. +le-.(< anu-t-) barçasın ‘hepsini’ : +n. IV+820 s. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın.

c. +le-. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. b. Viyana d. bu soruya kimin cevap vermesi gerekir? c. bu sorunun cevabını sizin söylemeniz uygun düşer. +le-. -ig. yèti e. yèt5. Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur. 1310-1311 yılında yazılmıştır. d. Bu üçünçü kişi dahi eli ile bu yılanı atmış idi.” cümlesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirilişi aşağıdakilerden hangisidir? a. -i. +le-. Kahire c. +le-. dördüncü kîş. kediglep ‘giyinip’ : -p. Türklere söylemişler: Yâfes soyundandır. e. e. köşe c. 4. Aşağıdakilerin hangisinde yetinç kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. törtünçi kişi. yètb. Türkçe telif bir eserdir. -ig. Cennet hayatı d. b. b. edinler Sam urugındın-tururlar” ifadesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. oruç. Yukarıdaki ifadenin çeviriyazılı doğru şekli aşağıdakilerden hangisidir? a. b. Kısasü’l-Anbiya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi yanlıştır? a. d. zekat gibi dini bilgiler 3. kediglep ‘örtünüp. gizlenip’ : -p. Ey Ebû Hanîfe. bu sorunun cevabını bir söyleseniz.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 129 Kendimizi Sınayalım 1. Türkler söylemişler: Yâfes soyundandır. ked. e. öze d. . nç c. -ig. -ig. Bu üçünçi kişi takı èlgi birle bu yılannı atmış erdi. Paris b. +ç. Türkler Yâfes soyundan dururlar. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından yazılmıştır. öbürleri Sâm soyundandır. bu soruya cevap vermeniz gerek. Nehcü’l-Feradis'ın konusu aşağıdakilerden hangisidir? a. “Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. kediglep ‘örtünüp.(< kidig+le-p) c. Türkler’in Yâfes soyundan olduğunu. öbürleri Sâm soyundandır derler. öbürlerinin de Sâm soyundan olduğunu anlatmışlar. 2. çatı d. törütçi kişi. . Ey Ebû Hanîfe. öbürleri Sâm soyundan dururlar. e. Namaz. yètind. yèti. kerek kim bu su’alnıñ cevabını siz aysañız. d. öze b. Ey Ebû Hanîfe.7. bininci e. tör. kediglep ‘örtünüp.(< kedig+le-p) b. c. müñüş kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. kediglep ‘örtünüp. Dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgileri b. gizlenip’ : -p. üze e. kid. kedig (< kedig+le-p) 6. d. Ey Ebû Hanîfe. gizlenip’ : +lep. Taşkent . 10. Peygamberlerin hayatı e. +nç. üze c. Türkler Yâfes soyundandır. kid. öbürleri Sâm soyundandır.(< kid-ig+le-p) d. Kısasü ’l-Enbiya’nın en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. Aşağıdakilerin hangisinde “kediglep” kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. Yukarıdaki kelimelerin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir? a. -inç. +nç. tuncı. c. ked. kişi. Bu üçünçi kişi de eliyle bu yılanı atmıştı. Doğruluk ve adalet c. Ünite . biniş b. törtünci kişi. gizlenip’ : -p. engebelik 7. “Ya Abu Hanife. bu sorunun cevabını ancak siz bilirsiniz. Bu üçünçi kişi takı elgi birle bu yılannı atmış erdi.(< kedig+le-p) e. 8. Ey Ebû Hanîfe. üze 9. Londra e. Bu üçünci kişi takı eli birle bu yılanı atmış erdi.

E. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. J. yeti atlıg ‘atlı’ : +lıg. bil. Peygamber kıssalarını konu alır.(< yat-sa-men) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Dizin: Aysu ATA. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Feradis” konusunu yeniden gözden geçiriniz. II. XI+312 s. kel. yalgan (< yalgan+lamış) yètinç ‘yedinci’ : +nç. -ür. Yanıtınız yanlış ise “ Metin III’ün Çevriyazısı çevirisini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 2.Tezcan S. burun (< burun+rak) üñürdin ‘mağara’ : +din. (M. Ankara 1997. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. +la-. K.(< tug-dı) Yararlanılan Kaynaklar BOESCHOTEN. Brill. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. : AlRabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. keñeş. tumşuk (< tumşuk+ıñ) yagı ‘düşman’ : < yagı keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. -ti. Recep . Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. üñ. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 164]. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazılı Metinleri ve Çevirilerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. IV+820 s. Sıra Sizde 4 çarlayur ‘bağırır’ : -yur. SAĞOL YÜKSEKKAYA. Sıra Sizde 2 andag ‘öylece’ : < antag < anıteg yatsa-men ‘yatsam’ : -men. XLIII+538 s. êEdebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. 183-223 ss. E.(< kol-dı+lar) tugdı ‘doğdu’ : -dı. M. yat.Metin .Tıpkıbasım: Aysu ATA. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ve Aysu ATA çalışmışlardır. çar (< çar+la-yur) burunrak ‘evvelce’ : +rak. +egü. RABGUZI. Gülden: “Harezm Türkçesi”. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. I. 241 s. . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 NF üzerine ECKMANN. -dı. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. -sa. a 3. edgü (edgülük) Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir.Vandamme. Ankara 1956. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Atatürk Kültür. XIV+444 s. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN.(< kel-tür-miş) edgülük ‘iyilik’ : +lük. . b 9. èki (< èki+egü+din) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518.(< keñeş-ti+ler) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. Ankara [1984]. d 5. Ankara 1997. Atatürk Kültür. 89168. XL+616 s. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. . kol. Kesit Yayın No: 27. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. Ders Kitapları Serisi No: 7. ECKMANN. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. d Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 8. János: “Harezm Türkçesi”. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 6811.Hamza ZÜLFİKAR. . -tür-. +la-. TOPARLI. AKALIN). Ankara 1998. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. b 7. Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . tug. Atatürk Kültür. Yanıtınız yanlış ise “Metin I Kelime İzahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. D.(< üñ-ür+din) tumşukıñ ‘gagan’ : +ıñ. T. d 4. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş.(< bil-mes) koldılar ‘istediler’ : +lar.VURAL. ss. e 10. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül).130 XI-XIII. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. H.

.

Amaçlarımız 8     • Hüsrev ü Şirin • Çeviriyazı XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Yazmasından çevriyazılı okuyabilecek. Eser hakkında genel bilgi verebilecek. Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Hüsrev ü Şirin’i. Anahtar Kavramlar • Kelime izahları İçindekiler Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin • • • • • • HÜSREV Ü ŞİRİN METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V .

Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’de İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazmasıdır. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’ddünyâ ve’d-dîn III. HÜSREV Ü Ş‹R‹N . Husräv u Širin Qutba I-II: Warszawa 1958). sy. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayımlanmıştır.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312.

HACIEMİNOĞLU çalışmış ve ‘Dil Hususiyetleri’ni de inceleyerek metin yayınını yapmıştır. İçeriğinde de Nizamî’den farklılıklar bulunmaktadır. N. NADJİR. SAMOYLOVİÇ.3 ZAJÂCZKOWSKI’nin yayınına dayanan bu çalışma Türkiye’de ilk olması sebebiyle önemlidir. İNAN. Eserin ilk ve sonraki baskılarında yer alan “yanlış-doğru cetveli” eserin sadece İmlâ Hususiyetleri bölümünü kapsar. E. 7b . Türkiye’de de eserle ilgili pek çok değerlendirme yazısı yazılmıştır. Eserin tamamı üzerinde ise N. N. T. E. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.134 XI-XIII.1 ZAJÂCZKOWSKI’nin yazmanın tıpkıbasımı ve metin neşrinden2 sonra. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i hakkında kısaca bilgi veriniz. ancak pek çok yanlışlıkları ve eksiklikleri de hâlâ bünyesinde barındırmaktadır. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inde doksan konu başlığı yani doksan bölüm vardır. eserin tamamını ele alan. İkinci kademede Husrev’in siyasî hayatı anlatılmaktadır.1 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. E. eserle ilgili irili ufaklı. A. KÖPRÜLÜ. FAZILOV. F. ZAJÂCZKOWSKI. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ss. BLOCHET. 1 METİN İNCELEME I Metin Metin 8. A. HACIEMİNOĞLU ve diğerleri çalışmıştır. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermenî hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. N. TAHİRCANOV. İ. Kutb’un eseri Nizami’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Yüzyıllar Türk Dili Kutb’un Husrav u Şirin’i üzerinde A. bir kısmıyla ilgili olan pek çok yayın yapılmıştır. A.

sonra geç olur. revan èy kutb terkin kèç bolur bil nè bilgeyler sèni sözletmeseñ til nizami nazmı yañlıg tüz sözüñni anın belgüt hanıñga bu özüñni hanım birle melike atıña bir kitabı kılguka kıl tèdi tedbir 246. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Ey Kutb! Çabuk ol. dedim. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. boyum şehrige köñlüm èrdi sultan canım andın kabul kıldı bu ferman köñül fermanını can birle tut[t]um adın sakınçnı bir yolı unut[t]um kazan tèg kaynap oş sevda bişürdüm nizami balıdın halva bişürdüm 249. Gönlüm aşırı arzumu görünce Ey dost. Ünite . Ne kadar yıl oldu canım özlerdi. hanım atınga oşbu parsi tilni çewürdüm tüzdüm oş nazm üzre kılnı çıkardım hoş yıdıglık suw bu köldin köñüller kansu tèp bu safi suwdın Çeviri I Kitabı nazmetmenin sebebini anlatır 240. bu gönlümün kaygısını bir dağıtayım. bil. nèçe yıl boldı canım ösker èrdi köñülde oşbu endişe bar èrdi nèteg şah tapgıña bir barga-men tèp bu köñlüm kadgusını targa-men tèp körüp köñlüm kim asru ragbatım bar buyurdı kim katıglan èmdi èy yar 243. Gönülde bu düşünce vardı. Padişahın huzuruna bir varayım.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 135 Çeviriyazı kitab nazm kılmakka sebeb beyan ayur 240. dedi. haydi hazırlan! 243. Kendini sultanına bu şekilde tanıt.8. .

Yüzyıllar Türk Dili 246. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. katıg (< katıg+lan-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. Nizamî’nin balından helva pişirdim. -me-. Sultanımın adına Fars dilinde olan bu eseri çevirip şiir hâlinde yeniden yazdım.(< sakın-ç+nı) (bir) yolı ‘defa’ : +ı. 249. Bu gölden. arzular’ : +r.2 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka.136 XI-XIII. -ç. anlatmazsan’ : -señ. bar. Kelime izahları ösker ‘ister. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. +le. Gönül fermanını can ile tuttum. öske. Bedenime gönlüm sultan olduğundan canım bu fermanı ondan ötürü kabul etti. söz(< söz+le-t-me-señ) atıña ‘adına’ : +ña. yol (< yol+ı) suwdın ‘sudan’ : +dın. -t-. ss. -ga. +ı. 7b-8a .(< öske-r) barga-men ‘varayım’ : +men.(< bar-ga-men) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. bu saf sudan gönüller kansın diye hoş kokulu su çıkardım. at (< at+ı+ña) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. sakın. suw (suw+dın) METİN İNCELEME II Metin 8. Başka düşünceyi bir an unuttum. Kazan gibi kaynayıp işte bu sevda hikâyesini pişirdim.

014 (8a) nè hoş ayı[t]dı kör5 ol pir ü kamil yètirgil nèçe kèç kèlseñ èy cakıl bu kèlmeklikde maksud èrdi bu kim yètürgey hak tèyü munda tilekim tilek èlgi umınç yasını kurdı 258. iyi ve tam bir şekilde geldim.8. Bu kapıdaki isteğim.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 137 Çeviriyazı kılıp han davlatı bu kulga yari kèterdi teñri tabcımnuñ gubarı bu perde içre keltürdüm hoş avaz 252. 0257. ne kadar geç gelirsen gel. iyi bir hâlde. İşte şimdi bu zahmetin sonunda huzura yetiştim. 0260. Ben de bu perdeden olmak üzere hoş sesler getirdim. gel de ferah gel. tüzüp til bülbüli bu nazm öze saz muradım èrdi ol kim bu kapugda kèlip yol tapsa-men tèp bu tapugda sefer rencin kördüm özüm kaç eyyam tapugka yèttim èmdi oş serencam 255. dileğimi Hakk’ın yerine getireceği düşüncesiydi. Dil bülbülü (Nizamî) bu nazmın özüne uygun türkü yakmış. Allah yaradılışımın tasalarını giderdi. 252. nèçe kim kèldim èrse men velikin tükel kèldim tükellik yahşı oş çın 0256. Gelmekteki bu maksat. 255. Kaç gündür yolculuk zahmeti çektim. bi-hamdi ’llah tilekke hak yètürdi 0259. bu köñlümnüñ kuşı kim taptı hoş bag kerek bülbül okup ursun kerek zag yana köñlüm söz ara kıldı avaz kim èy bülbül açıldı gül kèlip yaz Çeviri Han. . nasıl gelirsen gel. gelip bu huzurda bir yer bulmaktı. talihi bu kula yâr edince. 014 (8a) O yaşlı başlı kişi ne güzel söyledi: Ey akıllı kişi. Nasıl geldiysem geldim ama. Ünite .

Allah’a hamdolsun dileğime eriştirdi. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. köñül (< köñül+üm) yètirgil ‘ulaştır’ : -gil.(< yèt-ir-gil) nèçe ‘nice’ : < neçe METİN İNCELEME III Metin Metin 8. +üm. ya köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. -tür. yaz gelince gül açıldı! Kelime izahları keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. +sı. 8a Çeviriyazı 261.(< kel-tür-dü-m tükellik ‘mükemmel’ : lik. cihan bostanı kayra boldı hurrem bar erse cışkıñ èmdi sözle sen hem bu caşık oş andın6 sözler sözini tüzüp mun-tèg bèzedim söz yüzini kişiniñ kim köñülde cışkı bolsa nè tañ bülbül meñizlig7 zarı kılsa . İster bülbül şakısın ister karga gaklasın. Dilek eli emel yayını kurdu. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. tükel (< tükel+lik) èlgi ‘eli’ : +i. ss.3 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Bu gönlümün kuşu güzel bir bahçe buldu. -ir-. èlig (< èlig+i) yasını ‘yayını’ : +nı. kel. Sonra gönlüm söz içinde avaz etti: Ey bülbül. yèt.138 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili 258.

der. İyi anla. 8 Âşık olmayan kişinin canı yoktur. vursa da sürse de dilinden zikri gitmez. Bu dünyada her ne gördümse neden böyle diye aklıma sordum. Akıllı.8. . şaşkın yürümezdi. Dünya bostanı tekrar şen oldu. Dizip söz elbisesini böyle süsledim. bil. arada dinlenirdi. dünyada ölüm var mı. Bu âşık işte o yüzden söyler sözünü. feleğin mihrabı aşk imiş. felek mihrabı cışk èrmiş hoş añla caşıklarnıñ sözin cışk birle tıñla 139 kişi kim caşık èrmez canı yok bil ölügni bar mu tèr ajunda cakıl eger it köñliñe hak cışkı kirse kèlür ol tilge kètmez ursa sürse 267. Şayet felek âşık olmasaydı Bu yedi kat yer âşık olmasaydı neden bunca yaratılmışın darbesini yesin? Denizler âşık değilse bir sor: “Neden kaynar. Âşıkların sözünü aşk ile dinle.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 264. bak ne gurruşlar kılar. 264. 0 270. Bir kişinin gönlünde aşkı olsa nice seher bülbül gibi inler. kayu neñ kim bu calem içre kördüm nèdin mun-tèg tèyü caklımka sordum Çeviri 261. 267. Ünite . Şayet aşağılık gönlüne Allah aşkı girse dile o gelir. Hem aşkın varsa şimdi söyle. eger bolmasa caşık çarh-ı badram caşık bolmasa oşbu yèti kat yèr nè ser-gerdan yörir kılga’rdi 8 aram nèdin munça halayık zahmını yèr teñizler caşık èrmez erse bir sor nèdin kaynar nè gurruşlar kılur kör 270.

Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları sözle ‘söyle-‘ : +le-.4 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. ayur cışk birle tirig oşbu calem eger cışk bolmasa bolmaz èrdi adem canım cışkdın ferah taptısa bildim köñül bèrdim yèrine cışk[ı] aldım 273. teñiz (< teñiz+ler) ursa ‘vur-‘ : -sa. ss. söz (< söz+le-) meñizlig ‘gibi’ : +lig. meñiz (< meñiz+lig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. ur.(< ur-sa) bar ‘var’ : < bar METİN İNCELEME IV Metin Metin 8. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. 8a-8b Çeviriyazı 0272.140 XI-XIII. tıñ (< tıñ-la-) munça ‘bunca’ : +ça. bu cışkım birle başlap dastannı sala tèp cışkka ündedim cihannı husrav [u] şirin hikayetiniñ evveli 15 (8b) munuñ-tèg aymış ol pir-i cakıl kim ol èrmiş kamug nevc içre kamil . +n. mu (< mu+n+ça) teñizler ‘denizler’ : +ler. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.

ata tahtın bilip ol dad kıldı cadil birle cihan abad kıldı 0 tutar èrdi atasınıñ töresin anıñ resminçe falın hem yorasın üküş kurban kılıp ol şah ugandın tiledi bir ogul yègrek bu candın 279.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 141 tutuldı erse nuşirvannıñ ayı konup hürmiz üze davlat humayı 276. ferahlık bulduğunu bildim. Onun dergahına yalvarıp ağladı. Gönül verdim. Aşk olmasaydı Âdem olmazdı. anıñ dergahıña kıldısa zari 0280. Ona cevherden saf oğul verdi. Nûşirvân’ın ayı tutulunca Hürmüz üstüne devlet kuşu kondu. 0280. Ata tahtı bilip yardım etti. 0277. ogul bèrdi aña gevherdin arı ugannıñ bahşişi deryasıdın dur anıñ şemciñe bèrmiş fazlıdın nur Çeviri 0271. *Husrev ve Şîrîn hikâyesinin evveli 15 (8b) O akıllıların piri böyle söylemiş. 273. Ünite . O padişah çok kurban kesip Allah’tan “bu hanımdan iyi bir oğul” diledi. O bütün yaratılmışların içinde olgunmuş. Destana bu aşkım ile başlayıp *0 0274. Atasının töresini sürdürürdü.8. . 279. Onun resmine bakıp falını tabir edesin. meydan okuyarak dünyayı aşka çağırdım. 0272.” der. “İşte bu âlem aşk ile hayattadır. Canımın aşkta sevinç. Allah’ın bahşişi deryasından uzaktır. 0 276. Adalet ile dünyayı mamur etti. 0278. yerine aşkı aldım. 0275. Onun mumuna fazlından nur verir.

(< tap-tı-sa) ündedim ‘seslendim’ : -m. -maz. -a.142 XI-XIII. èr-.(< bolmaz erdi) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. ugan (< ugan+nıñ) METİN İNCELEME V Metin Metin 8.(< tir-ig) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di.(< yor-a-sın) üküş ‘çok’ : < üküş ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. ün (< ün+de-di-m) yorasın ‘tabir edesin’ : +sın. -tı. -di. tir. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları tirig ‘canlı’ : < -ig. tap. -de-. ss.5 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. yor. 8b Çeviriyazı mübarek talici davlat mekanı yüzinde belgülüg şahlık nişanı oş andın ötrü pervêz9 boldı atı 282. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. bol. yakin husravlıkın kördi atası zarifluk içre kamil èrdi datı bu yoldın ötrü pervêz boldı atı 028 .

. 02 02 İşte o yüzden adı Perviz oldu. 0293. bu söz aymışda soñ kèçti bir ança Çeviri Mübarek devleti kısmet yeridir. anı şah tapgıña ketrürler èrdi èl èlge gül meñiz kötrürler èrdi = harirge çulganılmış kin yıpar tèg tamam dürr daneni kizlep tutar tèg nèteg-kim çıktı beşikdin cihanka sewüglük urgın èkti barça canka 288.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 143 yañakı kün meñiz köz baksa bolmaz yüzin körgen köñülde kadgu kalmaz 285. İnci tanesini gizleyip tutar gibidir. Nitekim beşikten dünyaya çıktı. yèti yaşka yètip ol serv-kamet gül üzre müşk saçmak kıldı cadet 0292.8. göz bakamaz. Yanağı güneş gibi. Sultanlığını babası iyice anladı. Padişahlık nişanı yüzünde bellidir. Onu padişah huzuruna getirirlerdi. yıl aşmışça idi arturdı davlat bilig taclim alıp ögrendi cizzet 0289. 028 İpeğe bürünmüş misk kokusu gibidir. 285. Bütün gönüllere sevgi tohumunu ekti. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah anıñ tèg körki boldı èlde meşhur yüzin körgen bu yusuf tèyü saknur atası kıldı bir üstad tertib anıñ roz-garı zayic kèçmesün tèp hünerlig boldı husrav öz halınça 0 294. Elden ele gül gibi götürürlerdi. Bu yüzden adı Perviz oldu. Yüzünü gören gönülde kaygı kalmaz. 8 tamam bèş yaşga yètti èrse añlap körüp köp neñni cibret aldı tañlap 0 291. Zatı zariflikte olgundu. Ünite . 282.

bol-. +üg. Yüzünü gören “bu Yusuf ” diye düşünür. -mış. bel (< bel+gü+lüg) oş andın ‘işte ondan’ : +dın. an. -sa. 294. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. Tam beş yaşına girince çok şeye bakıp.(< bak-sa bol-maz) saknur ‘düşünür’ : -ur. İlim talim edip izzet öğrendi. sew.(< sakın-ur) yönlerni ‘etrafını’ : +ni. aş. oş (< oş an+dın) baksa bolmaz ‘bakamaz’ : -maz. urug (< urug+ın) 2 Okuduğunuz bölümde şair HŞ’i kimin için yazdığını hangi ifadelerle anlatmaktadır? . O servi boylu yedi yaşına ulaşınca 0 Güzelliği memlekette meşhur oldu. bak. gül üzerine misk kokusu saçmağı adet etti. Bu söz anlatıldıktan bir zaman sonra Husrev kendi hâlince hünerli oldu. +ler. 0 291.(< sew-üg-lük) urgın ‘tohumunu’ : +ın. +gü. Onun zamanı boşa geçmesin diye babası bir hoca temin etti.(< aş-mış+ça) sewüglük ‘sevgi’ : +lük. Yüzyıllar Türk Dili 288. şaşırarak ibret aldı. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. Kelime izahları belgülüg ‘belli’ : +lüg. Yıl geçtikçe Allah nasibini artırdı. sakın.144 XI-XIII. yön (< yön+ler+ni) aşmışça ‘geçtikçe’ : +ça.

bar. èlig (< èlig+i) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. -tür. ZAJÂCZKOWSKI. kel. -de-. 3 2 Hüsrev ü Şirin üzerine yayımlanmış eserleri bilmek.(< öske-r) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. sakın.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. -ir-. -a. E. ya yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. +n. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. öske. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. +sı. ZAJÂCZKOWSKI. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. +le. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. tükel (< tükel+lik) ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. +üm. 1378.(< bolmaz erdi) èlgi ‘eli’ : +i. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Hüsrev ü Şirin. arzular’ : +r. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958.(< yor-a-sın) . anlatmazsan’ : -señ. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. köñül (< köñül+üm) meñizlig ‘gibi’ : +lig. yor. -ga. (bir) yolı ‘defa’ : +ı.’dadır. HACIEMİNOĞLU. söz (< söz+le-t-me-señ) suwdın ‘sudan’ : +dın.(< bar-ga-men) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. èr-. at (< at+ı+ña) bar ‘var’ : < bar barga-men ‘varayım’ : -men. suw (suw+dın) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. söz (< söz+le-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. teñiz (< teñiz+ler) tirig ‘canlı’ : < -ig. ugan (< ugan+nıñ) üküş ‘çok’ : < üküş ündedim ‘seslendim’ : -m. sy. tir. +ı.(< yèt-ir-gil) yorasın ‘tabir edesin’ : -sın. ur. -t-. meñiz (< meñiz+lig) munça ‘bunca’ : +ça. ZAJÂCZKOWSKI.8. -me-. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. İkinci kademede Hüsrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. -tı. bol.(< tir-ig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. yol (< yol+ı) atıña ‘adına’ : +ña. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 145 Özet 1 Hüsrev ü Şirin hakkında bilgi vermek. mu (< mu+n+ça) nèçe ‘nice’ : < neçe ösker ‘ister. tap. Ünite . NADJİP. ün (< ün+dedi-m) ursa ‘vur-‘ : -sa.(< ur-sa) yasını ‘yayını’ : +nı. tıñ (< tıñ-la-) tükellik ‘mükemmel’ : lik. N.(< sakın-ç+nı) sözle ‘söyle-‘ : +le-. -di.(< tap-tı-sa teñizler ‘denizler’ : +ler. Hüsrev ü Şirin’den seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. katıg (< katıg+lan-) keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. -maz.(< kel-türdü-m köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. yèt. -ç.

Taşkent e. sakın. sakınçnı ‘saklanmayı’ : +nı. 4370 d. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. Telif bir eserdir. O şah.(< sakı-nç+ı) e. Eckmann c. 1241 yılında yazılmıştır. -nç. b. sakın. Padişah altı yaşına girince çevresindeki her şey ona malum oldu. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inin bütününü ilkin kim çalışmıştır? a. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah Yukarıdaki beytin Türkiye Türkçesine doğru aktarımı aşağıdakilerden hangisidir? a. 4730 5. 1341-1833 c. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. 1342-1353 d. Buhara 9. gevher . 3 d. yardım kapını aç ve rahmetinin tohumunu gönlüme saç. 4. c. Ne zaman ki altı yaşına ulaştı o padişah her yönünü anlayıp oldu ferah. sakı. Fazılov e. -ın. Ey Allahım yardım kapısın aç köñlüme rahmatıñ tohumunu saç c d. 11 3. 6512 e.(< sakın-ç+nı) c. 1 b. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +nı. tercüme bir eserdir. Gazel ve kasidelerden oluşur. 1341-1342 anıñ dergahıña kıldısa zari ogul bèrdi aña gevherdin arı 10. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +ı. Hüsrev ü Şirin’in bilinen kaç yazması vardır? a. -ç. cinayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah c b. Ürgenç c. Altunordu b. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. -ç.(< sak-ınç+nı) 7. Radlov d. ogul e. inayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah e. 4 e. Hüsrev ü Şirin’in Kutb tarafından çevrildiği ve Berke Fakih tarafından çoğaltıldığı yıl aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.(< sakın-ç+ını) d. 6. Padişahın altı yaşına girmesiyle her yönünü anlayıp bilmesi bir oldu. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +ını. “Allah’ım. altı yaşına basınca her şeyi anlayıp alim oldu. “sakınçnı” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. inayetler kim oş munça sèniñ bar zacif kulnı kaçan zayic koyar zar c.(< sakın-ç+nı) b.” ifadesi aşağıdaki beyitlerden hangisinin tercümesidir? a. Hüsrev ü Şirin ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Yukarıdaki beyitte G > Ø değişimine örnek olan kelime aşağıdakilerden hangisidir? a. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. Urumçi d. HacıEminoğlu b. 1241-1381 b. Hüsrev ü Şirin’in yazıldığı bölge aşağıdakilerden hangisidir? a. 2 c. c. d. Yazarı belli değildir. d. -ç. anıñ d. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i kaç beyitten oluşmaktadır? a. -ç. Zajâckowskı 2. b. e.146 XI-XIII. 6443 c. ilahi tevfikıñ kapgın aça bèr köñülge rahmatıñ urgın saça bèr 8. e. arı b. bèrdi c. 1341-1383 e. sakın. 1470 b. sak.

c 3. N. ZAJÂCZKOWSKI. a Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. NİZÂMÎ: Hüsrev ve Şirin: Çeviren Sabri SEVSEVİL: İstanbul 1955. bil. d 10. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. ZAJÂCZKOWSKI. d 4. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hüsrev ü Şirin. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. a 9. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. .’dadır. b 7. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. dedi. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sy. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. E. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. ZAJÂCZKOWSKI. e 8. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Maarif Matbaası. Sıra Sizde 2 Gönlüm: Ey Kutb! Çabuk ol. e 2. 1378. Yanıtınız yanlış ise “Kelime İzahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sonra geç olur.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. NADJİP. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 147 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelemeleri V” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz.8. c 5. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yararlanılan Kaynaklar HACIEMİNOĞLU. b 6. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.

YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’lEdeb ve Mu‘inü’l-Mür‘id’i. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Mukaddimetü’l-Edeb • Mu‘inü’l-Mürid • Çeviriyazı • Kelime İzahları İçindekiler • • • • • • • • • MUKADDİMETÜ’L-EDEB METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV MU‘İNÜ’L-MÜRID METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III HAREZM TÜRKÇESİ METİN İNCELEME III: MUKADDİMETÜ’L-EDEB ve MU‘İNÜ’L-MÜRID’DEN METİN ÖRNEKLERİ .Amaçlarımız 9     XI-XIII. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme III:
Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ]

Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Moğolca nüshasını 1938’de N. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

150

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

1

Mukaddimetü’l-Edeb hakkında kısaca bilgi veriniz.

METİN İNCELEME I Metin

Metin 9.1 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6a.

Çeviriyazı

006a babu’l-avvalu
vakt hangam çak cak avan mitluhu m m hakub mitluhu m m avkat cam‘ c c avana cam‘ c c ahkab cam‘ c c hin mitluhu m m aban mitluhu m m hikba mitluhu m m ahyan cam‘ c c ababagin cam‘ c c hikab cam‘ c c dahr mitluhu m m barha mitluhu m m acal vakt-i mu‘ayyan acal cam‘ cam‘ cam‘ duhur cam‘ c c manun mitluhu m m

A. F. T. M. A. F. T. M. A. F. T. M.

9. Ünite - Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri

151

METİN İNCELEME II Metin
Metin 9.2 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6b.

Çeviriyazı
A. F. T. M. A. F. ‘asr mitluhu m m suruf cam‘ a‘sar cam‘ c c rayb mitluhu ‘usur cam‘ c fatrat dirang-i dar-miyan-i du paygambar èki paygambarnıñ arası ötken çakı c

006b
zaman mitluhu m m haştad sal azman cam‘ c c azmina cam‘ c c karn cam‘ seksen yıl sarf mitluhu m m kurun

T.

c

m

c

152

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili koyar yalawacin cu’ura nögci-gsen cak havl mitluhu m m al-kabil say ayanda kèlür yıl

M. A. F. T. M. A. F. T.

c sanat sal yıl hon a‘vam cam‘

m sinun cam‘ c c al‘amu’lavvalu par sal bıltur nidani hon

nayan hon ahval cam‘ c c fasl yak fasl yılnıñ ülüşdin bir ülüş honı törben kubi’asa

c haccat mitluhu m m fusul az-çar fasl c niken kubi cam‘ hicac cam‘ c c ‘am mitluhu m m al‘am im-sal bu yıl ène hon

M.

c

irekün hon

c

METİN İNCELEME III Metin
Metin 9.3 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 7a.

rabi‘ bahar yaz kabur şuhur cam‘ c c al-muharram mah-i muharram muharram ayı honu hekin sara cumadi’lavval mah-i cumadi’lavval cumadi’lavval ayı köke sara sayf tabistan yay cun gurrat avval-i mah ay başı yekin sara as-safar mah-i safar safar ayı kucir sara cumadî’lahirat mah-i cumadî’l-ahirat cumadî’lahirat ayı 007a harif tira mah küz namur gurrat cam‘ c c şita zamistan kış öbül sirar şahr mah ay sara salh mitluhu m m m m aşhur cam‘ c c muhak ahir-i mah aynıñ yakı sara’in köl şahru (şahri. F. M. M. T. M. F. F. A. A. T. T.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 153 Çeviriyazı A. F. T.) şahru rabi‘i’lrabi‘i’l-avval ahir mah-i rabi‘u’l-avval rabi‘u’l-avval ayı kubi sara racab mah-i racab racab ayı hö’ö lcin sara şa‘ban mah-i şa‘ban şa‘ban ayı öbülün dundadu sara şilami urdu sara mah-i rabi‘u’lahir rabi‘u’l-ahir ayı cunu dumdadu sara . A. Ünite .9. M.

The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences.154 XI-XIII. +534b yr. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Metin Mein 9. Persican. . 7b. [IV]+22 s. No.4 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. ss. 17320061.

9. F. Ünite . roza ayı şilam sara cadidan şab u roz kèce kündüzm söni ödür layal cam‘ c c sahar vakt-i sahar tañ ür şavval mah-i ş. M. A. M. T.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 155 Çeviriyazı A. A. sonbahar muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay roza ayı : oruç ayı. (müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi ay başı : ay başı aynıñ yakı : ay sonu bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay bıltur : geçen yıl bu yıl : bu yıl cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem kèce : gece kèce kündüz : gece gündüz kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü kèlür yıl : gelecek yıl kış : kış kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay küz : güz. F. M. F. M. bayram ayı şilam koitu sara malavan mitluhu m m kita‘ para-i şab kèceniñ bir ülüşi söni niken keşik ashar cam‘ c c 007b du ’l-ka‘da mah-i d. T. ara ayı ara sara ‘asran mitluhu m m zulaf mitluhu m m sahur cam‘ c c du ’l-hicca mah-i d. T. kurban ayı honu köl sara layla şab kèce söni vahn miyan-i şab yarım kèce carım söni al-laylatu’l-bariha şab-i ravşan yarulkı kèce uridu süni layl mitluhu m m mavhin mitluhu m m laylatu’s-sadak şab şoda kışnıñ ahir kècesi ö lin koitu söni Kelime İzahları ara ayı : aralık ayı. ramadan mah-i r. T. F. (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay . A.

Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. zekat. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. nefis ve kalp. 3 . sohbet. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur.156 XI-XIII. nasihat. şeriat-tarikat. Peygamber. iman. edep. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. Mu‘inü’l-Mürıd hakkında kısaca bilgi veriniz. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. süluk. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. iradat. nr. Yüzyıllar Türk Dili seksen yıl : seksen yıl şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay tañ : tan yarım kèce : gece yarısı yarulkı kèce : önceki gece yay : yaz yaz : İlkbahar yıl : yıl yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim 2 Mukaddimütü’l-Edeb’ın sözlük tekniğini açıklayınız. Eser. iktida. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. marifetü’l-hak ve Hz.

22b.Çeviri .9. Şeriat bu vücudun canıdır. Hakikat temren gibi. Şeriat ve tarikat hakikatın cevheridir. 345 Tüyü olmayan oku atarsan nereye kadar gidebilir. . 332 s. Ankara 2008. Atatürk Kültür.Metin .Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Hakikat gönül. Şeriatı bu okun yünü (tüyü) olarak bil. tarikat akıl gibidir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 157 METİN İNCELEME I Metin Metin 9. tarikat temrensiz ok (okun sapı).5 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . ss.Mustafa ARGUNŞAH. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Çeviriyazı babun fi maṯali ’ş-şari‘ati va ’t-tarikati va ’l-hakikati 344 şeri‘at tarikat hakikat öñin tèyü bilmegil oş èşit söz soñın 198b hakikat başak tèg tarikat uluñ şeri‘atnı bilgil bu oknuñ yüñin 345 yüñi yok ok atgıl barur mu kanı şeri‘at tarikat hakikat kanı hakikat köñül tèg tarikat ‘akıl şeri‘at èrür bu vücuduñ canı 346 cemad cansızın ol nè işge yarar kulak mu èşitür bu öz mü körer şeri‘at til ol bil tarikat kulak hakikat bu köz tèg kanı kim sorar 347 şeri‘at bilip kasd kılıp sormak-ol tarikat kirip rast yörüp barmak-ol hakikat talib matlubınga tègip anıñ birle meclis tüzü kurmak-ol Çeviri 344 Şeriat tarikat hakikati anlatmadan önce sözü sonuna kadar dinle.

ul (< ul+uñ) yüñin ‘tüyü.Çeviri . sor.Mustafa ARGUNŞAH. yol yürümek ve varmak (ilerlemek)tir. ss. tarikat ise (hakikata) girmek.158 XI-XIII. yüñ (< yüñ+in) kanı ‘hani’ : < kanı sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. ne işe yarar? Bu kulak mı ki işitsin. 332 s. -mak. Çeviriyazı 348 şeri‘at resul kavli tutgıl yöri tarikat resul fi‘li tutgıl yöri hakikat nè ol tèp eger sorsa-sèn resul hali ahvali tutgıl yöri BABUN FI BAYANİ ’L-KALBİ VA ’N-NAFSİ 349 köñül nefs ü ruhdın netice èrür galib bolsa biri añar yüz urur biliñ bu beyan şeyh şeref hvaceniñ mebadi sülukda bitiglig-turur 350 takı köp meşayih bu yol sözleri köñül nefs beyanı ayur özleri köñül tut kulak aç yakin bil munı ayur nè kim anlar körer közleri . teleği’ : +in. Atatürk Kültür. amaç edinmek ve sormaktır. Yüzyıllar Türk Dili 346 Taş toprak cansızdır. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Hakikat isteyenin istediğine erişip onunla birlikte bir yerde olmasıdır. göz mü ki görsün? Şeriat dildir.6 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . bilmek. Kelime izahları öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. 22b. bil ki tarikat da kulaktır. hakikat bu göz gibidir.Metin . hani sorun soran nerede? 347 Şeriat. soñ (< soñ+ın) uluñ ‘temelin’ : +uñ.(<sor-mak+ol) birle ‘ile’ : < birle METİN İNCELEME II Metin Metin 9.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Ankara 2008.

350 Birçok şeyhin sözleri de böyledir. Atatürk Kültür. Kelime İzahları tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 159 351 köñül nefs beyanı èşit tiñlegil bu èkkisi bir neñ munı añlagıl fesadını tilese bolur atı nefs salahnı tilese köñül soñlagıl Çeviri 348 Şeriat peygamber sözüdür. -g. bunu anla. Kalp ve Nefis Bölümü 349 Gönül. Fesadı istersen bunun adı nefistir. -sa. ss. . sor. nefis ve ruhun bir hulasasadır. soñ (< soñ+la-gıl) METİN İNCELEME III Metin Metin 9. onların gözleri ne görürse onu söylediklerini iyi bil.9. +la-. Hakikat nedir diye sorarsan. peygamberin hâl ve tavrıdır: (onları) tut ve (ona göre) hareket et. kör. Kendileri gönül ve nefisle ilgili bilgiler verirler. Bunlardan birisi galip gelirse öbürüne ilgi gösterir.(< sor-sa+sèn) bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. Bu bilginin Şeyh Şeref Hoca’nın Mebâdî Sülûk adlı kitabında yazılı olduğunu bilin. huzuru (iyiliği) istersen adı gönüldür.Çeviri . (o sözü) tut ve (ona göre) yürü. (onu da) tut ve (ona göre) yürü. Bu ikisi bir şeydir. 23a. kulak aç.(< kör-er) neñ ‘şey’ : < neñ köp ‘çok’ : < köp soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. 332 s.Mustafa ARGUNŞAH. +lig. tarikat resul peygamberin yaptıklarıdır. 351 Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Ankara 2008. Gönül tut.Metin . biti. tut. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925.(< biti-g+lig+turur) körer ‘görür’ : -er.7 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .(< tut-gıl) sorsasèn ‘sorsan’ : +sèn. Böyle bitir.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI .

körküt. 355 Mürit. Yüzyıllar Türk Dili Çeviriyazı 352 takı nefs nişanı şikayet kılur dikir kılgu yèrde hikayet kılur kurug da‘vi birle zahir körkütüp ulaşu bu gafletni ‘adet kılur 353 fesadnı tilemişde emmare ol nedamet kètürmişde levvame ol hidayetga tevfik bolur mülhime veli mutma‘inne tama’nine ol 354 inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 355 mürid yolnı muntèg bilü yörise tèger maksudınga bu nefs korısa ayıtmışda allah hakikat muhib añar bag u bostan cahan tarısa Çeviri 352 nefis. tèg. tarı. pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir.(< tarı-sa) yörise ‘yürüse’ : -se. 354 Kişi.(< körküt-üp) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu tèger ‘değer’ : -er. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden. nefs-i mutmainnedir. boş’ : -g. Zikredecek yerde hikâye eder.(< kuru-g) körkütüp ‘gösterip’ : -üp.(< yöri-se) bile ‘ile’ : < bile kètürmişde ‘getirince’ : +de.(< kèl-tür-miş+de) . -tür-. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır. yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse.160 XI-XIII. mutmain olur ve kurtuluşu bulur.(< tèg-er) tarısa ‘ekse’ : -sa. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. nişanı şikâyet eder. 353 Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir. yöri. kuru. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir. kèl. -miş-. Kelime izahları kurug ‘kuru.

marifetü’l-hak ve Hz. Peygamber. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır.(< bitig+lig+turur) kanı ‘hani’ : < kanı kètürmişde ‘getirince’ : +de.(< tut-gıl) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu uluñ ‘temelin’ : +uñ. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. körküt. süluk.(< tarı-sa) tèger ‘değer’ : -er. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Mu‘inü ’l-Mürid’ hakkında bilgi verir.(< sor-sa+sèn) tarısa ‘ekse’ : -sa. tarı. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. teleği’ : +in. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. soñ (< soñ+la-gıl) sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. yüñ (< yüñ+in) 3 . nefis ve kalp. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. +lig. 4 2 Harezm Türkçesi kelimelerinin izahını yapar. şeriat-tarikat. biti. ul (< ul+uñ) yörise ‘yürüse’ : -se. +la-. -sa. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. sorsorsa-sèn ‘sorsan’ : +sèn.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır.(< kuru-g) neñ ‘şey’ : < neñ öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. sor. Moğolca. -tür-. Mukaddimetü ’l-Edeb’in sözlük tekniği hakkında bilgi verir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 161 Özet 1 Mukaddimetü ’l-Edeb hakkında bilgi verir.(< körküt-üp) kurug ‘kuru. kèl. nr. Farsça. nasihat. fiiller. isim çekimi. edep. -miş-. Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 11281144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [10751144]’a sunulmuştur. iktida. Farsça. isim çekimi. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. fiiller. iradat. iman. boş’ : -g. kuru. kör.(< kèltür-miş+de) köp ‘çok’ : < köp körer ‘görür’ : -er. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Eser. -g. soñ (< soñ+ın) soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. bile ‘ile’ : < birle birle ‘ile’ : < birle bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. Ünite . tut. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Moğolca. tèg. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. -mak.(< kör-er) körkütüp ‘gösterip’ : -üp. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. yöri. Mukaddimatü ’l-Edeb isimler.9. zekat.(< yöri-se) yüñin ‘tüyü. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimatu ’l-Adab isimler. sohbet.(< tèg-er) tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl.

yaz d. d. b. 3 b. biti. tur-. körkütüp ‘korkutup’ : -üp. -g.(< bitig+lig-turur) c. yay. İlkin János Eckmann tarafından yayımlanmıştır. 1128-1144 yılları arasında yazılmıştır. yüñ (< yüñ+in) e. Mu‘inü’l-Mürid’den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin çözümlenmesi yanlış verilmiştir ? a. bitiglig-turur ‘yazılı durur’ : -turur. 1967’de Mukaddimetu’l-Edeb’in Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayımlayan Polonyalı Türkbilimci aşağıdakilerden hangisidir? a. Şuster e. Zamahşerî tarafından yazılmıştır. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. bit. soñ (< soñ+la-gıl) d. küz. yay. +lig.(< biti-g+lig-turur) d. Kazan d. 42 A. Poppe e.(< bitig+lig-turur) 8. M. b. biti.Hakayık’la aynı vezinde yazılmıştır. Kaare Grønbech d. N. Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. M. Mukaddimetü’l-Edeb’in bilinen kaç yazması vardır? a. Mu‘inü’l-Mürid ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. 13 d. bıltur : geçen yıl b. Dörtlüklerle hâlinde yazılmıştır. -g. yay : yay d. -g. bitiglig-turur ‘yazıp durur’ : . küz. e. Ananiasz Zajâczkowskı 5. yaz. rabi‘ bahar ? kabur sayf tabistan ? cun harif tira mah ? namur şita zamistan ? öbül 6. bitiglig-turur kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. e. Vandamme c. kış. tarısa ‘ekse’ : -sa. 11 c. -ig. teleği’ : +in. N. yay c. +lig. Arapça’dan Harezm Türkçesine tercüme edilmiştir. 7. körküt. Mukaddimetü’l-Edeb’ den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı yanlıştır? a. yay. İstanbul 2. Sözlük türünde bir eserdir. T.(< biti-g+lig tur-ur) b. biti. yarım kèce : gece yarısı c. d. +la-.162 XI-XIII.(< bitig+lig+turur) e. Hendrik Boeschoten b. +lig. soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. birle ‘ile’ : < birle 3. yüñin ‘tüyü. yay. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : -turur. küz. kış 4. c. kış. Yozgat b. Farklı dillerde karşılıkları verilen yukarıdaki kelimelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir? a. yaz : İlkbahar e. Mukaddimetü’l-Edeb’in en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. küz. . c. F. tarı. yaz. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesindedir. kış b.(< korkut-up) c. 20 e.(< tarı-sa) b. ara ayı : aralık ayı. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : tur-ur. -g.ur. +lig. biti. Tasavvufî bir eserdir. Mukaddimetü’l-Edeb ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. kış e. yaz. yaz. küz. (Müslüman takviminde) on ikinci ay 9. +lig. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Berlin c. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur.

9. Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. c. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb’a ait Metin incelemelerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘inü’l-Mürid” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 163 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 10. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çevirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 2. b 8. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. b 10. d 3. Bir kişi. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. a 6. sebat edip ibadet etse. bunu anlarsan mutmain olur ve kurtuluşu bulursun. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ibadet eder. mutmain olan kişidir. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. c 9. kendini böyle sıfatlandırırsa. d. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. Bu ikisi bir şeydir. e 5. Kişi. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. Yukarıdaki kıtanın Türkiye Türkçesine aktarılışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. Ünite . e Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Kim ki. e 7. sebat edip ibadet eden. Yanıtınız yanlış ise“Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . Kurtuluşu bulascak olan kişi. 1.

Tarihî Türk Lehçeleri: 2. sohbet. Moğolcadaki anlamları verilmiştir. KAÇALİN. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. Moğolca. Ankara 1993. Gülden: “Harezm Türkçesi”.VURAL. ss. zekat. fiiller. nasihat. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. marifetü’l-hak ve Hz. nefis ve kalp. 332 s. iman. Nuri YÜCE. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. 241 s. POPPE. Türkçe karşılıklar kırmızı mürekkep ile yazılmıştır. +534b yr. Çeviren: Mustafa S. Atatürk Kültür. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. No. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). iradat. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Türk Dil Kurumu Yayınları-535. Sıra Sizde 2 Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Türk Dil Kurumu Yayınları-976. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. şeriat-tarikat. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. nr. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Hazırlayan: N. Persican.Dizin . edep. Farsça. 17320061.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır.Çeviri . fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. isim çekimi. TOPARLI. iktida. Peygamber. Ankara 2009. [IV]+22 s. Yararlanılan Kaynaklar İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Dr. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Arapça ifadelerin altında Harezm Türkçesi. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Sıra Sizde 3 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir.Metin . MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. Ankara 2008. 89-168. süluk. Recep . .164 XI-XIII. Farsça.lı mecmu‘atu’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır.Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Eser. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Kesit Yayın No: 27. SAĞOL YÜKSEKKAYA. N. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü’l-Edeb isimler.Mustafa ARGUNŞAH. Dil Özellikleri. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences.

.

Bazı kelimelerin izahını yapabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı .t 10 XI-XIII. Eser hakkında umumi bilgi edinecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız     Bu üniteyi tamamladığınızda Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili. Oguz Kagan Menakıbı’nın ses ve yapı özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Anahtar Kavramlar • Oguz Kagan Menakıbı • Metin inceleme • Kelime izahları İçindekiler • • • • • • • • • OGUZ KAGAN MENAKIBI METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V METİN İNCELEME VI METİN İNCELEME VII METİN İNCELEME VIII XI-XIII.

Philosophisch-Historische Klasse XXV. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. BANG [1869-1934] ve G. NOUR [NUR]. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. W. 64 s. BANG. Paris Bibliothèque Nationale. 1001’de kayıtlıdır. R. W.G. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. W. Muharrem ERGİN. Rıza Nur.) Yayına hazırlayan: Prof. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. Dr. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. . no. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. Societe de Publications Egyptiennes. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. 69 s. . İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. W.) Oguz Kagan Menakıbı’nın yeniden okunması ve sözlüğünün oluşturulmasında şu yayımlar göz önünde tutulmuştur: BANG. OGUZ KAGAN MENAKIBI .G. R. Oğuz Kağan destanını yeniden işleyerek ve başka destanlardan da katkılar yaparak Oğuzname adıyla yayımladı: (Bk. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. Supplement Turc. R.G. R. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. . MEB Yayınları. İstanbul 1970. adlı eserinden alınmıştır. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti.

4 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. Yüzyıllar Türk Dili Oguz Kagan Menakıbı. T. Ebu’l-Gâzi Bahâdır Han’ın Şecere-i Terâkime’si 4. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir.1b Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır1. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır.) Resim 10. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır: 1.1a Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın birinci sayfası. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. ss. (Kutadgu Bilig: Tıpkıbasım I Viyana Nüshası.D. 191’den alınmıştır.K. İstanbul 1942. Harezm Türkçesi Oğuz Kağan Menâkıbı2 3. 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında kısaca bilgi veriniz. Supplement Turc. no. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir.168 XI-XIII. Reşîdü’d-dîn’in Câmi’ü’t-tevârîh adlı Farsça eserinde yer alan rivâyet 2. Çağatay Türkçesi ile yazılmış Uzunköprü’de ele geçen manzum bir Oğuz-nâme3 Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [11671227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. METİN İNCELEME I Çeviriyazılı Metin Resim 10. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri 6. Yazıcızâde Alî’nin Târih-i Âl-i Selçuk adlı eserinin başında Câmi’ü’t-tevârîh’ten çevrilen bölüm 5. 1001 .

At sürüleri güdü7 yor. (4) Andın soñ èrte boldı. Burada gezen 3 avlar uçan kuşlar pek çok idi. Aguz Kagan bir iriz (8) kakız kişi èrdi. Bedeninüñ kamagı (6) tüg tülüklüg èrdi. Kün. şarap 2 istedi. altunlug (7) bêlbagı birle yıgaçka bagladı.(6) turur. atlarga mine turur èrdi. Şol bugunı tal. yagrı kiş yagrı teg. Vücudunun tamamı 6 tüylü tüylü idi. Anuñ añagusu (2) oşbu turur: [ ] Takı mundın soñ sevinç (3) tapdılar. mundın 2 (1) artık-rak içmedi. yüridi. Ve bundan sonra sevin3 diler. k(è)y(i)k (8) av avlaya turur èrdi. At sürülerini insanları yiyordu. Onun resmi 2 budur. || Bu… 03 1 || çağda. kim: kıyandkat bugunı alıp. Gine bir adug aldı. Bedük (6) yaman bir k(è)y(i)k èrdi. kim: kıyandkat adugnı alıp-turur. oynadı. sırtı samur sırtı gibi. kırık kündin soñ (3) bedükledi. Büyük bir baskı ile 7 insanları sindirmişti. Bu kıyandkatnı avlamak tiledi. bunda uçkanlar kuş köp köp èrdi. Yakşı nepsikilerdin (8) körüklügrek èrdi. keçelerdin soñ igit boldı. gözleri elâ. dediler. saçları kaşları 7 kara idi.(4) nuñ közü yarıp bodadı. Yig et. 4 Bu orman içinde büyük bir boynuz burunlu var5 dı.(9) lerde bir kün avga çıkdı. yürüdü. kitdi. göğsü 5 ayı göğsü gibi idi. oynadı. Yılkılarnı. Oşol ogul ana. yèl künlerni yèr èrdi. takı kılıç birle. Günlerden 9 gecelerden sonra delikanlı oldu.10. Bunda kèlgen. kırk günden sonra 3 büyüdü. Oğuz Kağan cesur 8 kahraman bir kişi idi. agızı ataş kızıl èrdi. Yılkılar küdeye (7) turur èrdi. (8) Mundın soñ èrte boldı tañ èrte (9) çakda Kèldi. Konuşmağa başladı. köp ögüzler bar èrdi. Ünite . Çeviri 01 1 … olsun. èrkek ogul togurdı. 4 (1) ya ok birle. (5) Oşol ogul-nuñ öñlüki çıragı kök (6) èrdi. aş. kalkan (2) birle atladı. Kitdi. Güzel perilerden 8 daha güzel idi. Kördi. Bir bugu aldı.(3) ler k(è)y(i)k köp köp.(5) da geldi. Gene künlerdin bir gün Ay Kagan. Birke emgek birle (7) êl künni basup èrdi.(3) nuñ çubukı birle ıgaçka bagladı. Çiğ et. (4) Oşol orman içinde bedük bir kıyandkat bar (5) èrdi. yaban 8 avına gidiyordu. Kördi. || Bu çocuk ana9 sının göğsünden ilk sütü emip bundan 02 1 daha çok emmedi. Adakı ud adakı teg. közleri al. sorma5 (2) tiledi. bêlleri (4) böri bêlleri teg.(9) sınıñ kögüsündün aguznı içip. Ayakları öküz ayağı gibi. saçları kaş-ları (7) kara èrdiler èrdi. atlara biniyor. 2 çok nehirler çok ırmaklar vardı. Gün- . Çıda birle. (2) köp mörenler. Büyük 6 belâ bir yabanî idi. burada büyük bir orman vardı. Gene günlerden bir gün Ay Kağan4 ın gözü parlayıp doğum sancıları başladı. Künlerdin (9) soñ.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 169 1 (1) … bolsungıl’ . bilekleri 4 kurt bileği gibi. Bu boynuz burunluyu avlamak istedi. ağzı ateş kızıl idi. çorba. Tili gile başladı. kögüzü (5) adug kögüzü teg èrdi. Tañ èrte çak. Erkek çocuk doğurdu. Bu … [Eksik] 3 (1) çakda bu yèrde bir ulug orman bar èrdi.tep tediler. 5 Bu çocuğun beti benzi mavi 6 idi.

İstanbul 1942. ss.2b Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın sekizinci sayfası. al. +tülük (< tülük+lüg) yarıp ‘parlayıp’ : -ıp. Yüzyıllar Türk Dili 9 lerden bir gün ava çıktı.(< yar-ıp) körüklügrek ‘daha güzel’ : +rek. 4 || Ertesi sabah oldu. +lüg.170 XI-XIII. T. adug (< adug+nı) alıp-turur ‘alıptır. -ıp.(< körük+lüg+rek) bêlbagı ‘kuşak’ : < bêl + bag+ı METİN İNCELEME II Çeviriyazılı Metin Resim 10. 1001 Resim 10. Kargı 04 1 ok yay ile ve kılıç kalkan 2 ile ata bindi. altınlı 7 kuşağı ile ağaca bağlayıp gitti. ıgaç (< ıgaç+ka) kıyandkat ‘gergedan’ : < kıyandkat bugunı ‘geyiği’ : +nı. bugu (< bugu+nı) adugnı ‘ayıyı’ : +nı. Tan ağarır9 ken gelip boynuz burunlu ayıyı almış gördü.(< al-ıp tur-ur) tülüklüg ‘tüylü’ : +lüg. Supplement Turc. Tan ağarırken 5 gelip boynuz burulunun geyiği al6 mış gördü. (Kutadgu Bilig:Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. -ük. || Sonra bir ayı aldı. almış’ : +turur. yar. 8 || Ertesi sabah oldu.D. 192’den alınmıştır. o geyiği söğüt3 ün dalı ile bir ağaca bağlayıp gitti.) . kör. no. Kelime İzahları ıgaçka ‘ağaca’ : +ka.2a Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale.K. || Bir geyik aldı.

Andına (8) soñ tedi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 171 5 (1) Gene oşbu ıgaçnıñ tübinde turdı. Oğuz Kağan yürüdü 07 1 bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü 2 var idi. Kündün aya (8) aydın kogulgurak (9) èrdi Oguz Kagan yörüdi kördi kime: 7 (1) Oşbu yaruknuñ arasında bir kız (2) bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körük. ok birle (7) şuñkarnı öltürdi.(6) da èrdi. Ya birle. kim: şuñkarnuñ añagu. Karañguluk keldi. dilegüsin aldı.] Çeviri 05 1 || Gene o ağacın dibinde durdu. sevdi. başın kesti. (7) ay ay ah öler-biz. Boynuz burunlu 2 gelip başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu. aldı gitdi. Güzel alım3 lı bir kız. Kılıç ile başını kesti. Gökten 7 Bir ışık indi. anuñ 8 (1) birle yatdı.(6) süge yulduz ad koydılar. Gene (5) kelip kördi. kim: bir şuñkar kıyandkat içegüsin (6) yèmekte-turur. (4) Anuñ saçı mören osugı teg. (2) Yakşı körüklüg bir kız èrdi. aldı. kılıç birle başın kesti.(6) lüg èrdi.(5) sige ay ad koydılar üçünçü. || Sonra 5 gelip bir ala doğan boynuz burunlunun bağırsaklarını 6 yemiş gördü.(4) sige kün ad koydılar ikinçi. 3 gitti. Antag görük. kim: yèrniñ yèl küni anı körse. Ok yay ile 7 ala doğanı öldürdü.(4) turur: [ ] Gene künlerde bir kün (5) Oguz Kagan bir yèrde teñrini çalbargu.10.(3) lüg bir kız èrdi anuñ başında ataş. Ünite . çürekige ataş [tüşti. Güneşten 8 aydan daha parlak 9 idi. anuñ (5) tişi ünçü teg èrdi.(2) kar yèdi ya okum öldürdi ya bolsa tep tedi (3) gètdi dakı kıyandkatnıñ añagusu oşbu. Anuñ (3) közü kökdün kökrek èrdi. başını kesti. Kökdün (7) bir kök yaruk düşdi.(9) sı oşbu-durur bugu yèdi adug yèdi çıdama 6 (1) öldürdi: demür bolsa kıyandkatnı şuñ. Gene günlerden bir gün 5 Oğuz Kağan bir yerde Tanrı’ya yalvarmak6 ta idi. dedi. tep sütdin (8) kumuz bola tururlar.(4) lug yaruklug bir meñi bar èrdi (5) altun kazuk deg èrdi oşol kız andag (6) körüklüg èrdi kim külse kök (7) teñri güle durur ıglasa gök teñri (8) ıglaya durur Oguz Kagan (9) anı kördükte usı kalmadı kitdi. Döl bogaz (2) boldı. anı (4) öldürdi. Onun başında par4 lak ışıklı bir beni var idi 5 demir kazık gibi idi bu kız öyle . Gene bir gün (7) Oguz Kagan avga gitdi bir (8) köl arasında alındın bir ıgaç (9) gördi bu ıgaçnuñ kabucagında 9 (1) bir kız bar èrdi. Boynuz burunluyu ala 2 doğan yedi yayım okum öldürdü yay olduğundan. alıp gitti. çalguz olturur èrdi. Künlerdin soñ kecelerdin soñ (3) yarudı üç èrkek ogulnı dogurdı birinçi. Kıyandkat (2) kelip başı birle Oguz kalkanıñ urdı Oguz (3) çıda birle kıyandkatnıñ başın urdı. Ondan 8 sonra (Ala doğanın resm9 i budur. Karanlık bastı. Oguz Kagan (9) anı kördükde usı kitdi. Oğuz 3 kargı ile boynuz burunluğun başına vurup onu 4 öldürdü.) Geyiği yedi ayıyı yedi kargım demir olduğundan 06 1 öldürdü. Ve boynuz burunlunun resmi bu4 dur.

tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. Üç erkek çocuk doğurdu. Yüzyıllar Türk Dili 6 alımlı idi ki gülse gök 7 yüzü güler ağlasa gök yüzü 8 ağlardı onu görünce 9 Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. 2 . yalnız oturuyor idi. Onun 3 gözü mavi mavi idi. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. Gene bir gün 7 Oğuz Kağan ava gitti bir 8 göl içinde önünde bir ağaç 9 gördü bu ağacın kovukçuğunda 09 1 bir kız var idi. onun 5 dişi inci gibi idi. 9 onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı gitti. Günlerden sonra gecelerden sonra gözü 3 parladı. +si. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. 4 onun saçı ırmak suyu gibi dalga dalga. sevdi. 2 Güzel gösterişli bir kız idi. yüreğine ateş [düştü.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. Öyle gösteriş6 li idi ki: yerin halkı onu görse. 7 ay aman ölüyoruz. +in. çürek (< yürek+i+ge) Aşağıdaki metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Oşbu yaruknuñ arasında bir kız bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körüklüg bir kız èrdi anuñ başında ataşlug yaruklug bir meñi bar èrdi altun kazuk deg èrdi oşol kız andag körüklüg èrdi kim gülse gök teñri küle durur ıglasa kök teñri ıglaya durur Oguz Kagan anı gördükte usı kalmadı kitdi.172 XI-XIII. +inçi. -er. Birinci4 sine Gün adını koydular ikinci5 sine Ay adını koydular üçüncü6 süne Yıldız adını koydular. Sevdi aldı onun 08 1 ile yattı dileğini aldı döl döş 2 oldu. öl. aldı.] Kelime İzahları oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. +i. diye sütten 8 kımız olurlardı.

(2) sün aldı. kim: Men sinler. kımızlar (4) aşadılar. aldı. (2) takı taloy takı mören kün tug bolgıl. kim (4) agızumga bakmaz turur bolsa. (8) kim yèrniñ tört buluñınuñ kaganı (9) bolsam kerek-turur. alalıñ ya takı (8) kalkan. tep tedi. tür. ikin. duşman tutar-men. tep tedi. Yakşı bigü birle (6) dostluk kıldı. èlçilerge (6) bèrip yiberdi.(6) çisige tag at koydılar. Birin5 cisine Gök adını koydular. içdiler. Anuñ birle amırak (7) boldı. . Üç erkek çocuk doğurdu. anuñ birle yatdı.(5) çisige kök at koydılar. Oguz Kaganga suyurkap (5) bèrdi. Töl bogaz boldı. Oşol. anı sevdi.13 (1) luk tilep-men-turur.(4) ip yumşap. keçelerdin soñ (4) yarudı.10. çerig çekip.(2) umga bakar turur bolsa.(7) miş èrdi. üçüncü7 süne Deniz adını koydular. tarıtıg (3) tartıp dost tutar-men. çubuyanlar. ikin6 sine Dağ adını koydular. Birin. sinlerdin baş çalungu. Takı tedi. Türlüg aşlar. gök (3) kurıkan. balıkları köp köp èrdiler Çeviriyazılı Metin Resim 10. kim meniñ agız. Üç èrkek ogulnı togurdı. êl günge çarlıg ……………………… 11 (1) çarlap kèñeşdiler. agızıga bakındı. (8) Andın soñ Oguz Kagan bedük (9) toy6 bèrdi. çımad (5) çakıp. Köp telim altun kümüş tartıp.(7) süge Teñiz at koydılar. : Paris Bibliothèque Nationale. temür çıda. no. av yèrde yörüsün kulan. Gene andın soñ (4) Oguz Kagan tört sarıga çarlıg (5) çumşadı.(7) ge boldum kagan. Biltürgülük bitidi. keldiler. tep tedi. kim: Men Uygurnıñ kaganı bola-men.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 173 METİN İNCELEME III 10 (1) tüşdi. Oşbu kagannuñ (9) çerigi köp köp.(3) lüg sormalar.3 Oguz Kagan Menakıbı s. (6) tagurak basıp.(8) da oñ çañakda altun kagan (9) tegen bir kagan bar èrdi. Oşbu biltürgülükde bitil.(3) din soñ. yok bolsungıl (7) tep kılur-men. gecelerden sonra gözü 4 parladı. Toydın soñ Oguz (5) Kagan beglerge êl künlerge (6) çarlıg bèrdi. Kırık şire (2) kırık bandeñ çapturdı. asturıp. Supplement Turc. üçünçü. onun ile yattı dilek2 ini aldı. köp telim (3) kız yakut taş alıp.12 (1) lar bol orman. tilegü. Künler. Gene bu çak. 1001 Çeviri 10 1 düştü onu sevdi aldı. Oşbu. Günler3 den sonra. kök böri bolsungıl uran. Ünite . köp telim erdiniler yiber. döl döş oldu. Oşbu Altun 14 (1) Kagan Oguz Kaganga èlçi yumşap (2) yiberdi. Çoñ çañakıda Urum tegen (8) bir kagan bar èrdi. tamga bize bolsun (9) buyan.

tür3 lü içecekler. 6 hemen saldırıp. elçilere 6 verip gönderdi. İşte.174 XI-XIII. geçe (< geçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. dedi. al. +ler. Bildiriler yazdırdı. halka’ : +ge. Gene ondan sonra 4 Oğuz Kağan dört yana buyruk 5 gönderdi. pek çok mücevherler gönder4 ip verip. kim 4 sözüme bakmaz ise. dedi. Oğuz Kağan’a bağışlayıp 5 verdi. Sol yanda Roma denilen 8 bir krallık var idi. astırıp. sizlerden baş açma1 nızı istiyorum. asker çekip. Türlü yiyecekler. tart. öfke 5 çakıp.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. gün. alalım yay ile 8 kalkan. Pek çok altun gümüş çekip. düşman tutarım. Bu bildirilerde 7 Ben Uygur kağanı 8 olarak yeryüzünün dört bir yanının da kağanı 9 olsam gerektir. diye yazıyordu. pek çok 3 kırmızı yakut taş alıp.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. Kırk masa 2 kırk sıra yaptırdı. êl (< êl gün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. gök 3 çadır. yok olsun 7 diye çalışırım. İyi vergi ile 6 dostluk kurdu. daha nehir güneş alem olsun. ağzından çıkana baktı. Yüzyıllar Türk Dili 11 12 13 14 8 Ondan sonra Oğuz Kağan büyük 9 ziyafet verdi. Ziyafetten sonra Oğuz 5 Kağan beylere halka 6 söylev verip ben sizler7 e oldum kağan. geldiler. Bu Altın 1 Kağan Oğuz Kağan’a elçi görevlendirip 2 gönderdi.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. vergi 3 alıp dost tutarım. Halka yarlık 1 çağırınca danıştılar. boz kurt olsun nara. av yerinde yürüsün kulan. İşte. tatlılar ve kımızlar 4 yiyip içtiler. damga bize olsun 9 uğur. şehirleri pek çok Kelime İzahları keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. demir kargı1 lar bol orman. Gene bu çağ8 da sağ yanda Altın (Kin) Kağan 9 denilen bir kağan var idi. Onun ile dost 7 oldu. Bu kralın 9 askeri pek çok. kim benim söz2 üme uyar ise. 2 daha deniz. yiber. balık (< balık+ları) .

Oğuz Kağan öfke 6 gösterip. Kördi. aña atlagu tiledi. Ünite . köp telim tirig Çeviriyazılı Metin Çeviri 15 1 idi. gök çallug bu bedik (3) èrkek böri turup turdı. Oguz takı çerig (4) birle turup turdı. tuglarnı tutup kitdi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 175 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. alemini kaldırıp gitti. Bu Roma kralı Oğuz Kağan2 ın yarlığını dikkate almıyor idi. tep tedi. O ışıktan gök 5 tüylü. kim: Ètil mören. Ok birle. Urum (9) üstige sen atlar bola sen.(9) lerniñ aralarıda köp telim boldı uruşgu. Oguz Kagan Urum kagan. Bu kurt Oğuz . (8) Takı tedi.(2) nuñ çarlıgın saklamaz èrdi. Çerig birle (7) atlap. Munı söz söz. Kırık (8) kündün soñ Muz tay tegen (9) tagnuñ adakıga keldi. kılıç birle uruşdılar. Bir 18 (1) neçe künlerdin soñ kök (2) tülüklüg. Oguz tapukuñlarga men (2) yörür bolamen. çadırın16 1 ı kurdurdu. sessizce uyudu. kadagla. Çerig.(7) nuñ kaganlukın aldı. Bunun söylediği söz4 ü tutmuyorum deyip yarlığ5 a uymadı. 17 (1) ay ay. Oguz.(4) ni tutmaz-men turur-men. Munda Ètil mören tegen (5) bir talay bar èrdi.(6) da kök tülüklüg.10.(9) lap yörügüde turur èrdiler èrdi. Çañ èrte (2) boldukda Oguz Kagannuñ (3) kurıkanıga kün teg bir (4) çaruk kèrdi. şük bolup uyup turdı. ona atlanmak istedi. tep yarlıg. Oşol Urum kagan Oguz Kagan. Urum kagan (6) kaçdı.(5) ka bakmadı.(6) ıda bir kara tag tapıkıda (7) uruşgu tutuldı. tutu 3 vermez idi. çıda (8) birle. Ol çarukdun kök (5) tülüklüg. uruşunç (3) antag yaman boldı. Ol böriniñ artların kadag. kitdi. (5) kim: çerigniñ tapukları. sip siñgir teg (5) boldı. Asker ile 7 atlanıp. Bin iki yüz 8 kilometreden sonra Buz Dağı denilen 9 dağın eteğine geldi.16 (1) ın tüşkürdi. kök çallug bedik (6) bir èrkek böri çıkdı. Oşol böri Oguz (7) Kaganga söz bèrip turur èrdi. êl (8) künin aldı.(3) gu barmaz èrdi. Tan vakti 2 olunca Oğuz Kağan’ın 3 çadırına güneş gibi bir 4 ışık girdi. Gene (3) andın soñ Oguz Kagan (4) kurıkannı türtürdi. gök yeleli büyük 6 bir erkek kurt çıktı. kim: ay ay. 19 (1) êl künlerniñ köñülleride (2) köp telim boldı kaygu. Tutulunç. Oguz Kagan başadı.(4) nüñ sugı kıp kızıl. bolsungıl agızumga çumşadı kabucagında çürekige ıglaya durur 3 METİN İNCELEME IV 15 (1) èrdi. Ordusıga köp (9) ulug ölüg bargu. kök çallug (7) bedik bir èrkek böri yörügüde (8) turur. Ètil mörenniñ kudug. kurıkan. Oguz Kagan çımad (6) atup.

Burada İdil nehri denilen 5 bir nehir var idi.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. èr-. Oğuz Kağan yendi. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. kılıç ile vuruştular. sen Roma 9 üstüne yürüyeceksin. Asker9 lerin aralarında pek çok vuruş oldu. 19 1 herkesin gönlüne 2 pek çok acı düştü. Kapışıp vuruşmaları 3 öyle yaman oldu. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. Yüzyıllar Türk Dili 7 Kağan’a hitap ediyordu.(4) da teriñ7 mören arasıda (5) yakşı berik balukka yumşadı. -gü. Takı (6) tedi. ki: İdil nehri4 nin suyu kıp kızıl. Roma kralı 6 kaçtı. hal8 kını aldı. 8 Hay ay. dedi. yörü.(< yörü-gü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. dikkate almazdı’ : -di. ur. 5 Askerin önün6 de gök tüylü. gitti. Urum kagannuñ (2) bir karundaşı bar èrdi. -uş-. Bir 18 1 kaç günden sonra gök 2 tüylü.(< ur-uş-dı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. Oğuz. Oğuz Kağan Roma kralı7 nın krallığını aldı. +la-. uruz beg tegen (3) èrdi.(< ur-uş-unç) METİN İNCELEME V 20 (1) bargu tusu boldı. -maz. Ok ile. gök yeleli bu büyük 3 erkek kurt durdu. gök yeleli 7 büyük bir erkek kurt yürüyor 8 gördü. O kurdun ardı sıra taki9 ben yürüyorlar idi. ur. -dı.176 XI-XIII. İdil nehrinin kıyı6 sında bir büyük dağın önünde 7 savaşa girişildi.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. Oğuz önünüzde ben 2 yürüyeceğim. zincifre gibi 5 oldu. Çeviriyazılı Metin . Ol Urus beg ogulun tag başı. -uş-. -k. Gene 3 ondan sonra Oğuz Kağan 4 çadırını kaldırttı. +lar. kargı 8 ile. pek çok diri Kelime İzahları saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. bedi. Sarayına pek 9 çok ölü ganimet. çaru. Oğuz da asker 4 ile durdu. 17 1 ay ay.

(6) Takı aytdı. Çeviri 20 1 tutsak kazandı. bizniñ urug. senden 9 buyruk bağlılık tanırım. atam çımad atup èrse. sen takı (6) uruşgulardın soñ baluknı baña (7) saklap kelgil. (8) tep tedi. 8 diye ekledi. keçdi. Rus 21 1 beyin oğlu ona çok altın 2 gümüş yolladı. babam öfke gösterdi ise. anuñ atı Ulug Ordu 24 (1) Beg èrdi. Maña atam bu (4) baluknı bèrip turur. Urus 21 (1) begniñ ogulı aña köp altun (2) kümüş yiberdi. Takı tedi.(5) ga yèr bèrip buçurmuş bolup turur. kim: baluk. küldi. tep tedi. Rus bey derler3 di. Takı tedi. Ay. küldi. Men saña (6) başumnı kutumnı bère-men. kim: ay. köp telim (3) ıgaçlar …… oşol ıgaçlar (4) m …………… kesdi. 22 1 Bizim devletimiz senin 2 devletin olmuş. (9) Oguz Kagan oşol balukka atladı. Ben sana 6 başımı ve devletimi veriyorum. 8 benim suçum olur mu. Takı 23 (1) aytdı. Kıpçak tegen sen beg boluñ. benim 3 kağanımsın. kim: maña köp altun yumşap-sen. yüzü güldü. dedi. dostluk (4) kıldı. (2) baluknı yakşı saklap sen. sevindi.(3) ıbız senniñ ıgaçuñnuñ (4) urugı bolmuş bolup turur. Teñri san. Oguz Kagan sevinç atdı. Igaçlarda (5) yatdı. Çerigde bir (9) yakşı beg bar èrdi. 6 Şehri korumak gerektir. (7) sen takı uruşgulardın soñ baluk. Gene çerig birle Oguz Kagan (5) Ètil tegen mörenge geldi. sèvindi. Roma kralının 2 bir kardeşi var idi. . 9 Oğuz Kağan bu şehre yürüdü. kim: Ètilniñ sugıdın (8) neçük keçerbiz.(8) nı bizge saklap kelgil tep tedi. O Rus bey oğlunu dağ başın4 da derin nehir içinde 5 iyi tahkim edilmiş şehre yolladı. (8) menüñ tapum èrürmü. dostlukdın çıkmaz turur-men. Takı tedi. tep tedi. Uslug …… bir èr èrdi. 7 sen de savaştan sonra şehir8 i bizim için koru gel diye söyledi. (8) tep tedi. Ètil tegen (6) bedük bir mören-turur. menniñ (3) kaganum sen. kim: ay ay. 22 (1) Bizniñ kutı-bız senniñ (2) kutuñ bolmuş. Bigü (7) bèrip. dostluktan çıkmam. Anuñ (3) üçün aña saklap at koydı. sen de 6 vuruştan sonra şehri bana 7 sakla gel. kim: bu yèrde köp telim tallar. Oğuz Kağan delikanlının 9 bu sözünü iyi gördü. Ünite . Oguz Kagan igitniñ (9) sözün yakşı kördi. babam bana bu 4 şehri verdi. Tanrı san5 a yer verip lütfetmiştir. sen munda beg (7) boluñ. tep tedi. Şehr5 i korumak gerektir. bizim uruğ3 umuz senin ağacının 4 yemişi olmuştur. Vergi 7 verip.10.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 177 kim: baluknı kadaglagu kerek turur.(5) nı kadaglagu kerek turur. dedi. Takı ilgerü kitdiler. (2) Kördi. Oguz Kagan anı (7) kördi. sendin (9) çarlug baglug bellüg bola-men. Andın soñ (9) Oguz Kagan gene kök tülüklüg.

Gene asker ile Oğuz Kağan 5 İdil denen nehre geldi. Oguz 26 (1) Kagan bir çokurdın aygır atka mine (2) turur èrdi. beglerni kèltür.(5) gil. 8 dedi. Oğuz Kağan onu 7 gördü. Bu öynüñ (6) tagamı altundın èrdi. Oğuz Kağan sevinç gösterdi. Ondan sonra 9 Oğuz Kağan gene gök tüylü. kim: amtı (3) çerig birle mundun atlañ. bèr. Oşol beg taglarga kirdi. Kelime İzahları karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. Oşbu kök (2) böri Oguz Kaganga aytdı. … o ağaçları 4 m … kesti. kalıkları temürdin èrdiler (8) èrdi. Munda ulug bir tag bar (5) èrdi. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. açkıç yok èrdi. (4) atlap êl künlerni. dedi. köp erdini suyurkadı. (3) Çalañ bulañdın korukmaz turur (4) èrdi. Akıllı … bir er idi. 2 Bu yerde pek çok söğütler. Oguz Kagan mundın 27 (1) köp çıgay. Tañ èrte boldukda (7) Oguz Kagan kördi.178 XI-XIII. il (< il+gerü) METİN İNCELEME VI 25 (1) kök çallug èrkek böri kördi. Çerigde (2) bir bèdik kakız èr beg bar èrdi. Oguz 28 (1) Kagan sèvinç birle küldi. Oguz Kagannıñ atı Muz tag (9) içige kaçıp kètdi. men saña başlap yolnı körgürür (6) -men.(9) de turur. Oguz. Kapuluk èrdi. geçti. dostluk 4 kurdu. onun adı Ulu Ordu 24 1 bey idi. tep tedi. sen munda beglerge bolgıl başlık. (6) yörüdü. kim: (2) ay. (4) tep tedi. Askerde bir 9 iyi bey vardı. Oşol aygır atnı bek çok sèviyor (3) èrdi. Anuñ başı sogukdın ap ak (7) turur. +daş. Yüzyıllar Türk Dili 23 1 Bana çok altın yollamışsın. Çürügüde. İdil’in suyundan 8 nasıl geçeceğiz. yüzü güldü. (3) ma meñlep saña at bolsun Kagarlık. ap ak èrdi. dedi. 6 Ay ay. emgek çekip turdı. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. -e.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. kitdi. İdil dedikleri 6 büyük bir nehirdir. Muz (8) taglarda köp soguk bolupdın ol beg (9) kagardın sarunmış èrdi. (9) Çerigde Çeviriyazılı Metin . Çolda oşbu aygır at közidin yitü (4) kaçdı. kim: èrkek böri (8) çerigniñ tapuklarıda yörügü. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. Onun 3 için ona Saklap [Bulgar] adını koydu. buçur. Üze üstünde toñ takı muz (6) bar turur. sogurguda oña (5) èr èrdi. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. pek çok 3 ağaçlar gördü. 2 şehri güzel saklamışsın. tuñlukları takı (7) kümüşdün. İlgerü gitdi. aytdı. +ı. ilkerü kitdi. (5) Gene yolda bedük bir öy kördi. Tokuz kündün soñ Oguz (7) Kaganga aygır atnı kèltürdi. bey olun. Ağaçlarda 5 yattı. sen burada bey 7 ol. Kıpçak denilsin. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. sevindi. Anuñ üçün anuñ atı muz8 tag (8) turur. Ve doğuya gittiler.

beyleri getir. sovuğa dayanıklı 5 er idi. sevindi. doğu5 ya gitti. (3) Açguñdun soñ kèl orduga. Aña (2) çarlıg kıldı. 5 Gene yolda büyük bir ev gördü. Muña çürçet tetürürler èrdi. Üstünde don buz 6 var idi. Bu evin 6 damı altından idi. sen buradaki beylere baş ol. zahmet çekti. Gene bir gün gök tüy- . Bundan ona Kalaç adını verdi. Doğuya gitti. pencereleri de 7 gümüşten çatıları? demirden 8 idi. Tarlagusız (9) bir yazı yèr èrdi. Dokuz günden sonra Oğuz 7 Kağan’a ayğır atı getirdi. 3 ve senin kalıcı adın Karluk olsun. 2 Hey.10.(6) lüg. Onun 29 1 adına Tömürdü Kağul deniliyor idi. tep (4) tedi. Oğuz Kağan’ın atı [El]Burz dağı 9 içine kaçıp gitti. ap ak idi. Onun başı sovuktan ap ak 7 tır. 6 yürüdü. 2 sen burada kal. Mundın aña kalaç at koydı. kurıkan (8) tüşküre turgan turdı. 5 ben sana baş olup yolu gösterir6 im. Oğuz 26 1 Kağan bir alacadan aygır ata bini2 yordu. Ünite . açacak yok idi. Gene bir kün kök tülük. Yürüyüşe. Bu gök 2 kurt Oğuz Kağan’a. Onun için adı [El]Burz dağı8 dır.(5) rü kètdi. 4 dedi. 4 atlanıp halkı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 179 bir yakşı çeber èr bar èrdi. Kapalı idi. şimdi 3 asker ile burdan atlanın. doğuya gitti. Anuñ 29 (1) atı Tömürdü Kagul tegen èrdi. Çok mücevher bağışladı. Oğuz Kağan bundan 27 1 çok sıkıntı. O bey dağlara girdi. aç kapıyı 3 açtıktan sonra saraya gel. Çeviri 25 1 gök yeleli erkek kurt gördü. Oguz Kagan takı turdı. Oğuz. Askerde 2 bir büyük cesur er bey var idi. aç kalık. Oğuz 28 1 Kağan sevinerek yüzü güldü. Yolda bu aygır at gözden gidip 4 kaçtı. Ona. kök çallug èrkek böri yörümeyin (7) turdı. dedi. Bu aygır atı pek çok seviyor 3 idi. gitti. kim: sen munda kal. 4 buyurdu. Burada yüksek bir dağ var 5 idi. 9 Askerde bir iyi zeki er var idi. [El]Burz [Gur Garcistan: Karluk] 8 dağlarında çok sovuk olduğundan o bey 9 kardan sarılmış idi. 3 çalang bulangdan korkmuyor 4 idi. Tan ağarınca 7 Oğuz Kağan erkek kurdu 8 askerin önünde yürüyor 9 gördü. ilge.

ebedî’ METİN İNCELEME VII 30 (1) Bedük bir yurt êl kün èrdi. Oguz Kagan anuñ üstige (6) atladı. köp kuşları bar turur (2) altunı köp. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. basdı. Kaña başıda tirig (9) bargunı koydı. Anuñ duşmanları köp [kaygular tapdı] Çeviriyazılı Metin Çeviri 30 1 Büyük bir yurt halk idi. ud (4) azlık boldı. Yüzyıllar Türk Dili 6 lü gök yeleli erkek kurt yürümeden 7 durdu. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. altun kümüşleri köp. -kür-.(3) leriniñ öñlüki. nökerlerige. buzagları köp. kılıç.(6) lar birle uruşdılar. Oguz (7) Kagan başadı. (3) yüklemekke. Munda köp k(è)y(i)kleri. (2) Kañalar takı çapdılar. kèltürmekke at. Oguz Kagan baş{l} adı. kim: kaña kaña (7) birle ölügni tirig yürügürsün. Yılkıları (2) köp. çadır 8 kuran durdu. (4) Oşol yèrniñ kaganı Masar9 tegen bir kagan (5) èrdi.(2) ige antag ulug ölüg bargu tüşdi.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın.(8) lug saña at bolguluk kaña (9) belgürsün. (3) erdinileri köp èrdiler èrdi. êl künnüñ kamagı munı kördiler. oklar birle. Anuñ üçün anlarga (5) kaña at koydılar. Burada Mançurya kağan4 ı. öz yurtıga birledi. Bu çeber (7) bir kaña çapdı. takı (3) Şagam yıñaklarıga atlap kètdi. kètdi. At sürüleri 2 çok. kümüşi köp. kètdi. Buna Mançurya diyorlar idi. Masar kagan kaçdı. tüş. Nökerler. Antag yaman uruşgu boldı. kitdiler. yurtın aldı. Kelime İzahları atlañ ‘atlanın’ : -ñ. küldi. Ekinsiz 9 bir ova yer idi. başadı. Tartdılar. Andın soñ 33 (1) gene bu.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. atla.(4) ı. kök çallug (2) èrkek böri birle Sindu. +luk. Munlar kaña yörümek. (6) Gene taşgarun kalmasun. Oguz (8) anı basdı. öküz. çokur (< çokur+dın) açkıç ‘anahtar’ : -kıç. buzağıları çok.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. başın (8) kesdi. Uruşgudun soñ Oguz Kagan. tep tèdi. Anuñ (6) atı barmaklıg çosun billig èrdi.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. öltürdi. êl kün. ud. kim: kündünki buluñda (8) Barkan tegen bir yèr bar turur. kaña söz bire turur (4) èrdiler èrdi. (7) bellüg bolsun. kim. aç.180 XI-XIII.32 (1) nüñ.31 (1) nuñ çerigige. Oguz Kagan kaña. altın gümüşleri çok. kagatır. êl küni Oguz Kaganga karşu (5) kèldiler.(3) de kaña. bol. 3 mücevherleri çok idiler.(6) larnı kördi. Ulug (9) bargulug bir yurt turur. (4) Köp uruşgudın. şaşdılar. halkı Oğuz Kağan’a karşı . Oğuz Kağan da durdu. Munda çürçet kagan. takı aytdı. èrdinileri köp turur. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. takı Tañgud. kaña. Munda Oguz Kagannuñ (5) çerigide uslug yaşkı bir çeber kişi bar èrdi. Anuñ dostları (9) köp sèvinçler tapdı. çıragı kap kara turur. Kaña üstünde ölüg (8) bargunı koydı. Çürçet êl künin öz agızıga (9) bakınturdı. êl kün. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. kök tülüklüg. -duk. Uruş tokuş başlandı. köp tokuşgudun soñ (5) anlarnı aldı. (7) çürçet kagannı basdı. Köp ısıg bir yèr 34 (1) turur.

Çektiler.(< ur-uş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg . -uş-. Büyük 9 varlıklı bir ülkedir. oklar ile. 4 Çok vuruştan. çok döğüşten sonra 5 oraları aldı. getirmeğe at. Burada çok avları. Öyle çetin vuruş oldu. Oğuz 7 Kağan yendi. maiyetine. Kağnı kağnı 7 ile ölüyü diriyi yürütsün. gümüşü çok. 2 Altını çok. Oğuz kağan onun üstüne 6 atlandı. ki. ülkesini aldı. Maiyet1 in. Kağnı 9 göstersin. Vuruş dokuş başlandı. 3 yüklemeğe. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. toku. baş etti. Oğuz 8 onu yendi. kılıç6 lar ile vuruştular.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 181 31 32 33 34 5 geldiler. gittiler. Ondan sonra 1 gene bu. Onun dostları 9 çok sevindiler. -tür-. dedi. başını 8 kesti. şaştılar. öldürdü. Onun için onlara 5 Kanglı adını koydular. 6 Gene dışarda kalmasın. Kağnı8 lı sana ad olsun. yendi. Onun 6 adı Parmaklı Çosun Bilig idi. 7 Çürçet kağanı yendi. ve 3 Şam taraflarına atlanıp giti. Burada Oğuz Kağan’ın 5 askerinde akıllı becerikli iyi bir kişi var idi. yüzü güldü. Çok sıcak bir yer1 dir. halkın hepsi bunu gördüler. Masar kağanı kaçtı.10. kendi ülkesine kattı.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. Tangut. Oğuz Kağan kağnı6 ları gördü. katır. Bunlar kağnı yürümek3 te kanga kanga sesi çıkarıyor 4 idi. Ünite . 7 belli olsun: güney yönünde 8 Barshan denen bir yer vardır. 4 az geldi. gitti. Onun düşmanları çok Kelime izahları yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. ur. yüzleri kap karadır. mücevherleri çoktur. gök tüylü.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. Vuruştan sonra Oğuz Kağan’ 1 ın askerine. 2 Daha kağnılar yaptılar. Kağnı üstünde ölü 8 ganimeti koydu. 4 Bu yerin kağanı Masar denilen bir kağan 5 idi. -gu. gök yeleli 2 erkek kurt ile Hint. gitti. Bu becerikli 7 bir kağnı yaptı. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. öküz. Mançurya halkının kendi ağzına 9 baktırdı. çok kuşları vardır. halk2 ına öyle büyük ölü ganimet düştü. Halk3 larının renkleri. Oğuz Kağan baş etti. öl. Kağnı başına diri 9 tutsağı koydu.

(5) nüñ sözün yakşı kördi. ögütün (6) tiledi. Kün. (8) Çoñ yakada uç oklar olturdı. Takı bu üç (5) kümüş ok tün yañgakka kète (6) turur èrdi.. Ya bolsun senlernüñ.... Oguz Kagan başadı. Takı aytdı. Oğuz Kağan yendi. kök teñrige men ötedim10.(4) ler barur. uruşgular köp men kördüm. (8) takı tedi. tüşimel (9) èrdi..182 XI-XIII. aldılar. ya atdı oknı. Oguz (8) Kagan bedük ordu [tiktürdi. dostlarumnı men (6) kültürdüm.(5) di. moz saçlug (7) uzun uslug bir kart kişi turur bar èrdi.. (9) Oguz Kagan sèvindi. (9) ……………………….(3) lar aldı. 2 Sayısız nesneler. kim: ay aga. (4) Gene çaşkarun kalmasun. kim. Çeviriyazılı Metin Çeviri 35 1 üzüldüler.. (6) adakıda bir kara koyunnı bagladı. Ay. ögütüge köre kıldı. Anuñ başıda bir kümüş taguk koydı.. oklar bolsun senler. küldi. Tag. sèvinç tapdılar. Takı aytdı. köp kuşlar avlagu. ya teg (4) oklarnı kökkeçe atuñ. köp men aşdum. anuñ atı Ulug Türük èrdi.. at sürü3 leri aldı. (2) Sanagulugsız nemeler. (9) Kırık gün.. Takı yanı (2) üç buzgulug kıldı.. tep (5) tedi.. tep tedi. (2) kim: ay iniler.(8) nı çapdılar. takı üçegü. kitdi.(4) gaça tegen èrdi. kır saçlı . (2) ay yultuz tañ sarıga senler baruñ. (4) tep tedi. (5) bellüg bolsun. aygır birle köp yörü. kim: Oguz Kagannuñ (6) çanıda ak sakallug. Kün. Yurtıga. Kün... Bu altun (3) ya kün toguşıdın ta kün batuşı. adakı. Dönüp yurduna. aldılar.(3) nüñ. 39 (1) Oguz Kagan sèvindi. küldi. (7) senlerge bère-men yurdum. öyige tüşdi. saña (9) çaşgu bolsungıl tüzün.. atasıga bèrdiler. (3) Kök. Tag. Andın soñ üçegü. Andın (7) soñ èrte bolupta agalarnı. meniñ (9) köñülüm avnı tilep turur. (7) Yultuz köp k(è)y(i)kler. yılkı. tüzün bir yèr èrdi. atasıga bèrdiler..(7) genin Oguz Kaganga biltürdi. Anuñ (2) başıda bir altun taguk koydı. Yüzyıllar Türk Dili uslug ‘akıllı’ : +lug..(8) lerni çarlap kèltürdi..(7) larıdın soñ çolda üç kümüş ok. kim: ay kaganum. Nökerlerin.. ay kaganum saña..(5) sü tañ sarıga bardılar. (7) Oñ yakada boz oklar olturdı. Takı aytdı. (8) Ukgulug. Gene andın (5) soñ Oguz Kagan ulug kurıltay (6) çakırdı. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki.40 (1) larnı üçüge üleştürdi. Uykudun soñ tüşde kör. Teñiz tün sarıga sen.. êl künlerin (7) çarlap çakırdı. oklar teg (4) senler boluñ. +dün. 4 Gene dışarda kalmasın.36 (1) lerde bir kün uykuda bir altun (2) ya kördi. Çoñ (4) yakıda kırık kulaç ıgaçnı tiktür.. karı bolgumdın 38 (1) meniñ kakızlukum yok turur.. Andın soñ Oguz Kagan (2) ogullarıga yurtın üleştürüp bèrdi. köp kuşlar avlagu.(6) sü tün sarıga bardılar.. 5 belli olsun: Oğuz Kağan’ın 6 yanında ak sakallı. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. ini.(3) da bir ak koyun bagladı. (6) Teñiz köp k(è)y(i)kler.. Takı tedi kim: (3) Ay ogullar. buluñ (< buluñ+da) METİN İNCELEME VIII 35 (1) kaygular tapdı.. duşmanlarnı ıglagurdum.. tep tedi.. kim.. takı üç kümüş ok kördi. kèlip kèñeşip olturdılar.(8) lardın soñ çolda bir altun yanı (9) çapdılar..(3) lar... (8)………………………………. (9) Ve takı] oñ yakıda 41 (1) kırık kulaç ıgaçnı tiktürdi. tep tedi... evine gitti... Gene andın soñ Kök.(5) düm. ay. Takı ok. (4) çıda bile ok köp atdum... 42 (1) içdiler. tala (3) turur yèrni uruguñga bitürsün. kırık kèçe aşadılar. Oguz Kagan Ulug Türük.. 37 (1) türlük bolsungıl tüzün: negü kök (2) teñri bèrdi tüşümde kèltürsün.

yay gibi 4 okları göğe atın. babalarına verdiler. benim 9 gönlüm av istiyor. 9 Oğuz Kağan sevindi. Bu altın 3 yay gün doğusundan ta gün gün batısı4 na değin ulaşıyor idi. Ay. çok kuşlar avla7 dıktan sonra yolda üç gümüş ok 8 buldular. Gün. kardeş8 lerini çağırıp getirtti. tavsiyelerini 6 istedi. dedi. 6 Deniz çok avlar. gelip danışıp oturdular. Ondan 7 sonra sabah olunca ağabeylerini. 1 dirlik hayırlı olsun: Yüce 2 Tanrı düşümde verdiğini beri getirsin. Ve bu üç 5 gümüş ok gün kuzeyine gidi6 yor idi. ve üç gümüş ok gördü. 8 Ay kağanım. aldılar. onun adı Ulu Türk idi. 2 Ey kardeşler. 5 dedi. Dağ. Deniz batı yönüne siz4 ler varın. dedi. 8 Anlayışlı. Mutemet 9 idi. Ay. Oğuz Kağan Ulu Türk’ 5 ün sözünü beğendi. Uykudan sonra düşte gör7 düğünü Oğuz Kağan’a anlattı. Oğuz 8 Kağan büyük saray … 9 … sağ yakada . Gün. asil bir er idi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 183 36 37 38 39 40 7 uzak görüşlü bir yaşlı kişi var idi. yüzü güldü. halkını 7 sesletip getirdi. yüzü güldü. 2 Ay. ay kağanım sana. Ve yayı 2 üç parça yaptı. 7 Yıldız çok avlar. yaşlandığımdan 1 benim cesaretim yoktur. Ünite . Gene ondan sonra Gök. Ondan sonra üç5 ü doğu yönüne vardılar. Yay sizlerin olsun. Ay ağabey3 ler. Gün1 lerden bir gün uykuda bir altın 2 yay gördü. sana 9 yaşamak hayırlı olsun. çok kuşlar avla8 dıktan sonra yolda bir altın yay 9 buldular. Ve ok1 ları üçüne üleştirdi. 4 dedi.10. Yıldız doğu yönüne varın. Dağ. babalarına verdiler. oklar sizlerin olsun 3 sizler yayın attığı oklar 4 gibi olun. 3 Gök. ve üç6 ü batı yönüne vardılar. 1 Oğuz Kağan sevindi. aldılar. Gene ondan 5 sonra Oğuz Kağan büyük kurultay 6 çağırdı. bütün 3 yeri uruğuna bağışlasın. tavsiyesine göre davrandı. Maiyetlerini.

kök böri bolsungıl uran. +gak.san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. Onun 2 başında bir altın topuk12 koydu. 7 sizlere yurdumu veriyorum. meşveret edip’ : -ip. kèñeş.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. tamga bize bolsun buyan. 4 kargı ile ok çok attım. düşmanları ağlattım. 3 Ay oğullar. . tep tedi. takı taloy takı mören kün tug bolgıl. aygır ile çok yürü5 düm. kırk gece yediler.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. sevindiler. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. 42 1 içtiler. yüce Tanrı’ya ben ödedim. av yèrde yörüsün kulan.184 XI-XIII. +a. +ler. 9 kırk gün. Onun başında bir gümüş topuk koydu. buz. kök kurıkan. 6 ayağına bir kara koyun bağladı. Sol 4 yakada kırk karış13lık bir ağaç diktir5 di. Ondan sonra Oğuz Kağan 2 oğullarına yurdunu üleştirip verdi. dedi. teñri. temür çıdalar bol orman. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug.” ifadesini Türkiye Türkçesine çeviriniz. Yüzyıllar Türk Dili 41 1 kırk karış11 ağaç diktirdi. 7 Sağ yakada boz oklar oturdu. kök (kök teñri+ge) 4 “Men sinlerge boldum kagan. ben çok yedim. -gu. vuruşmalar ben çok gördüm. +lug. Kelime İzahları sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. dostlarımı ben 6 güldürdüm. 8 Sol yakada uç oklar oturdu. alalıñ ya takı kalkan. +gu. ayağın3 a bir ak koyun bağladı.

(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. balık (< balık+ları) saklamaz èrdi ‘düşünmezdi.) Yayına hazırlayan: Prof.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. bedi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti.G. R. W.G. +si. W. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. halka’ : +ge. +i. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. Muharrem ERGİN. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. buçur. +inçi. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. çokur (< çokur+dın) . kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. BANG. W. yiber. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. MEB Yayınları. Oguz Kagan Menakıbı. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. Oguz Kagan Menakıbı’nı ele alan yayınları bilmek. öl. al. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. -er. +lar.(< yörügü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. +ı. -maz. BANG [1869-1934] ve G.(< ur-uş-unç) karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. -k. yörü. BANG. 1001’de kayıtlıdır. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. 3 2 Oguz Kagan Menakıbı’ndan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. R. 69 s. 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. kün.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 185 Özet 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında bilgi vermek. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi.10. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Ünite . RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. atla. +la-. no. keçe (< keçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. bèr. -uş-. èr-. ur. il (< il+gerü) atlañ ‘atlanın’ : -ñ.G. oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. W. -gü. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. -uş-. Philosophisch-Historische Klasse XXV.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. Supplement Turc. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. +daş. . êl (< êl kün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. dikkate almazdı’ : -di. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. -dı. +ler.(< ur-uşdı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. . +in. R. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. tart. -duk. İstanbul 1970. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. çaru. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Paris Bibliothèque Nationale. Dr. adlı eserinden alınmıştır.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. -e. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. bol. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. R. . sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. çürek (< yürek+i+ge) keçelerdin ‘gecelerden’ : +din.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. ur.

(< uruş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg uslug ‘akıllı’ : +lug. +a-. buz. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. +ler. öl. -gu. ebedî’ yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. Yüzyıllar Türk Dili açkıç ‘anahtar’ : -kıç.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. +lug.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. +luk. teñri. meşveret edip’ : -ip. +gu. -tür-. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. -uş-. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. kèñeş. tüş. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. buluñ (< buluñ+da) sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. -kür-. ur. toku. +dün. +gak. san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. kök (kök teñri+ge) .186 XI-XIII. -gu.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. aç.

+lug.(< çaruk+dun) b. c. çok savaştım. düşmanları ağlattım. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. kargı ile çok ok attım. dostlarımı ben güldürdüm. 9. kargı ile ok çok attım. +lug. Dönüp yurduna. “sanagulugsız ” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Sansız neme. ben çok dağ aştım. yay ile ok attım. dostlarumnı men kültürdüm. E. ben çok yedim. Baştan ve sondan eksiktir. +lug. e. dostlarımı hep güldürdüm. Millet Yazma Eser Kütüphanesi e. vuruşmalar ben çok gördüm. +a-.10. açacak d. Universitätsbibliothek Wient d. b. çaru. Ey oğullar. Yurtıga. St. aygır ile çok yürüdüm. 21 varak (42 sayfa)’dan oluşur. sana(< sana-gu+lug+sız) 7. b. Ey oğullarım. kitdi. köp men aşdum. d. Kaare Grønbech b. yazı tarzı göz önüne alındığında Oğuz Kağan Destanı’nın yazıldığı dönemle ilgili olarak aşağıdakilerin hangisi söylenebilir? a. -k. anahtar c. yılkı aldı. kayıttı. e. Okunaklı nesih yazıyla yazılmıştır. Muharrem Ergin d. heybe .(< çaru-k+dun) c. çaru. vuruşmalar ben çok gördüm. Sanagulugsız neme. Sanagulugsız nemeler. duşmanlarnı ıglagurdum. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. e. Uzbekistan Manuscripts Library 3. çıda bile ok köp atdum. Çingis Kağan öncesi bir dönemde yazılmıştır. Celaleddin Harzemşah döneminde yazılmıştır. vuruşmalar ben ne çok gördüm.” İfadesi aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesine çevirisidir? a. ewige kitdi. aygır ile çok yürüdüm. G. sana(< sana-gu+lug+sız) b. -gu. aygır ile çok yürüdüm. yılkı aldı. Radloff 2. yılkılar aldı. Ay oğullar. Baştan ve sondan eksiktir. 10. Uygur harfli tek bir yazma nüshası vardır. Fazılov e. R. yılkılar aldı. “Sayısız nesneler. Oguz Kagan Menakıbı’nı 1932’de Almanya’da daha sonra da Türkiye’de yayımlayan türkolog aşağıdakilerden hangisidir? a. W. Yurtıga. d. e. +lug. san (< san+a-gu+lug+sız) c. çok ben yedim. Petersburg Library c. çok ben yedim. c. +lug. Koço Uygur Kağanlığı döneminde yazılmıştır. düşmanları ağlattım. süngü ile ok çok attım. c. dostlarımı ben güldürdüm. 8. öyige tüşdi. -gu. düşmanlarınızı ağlattım. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. -k. evine gitti. Yukarıdaki metnin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. 5. at sürüleri aldı. -k. öyige tüşdi. düşmanları ağlatırdım. Paris Bibliothèque Nationale b. çaru. kargı ile ok çok attım. dostlarımı ben güldürürdüm. Ay oğullar. Sanagulugsız nemeler. d. Ünite . çaru. d. çarukdun ‘çarıktan’ : +dun. c. ben çok yedim. b. aygır ile çok yürüdüm. san (< san+a-gu+lug+sız) e. kitdi. dostlarımızı ben güldürdüm. “çarukdun” kelimesinin çözümlemesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.(< yaru-k+du+n) d. öyige kitdi. kitdi. İlige. savaştım. -gu. Yurtıga. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Rahmeti c. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. b. çaruk. Yurtıga. 4. d. 6. Ay oğullar. Sansız nemeler. çarukdun ‘çarıkta’ : +dun. -k. Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. sanagu (< sanagu+lug+sız) d. aygır birle köp yörüdüm. e. “açkıç” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a.(< yaruk+dun) e. acıkmak e. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. İslâmiyet öncesi bir dönemde yazılmıştır. yılkılar aldı. açınız b. b. +du. 1300’lü yıllarda yazılmıştır. uruşgular köp men kördüm.(< yaru-k+dun) Ay ogullar.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 187 Kendimizi Sınayalım 1. Her sayfasında 9 satır vardır. çarukdun ‘ışıktan’ : +n. aygır ile çok yürüdüm. -gu. +a-. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlatır. Uygur harfli Oguz Kagan Menakıbı aşağıdaki kütüphanelerin hangisinde bulunmaktadır? a. Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yazılmıştır. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Oguz Kagan Menakıbı’nın yazma nüshası ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? a. c. ancak son sayfada iki satır eksiktir. Eserin yazarı ve yazıldığı yer belli değildir. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. düşmanları ağlattım.

ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. . Sıra Sizde 2 Bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü.G. +um. damga bize olsun uğur. 64 s. c 5. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. gök çadır. TOGAN.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. 69 s. 406 s. İstanbul 21970. [Yazılışı: Hive 1660]. KAÇALİN. Yararlanılan Kaynaklar . agız (< agız+um+ga) BANG. av yerinde yürüsün kulan. Çiñgis Kağan Târihi Çevirisi: Mustafa S. NOUR [NUR].(< ıgla-ya dur-ur ) Sıra Sizde 4 Ben sizlere oldum kağan. +ın. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. +i. 1001’de kayıtlıdır. Yanıtınız yanlış ise “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 3 bolsungıl ‘olsun’ +gıl. Simurg Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3. no. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. c 4. R. W. a 10. güneş alem olsun. R. d 8. b Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Supplement Turc. Zeki Velidi: Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili): İstanbul 21982. çürek (< çürek+i+ge) ıglaya durur ‘ağlar’ : -ur. Societe de Publications Egyptiennes Oğuz Kağan Destanı: (BANG. KAÇALİN. T. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 89. alalım yay ile kaykan. . Yusuf HAS HACİB: Kutadgu Bilig (Viyana Nüshası Tıpkıbasım): İstanbul 1942. 167-244. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. 1973-1975. 384 s.) Yayına hazırlayan: Prof. Cild XVIII. Yanıtınız doğru değilse “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. BANG. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. BANG ve R. -ya. Türk Dil Kurumu Yayınları. PhilosophischHistorische Klasse XXV. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. demir kargılar bol orman. dedi. a 6. 344+80 s. Paris Bibliothèque Nationale. 559 s. ç 7. d 9. Dr. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. a 3. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. EBULGAZİ BAHADIR HAN [1603-1663]: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü): Hazırlayan: Zuhal KARGI ÖLMEZ. Ankara 1996. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. Sevdi aldı. . 19026. Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri boy teşkilatı destanları: İstanbul 41992. Yanıtınız doğru değilse “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. -sun. Onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti.(< çumşa-dı) kabucagında ‘kovuğunda’: +da. adlı eserinden alınmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. XII. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Muharrem ERGİN. W. b 2. W. dur-. daha nehir. İstanbul 1990. Demir kazık gibi idi bu kız öyle alımlı idi ki gülse gök yüzü güler ağlasa gök yüzü ağlardı. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Onun başında parlak ışıklı bir beni var idi. kabucag (< kabucag+ın+da) çürekige ‘yüreğine’ : +ge. 164 s. Mustafa S.G. daha deniz. MEB Yayınları. W. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. çumşa. boz kurt olsun nara.188 XI-XIII. Güzel alımlı bir kızdı. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Enderun Kitabevi. Oxford University Press. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. bol.(< bol-sun+gıl) agızumga ‘ağzıma’ : +ga. R. İstanbul Üniversitesi Merkez Ktp. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. CLAUSON. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Kitabevi. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. çumşadı ‘yolladı’ : -dı.G. Oguz Kagan Menakıbı. ıgla. SÜMER. ss.

asker : çıkmak : kuş adı : ipekli kumaş D devlet (Ar. fazilet : rahat. saadet.) dinar dost dünyā (Ar. bilme : bilgili : bilgisiz. söz verme buġra han bulbul(u)nbul(u)nabulıt bur bütbütrü : özel isim : bulmak : bulunmak : esir etmek : bulut : kokmak : inanmak : tamamiyle C-Ç cahil cān çapçėçek çėçek çėçeklik çerig çıkçumġuk çuz : cahil. kişi : erkek : i. yazık : fena.Sözlük 189 Sözlük Karahanlı Türkçesi Metinleri Sözlüğü A ‘akl (Ar.) esesirkeesiz esiz ėsiz : ipekli kumaş : edep. terbiye : iyi : iletmek : el : erkek geyik : şimdi : yanak : adam. başlangıç : baş : başlanmak : kilit. insanlar : erguvan : esmek : esirgemek.rej) eren erġuvān (Far. huzur : adamlar. bahçe : ordu.) aç açaçıaġ(ı)z aġı aġnaajun akal andın arkış at atavla avuçġalık ay ayaya ayık : akıl : aç : açmak : acımak. yuvarlanmak : dünya : akmak : kırmızı : ondan (ol zamirinin ayrılma durumu) : kervan : ad : atmak : avlamak : ihtiyarlık : ey : söylemek : avuç : vaat. cahil : ile : akçe. hep : baş. ruh : koşmak : çiçek : çiçek : çiçeklik. baht : dinar : dost : dünya B babahalıġ bahasız balık kudrukı barbarça baş baş başlanbek belgülüg bėrbezenbilbile bilig biliglig biligsiz birle bişi bolbu : bağlamak : değerli : değersiz : balık burcu : gitmek : bütün. öfkelenmek : ağız : ipekli kumaş : debelenmek.ek-eylemi : erdem.) : mutluluk. acımak : eyvah. pul : olmak : bu E ed edeb edgü ėletėlig elik emdi eŋ er er ėrerdem erej (Sogd. emniyet : belli : vermek : süslenmek < bediz süs : bilmek : ile : bilgi. kötü : kötü . bilgisiz : can.

kırmızı : kızıl : küçüklük. taklidi ses kalı kalık kamuġ kamuġ kan kança kanı kap kara kara kara karanfil (Ar. görüldüğü gibi < kör. düzenlenmek F fasl(Ar. herkes : kan : nereye : nerede : simsiyah : kara.kurmak . üzülmek K kaç kaçan kāfūr (Ar. içeri : içmek : memleket. süslemek : yapmak. Yüzyıllar Türk Dili katġurkaynakayu kayu kaz kėçkeçkeklik : dönem. çocukluk : ki bağlacı : kim : güzel koku.) H hakan hāli hem hıtay I-İ ıd iç içil Ila iletirinçig mak. misk : kişi. koku kakılakardığı ses.) de. eziyetli. zaman kėlkemi kez: hakan. insan : gitmek : kol.) karılık karışkaş kaş kat- . katılarak (gülmek) < kat. etmek : kır : kış : kış : kız : kızıl. aşağıya doğru : kuğu : kurmak : kurumak : karşılıklı kurmak < kur.ses çıkarmak < *kakı kuşların çı: eğer : gökyüzü < kalı.katmak : kaynamak : hangi : kimi : kaz : geçmek : geçmek : keklik : gelmek : gemi : gezmek : kıl kuyruk kuşu : yapmak. hükümdar : boş : da/de bağlacı : Çin kıl kılkır kış kış kız : göndermek : iç.yukarı çıkmak. görmek : görünen. hep : bütün.yalnız olkızıl kızıl kiçiglik kim kim kin kişi kitkol kon: kaçmak : ne zaman : Uzak Doğu’da yetişen ıtırı kuvvetli bir mad: ötüşmek. ırmak adı : iletmek : kötü. düzenlemek : düzene sokulmak.(ı)ş : kuş : korumak : gülmek : işitmek : örtmek : düzene sokmak. mutsuz olmak.görmek : güzellik : göz : aşağı. yükselmek” : bütün. yamaç (mecazen) : konmak : kopmak.190 ėş ėşiteşüėtėtėtin: eş XI-XIII. siyah : kara : karanfil : yaşlılık < karı yaşlı + lık : karışmak : kaş : kaş : katmak kopkor koykozı burnı kök kök kökiş köni köŋül kör körkörgülüg körk köz kudı kuġu kurkurıkurışkuş küdezkül: katılmak. çıkmak. sıkıntılı < ir. ülke : özel ad. yalnız kalmak. düz : gönül : bak : bakmak. yayılmak : zarar : koymak : koç burcu : mavi : mavi : mavi : doğru. sıkıcı.

Sözlük
külkülmiz kün kün küreşküret: gülmek : dişi geyik : gün, gündüz : gün : güreşmek : kaçırmak saçsandvaç saŋa sarıġ sata sen sevsı: bana : dahi, da, de : ben : beniz, yüz : beniz, yüz : özel ad : bin : dişi karaca sıġun sınsilig söz sunulsūr-ı cibri (Far.) suv süçig süŋek sür: ne : ne kadar : ne : saçmak : bülbül : sen adılının yönelme durumu : sarı : mercan : ikinci tekil kişi adılı : sevmek : kırmak : erkek karaca : kırılmak : temiz : söz : uzatılmak : mezamir (ilahi) : su : tatlı : kemik : sürmek, kovmak”

191

M
maŋa me men meŋ(i)z meŋiz Mıŋlak miŋ muyġak

N
ne neçe negü

T
taġ tamtaŋ : dağ : damlamak : sabah vakti : bulmak : çekmek, sürmek : tat, tatlılık : Çin : yalvarma : demek, söylemek : gibi : çevre : tam, bütün, hep : ten, vücut : denk, eşit : deniz : çabuk : dil : dilemek, istemek : diri, canlı : diri iken, hayatta iken : hayat, canlılık : diş : dişi, kadın : deve kervanı : dizilmek : dolmak : dolu : dolunay : donanmak

O-Ö
oġlaġu okıokıoktaol ol olduroprı or(u)n ot oynaögölöles ölü öŋdün ördek ötöz : nazlı : çağırmak, davet etmek : okumak : ok atmak : -dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır :o : oturmak : vadi : yer : ateş : oynamak : övmek : ölmek : süzgün, baygın : ölü : önce : ördek : ötmek : öz, kendi

taptarıttat(ı)ġ tavġaç tazarru‘ (Ar.) tėtėg tegre temām (Ar.) ten teŋ teŋiz terk til tiletirig tirig erken tiriglik tiş tişi titir

R
resūl (Ar.) : peygamber

tiziltoltolu

S
sa‘adet sabā (Ar.) : saadet, mutluluk : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgar

tolun tonan-

192
torku töşetöşentutuġtumşuk turturna tuttuta biltuz tü tügtükel tüket tümen tün tüpi tüz: örtü

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
yaşık yaşıl yavalık yay yaz yazyazı yazılyėl yėl yėlgüryėr yıd yıd yıġyıġaç yıparsıġ yıratyigitlik yilig yipün : uçmak : uyumak : temel : bağlamak, eklemek : keklik : ulu, büyük, yüce : vurmak : tohum : şu, işte : cennet : karşılaşmak, karşı karşıya gelmek : özel ad, boy adı : ses : seslenmek, çağırmak : üzerinde yitük yitüryok yokaru yol yorıyöre yulyük(ü)nyüz yüz : güneş : yeşil : nafile, boşu boşuna : yaz : ilkbahar : açmak : ova : açılmak : yel, rüzgar : yel : uçmak, havalanmak : yer, toprak : güzel koku, misk : koku : yığmak, toplamak : ağaç : misk gibi : uzaklaştırmak : gençlik : ilik : mor : kaybolmuş, kayıp : kaybetmek : yok : yukarı : yol : yürümek : yöre, çevre : çekmek, kurtarmak : eğilmek : yüz, surat : yüz, surat

: döşemek : döşenmek : kaplamak : doğmak : gaga : kalkmak : turna : tutmak : tutabilmek : tuz : renkli : düğümlemek, çatmak : tamam, bütün : tüketmek < tüke- tükenmek, bitmek : on bin : gece : tipi : düzmek

U-Ü
uçudıul ulaular kuş uluġ urur(u)ġ uş uştmah utruşUyġur ün ündeüze

Z
zacferān (Ar.) : safran

Y
ya ya yadyaġız yakın yanyana yana yaŋkulayaruk yaş : ey : yay : yaymak : kara : yakın : dönmek : tekrar, yeniden : yine, tekrar : yankılamak, ses çıkarmak : parlak : gözyaşı

Sözlük

193

Harezm Türkçesi Metinleri Sözlüğü A
aç açaçkıç ad adak adak(1) adak(2) adem ademi
c

ança andag andın anı anın añlaanlar antag / andag anuñ anutarara aram arı(1) arı(2) arıg / arı
c

: o kadar, öyle, o şekilde : bk. antag : 1. ondan, ondan dolayı, böylece 2. oradan : onu : onun ile, ondan dolayı : anlamak : onlar : öyle, öylece, o kadar : onun : hazırlamak : yormak : ara, arasında : [< Fa.] istirahat : arı : bk. arıg : temiz : [< Ar.] arif : arslan : art, arka : fazlaca : artırmak : [< Ar.] sunma : sahabeler : çok : astırmak : aş, çorba : 1. aşmak 2. geçmek : yemek : [< Ar.] âşık : atmak, ağarmak, ışımak : at : ad : ata, baba : ad vermek : ateş : ateşli : ata binmek, yürümek : bk. atlan: ata binmek : atlı : adlı : av : [< Fa.] yüksek ses : avlamak : söylemek, anlatmak : ay (kamer) : ay (otuz günlük zaman dilimi) : ay! : [< Fa.] kadeh

: aç : açmak : anahtar : ad : ayak : ayak : bk. ayak : [< İbr. âdem (=toprak)] insan : [< Ar.] insanoğlu : [< Ar.] âdet : başka : [< Ar.] âdaletli : ayı : büyük kardeş : bk. yıgaç(1) : [< Fa.] haberli : hürmet etmek : ağız : ilk süt, ağız : ah : [< Ar.] ahiret : [< Ar.] hükümler : [< Ar.] hâller : [< Soğd.] dünya : ak, beyaz : akmak : [< Ar.] akıllı : [< Ar.] akik : [< Ar.] akıl : almak : al, kızıl : ela : [< Ar.] ona selam olsun : ön : [< Ar.] Allah : altı : altın : altınlı : iş : sevgili, dost : [< Ar.] amir : şimdi : ana : ona : resim : ona

adet adil

adın
c

adug aga agaç agah agırlaagız aguz ah ahirat ahkam ahval ajun ak akc c

arif

arslan art artıkrak arturc

arz

ashab asru asturaş aşaşac

aşık

akıl akl

atat(1) / at(1) at(2) / at(2) ata ataataş ataşlug atlaatlanatlan- / atlanatlıg(1) atlıg(2) av avaz avlaayay(1) ay(2) ay(3) ayak / adak(2)

akik

c

alal(1) al(2)
c

alayhi’s-salam

alın allah altı altun altunlug
c

amel

amırak
c

amir

amtı ana aña añagu añar

194
aygır ayıtaytazlık : aygır

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
bèr- / berberik berü bèş beşik beyan : [< Fa.] bahçe : sicim : bağlamak : bağlı : [< Fa.] bahşiş : bakmak; itaat etmek : bakınmak; itaat etmek : bal : şehir : bk. balık : bana : sıra : var : varmak, gitmek : hep : hepsi : ganimet : ganimetli, müreffeh : parmak : basmak, ezmek : baş : yenmek : ok temreni : başlamak : baş, lider : batı : beden, vücut : bk. bedik : büyük : bk. bedik : büyümek : bk. beg : beğ : pek : bel : belbağı, kuşak : göstermek, belirtmek : işaretsiz : belirtmek : belli : vermek (yardımcı fiil) beyük bèzebigü bil(1)bil(2)bildürbile biltürbiltürgülük bir biregü birer biri birinçi birkaç birle / bile birlebişürbitibitiglig bitilbitürbiz bodabodun bogaz bolbostan bota boy boylug boz / moz böri bözçi bu(1) bu(2) buçurbugu bulbulañ buluñ bulur bunda : vermek : sağlam, muhkem : beri : [< Tü. bêş = Skr. pañça] beş : beşik : [< Ar.] anlatma, açık söyleme : bk. bedik : süslemek : vergi, hediye : bilmek : bilmek(yardımcı fiil) : bildirmek : bk. birle : bildirmek : tebliğ : bir (sayı adı) : biri, birisi : birer : biri (belirsiz zamir) : birinci : birkaç : ile : birleştirmek, katmak : pişirmek : yazmak : yazılı : yazılmak : bitirmek : biz : doğum sancısı çekmek : boyun : gebe : olmak : [< Fa.] bostan : deve yavrusu : boy : boylu : boz, kır : kurt : bez dokuyan, dokumacı : bu (işaret sıfatı) : bu (işaret zamiri) : buyurmak : geyik : bulmak : ?hiçbir şey : yön, taraf : [< Ar.] billur : burada

: anlatmak : demek, söylemek : azlık

B
bag(1) bag(2) baglabaglug bahşiş bakbakınbal balık / baluk baluk baña bandeñ bar barbarça barçası bargu bargulug barmak basbaş başabaşak başlabaşlık batuş beden bèdik bedik / bèdik / bedük / beyük bedük bedüklebèg beg / bèg bek bêl bêlbagı belgürbèlgüsiz belgütbellüg bèr-

belgülüg / bèlgülüg : belli, işaretli

Sözlük
burun burunrak but buyan buyurbuzag buzgulug bülbül : önce : evvelce : [< Fa. bût < but Skr. Buddha] put, güzel : [< Mo.] uğur : buyurmak : buzağı : parça : [< Fa.] bülbül çol çoñ çubuk çubuyan çulganılçumşaçürek çürügü : bk. yol : sol : çubuk : [< Hint.] tatlı : sarılmak : yollamak : yürek : yürüyüş

195

C-Ç
camic can cavab cemad ceza cümle çak çakçakırçalañ çalbarçalguz çallug çalunçañ çan çañak çapçapçapturçarlaçarlıg çarlug çaruk çaşgu çaşkaru çeber çekçerig çewürçıda çıgay çıkçıkarçımad çın çırag çok çokur : [< Ar.] cami : [< Fa.] can, ruh : [< Ar.] cevap : [< Ar.] cansız : [< Ar.] ceza : [< Ar.] bütün, herkes : çağ, zama : çakmak; gazaba gelmek : çağırmak : hiç kimse : yalvarmak : bk. yalguz : yeleli : itaat etmek : bk. tañ : yan : bk. yañak : bk. tap: yapmak : yaptırmak : bağırmak, seslenmek : bk. yarlıg : bk. yarlıg : bk. yaruk : hayat : dışarı bk. taşkaru : becerikli : çekmek, toplamak : asker : çevirmek : kargı : felaket : çıkmak : çıkarmak : gazap : doğru, gerçek, tam : yüz, çehre : çok : alaca

D
dad dahl dakı dane dastan dat da vat
c

: [< Fa.] adalet : [< Ar.] gelir : bk. takı : [< Fa.] tane : [< Fa.] destan : [< Ar.] zat : [< Ar.] davet : [< Ar.] dava, iddia : [< Ar.] devlet, kısmet : bk. teg : [< Ar.] deliller : bk. temür : [< Fa.] huzur : [< Fa.] istek, arzu : [< Fa.] deniz : [< Ar.] zikir : bk. tile: [< Ar.] din : bk. togur: [< Fa.] dost : dostluk : bk. töl : [< Ar.] dua : [< Fa.] uzak : bk. tur: bk. tur: [< Fa.] düşman : [< Ar.] dünya : [< Ar.] inci : bk. tüş-

dacvi davlat deg delalat demür dergah derhost derya dikir diledin dogurdost dostluk döl du a
c

dur durdurduşman dünya dür düş-

E
ebedi èderedgü edgülük edin ediz èk: [< Ar.] sonsuz : takip etmek : iyi : iyilik : başka, diğer : yüksek : (tohum) ekmek

196
èkegü èkki êl èl(1) èl(2) èl(3) èlçi èlig èltèmdi emgek emmare èn endişe èr er / èr èrer- / èrèrdini erdini / èrdini erin / èrin èrkek erkek / èrkek erken èrte erte / èrte èşitet ètil èvèw èwlük èy eyyam : iki : halk

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
: ikisi, her ikisi

G-Ğ
ga’ib gaflet galib gazab gene gevher gubar guhar gurruş gül : [< Ar.] bilinmezlik : [< Ar.] habersizlik : [< Ar.] galip, üstün : [< Ar.] gazap, öfke : gene, yine : [< Fa.] mücevher, kıymetli taş : [< Ar.] toz, toprak : [< Fa.] cevher : [< Fa.] haykırış, dalga : [< Fa.] gül

: el krş. èlig : il, memleket : el, yabancı : elçi : el krş. èl : iletmek : şimdi, böylece : eziyet, zahmet : [< Ar.] insanı hissî zevke yönelten nefis : en, genişlik : [< Fa.] endişe : bk. er : er, erkek : bk. er: imek, olmak : bk. erdini : [< Soğd.] mücevher : dudak : bk. erkek : erkek : erken : bk. erte : sabah : işitmek : et : İtil ırmağı : acele etmek : ev : eş, hanım : ey (seslenme ünlemi) : [< Ar.] günler

H
habar hadim hadis hak hakikat hal hal halayık hali halva ham han harc harir hatır hatun hazır hem hemişe hergiz hidayet hidmat hikayet hilafat hilcat hisab huma husravlık hünerlig hvace hvuş h uşnud
v

: [< Ar.] haber : [< Ar.] hizmet eden : [< Ar.] hadis : [< Ar.] 1. Allah 2. Doğru, hakikat : [< Ar.] hakikat : [< Ar.] hâl : [< Ar.] hâl : [< Ar.] halk, yaratılmışlar : [< Ar.] boş : [< Ar.] helva : [< Ar.] ham, çiğ : sultan : [< Ar.] vergi : [< Ar.] ipek : [< Ar.] hatır : [< Ar.] kadın : [< Ar.] hazır : [< Fa.] hem : [< Fa.] daima : [< Fa.] asla : [< Ar.] kurtuluş : [< Ar.] hizmet : [< Ar.] anlatma : [< Ar.] hilafet : [< Ar.] kaftan : [< Ar.] hesap : [< Fa.] huma (anka) kuşu : sultanlık : hünerli : [< Fa.] hoca : [< Fa.] güzel, iyi, tatlı : hoşnut

F
fakih fal fasl fazayil felek ferah ferişte ferman fesad fitne : [< Ar.] fakih, din âlimi : [< Fa.] fal, uğur : [< Ar.] mevsim : [< Ar.] faziletler : [< Ar.] felek, dünya, gök : [< Fa.] iç açıklığı, sevinme : [< Fa.] melek : [< Fa.] emir, buyruk : [< Ar.] fesat, kötülük, anlaşmazlık : [< Ar.] fitne (mec. güzel)

sahip : yiğit : ikinci : ileri : [< Ar.] gariban : karşı : ihtiyar : kardeş : [< Ar.] iman : küçük kardeş : cesur : aramak : [< Ar.] kast : kaş : yan. baştan aşağı : [< Ar. sevgi : [< Ar. huzur : katı. eşik : kapalı : kar krş. karın : içmek : bağırsak : içinde. ağlamak : sıcak : bk. han : kağanlık. kar : katır : cesur : yiğitlik.] Kabe : [< Ar.] istidat : iş.] kabile : kovuk.] hep.] kabul : kaç (soru edatı) : kaçmak : ne zaman : tutmak : kaygı : kaygılı : [< Ar.] kalem : pencere : kalkan : [< Pers. oyuk : [< Ar. tam : [< Mo.] bütün : kanmak. ısıg : [< Ar. hangi : kazan : kazık : bk. Allah 2. aşağılık) kalık kalkan kamag kamil kamug kankaña kanat kandın kanı kapkara kapug kapuluk kar kara karañguluk karı karı kariban karşu kart karundaş kasd kaş kat katıg katıglankavl kavm kawuş: [< Ar. hanlık : kar krş. yıgaç : ağlamak : ağlatmak : güvenmek : inlemek. cesurluk : kalmak kaydın kaygu kayıtkaynakayra kayu kazan kazuk kèç keç.] aşk. keç : geçmek : bk.] ibret : iç./ kèçkèçe keçe / kèçe kedkediglekèdin kèdinkèdürkèl- : [< Ar.] ibadet : şeytan : [< Ar. kagar : kara : karanlık : karış : yaşlı : [< Ar. bünyesinde : 1. keçe : gece : giymek : örtünmek : sonra : giyinmek : giydirmek : bk. doymak :? araba : kanat : nereden : hani : kapkara : kapı. yine : kim.Sözlük 197 I-İ ıdıgaç ıglaıglagurınanıñraısıg / ıssıg ıssıg c c kalem : salmak.] olgun. sert : zahmet çekmek : söz : kavim : kavuşmak : nereden : kaygı : geri dönmek : kaynamak : tekrar. hadise : işitmek : köpek (mec.] kafir : kağan. göndermek : bk. kel- ışk ibadat ibret iblis c iç içiçegü içre idi igit ikinçi ilgerü iman ini iriz isteisti dad c iş işitit K kacbe kabila kabucag kabul kaç kaçkaçan kadaglakadgu kadgulug kafir kagan kaganluk kagar kagatır kakız kakızluk kal- .

/ kèltür. köz : göz : [< Ar. ?bakmak : göstermek : güzellik. gösterişli : göstermek : güzel : götürmek : bk. keñeş: danışmak. iyilik : güzel. mola vermek : koşmak : koparmak. yay kabı : çadır : kurultay : kurtulmak : kuru : kuş : saadet./ kètkitab kizlekodkogulgurak kolkonkopkoparkorıkorukkoykoyun XI-XIII. koymak. kul 2. korumak : gülmek : güldürmek : gümüş : gün.] istek : [< Ar. servet . doldurmak. zaman : güneş : halk : gündüz M ma / me magara magrib maksud mal : da. kızıl : kızıl : küçük : [< Ar. mavi : gökyüzü : göl : gönül : çok : görmek. adam : gitmek : [< Ar. devlet : kuzgun : gütmek : gözetlemek. : kendi : bk.] sadak.] kim (bağlama edatı) : kişi./ ketürkèmiştoplanmak? kendü kèñeşkeñeş./ kèlkèltürkeltür. kararlaştırmak : gerek : gerekmek : kesmek : bk. kit: bk.] kudret : kuyu : 1. yaban eşeği : kımız : kundaklamak : [< Ar. keltür: getirmek : atmak. iktidar. etmek./ kètür. tel : yapmak. inmek.] hikâye : gergedan : kız : nâdir : bk. kırk : kırk : [< Ar. kögüs : gök.] mal. keltür: geyik : kıl. yararlık : kim (şahıs zamiri) : [< Fa. kırmak : korumak : korkmak : koymak : koyun kögüs / kögüz kögüz kök(1) kök(2) köl köñül köp körkörgürkörk körklüg körkütkörük kötürköz köz / köz kudrat kudug kul kulaç kulak kulan kumuz kundaklakurban kurban kurıkan kurıltay kurtulkurug kuş kut kuzgun küdeküdedkülkültürkümüş kün(1) kün(2) kün(3) kündüz : göğüs : bk. Yüzyıllar Türk Dili : gelmek : bk./ kèñeşkerek kerekkeskètketürkèyik [k(è)y(i)k] kıl kılkılıç kımız kırık kırk / kırık kıssa kıyandkat kız(1) kız(2) kızıl kızıl / kızıl kiçig kifayat kim(1) kim(2) kimerse kin kirkiş kişi kit. kimse : misk kokusu : girmek : samur : kişi. kılmak : kılıç : kımız : bk. yarışmak.] kurban : [< Mo. iyi. hizmetçi : kulaç : kulak : katır.198 kel.] kitap : gizlemek : koymak : parlakça (kogulgu=parlak) : istemek : konmak. de (bağlama edatı) : mağara : batı : [< Ar.] yeterlik.

] pişmanlık : neden : nefis : ne : niçin.] mübarek : [< Ar.] peri : nasıl : nitekim : netice.] şöhretli : [< Ar. şey : [< Pers. ağız : ok : bizzat.] Sultan : [< Ar. nasıl : eşya : nesne. maksat murassac musallam musulman musulmanlık mutma in c 199 : [< Ar.] doğu : [< Ar. çeşit : [< Fa.] mülk : kıyı köşe : [< Ar. istenilen : mevla : bk. ne kadar : ne kadar çok : nasıl : [< Ar.] istek.] mânâ : [< Ar. nasıl.] misk muvahhid muz mübarek mühlet mülk müñüş mürid müşk N nazm ne / nè necat neçe nèçe nèçeme neçük nedamet nèdin nefs negü nelük neme neñ nepsiki nèteg nèteg-kim netice nevc nişan nöker nubuvvat nur : [< Ar.] mucize : [< Ar.] gerekenler.] vasfolunmuş : [< Ar.] herkes tarafından kabul edilmiş : [< Ar. ma : [< Ar.] (Müslüman takviminde) önüncü ay : [< Ar.] şeyhler : [< Ar.] değişen : bunlar : bunun gibi : bunun gibi : [< Ar.] günah : [< Ar.] nur O-Ö oglan ogul oguz oguz ok(1) ok(2) okuol(1) ol(2) : oğlan : evlat.] müslüman : müslümanlık : [< Ar. toplantı : [< Ar. erkek çocuk : (isim) Oğuz : ilk süz. bağlı : [< Fa. tam (kuvvetlendirme edatı) : çağırmak. boz : ırmak : mümin : [< Ar.] mihrap : bin : binmek : bk.] yer : [< Ar.] süre : [< Ar. sebepler : [< Ar.] tatmin olmuş : : buz : [< Ar.] talep olunan. böylece : buna : buna : bunça : burada : bunun gibi : buradan : buradan : bunu : [< Ar.] tabi.] danışma : [< Ar.] meclis. sonuç : [< Ar.] mukaddes : bunun gibi.Sözlük malik maña macni macsiyyat maşrık matlub mavla me mebadi meclis mekan melik melike meñ men / mèn meñiz(1) meñiz(2) meñizlig(1) meñizlig(2) meñlemeşayih meşhur meşveret mevsuf mihrab miñ minmoz mören mu’min muciban mucciza muharram muhib mukaddas mun-tèg muña muña munça munda mundag mundın mundun munı munkalib munlar muntèg munuñ-tèg murad : [< Ar. belirti : maiyet : peygamberlik : [< Ar.] Hanım sultan : ben (siyah nokta) : ben : beniz : gibi : benizli : gibi : ebedîleşmek : [< Ar. neden.] şiir : ne : [< Ar.] değerli taşlarla süslenmiş : [< Ar. okumak : o (işaret sıfatı) : o (kişi ve işaret zamiri) .] nişan.] kurtuluş : bir kaç : nice.] seven : [< Ar.] sahip : bana : [< Ar.] ilkeler : [< Ar.] tür.

] saflık. tavır : işte : bu.] meydan okuma haykırışı : [< Ar.] parça : [< Fa. endişe : saklamak.] sevap : [< Fa.] iyilik.] rızık. razı olma sevda sèvinsevin.] pir. diğeri : yüz./ sèvinsèvinç sevinç / sèvinç / sevünsevüglük sevünsıfat sıñar . musîki perdesi : [< Fa.] zahmet : [< Fa. başkası.] haberci. korumak : saklatmak : salmak.] sebep : [< Ar. temiz : [< Ar.] peygamberlik : [< Ar.] kır : sakal : 1.] perde. can.] sevda : bk. göndermek : [< Ar.] giden : [< Ar. + Ar.] saz : [< Ar. çehre : özlemek : ödemek : -den dolayı : ev : öz.] dünya nimetlerinden uzak durma : rıza.] razı : [< Fa. sevinç : sevinç : sevgili : bk. kendi.] ruh : oturmak : oturtmak : on : sağ : ona : ordugâh. yol.] yolculuk : sekiz : bk. taraf : sarı : sarılmak : sataşmak : [< Ar.] başı dönmüş : [< Fa. sen : sen : [< Fa.] son : [< Fa.] doğru : [< Ar.] sahabe : [< Ar./ oturolturton oñ oña ordu orta osug oş oşbu oşol ot(1) ot(2) oyaglık oynaögrenögüt ögüz ölöldüröltür. sevin: sevinmek : bk. dövüşmek : [< Fa. işte bu : o. saray : orta : dalga. düşünmek : düşünce. peygamber : [< Fa. doğruluk : sana : sayısız (sana.] sebep : saç : saçmak : [< Ar.] istek : [< Ar. bırakmak.] Farisi : [< Fa. işte o : ot : ateş : uyanıklık? : oynamak : öğrenmek : öğüt : dere : ölmek : bk.] rüzgâr : [< Fa. Yüzyıllar Türk Dili roz-gar rozi ruh : [< Fa.] servi boylu : sevmek : [< Ar. nefs S-Ş sabab saç saçsafi sahaba sahra sakal sakınsakınç saklasaklatsalsala salah saña sanagulugsız sançışsaray sarı sarıg sarunsatgaşsavab saz sebeb secde sefer : [< Ar. sevin: [< Ar.200 olar oltur.] özellikler : -e doğru P para parsi paygambar perde pir : [< Fa. öltür: öldürmek : ölü : başka.] ev.=saymak) : savaşmak.] secde : [< Ar./ öldürölüg öñin öñlük öskeöteötrü öy öz : onlar XI-XIII. ruh. ihtiyar sekkiz sèn sen / sèn ser-gerdan serencam serv-kamet sev- R ragbat rahm rast rasul razi renc revan risalat riyazat riza : [< Ar.] merhamet : [< Fa. saray : yan. nasip : [< Ar.] resul : [< Ar.

] şeriat.] takdim etmek. huzur. te: demek. dahi : dal : dolu./ tègürtelim telwe : yine.] sakin. çabuk : [< Fa.] deniz : [< Ar. kapı : bk. sözleşmek : söyletmek : bk suw : [< Ar./ tapıntartarıtarıttarıtıg tarlagusız tarttaş(1) taş(2) taşgaru / çaşgaru taşrif tay tète.] sultan : sultanlık : [< Ar.] talih : [< Ar.] istekli : [< Ar. eşsiz : -a doğru. art.] öğrenme. devam etmek : süt : Şam : [< Fa. : dağ : duvar : topuk : derhal. bütün : münakaşa etmek : [< Çin. tatlı : şu : aladoğan : [< Soğd.= vuruşmak) : [< Ar. bağışlamak : kemik : sürmek.] şikayet : masa : [< Fa. suç : bulmak : ön : hizmet. sessiz takı / dakı / dagı tal tala talaştalay / taloy talic talib taclim taloy tam tamam tamga tamug tantañ(1) / çañ tañ(2) tañlatañrı tanuk tap taptapık / tapuk tapug tapuk tapun.] tedbir. tapık : tapınmak : dağıtmak : dağıtmak : çekmek : hediye : tarlasız (tarlagu=tarla) : kabul etmek : taş : dış : dışarı : teşrif : dağ : bk.] şer : şaşmak : [< Fa. beden :[< Ar.] mum : [< Ar.] dost : son./ tètedbir : tâ : [< Ar. meşk : bk. eşik. talay : tam : [< Ar. -a kadar : bk.] Sahabeleri görmüş olan müslümanlar.] şeref : [< Ar.] vücut. ve.] ibadet : [< Ar. söylemek : [< Ar.] yüce : [< Ar.] taht tèg teg / /tèg / deg teg./ tègtègi tegme / tègme tegrü tègürtegür. sunmak : çok : deli 201 T ta ta ala c tacat tabc tabicin tag tagam taguk tagurak taht .] şirin. sonra : tamamlamak : sormak : boza : söz : söylemek : 1. söyleşmek 2.] şeyh : [< Ar. doğru yol : [< Ar.] tamam : damga : [< Soğd.] sultan : suratlı : su : [< Çin.] şehir : [< Ar. çare : bk. teg : gibi : değmek : kadar : değme.] cehennem : inkar etmek : tan : acayip : şaşırmak : tanrı : tanık : istek. tegür: ulaştırmak.Sözlük siñgir siz soguk sogurgu sohba soñ soñlasorsorma söz sözlesözleşsözletsug sultan suratlıg suw / sug / su suyurkasüñük sürsüt şagam şah şahlık şarr şaşşehr şemc şeref şericat şeyh şikayet şine şirin şol şuñkar şük : zincifre : siz : soğuk : vuruşma (sogur.

] üstad : uyku : uzun : uzunluk : üç ud ud udıudku uftanugan ugraukukgulug ul ulaşu ulug ulug umınç unaunutururan urug uruş uruşgu uruşunç us uslug ustad uyku uzun uzunluk üç . Yüzyıllar Türk Dili : demir : deniz : Tanrı : diye : derin : çabucak : [< Ar./ durtur(2)tur(3)tur(4)tusu tuttutulunç tutuntutuştüb tüg tükel XI-XIII. nesil.] tufan : tuğ : doğmak : gaga : pencere : durmak : durmak (yardımcı fiil) : ayağa kalkmak : +dır : ganimet : tutmak : boğuşma : tutunmak : tutuşmak : dip. : savaş bağrışı : tohum. tesadüf etmek. büyük : yüce : ümit : tasvip etmek : unutmak : vurmak. kurmak.202 temür / demür teñiz teñri tèp teriñ terkin tertib teslim tetürtevfik tıñlatiktürtil tile. uğramak : narin : düşürmek : düz : düzenlemek.] cennet : [< Ar. akıllı : [< Fa. döl : vuruşmak : vuruşma : vuruşma : akıl : uslu.] öd ağacı : öküz : uyumak : uyku : utanmak : Tanrı : ulaşmak : anlamak : anlayışlılık (< uk./ dogurtokkuz tokuştokuşgu tokuz toñ ton / toñ toy töl / döl töre törlüg tört tufan tug tugtumşuk tuñluk tur(1).= anlamak) : temel. kurmak : asil U-Ü uçuçmah c : uçmak : [< Soğd. sürekli : ulu./ diletilek tiñletirig tiş tişi togtogur. esas : daima. batı : geceleyin : türlü : hayat : dürdürmek : Türk : düş : düşmek./ düştüşimel tüşkürtüz tüztüzün : mükemmel : tüy : tüylü : gece. dedirmek : [< Ar. ton : elbise : toy : döl : töre : türlü : dört : [< Ar. canlı : diş : hanım : doğmak : doğurmak : dokuz : çarpışmak : çarpışma : dokuz : bk. esas : tüy : tamamen tükellik tülük tülüklüg tün tünle türlüg türlük türtürtürük tüş tüş.] yardım : dinlemek : dikdirmek : dil : dilemek : dilek : dinlemek : diri.] teslim : demek.] tertip : [< Ar.

Sözlük üçegü üçün üçün üçünçü üküş üküşrek üleşüleştürün ününçü ündeüñür üst üstad üze / üzre / üzere üzere üzre : üçü : -den dolayı. yanak : gibi : [< Fa.(2) yana yañgak / yıñgak / çañgak yañlıg yar yıgaç(1) / ıgaç / agaç : ağaç : 1. ulaşmak 2. yaş : yeşil : yahşı.] fakat : [< Ar./ yaruyarılyari yarlıkayarmak yaruyaruk / çaruk yaruklug yaş yaşıl yaşkı yatyawlak yay yaz yazı yè: ve : [< Ar. fersah ?(= 455 mil= 56 kilometre) : yığdırmak. pay etmek : seda. ferman V ve vefat veli velikin vücud Y ya ya(1) ya(2) yagı yagır yahşı yak yaka yakin yakşı yakut yalawaç yalganlayalguz / çalguz yaman yan. toplatmak : yıl : at sürüsü : bk. daha iyi : iyice : il. paylaşmak : üleştirmek.] inci : kaybolmak : yok : yol . iyi : yatmak : kötü : yaz : ilkbahar : ova. yarı: ışık : ışıklı : 1. parçalanmak : [< Fa.] varlık yèg yègrek yèl yemüryene / yène yèr(1) yèr(2) : ya! : ya : yay : düşman : omuz : çok iyi : yan taraf : yaka : [< Ar.] kesin bilgi : iyi : [< Ar. lakin : [< Fa. el : devirmek : yine : yer : er : 1.] ölüm : [< Fa. üze : bk. üze yarayaran yarı. üstünde : bk. dost yètyèti yetinç yètiryetiz yètmiş yètüryıdıglık yıgaç(2) yıgduryıl yılkı yıñak yıpar yiberyig yigirmi yinçü yityok yol / çol : yaramak : [< Fa.] peygamber : yalanlamak : yalnız : yaman. yañak : misk kokusu : göndermek : iyi : yirmi : [< Çin. çorak : yemek : iyi. kesin : yetmiş : bk. gözyaşı 2.] dost : parlamak : yarılmak.] üstat : üzerinde. karış 2. için : için : üçüncü : çok : çokça : üleşmek.] dostluk. avaz : yontmak : inci : çağırmak : mağara : üst : [< Fa. yardım : bağışlamak : dirhem : bk.] yakut : [< Hwar.] sevgili. kaybolmak : yedi : yedinci : bk.(1) yan.] fakat. yètgür: kokulu 203 yarlıg / çarlıg / çarlug : yarlık. yètgür: tam. kötü : geri dönmek : yanmak : yine : yan taraf.

] zindan : [< Ar./ yörü.] zaferan : [< Fa.] kayıp : [< Ar. taraf : yürümek : bk. rastlamak : tabir etmek : yön. yultuz : yıldız : göndermek : yurt : hızla koşmak : yüklemek : yüklü : yün./ yürüyörüyulduz yultuz / yulduz yumşayurt yügüryükleyüklüg yüñ yüriyürügüryüz(1) yüz(2) yüz(3) : defa XI-XIII. yörügür: yüz : yüz (sayı adı) : zemin (yeryüzü) yörügür.] yara : [< Fa.: yürütmek Z zacfaran zag zahir zahm zari zarif zarifluk zayic zimrud zindan ziyarat zumra : [< Ar.] açık. Yüzyıllar Türk Dili : karşılaşmak. tüy.] zarif : zariflik : [< Ar. yöri: bk. yöri : bk.] karga : [< Ar.] zümrüt : [< Fa. telek : bk. âşikâr : [< Fa.204 yolı yolukyoryön yöri.] ziyaret : [< Ar./ yürügür.] ağlayıp inleme : [< Ar.] zümre .

4 Yazmada kör yok. 12 tavuk olamaz. ol bir. 13 yetmiş metre olamaz Ünite 8 1 Kutb’un Husrav u Şîrîn’ini ele alan çalışmalar için bak.) 3 Bu eseri ele aldığı makalesinde Kemal ERASLAN. 6 13. 51-53 2 Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Dankoff-Kelly yayınında unutsa (CTD I. III. TDK. Orhon Türkçesi Grameri. 7 İdil ve Cayah gibi derin nehirleri. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. (Bk. 3 HACIEMİNOĞLU: Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. MNT § 261. Bundan sonra (Çinggis-hahan) Dörbet’li Dörbai-dohşin’i. Taşkent: İzdat. 104. Slovnik 1961. 406 s. Aslının ç’li olduğunu belirtir. E. s. CLAUSON. Mustafa S. CLAUSON: EDPT: 852b. Muhakemetü ’l-Luğateyn. 1973-1975.Dipnotlar 205 Dipnotlar Ünite 2 1 Talat Tekin. [FAZYLOV. ss. 8. 2 Bu eser ilim âleminde Uygurca Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. TOPARLI: Kıpçakça Sözlük: 239b. 10 ötündüm? 11 yetmiş metre olamaz. 262: bulut 4 Dankoff ’da körgit. s. 2491241. İdrak: Metin: 57. 396b). 8. Beyit tekrarlanmaktadır.olarak düzeltilmiş: CTD II. Husrev u Şîrîn Qutba I-II: Warszawa 1958. 5 sorma TMEN III. bir kelimedir. Kitabevi ss. Bk. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. Çeviri: 92. FAZILOV: Harezm Edebiyatı XIV.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. 7 (Yazmada kılga èrdi.: Starouzbekskij jazyk chorezmijskie pamyatniki XIV veka. s. (CTD I.) 8 Yazmada husrav pervêz. 209) biçiminde düzeltilmiştir. yükseklikteki dağ olmalıdır. 5 Yazmada oş andın bu caşıklar. s. eserin dilinin Karahanlı Türkçesi ile Klasik Çağatay arası bir döneme ait olduğunu belirtir. yy. 8 Nalçik Sohumkale arasında 5633 m. 203) unıtmış (CTD I. 171-172. XLVIII+989 s. 4 KAÇALİN. Mustafa S. Kitabevi ss.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. İlkin CLAUSON. ‘boza’. Ünite 10 1 KAÇALİN.dan sonraki Far. 3 DLT’deki bu biçimler Dankoff yayınında sadece 217 hariç bulıt olarak yer alır: CTD II. s. 133 5 Atalay’ın yayınında da unutsa (DLT I 215) ve unutmuş (DLT I 228) biçiminde verilen sözcükler. FAN Uzbekskoj SSCB. Oğuz Kağan Destanı’nın dil malzemelerini Harezm Türkçesi söz varlığı içerisinde değerlendirmiştir. Clauson da ş’nin ç’den geliştiğini belirtir (EDPT. Cild XVIII. Oxford University Press. 298). Meket ve Men-kermen-keyibe şehirlerine girmiş. . 6 Yazmada meñizlig ol. 406 s. Hindus ve Bağdad memleketleri arasında bulunan Aru Maru ve Madasari halklarının memleketindeki Abtu şehrini almak için gönderdi. 9 Ebulgazi’deki Mısır göz önüne alındı. 1966. 6 Dankoff sözcüğe ş’li biçimiyle yer verir. s. İstanbul 2003.] 2 ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Ankara 2004.