T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2369 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1366

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Yazarlar Prof.Dr. Zuhal ÖLMEZ (Ünite 1-5) Prof.Dr. Mustafa KAÇALİN (Ünite 6-10)

Editörler Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ Doç.Dr. Can ÖZGÜR

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Şennur Arslan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili ISBN 978-975-06-1043-1 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................. Kısaltmalar.......................................................................................................... x xi

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.........................................
KARAHANLI TÜRKÇESİ ......................................................................................... KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER .......................................... Kutadgu Bilig .............................................................................................................. Dîvânu Lugati’t-Türk .................................................................................................. Atebetü’l-Hakayık ....................................................................................................... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri .............................................. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE ....................... YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR ................................................................. Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar ............................................................... Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar .................................................. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar ........................................................ Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar ...................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2
3 5 5 7 8 10 10 10 10 12 13 13 14 17 18 18 19

1. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri I. Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı......... 20
AÇIKLAMA ................................................................................................................. SESBİLGİSİ .................................................................................................................. Ünlüler .......................................................................................................................... Ünlü Uyumu ................................................................................................................ Önlük-Artlık Uyumu ............................................................................................ Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ................................................................................. Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................ Yuvarlaklaşma ........................................................................................................ Benzeşme ................................................................................................................ Büzüşme ................................................................................................................. Ünsüz Değişmeleri ...................................................................................................... -b-, -b > -v-, -v değişimi ...................................................................................... ç- ~ ş- değişimi ...................................................................................................... -z ~ -s değişimi ...................................................................................................... -d- / -d ~ -d- / -d değişimi ................................................................................... /k/ ~ /h/ değişimi ................................................................................................... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ................................................................................................. /ŋ/ ~ /n/ değişimi .................................................................................................. b- > m- değişimi ................................................................................................... Yer Değiştirme (Metatez) ..................................................................................... Ünsüz Düşmesi .............................................................................................. r > Ø ........................................................................................................................ Biçimbilgisi ................................................................................................................... SÖZCÜK YAPIMI ....................................................................................................... 21 21 21 21 21 21 23 23 23 24 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 26 27 27

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

Addan Ad Türeten Ekler ............................................................................................ Addan Eylem Türeten Ekler ....................................................................................... Eylemden Eylem Türeten Ekler ................................................................................. Eylemden Ad Türeten Ekler ....................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

27 29 30 32 35 36 37 37 39

3. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağaç ............................................... .... 40
İSİM .............................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....................................................................................................... Çokluk Ekleri ......................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................................................................ İsim Durum Ekleri ................................................................................................ Sayılar ............................................................................................................................ ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ................................................................ Kişi Zamirleri .............................................................................................................. İşaret Adılları ............................................................................................................... ZARFLAR .................................................................................................................... Yer Zarfları ................................................................................................................... Zaman Zarfları ............................................................................................................. Durum Zarfları ............................................................................................................ Miktar Zarfları ............................................................................................................. SONTAKILAR ............................................................................................................. BAĞLAÇLAR ............................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 41 41 41 41 42 44 44 44 46 46 46 46 47 47 48 48 49 50 51 51 51

4. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller ....................................................................... ......... 52
FİİL ................................................................................................................................ Fiil Çekim Ekleri ......................................................................................................... Birleşik Fiil Çekimleri ................................................................................................. SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) .................................................................................. ZARF-FİİLLER ............................................................................................................ BİRLEŞİK FİİLLER ..................................................................................................... İsim, Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler ........................................ Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil ............................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 53 53 56 57 58 60 60 60 62 64 65 65 65

..................... Ünlü Değişmeleri ...............................................................İçindekiler v 5............................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ......................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....... Bildirme Ekleri ................................................................ Zamirler .................................................................................................................................................................. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri ....................... ŞEKİL BİLGİSİ ...................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ........................................................................................................................... Ünsüz Değişmeleri ....................................................... METİN İNCELEME IV ......................... Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] .......................................................................................................................................................................................... Ünlüler ..................................................................................................... Oguz Kagan Menakıbı ................... METİN İNCELEME II ..................................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ..................................................................................................................................................... ................................................ Çeviriyazı .................................. Hüsrev ü Şirin ...................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ............................................................................................................................... ÜNİTE Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler ........................... Sıfat-Fiil Ekleri ......................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ............................ SES YAPISI ............................................................................................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ............................................................................................. Çeviriyazı ........................................................................................................... ÜNİTE .................................................................................................................................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .... Türkiye Türkçesine Aktarma ...................................... Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] ...................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ............... Türkiye Türkçesine Aktarma ....................... İyelik Ekleri ..................................................................................................................................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................................................ Zarf-Fiil Ekleri ............................................................................................................. 66 METİN İNCELEME I ....................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ .................................................................................................................... Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] ........................................................ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ .... Mi‘rac-name ............................................... .......................................... Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri .................................................. METİN İNCELEME III ................................................................................................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ................................................................................................... 82 HAREZM VE TARİHİ .................................... 67 67 70 70 70 71 72 72 72 73 73 74 76 76 77 78 79 79 80 Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi ............................................................................ Muhabbet-name ................................................................................................. Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri ........................................................................................................................................................ METİN İNCELEME V .. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] ............................................................................. 83 84 85 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 6................

.................................. Çeviriyazı ....................................................................................................................... Kelime İzahları ..................................... Şimdiki Zaman .... 92 92 93 93 93 94 94 95 96 96 96 97 100 102 103 103 104 7...................................................................................... Kendimizi Sınayalım ........................ KISASÜ ’L-ENBİY [=NEBİLERİN KISSALARI] ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Metin III ............................................................................... Özet .................... Dilek-İstek .................... Harezm Türkçesi Söz Varlığı ........ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...... Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler .............................................. Metin IV ................................................................................ Çeviri I ......................... Metin V .................................................... Metin I .................................................................................................................................................................................. METİN İNCELEME ............................................................ 106 NEHCÜ ’L-FERADiS [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı V .................................................................................................................................................................... Metin II ......................................... 107 108 108 108 108 109 109 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 114 114 115 115 116 117 117 117 118 118 ....................................................................................... Belirsiz Geçmiş Zaman ...................................................................................................................................................................................................................................... A METİN İNCELEME I ............ Emir-İstek .......................... Çeviri IV ... Belirli Geçmiş Zaman ....................................................... Kelime İzahları .............................. Çeviri III ............................................................. Yararlanılan Kaynaklar .................................................................................... Çeviri II ................................................. Şart ............... Çeviriyazı IV ....... Kelime İzahları .......... Kelime izahları ......................................................................................................................................................................................................vi İçindekiler Fiil Çekimleri ..................................................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ........................................................................................... Çeviri V .................... Metin ............................................ Çeviriyazılı Metin ........................................................ Kelime izahları ............. Çeviriyazı III ............................................................................................................................................................................................................ ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve Kışaşü’l Enbiya.......................... ...... Çeviri ............................................................................................................................................. Gelecek Zaman ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Çeviriyazı II ............................ Gereklilik ................................................................................................................................................ Geniş Zaman .... EDEBİYATLAR .........................................................................................

................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .............................................. Metin ...................................İçindekiler vii METİN İNCELEME II ............................... Metin ... Çeviri ............................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ....................................................... Kelime izahları ........... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................... 119 119 119 120 120 121 121 121 122 122 123 123 123 124 124 125 125 125 126 126 127 129 130 130 130 Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin................................................ Çeviri ............................................... Çeviri I .................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım .......................................................... Çeviriyazı .................................................................... METİN İNCELEME III ............................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ................................................ Kelime İzahları .................................................................................................................................... METİN İNCELEME IV ................................................ Kelime İzahları ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Kelime izahları ............................... Metin . METİN İNCELEME V .................................................................................................. Metin ......................................................................................................................... Metin ......................................................................................................... Çeviri .. Çeviri .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ÜNİTE .......................................................................... Metin .......................... Çeviriyazı ................................................................................................................................................................ Çeviri .................................................................................................................................... Özet ....................................................................................................................... HÜSREV Ü ŞiRiN ................................... METİN İNCELEME II .............................................................................................................................................................................................................................. Çeviri ......................................................................................................................................................... METİN İNCELEME V ............................. Metin ................................................................................ Çeviriyazı ........................................................................................................................................................................................................... Kelime izahları .................................................................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ...................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ................. Kelime izahları .................................. Kelime İzahları .............. Çeviriyazı ........................................ METİN İNCELEME III ......................................................................................................................................... 132 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 138 138 139 140 140 140 140 141 142 142 142 8.................................................. Metin .............................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı ................................................................ Çeviriyazı .......................................................................................................................... METİN İNCELEME I ............ METİN İNCELEME IV ....................................................................................................................................................................... Çeviri ..

......................................................................................................................................................................... Özet .......................................................... Metin ........ Yararlanılan Kaynaklar ..................................................................................................................................... Kelime İzahları ..................................................................................... Çeviri .............................................................................................................................................................................................................................................................. Kelime izahları ............................................................................................................................................................................................................................. METİN İNCELEME II ............... Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............... Kelime izahları ........................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..................................................... Metin .......................................... Çeviri ................................................ Çeviriyazı .................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ................................................................................................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ....................... Metin .............. Metin ................................................................................. 142 143 144 145 146 147 147 147 9.................................................................................................................................... Kalp ve Nefis Bölümü .................................................................................................................................................................................................................................... 149 150 150 150 151 151 151 152 152 153 154 154 155 155 156 157 157 157 157 158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 161 162 163 164 164 .................................................................................................................................... 148 MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ] ....................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........ Metin .......................................................................................................................................................................................... Kelime izahları ............................................................ METİN İNCELEME I ......... Çeviri ..................................................................................................................................... Özet ............................................................................................................ METİN İNCELEME I ...... METİN İNCELEME IV ..... METİN İNCELEME II ................................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı ... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................. Çeviriyazı ................. METİN İNCELEME III ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Metin ..................................... Çeviriyazı .... METİN İNCELEME III ............viii İçindekiler Çeviriyazı ....................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ................................... MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] .................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ................................................................ Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................................... Metin ...... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri .........................

................................................................................................... Çeviri ........................................................................................... Çeviriyazılı Metin ......................................................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı ............................................. Kelime İzahları .................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ................................................................................................................................ 189 Dipnotlar........................................................................................ Kelime İzahları ................................................................................................................................................. METİN İNCELEME VII ................................ Kelime İzahları ......... Çeviriyazılı Metin .......................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ................ 166 OGUZ KAGAN MENAKIBI ................................ Çeviri .......................................................................... Çeviriyazılı Metin ............................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................. Çeviri ....................................................... Çeviriyazılı Metin ...................................................................................................................... 205 ....... Kelime İzahları ................................................................................. 167 168 168 169 170 170 170 171 172 173 173 173 174 175 175 175 176 176 176 177 178 178 178 179 180 180 180 180 181 182 182 182 184 185 187 188 188 188 Sözlük ................... Çeviriyazılı Metin .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Kelime İzahları ....................................................................................................................................................... Çeviri .......................................................... METİN İNCELEME II ..................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................................................................................................................................................................................... Çeviri ............................................................................................................. Çeviri ............................................................................................................................................................................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Kelime İzahları .................................... METİN İNCELEME IV ...................................................... METİN İNCELEME V ................. Çeviriyazılı Metin ................................................................... METİN İNCELEME VIII ............................................... Kelime izahları ................... Çeviriyazılı Metin ................................................................................................................................................................................................İçindekiler ix 10............................................................................ METİN İNCELEME VI ............................................................................ Çeviri ............................ METİN İNCELEME III ............ Çeviri ................................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME I ...................................................... Özet ................................... Kelime İzahları ...............................................

Hüsrev u Şirin. Ardından ses ve yapı özellikleri hakkında genel bilgiler verildi. dil özelliklerini kavrayacağınıza. yorumlayabileceğinize ve çözüm bekleyen konulara çözüm üretebileceğinize. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi eserlerinden seçilen metinlerin aslı. Karahanlı Türkçesi bölümünde bu iki eseri yakından tanıyacaksınız. Mukaddimetü ’l-Edeb adlı eserlerden seçilen örnek metinler sayesinde Harezm Türkçesinin dil özelliklerini daha iyi anlayacak. Madeniyet sahnesinde yükselen değer İslamiyetin ilk Türkçe eseri Kutadgu Bilig (1069) pek çok yönden ilk olma özelliğini taşır. ilk siyaset-name. bu eserlerin kendi dönemi içinde arzettiği farklılıkları ve Türk dili tarihi içindeki yerini kavrayacaksınız. Kisasü ’l-Enbiyâ. ilk mesnevi. Ders kitabınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Oğuz Kağan Menâkıbı Nehcü’l-Ferâdis. bu eserler üzerine yapılan çalışmaların başlıcaları. nihayetinde bu derste başarılı olacağınıza inanıyoruz. Siz gençlerimizin. Bu dönem eserleri. Her iki bölümde de önce dönemin tarihi ve genel hususuyetleri ortaya konuldu. her iki dönemin dil özellikleri hem lisans öğrencilerinin bilmesi gereken hem de araştırmacılara yön verebilecek seviyede sunulmuştur. Kitaba alınan metinlerde geçen kelimelerin anlamları için kitabın sonuna iki ayrı sözlük eklendi. Bu ders kitabının belirli yerlerine yerleştirilen ‘sıra sizde’ ve ‘kendimizi sınayalım’ bölümleri okuyucuyu araştırmağa yöneltecek okuduklarını hatırlamağa ve bildiklerini sınamağa imkân sağlayacaktır. çeviriyazısı ve çevirileri verildi. Elinizdeki eser iki bölüm olarak hazırlandı. Türk dili ve edebiyatının kaynak metinlerini beğenerek okuyacağınıza ve öğreneceğinize. Mu‘înü ’l-Mürîd. . Metin inceleme bölümlerinde. Harezm Türkçesi ise Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemidir. Birinci bölüm Karahanlı Türkçesine ikinci bölüm ise Harezm Türkçesine ayrıldı. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi gerek söz varlığı gerek ses ve yapı özellikleri gerekse bu dönemlerde verilen eserler ile Türk dili ve edebiyatının en önemli dönemlerinden ikisidir. medeniyeti ve tarihi hakkında bilgiler edindiğimiz Dîvânu Lugâti’t-Türk Karahanlı Türkçesi ile yazılmış öbür önemli eserdir (1072). İlk aruz. Metinlerden seçilen kelimelerin izahı yapıldı. Türk dili.x Önsöz Önsöz Sevgili öğrenciler. dil malzemesi açısından önem taşımaktadır. Elinizde bulunan kitapta Karahanlı ve Harezm Türkçesi eserleri.

: Uygurca .: Kur’an Tercümesi MM: Mu‘inu ’l-Murid NF: Nahcu ’l-Faradis Rabguzi : Kisasu ’l-Anbiya TT: Türkiye Türkçesi Uyg.Kısaltmalar xi Kısaltmalar AH: Atebetü’l-hakayık DLT: Dîvânu Lugati’t-Türk ET: Eski Türkçe HŞ : Husrav u Şirin OrhT: Orhon Türkçesi KB: Kutadgu Bilig KT: Karahanlı Türkçesi KTer.

Anahtar Kavramlar • Kutadgu Bilig • Atebetü’l-hakayık • Dîvânu Lugati’t-Türk İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİ • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilecek.1 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler . Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebileceksiniz. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanıyabilecek.

Çigil ve Tohsı gibi Türk boylarının da göç etmelerine neden olmuştur. Buradaki Türk boylarının dağınıklığı bir süre daha devam eder. Amuderya ırmağı. Türkmen teorisi. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. İslami Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınorda Türkçesi (XIIIXIV. Balkaş gölü. Devletin sınırları Doğu Türkistan’la Maveraünnehir sahasını aşmıştır. Kaşgar ve civarına yerleştiler. Çigil teorisi. Sâmânîler arasındaki kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. -13. yüzyılın başlarına doğru çevredeki Türk boylarını idaresi altına alarak müstakil bir Türk devleti kuran Karahanlı Türkleri Satuk Buğra Han’ın 950 tarihinde islamiyeti kabulüyle de İlk İslam-Türk devletini kurmuş oldular. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. Karahanlıların hangi Türk boyundan çıktığı konusu tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. Pamir ve Karakum dağları. Bunların en önemlileri şunlardır: 1. Karluk-Yağma teorisi. güneyde Hindistan ve Hindikuş. T’u-chüe teorisi Bu teorilerin en doğrusu kabul edilen Karluk teorisine göre Karahanlılar sülâlesi. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına dayanmaktadır. Aral gölü. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. Devletin coğrafi sınırları Doğu Türkistanla Mâverâünnehir sahasını aşmıştı. 6. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma. 11. 5. Satuk’un oğlu Baytaş. 7. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlıydılar. batıda Karakum çölü. 1047’deki bölünmeden önce devletin coğrafi sınırları şöyleydi: Doğuda. Uygur teorisi. 3. 1047’den sonra devletin batı bölümünü Mâverâünnehir . Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Doğu Türkistan’ın batısında kurulan bu devletin kökeni muhtemelen Karluklara dayanmaktaydı. Uygur Hakanlığının yıkılmasından sonra Orta Asya’nın doğusundaki boşluk bu bölgede yaşayan Karluklarla beraber Yağma. 2. Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslâmiyeti kabul etmesini (932) ve devletin batı kısmında İslâmiyetin resmen kabulünü sağlamıştır. 840 yılında Uygur-Karluk birliğinin çökmesinden sonra kurulan Karahanlı devletinin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. Fergana bölgesi ise. Karluk teorisi. Yağma teorisi. Göçen bu Türk boyları Tarım havzasının batısına.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler KARAHANLI TÜRKÇESİ Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi Karahanlı Türkçesi’dir. 4. Daha sonra idareyi ele alan iki oğlundan Taraz’da bulunan Ogulçak sonraki yıllarda merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. 10. bütün devleti 960 yılında islamlaştırmıştır. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Sâmânîlerden birinin Artuç’a sığınmasına izin vermiştir. Bu konuyla ilgili olarak kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. kuzeyde Tarbagatay dağları.

Yeni Türkçe: Güney Türkçesi (Osmanlı. 1056 yılında Kaşgar’da Süleyman Arslan Han’dan sonra hükümdarlığa Tavgaç Ulug Buğra Kara Han geçmiştir. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezleriydi. Eski Türkçe. Akalın). 301-327) Ligeti tarafından şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır: 1. Buhara. K. ve X. Grønbech. XI-XIII. (çev. Kuça. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. yüzyıl ile başlar. Semerkand. Uygurca devri 2. eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). IX/3 Eylül Ankara 1951. Doğu Türkçesi (Kaşgar. Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönem ilk yapılan çalışmalarda Orta Türkçenin başlangıcı kabul edilmiştir. Hasan Eren tarafından Türkçeye çevrilen “Çin Yazısiyle Yazılmış Barbar Glossaları Meselesi” adlı makalede (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. Louis Ligeti’nin de bu konudaki görüşlerini içeren bir çalışması vardır. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. Eski Türkçenin Grameri. Hive). Türkçenin Yapısı. Eski Türkçe (VI-IX. VI. Eski Türkçe: Orhon. Yeni Türkçe (XVI. 1941 yılında yazdığı Altürkische Grammatik (Çev. Çağatay yazı dili. Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati’t-türk onun zamanında yazılmıştır. Buğra Han adaletli ve dürüst yönetiminin yanısıra bilim ve sanat adamlarını korumasıyla da ün salmıştır. yüzyıl): Uygur yazı dilinin oluşumu. M. Kıpçak Türkçesi (Kırgız. Orhon Yazıtlarının dili olan Orhon Türkçesi ile başlar ve Eski Uygur Türkçesi ile devam eder. Türkmen).4 XI-XIII. Orta Türkçe (X-XV. asırdan bugünkü Türkçenin kuruluşuna kadar). Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. s. Azeri. Osmanlıca Metinler 3. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. Marcel Erdal tarafından 2004 yılında yayımlanan A Grammar of Old Turkic adlı çalışmada Karahan- . Mehmet Akalın. yüzyıl): Göktürkçe. Uygur 2. Yüzyıllar Türk Dili bölgesi. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. Ligeti’nin bu sınıflandırmasında Gabain’in görüşlerinin de etkisi olmuştur. Abakan). Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları 3. Fergana bölgesinin bir bölümü. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Bu çalışmaların hepsinde Karahanlı Türkçesi Eski Türkçe içine alınmamış. ancak bunun ne derece doğru olduğu tartışılır. Turfan). Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. TDK Ankara 1988) adlı çalışmasında Orhon yazıtları ve Uygur harfli metinlerin tamamını Eski Türkçe içinde değerlendirmiştir. Eski Türkçe ve Orta Türkçenin hangi yüzyılları ve hangi dönem dillerini kapsadığı konusu bilim adamları tarafından farklı biçimlerde yorumlanmış ve dolayısıyla farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. 1995: 11-15). Volga lehçeleri (K. Kuzey Türkçesi (Koybal. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi I (1958) adlı kitabında Eski Türkçenin içine sadece Orhon Türkçesi ve Uygurcayla yazılmış eserleri almıştır. Altay. doğu bölümünü ise. Bunda islamiyetin kabulünün bu dönem içinde gerçekleşmesinin payı vardır. Orta Türkçe: Karahanlı Türkçesi. Çağatayca. oğulları 1047’de Karahanlı devletini paylaşmışlardır. A. Batı Türkistan ağızları (Özbek. Buhara. Grønbech ile 1936 yılında Der türkische Sprachbau çalışmasıyla başlayan Türk dilinin tarihsel dönemlendirilmesi şu biçimde değerlendirilmiştir: 1. von Gabain. Saltanatta meydana gelen değişimler Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadir Han zamanında birlik sağlama girişimleri artmasına rağmen onun da bu çabaları fayda sağlamamış. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir.

Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. Fârâbî. ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. düş yorumuna. matematiğe. İslâmdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. bu tarih de Moğol istilasının başladığı yıllara denk gelmektedir. Ünite . Eserini 50’sini yeni geçtiği sıralarda bitirdiği ve ondan sonra da daha fazla yaşamadığı düşünülen Yusuf Has Hacib’in Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu 1103 yılında öldüğü tahmin edilir. .Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 5 lı Türkçesine ait ilk metinler de Eski Türkçe metinler içinde değerlendirilmiştir. Grønbech. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. akıllı. 1069/1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay uğraştığını ve eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğunu eserinde belirttiğinden dolayı 1019/1020 yıllarında doğduğunu tahmin etmekteyiz. İslâmî bilgilere. Görüldüğü gibi birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilerek 11. 1998:81-125) Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. efsanelere. Kaynaklardaki bilgilere göre felsefe. yüzyıldan itibaren ele almak mümkündür.1. batıdaki klasik bilgileri değil. devlet örgütüne. Ana dilinden başka Arapça. astronomiye. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. Karahanlı Türkçesinin tarihsel olarak Türkçenin hangi dönemi içerisinde değerlendirildiğini tartışınız. çalışkan. Bunlardan biri. 1991 tarihli András Róna Tas’ın An Introduction to Turkology adlı eserinde Eski Türkçeyi 1200 yılında bitirdiğini görürüz. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi kitabında Orta Türkçe dönemini Karahanlı Türkçesiyle başlatır. O yalnız Arap ve Fars dilini. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okumuş ve onların öğretilerini benimsemiştir. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. Yusuf Has Hâcib tarafından yazılmıştır. belagat sanatına. Balasagun’da doğan Yusuf. Yüzyılı Orta Dönem’in başlangıcı olarak ele almıştır (Turkic Languages. yüzyılın başından itibaren tarihlendirilmiştir. Róna Tas’tan sonra Lars Johanson da “History of Turkic” adlı yazısında XIII. Burada dikkati çeken Orta Türkçe dönemini başlattığı tarihtir. Yusuf Has Hacib’in doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. Old Turkic Word Formation (1991) adlı çalışmasında da Erdal. eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. A. Türk atasözlerine. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin sözvarlığına yer vermiştir. Moğol istilasını yeni bir dönemin oluşmasında önemli bir etken olarak kabul edersek Türk dilinin Orta dönemini 13. felsefeye. 1 KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig. kültürünü. Yusuf Has Hâcib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de net değildir. Bu durumda Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içinde değerlendirmek gerekir. aruza. Hakkında fazla bilgisahibi olmadığımız yazarla ilgili bilgilerimiz. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya hakimdi. 1200’den itibaren başlattığı Karahanlı Türkçesini Geç Eski Türkçe döneminden sonra yer verdiği Orta Türkçe içinde değerlendirmiştir. diğeri de İbn-i Sinâ idi. Ligeti ve Brockelmann’ın Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Bu çalışmadan biraz daha eskiye gittiğimizde.

Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Eserin ikinci yarısı ise. mukaddes’. Bunları bilmek. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. dünya işlerinin sonunu temsil eder. Eserinin hemen başında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuyla tanıştırır (353 ve 358 beyitler arası). yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Kitabın konusu. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Kutad. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. baht. Yusuf Has Hâcib. dolunay”. görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslâm mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir. Buğra Han’ın çok güvendiği. kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasından dolayı da has ünvanını aldığından adı tarih sayfalarına “Yusuf Has Hacib” olarak geçmiştir. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. onsekiz ay içinde yazmıştır. Yusuf Has Hâcib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. bilig ise. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin 1010 yılında tamamladığı Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hâcib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmak istemiştir. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser.‘mutlu. adaleti temsil eder. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. kutlu olmak’ eylemine gelen -gu ortaç ekiyle kurulmuş kutadgu ‘mutlu olma’ demektir. Batının fikir ve görüşlerini alarak bunu islâmî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda O’nun başvuru kaynağıdır. Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). İlk islâmî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir. akıl ve anlayışı temsil eder. Yusuf Has Hacib bu eseriyle hem Türk hükümdarlık felsefesi ve devlet idaresinin hem de hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmüştür. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. Yüzyıllar Türk Dili Balasagun’lu Yusuf. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. yaşadığı dönemde hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hacib’lik. Kut ‘mübarek.doğan güneş”. talih ve ikbali temsil eder. yani ‘perdedârlık’ (mâbeynci) görevini yapmıştır. bilim’ anlamındadır. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün . Yusuf Has Hâcib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı.6 XI-XIII. ‘bilgi.

Yagma. Oğuz. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden başka bir de Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk (Türk dilinin gramer cevherleri) adlı bir de gramer kitabının olduğu bilinmektedir. kültür ve bilim merkezleriydi. Basmıl boylarının dilleri de oluşturmaktadır. biçim. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı da bunlardan biriydi. Bu nüsha da Arap harflidir. Karluk. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı “bu şehir Mahmud’un babasının şehridir” ifadesinden yola çıkılarak babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir.1. Türkçeninin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. 15. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiştir. 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshası bulunan ilk nüshadır. yüzyılın ilk yarısında Herat ve Semerkant siyaset. dizeler ve atasözlerinden halk edebiyatı yönünün de kuvvetli olduğunu görüyoruz. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Kençek. Bu dönemde Türkler Arap harflerini kullanıyorlardı ama kimi eserleri Uygur harfleriyle kopyalıyorlardı. Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. yazarın kendi tabiriyle “Türkçe”nin oluşturmasının yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına yakın Çigil. Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir ancak eser hakkında herhangi bir şey yapılmamıştır. Ünite . yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Yine eserinden anlaşıldığına göre Türkçeyi. Suvar. Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Bulgar. Eldeki bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. anlatım özelliği. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). Uygur haflerine olan bu ilgi Batı Türklüğünü de etkilemiştir. 6645 beyittten oluşmaktadır. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan ve Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan Dîvânu Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-turk). Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshasının 14. Sözlüğünde verdiği bilgilere dayanarak Kaşgarlı Mahmud’un sözlükçülüğünün yanısıra filoloji ve ağız araştırmacılığı yönünün de olduğunu söyleyebiliriz. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Osmanlı saraylarında Uygur hafleriyle ilgilenen yazıcılar bulunmuştur. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Argu. ayrıca verdiği örnek maniler. 18.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 7 fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Kaşgarlı Mahmud ese- . bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Yemek. Eser hem Araplara Türkçe öğretmek hem de sözvarlığı.

Kırgız boylarının dillerini. 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ü içerikleri bakımından karşılaştırarak ne türde eserler olduğunu açıklayınız Atebetü’l-Hakayık 12. Türk. Daha sonra farklı araştırıcılar tarafından şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilerek tam tersi görüş savunulmuştur.DLT’te yer alan manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözleri (289 tane) eserin edebi değerini arttırmaktadır. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği) manzum öğüt kitabıdır. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. şiirler. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Kaşgarlı Mahmud. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. ancak parası yetmeyince borç para bularak almayı başarmıştır. Manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakim olmuştur. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. Yüzyıllar Türk Dili rini hazırlarken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. Ben onları en iyi surette sıralamış. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-ayn’ında yaptığı gibi. Yağma. Ali Emiri Efendi sahafta kitabı görünce tanımış ve hemen satın almak istemiştir. Edibniŋ yiri atı Yüknek erür Safālıġ ‘aceb yir köŋüller yarar Atası atı mahmud-ı yükneki Edib mahmud oġlı yok ol hiç şeki . Çiğil. Nerede ve ne zaman yaşadığını bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). en iyi düzenle düzenlemişimdir”. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. kafiyelerini belliyerek faydalandım. Kaşgarlı Mahmud eserini yazarken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade etmiştir: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. İslâmiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. soyca en köklüsü. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. öyle ki. çöllerini baştan başa dolaştım. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. en açık anlatanı. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiç bir bilgi yer almamaktadır. bende onlardan her boyun dili en iyi yolda yerleşmiştir. Oğuz. arasıra yüreğime doğar dururdu……”. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. Memleketinin Yüknek. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan’ın AH’ın sonuna yazdığı dörtlükten öğrenmekteyiz.8 XI-XIII. Türkmen. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. akılca en incesi.

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

9

(Edib’in yerinin, memleketinin adı Yüknek’tir, (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kitabın sonunda yer alan bu ekin dışında iki tane daha ek bulunmaktadır. Toplam üç tane olan bu eklerden biri yukarıda örneğini verdiğimiz Arslan Hoca Tarhan’a, ikincisi Emir Seyfettin’e, üçüncüsü ise bilmediğimiz bir kişiye aittir. Kime ait olduğu bilinmeyen bu dörtlükte yazarın kör olduğu, Emir Seyfeddin’e ait dörtlükte ise, edipler edibi olduğu belirtilmektedir. Nevayi, Nesayimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l Fütüvve adlı eserinde Edib Ahmed hakkında şu bilgileri vermektedir: “Türk ülkesindenmiş. Onun işleri hakkında garip şeyler anlatılmıştır. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görürmüş ama gözü olup görmeyenler gibi değilmiş. Çok akıllı, zeki, zahit ve takva sahibiymiş. Yüce Tanrı zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü parlak etmiş”. Burada verilen diğer bilgilere göre oturduğu yerden uzun yollar katederek İmam-ı Azam’ın sohbetlerine gelirmiş. İmam-ı Azam da öğrencileri arasında en çok onu takdir edermiş. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır, eserin tamamı 484 mısradır; eser, Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber, dört halife, Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı, bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın erdemi, dünyanın dönekliği, cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi, kibir, harislik, zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser, işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir, ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille, kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve övgü tarzındaki asıl eser ise, aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. Ayrıca İslâmiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir. Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Bu nüshalardan biri yazılışından çok sonra 15. yüzyılda düzenlenmiştir biri de oldukça eksiktir; en iyi ve en eski tarihli olanı ise Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi, Ayasofya bölümü nr. 4012’de kayıtlıdır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. Ayasofya kütüphanesi nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise, 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin, üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Fatih ya da II. Bayezit döneminde İstanbul’da kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise, Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. Arap harfli olan bu nüsha baştan, ortadan ve sondan eksiktir.

10

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri

İslamiyet Türkler tarafından X. yüzyılda devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçeye ilk tercümesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak ilk tercümelerin islamiyetin kabul edildiği X. yüzyıl ya da XI. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri, satır-altı tercüme niteliğindedir. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Eser gösterdiği dil özellikleri yönünden Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metniler arasına dahil edilmektedir. Türkçe bölümler kırmızı mürekkeple ve nesih yazı stiliyle yazılmıştır. Sözvarlığı açısından başka metinlerde bulunmayan yeni sözcüklere rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra sözvarlığı Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığıyla örtüşmektedir. Yazmanın sonunda harfler bitiştirilmeden farklı bir tarzda Kuran’ın niçin hatm edildiğine dair cümleler yer alır, bunu takiben Kuran’ı vakf edenin kabrinin nurla dolması dileğinde bulunulur, burada da farklı yazı kullanılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. 2. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri, Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kopya ediliş tarihi, yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle, tefsir ve hikâyeler ise, Kıpçak, Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Eser, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. 3. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester, Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Rylands nüshası, Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann, tercümenin 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 4. Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi, No. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır, yorumlar içermez. Bu yazma üzerrine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümelerinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz.

3

KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar
Yukarıda da belirttiğimiz gibi Kutadgu Bilig’in ilk bulunan nüshası Viyana (Herat) nüshasıdır. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüsha önce Tokat’a oradan da 1474’te Fenarioğlu Kadı Ali Efendi’nin eliyle Abdürrezzak Şeyhzade Bahşı için Tokat’tan İstanbul’a getirilmiştir. Viyana (Herat) nüshasını, 1796 sıralarında diplomat olarak İstanbul’da bulunan Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş, Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. de Hammer à Abel Rémusat”, Journal Asiatique, c. VI,

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

11

s. 39-52; 78-95, Paris 1825. Bu yayın Kutadgu Bilig üzerine yapılan ilk yayındır, ama bu yazı fazla ilgi uyandırmamıştır. Eser üzerindeki ikinci çalışma Hermann Vámbéry’ye attir. Bu yazmanın 915 beyitini matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlamıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch - deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik, İnnsbruck 1870, IV+ 260 s. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff ’un çalışmaları başladı. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik, Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. K. Hofbibliothek in Wien, St. Petersburg 1890. XIII+200 s. İkinci çalışmasında ise eserin çeviriyazısı yer alır. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil I. Der Text in Transcription, 1891. XCIII+252 s. Eserin bulunan ikinci nüshası Mısır nüshasıdır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Alman Dr. Moritz tarafından bulunmuştur. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff, çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus çeviriyazı harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo, St. Petersburg 1900 (1) 1910 (2), XXIV+ 560 s. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise, 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. Z. Validi, “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”, ZVO (1914) c. XXII, s. 312/13. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha, 6095 beyittir. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha, 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”, Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent, s. 68-74, Türkçesi: TM c. I (1925) s. 344-347. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher, c. VI, s. 154-158. Bu yayınların arkasından Türk Dil Kurumu üç nüshanın tıpkıbasımını yayımlamıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası, (A), Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 11-111). TDK, İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, (B), TDK, İstanbul 1943. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası, (C), TDK, İstanbul 1943. Reşit Rahmeti Arat, 1947 yılında Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A, B, C) karşılaştırarak eserin metnini yayımlar. Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir ancak indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: 2 3 Kutadgu Bilig I Metin, TDK, İstanbul 1947, (Ankara 1979 , Ankara 1991 ). 2 3 5 Kutadgu Bilig I Tercüme, TTK Ankara 1959, (1974 , 1985 , 1995 ). Kutadgu Bilig III, İndex, TKAE Ankara 1979; İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten, c. XLV/2, sayı: 178, Nisan 1981, ss. 23-78. Reşit Rahmeti Arat’ın Kutadgu Bilig’in tercümesini yayımladığı 1959 yılında Mecdut Mansuroğlu tarafından “Das Karakhanidische” adlı Karahanlı Türkçesi üzerine yazılmış ilk küçük Karahanlı Türkçesi grameri Philologiae Turcicae Fundamenta’da yayımlanmıştır. Bazı dergilerin belli sayıları Kutadgu Bilig Özel Sayısı olarak yayımlanır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan özel sayı buna örnektir: TKAE, Türk Kültürü Kutadgu Bilig Sayısı, sayı: 98, Aralık 1970 Kutadgu Bilig üzerine Agop Dilaçar tarafından 900. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan kitapta eser her yönüyle incelenmiştir: “900. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ, TDK Ankara 1972.

12

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlıların devlet anlayışlarını ve devlet örgütlenmesini ayrıntılı bir biçimde inceleyen Reşat Genç’in Karahanlı Devlet Teşkilatı adlı çalışması 1981’de yayımlanmıştır. Robert Dankoff tarafından Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisi yapılmıştır: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes, Chicago 1983. Kutadgu Bilig’in sadece dilbilgisi açısından incelenmesine dayanan ilk çalışma Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılmıştır. Sadece filler konusunun incelendiği bu çalışma 1984 yılnda yayımlanmıştır: A. B. Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, GÜ Ankara 1984. Aynı yazarın diğer çalışması ise, eser hakkındaki genel bilgileri içermektedir: “Karahanlı Devri Edebiyatı”, Büyük Türk Klasikleri I, ss. 132-157, İstanbul 1985. Kutadgu Bilig diğer Türk dillerine de çevrilerek yayımlanmıştır: Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986. Kamil Veliyev-Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik - Xoşbehtliye Aparan Elm, Bakı 1994. Tölögön Kozubekov, Cusup Balasagun-Kuttuu Bilim-Dastan, Moskva 1993. Türk dillerine yapılan çeviriler hakkında ayrıntılı bilgi veren bir çalışma ise Mehmet Ölmez tarafından yapılmıştır: “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”, Kebikeç 1, 1995, ss. 43-52. Eser çeşitli açılardan incelenmiştir. Bunlar arasında kısaca Kutadgu Bilig’in kültür hayatımızdaki yeri, eserde yer alan çeşitli kavramlar ve kişilerin karakterlerinin incelenmesi gibi konuları sayabiliriz. Anlatım özelliği açısından Orhon yazıtlarından beri görülen ikilemeler Kutadgu Bilig’de de yer alır, eser bu açıdan Zühal Ölmez tarafından incelenmiştir. —, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Bahşı Ögdisi, Festschrift für Klaus Röhrborn anläslich seines 60. Geburtstags, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Feiburg-İstanbul 1998, ss. 235-260. Yine anlatım özelliği olarak bir çok eserde kullanılan deyimler Kutadgu Bilig’de de yer alır. Bu inceleme de Zafer Önler tarafından yapılmıştır: Zafer Önler, “Kutadgu Bilig’de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, cilt: 9, İstanbul 1999, ss. 119-186. Karahanlı Türkçesi’nin ilk ayrıntılı grameri Necmettin Hacıeminoğlu tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin dilbilgisi incelenmiştir. İlk baskısı 1996 yılında yayımlanan bu çalışmanın ikinci ve üçüncü baskıları 2003 ve 2008 yıllarında yapılmıştır: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Ankara 1996. Kutadgu Bilig’deki yapım ekleri İbrahim Taş tarafından 2005 yılında doktora tezi olarak hazırlanmış ve daha sonra yayımlanmıştır: İbrahim Taş, Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK, Ankara 2009.
Zühal Ölmez, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 1997, ss. 19-40.

Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar

Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma, Ali Emiri tarafından bulunan ve yayımlanmak üzere sadece Kilisli Rıfat Bilge’ye verildiğinden, ilk yayın O’nun tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk, cild-i evvel 1333 (1917), cild-i sâni 1333 (1917), cild-i sâlis 1335 (1919), İstanbul. Kilisli Rıfat dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş, tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Dîvân’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk, Budapest 1928. Türk Dil Kurumu 1941 yılında Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tıpkıbasımını yayımlamıştır: Dîvânu Lugati’t-Türk Tıpkıbasımı “Faksimile”, TDK Ankara 1941. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında kitap, makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır, Türk kül-

Atalay’ın çalışmasından sonra Özbek bilgini Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla eserin Özbekçeye çevirisini yayımlamıştır. çeviri. Kaşgarlı Mahmud. Mahmud al-Kaşgarı. Semenov. Bu nüsha üzerine diğer bir çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). TDK Ankara 1989. Karşılaştırmalı metin. Ankara 1940. Dîvânu Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar Talat Tekin tarafından incelenmiştir: Talat Tekin. Akadémiai Kiadó. Yayımlanmamış Doktora Tezi). TDK. 1963. Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. 1967 yıllarında Taşkent’te basılmıştır. Bilgeoğuz Yayınları. Taşkent 1957. Tıpkıbasım/Facsimile. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır.1. TDK (1985 . Dîvânu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar.. Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayımlanmıştır: 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. TDK (1986 . Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Birçok okunuş düzeltisini de içeren bu yayın 1982 ve 1985 yıllarında yapılmıştır: James Kelly-Robert Dankoff.-XIII. Ankara 2004. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. TDK (1986 . I 1982. Ankara 1990. TDK. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. 4 . (1986 . Dîvânu Lugati’t-Türk’ün dilbilgisi üzerine yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin dışında ilk yayın Mehmet Vefa Nalbant tarafından yapılmıştır: Mehmet Vefa Nalbant. A. dört ciltlik bir eserdir ve 1960. Budapest 1976. Ankara 1939. Yüzyıllar). Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar TİEM 73’te kayıtlı nüshanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur‘an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Girişİnceleme-Metin-Dizin. John Rylands Kitaplığındaki nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. 1961. “Sobraniye vostoçnıh rukopisey. 1994 ). Sosyal Bilimler Enstitüsü. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). 1941 yılında yapılan tıpkıbasımdan sonra ikinci bir tıpkıbasım 1990 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır: Dîvânü Lugati’t-Türk. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Bu çalışma çevirinin yanı sıra indeksi de içerir. II 1982. Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. Kutadgu Bilig hakkında yapılan çalışmaları kronolojik olarak sıralayınız.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 13 türü ve dili açısından zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir. Eseri bir bütün olarak ele alan diğer bir çalışma James Kelly ve Robert Dankoff tarafından İngilizce olarak yayımlanmıştır. Ankara 2002. Ünite . İstanbul 2008 Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır. Yüzyıl Türk Şiiri. Ankara 1941. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Ankara 1943. 1963. Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) GirişMetin-İnceleme-Analitik Dizin. İkinci yarısı ise. XI. ölümünden sonra 1979’da L. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Sosyal Bilimler Enstitüsü. III 1985. Taşkent’teki tercüme üzerine ise şu çalışma yapılmıştır: A. Moscow. K.

1103 tarihinde öldüğü düşünülmektedir. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Bu eserlerden ilki Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Ay Toldı (vezir) “ay doldu.14 XI-XIII. Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. dolunay”. Dönemin önemli diğer eseri ise. Kabul edilen dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçe ilk çevirileri Karahanlı Türkçesiyle yapılmıştır. Bunlardan Türk İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı olan nüsha ile John Rylands Kitaplığındaki nüsha döneme ait en önemli tercümelerdir. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanımak İslamiyetin kabulünden sonraki dönemde bu kültür dairesi çerçevesinde meydana getirilen eserler. Didaktik bir eser olan Kutadgu Biliğ’in başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve . 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmış olan Arap harfli Fergana nüshasının 14. akıl ve anlayışı temsil eder. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. Eserde bu dört ana karakterin dışında belli karakterleri temsil eden üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). 2 Eserin ilk yarısı bu karakterlerin arasındaki ilişkileri anlatır. Bilim dünyasının ilk tanıdığı nüsha 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshasıdır. Arap harfleriyle kopyalanmış olan Mısır nüshasının ise. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmeyen yazarın eserinde verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Balasagunlu Yusuf’un Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu. Divânu Lugati’t-Türk Araplara Türkçe öğretmek amacıyla ele alınmış Arapça-Türkçe bir sözlüktür. Dönemin sözcük dağarcığı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlayan bu eser aynı zamanda dilbilgisel birçok özelliği öğrenmemizi de sağlamaktadır. Bilindiği kadarıyla Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Dîvânu Lugati’t-Türk’tür. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Eserindeki bir ifadeden anlaşıldığı kadar da Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan bu eser Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. 6645 beyittten oluşmaktadır. doğan güneş”. 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserinden Kaşgar’da doğduğu anlaşılmaktadır. farklı içeriktedirler. Kuran Tercümeleridir. bunun yanı sıra bir mutluluk kitabıdır. talih ve ikbali temsil eder. İnsanlara iyi davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgi verir. 18. baht. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. Üzerinde 18 ay çalıştığı eserini 1069/1070 yılında tamamlamıştır. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Yusuf Has Hâcib. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. dünya işlerinin sonunu temsil eder. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. Eserinden edindiğimiz bilgiye göre eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. yazmıştır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. bunun iç huzuru arttırdığını insanı mutlu ettiğini vurgular. adaleti temsil eder. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilmek Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’dir. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir. Atebetü’l-hakâyık ise Kutadgu Bilig tarzında yazılmış öğüt veren bir ahlak kitabıdır. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”.

Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester.” Kitabın sonunda yer alan diğer bir manzumeden eserin yazarının kör olduğunu anlamaktayız. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. Manzum bir öğüt kitabı olan Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’ın ise. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. eserin tamamı 484 mısradır. kibir. memleketinin adı Yüknek’tir. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır. Eser. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı. zamanenin bozukluğu gibi ko- nuların işlendiği bölümler yer alır. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. harislik.1. Arap harfli olan bu nüsha baştan. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Satırarası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille. eser. tefsir ve hikâyeler ise. 3. işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir. Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Ayasofya kütüphanesi nr. Rylands nüshası. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. ortadan ve sondan eksiktir. Oğuz gibi diğer Türk boylarının dilleri de oluşturmaktadır. Eserin madde başlarındaki sözcükleri açıklamak için yer alan manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. dilini tutmanın erdemi. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılmış eserin sonundaki dörtlükten öğrenmekteyiz: “(Edib’in yerinin. ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. kendi ifadesiyle Türkçe yazmıştır. Bu nüshalardan en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. 4012’de kayıtlıdır. Ayasofya bölümü nr. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. cömertliğin övülmesi. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Metin.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 15 en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. dünyanın dönekliği. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. dört halife. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Ünite . bilgisizliğin zararı. 12. Memleketinin Yüknek. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Kaşgarlı Mahmud. satır-altı tercüme niteliğindedir. (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 2. ancak Çigil. 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. cimriliğin yerilmesi. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Karluk. Yagma. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Kıpçak. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. şiirler. Kopya ediliş tarihi. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüş- . eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Yemek. biçim. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi oluşturmaktadır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Sonuçta bu şiirlerde hem hece hem de aruz vezninin kullanıldığı görülmüştür. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır.

TDK. İbrahim Taş. Dîvânü Lugati’t-Türk. Nisan 1981. (Ankara 2 3 1979 .-XIII. Radloff. TDK. Kutadgu Bilig III. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Mehmet Vefa Nalbant. Agop Dilaçar. TDK. Ahmet Bican Ercilasun. Janos Eckmann. Bu yazma üzerine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. St. Bilgeoğuz Yayınları. Özbek Bilimler Akademisi. Kebikeç 1. İstanbul 1943. 1891. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Ankara 1991 ). Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Reşit Rahmeti Arat. 78-95. I 1982. 39-52. Ankara 2004. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. XLV/2. 2 3 (1986 . Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. s. 4. ss. Theil II. 1994 ). (1974 . James Kelly-Robert Dankoff. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTKBelleten. İnnsbruck 1870. (C). Hofbibliothek in Wien. Semih Tezcan. c. Akadémiai Kiadó. cild-i sâlis 1335 (1919). Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebilmek Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler üzerine yapılmış belli başlı çalışmalar şunlardır: Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. tercümenin 12. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Mehmet Ölmez. 2 3 TDK (1986 . GÜ Ankara 1984. Budapest 1928. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. 43-52. İstanbul. Robert Dankoff. de Hammer à Abel Rémusat”. TTK Ankara 1959. TKAE Ankara 1979. II 1982.. Kitabü Divânı Lugat-it-Türk. Nuri Yüce. ss. Wilhelm Radloff. 1995 ). Yüzyıllar Türk Dili leri değerlendiren Eckmann. Kaşgarlı Mahmud. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Ankara 1990. Ankara 2002. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır. XCIII+252 s. VI. TDK. Chicago 1983. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Paris 1825. sayı: 178. St. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir.16 XI-XIII. Ankara 1941. No. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. İstanbul 1947. İstanbul 2008. Ankara 1943. XIII+200 s W. 3 5 1985 . III 1985. yorumlar içermez. Kudatku Bilik. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Petersburg 1890. 1995. Der Text in Transcription. Ankara 1940. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. İstanbul 2010. cild-i evvel 1333 (1917). 23-78. Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-NotlarDizin). Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. Mecdut Mansuroğlu. TDK 2 3 (1985 . “900. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. . Kutadgu Bilig I Metin. 1963. TDK Ankara 1996. Moscow. 2 3 TDK (1986 . (B). Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. Osman F. TDK. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Theil I. 1951. Taşkent. TDK. Aysu Ata. Yüzyıllar). K. Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Mahmud al-Kaşgarı. Budapest 1976. W. 2 Kutadgu Bilig I Tercüme. K. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. IV+ 260 s. İstanbul 1942. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk). XXIV+ 560 s. c. Necmettin Hacıeminoğlu. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Atebetü’l-hakâyık. İstanbul 1943. Tıpkıbasım/ Facsimile. Journal Asiatique. Radloff. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar A. Sertkaya. cild-i sâni 1333 (1917). 11-111). 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Karahanlı Türkçesi Grameri. TDK Ankara 1972. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. İndex. (A). Wiesbaden 1959. yüzyılın sonu ile 13. Ankara 1939. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar Kilisli Rıfat Bilge. Yıldönümü Dolayisiyle KUTAD- 3 GU BİLİG İNCELEMESİ.

Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün c. 1079 8. Kutadgu Bilig’in ve Atebetü’l-hakayık’ın aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl e. d. aruzun fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl ölçüsüyle yazılmıştır. b. Orhon Türkçesi ve Eski Uygurcanın devamıdır. c. Ünite . e. Bu dönemdeki eserlerin hepsi Arap harfleriyle yazılmıştır. Kilisli Rıfat tarafından bulunmuştur. Beyitler halinde yazılmıştır. Sadece bir sözlük çalışmasıdır. 1017 b. 1086 c. Wilhelm Radloff b. 1072 c. Robert Dankoff 10. Kilisli Rıfat c. Kuran Tercümeleri c. Bir siyasetnamedir. d. Divânu Lûgat’t-Türk’le ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir? a. 5. e. Türkçe ilk Kuran Tercümeleri bu dönemde yapılmıştır. Reşit Rahmeti Arat e. Kuran Tercümeleri . Kilisli Rıfat d. Atebetü’l-hakayık d. Besim Atalay c. Kutadgu Bilig’in sözlük anlamı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Divânu Lûgat’t-Türk ilk yayımlanmıştır? a. Amédée Jaubert b. Kutadgu Bilig b. Kutadgu Bilig c. Necmettin Hacıeminoğlu kez kim tarafından 4. Ali Emiri tarafından bulunmuştur. Divânu Lûgati’t-Türk kaç yılında yazılmıştır? a. Atebetü’l-hakâyık’la ilgili ilk kitap yayını aşağıdakilerden hangisine aittir? a. Atebetü’l-hakayık e. Bilinen dört nüshası olan eserin uyak düzeni aaba/ccdc/ eefe biçiminde olup. Divânu Lûgat-it-Türk e. b. c. Besim Atalay d. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezni 6. Robert Dankoff e. 1069 d. Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır d. Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk 9. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. Bilinen üç nüshası vardır c.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 17 Kendimizi Sınayalım 1. Kut Bilimi b. e. Kutadgu Bilig ve ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Siyaset Bilimi 3.1. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır. Türkçenin ilk sözlüğü bu dönemde yazılmıştır. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerden biri değildir? a. Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır. Nehcü’l-feradis d. Mutlu Olma Bilgisi c. Karahanlı Türkçesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. mütefâ’ilün mütefâ’ilün b. 2. Divânu Lûgat-it-Türk b. Mutlu Etme Bilgisi d. Kurtulma Bilgisi e. 7. b. İslami dönem Türk Edebiyatının başlangıcıdır.

d 10. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. e 2. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 6. Birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilmiştir. b Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. atasözleri. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anonim Tefsir hariç hepsi satırarası Kuran çevirileridir. d 4. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.John Rylands nnüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. Mutlu olma bilgisi anlamına gelen Kutadgu Bilig erdemli davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgiler verir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. K. András Róna Tas. yüzyılı) kabul ederler ve Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçe içinde değerlendirirler.18 XI-XIII. b 8. Kaşgarlı Mahmud verdiği filolojik bilgilerle Türkçenin o dönemdeki dil özellikleri ve lehçeleri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlar. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. c 9. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı Türkçesiyle yazılmış iki önemli eserdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig. Ligeti ve Brockelmann’ın da Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hükümdarlara yönetim ve siyasetle ilgili öğütler verir. Atebetü’l-hakayık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. VI. Louis Ligeti. Marcel Erdal. c 7. Ahmet Caferoğlu yapmış oldukları çalışmalarında Karahanlı Türkçesini Eski Türkçenin içine alımamışlar Eski Türkçe için daha çok Orhon ve Uygur Türkçesiyle yazılan eserleri dahil etmişlerdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eeserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anonim tefsirde yorumlar ve açıklamalar da yer almaktadır. Beyitler halinde yazılmış manzum bir eserdir. Birbirinden iki farklı eser olan Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’tTürk doğal olarak dilbilgisi özellikleri ve sözdağarcığı yönünden birbirleriyle benzerlik gösterirler. Lars Johanson gibi .Atebetü’l-hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bilim adamları da Orta Türkçenin başlangıcını olarak 1200’lü yılları (13. von Gabain. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkçeye ilk tercüme edilen “Kuran Tercümesi” olma özelliğini gösterirler. Dîvânu Lugati’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış medde başları Türkçe açıklamaları Arapça olan bir eserdir. Grønbech. yüzyıl ile başlar. A. Kimi bilim adamları Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönemi Orta Türkçenin başlangıcı kabul etmişlerdir. 3. Anlamı verilen sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen deyimler. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. ve X. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Eski Türkçe terimiyle genel olarak Orhon Türkçesi ile yazılmış eserlerle Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış eserlerin dili kastedilir. Moğol istilası yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilirse Türk dilinin Orta dönemi onüçüncü yüzyıldan itibaren ele alınabilir. a 5. Sıra Sizde 3 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümeleri. dörtlükler o dönemin kültür hayatı hakkında da bize bilgi vermektedir. Grønbech. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.

Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (1984). Sayı 409/Ocak 1986. (1979). c. Mehmet Ölmez. Cambridge: Harvard University Press. Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). Kebikeç 1. Osman F. Paris 1825. Türk Dili. “900. Ercilasun. (1975). Eraslan. İstanbul 1942. 43-52. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. R. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . Robert Dankoff. Mehmet. Dankoff. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Tekin. XI. 78-95. TDK. Necmettin Hacıeminoğlu. (1989). c. Radloff. Chicago 1983. R. 39-52. Atebetü’l-Hakayık. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten.Dankoff. IV+ 260 s. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. İstanbul 1943. (1986). (1985-1986). (B). F. Chicago. II. (1944). Sertkaya. Nisan 1981. Petersburg 1890. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları Atalay. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. 23-78. Der Text in Transcription. (A). K. Dankoff. VI. s. 908. TDK Ankara 1996. (1982 ve 1985). İbrahim Taş. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). R. Journal Asiatique. St. Nuri Yüce. Kutadgu Bilig I Metin. (C). Petersburg 1900 (1) 1910 (2). III. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Semih Tezcan. Agop Dilaçar. En Eski Türk Savları. 1985 . (1983). (1974 . Birtek. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. R. Ünite . T. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae.. 2 Kutadgu Bilig I Metin. TKAE Ankara 1979. İstanbul 2010 Arat. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Arat. İndex. sayı: 178. B. Kudatku Bilik. R. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. İstanbul 1943. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Tekin. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. İstanbul 1947. Arat. 3 Ankara 1991 ). 1995. (Ankara 1979 .deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. İnnsbruck 1870. Mecdut Mansuroğlu. Wilhelm Radloff. Robert (1983). Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun.. K. (1972). Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. W. Hofbibliothek in Wien. R. 11-111). ss. (1986). Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. T. Dilaçar. TDK. TTK Ankara 1959.1. II. 2 3 Kutadgu Bilig I Tercüme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. III. R. Kelly. Ahmet. 1891. TDK. GÜ Ankara 1984. Karahanlı Türkçesi Grameri. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. XLV/2. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. XXIV+ 560 s. XCIII+252 s. ss. Wiesbaden 1959. Kebikeç 1. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ahmet Bican Ercilasun. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. . St. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk) I. Kutadgu Bilig II Çeviri. Chicago-London: A Turko-Islamic Mirror for Princes. Divan-ı Lügat-it-Türk’ten derlemeler I. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. (1951). Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. R.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 19 Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. B. A. 5 1995 ). Kutadgu Bilig III. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Turkish Sources VII. J. Atalay. Mahmud al-Kaşgarı. Radloff. Sources of Oriental Languages and Literatures 7. de Hammer à Abel Rémusat”. Theil II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Theil I. TDK. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Ölmez. XIII+200 s W. TDK Ankara 1972. 43-52. (1994).

Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını ayırtedebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ   Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Anahtar Kavramlar • • • • Ünlüler Ünsüzler Ses Değişimleri Addan Ad Yapım Ekleri • Addan Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Ad Yapım Ekleri İçindekiler XI-XIII.2 Amaçlarımız XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı • AÇIKLAMA • SES BİLGİSİ • SÖZCÜK YAPIMI . Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabileceksiniz.

Karahanlı Türkçesi metinlerinde bu uyumu bozacak örnekler bulunmamaktadır. ėki. 5. 4. 3. 6. bėr-. < (=küçüktür) işareti. yazıtlarda kimi eklerin yazımında kullanılan ön ünlüyle okumayı gerektiren durumlarda (3. ė. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. tahmini biçimi gösterir. eylem kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce – işareti kullanılmıştır.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı AÇIKLAMA 1. Önlük-artlık uyumu daima korunmuştur. düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre değişebileceğini gösterir. U gibi) yazılması yada bağlantı ünlüsünün önlük-artlık. ü. Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu Bugün Türkçede yaygın biçimde varlığını gördüğümüz düzlük-yuvarlaklık uyumu. ėl. ı. Mecdut Mansuroğlu. u. Ünlü Uyumu Önlük-Artlık Uyumu Türkçede ilk yazılı metinlerden itibaren önlük-artlık uyumu vardır. tė-. 2. i. > (=büyüktür) işareti. 1957: 215?) İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. belirli nesne durumu eki +in ve geçmiş zaman sıfat-fiil eki -mIş) bozulmaktadır1. Karahanlı Türkçesindeki kapalı /ė/’nin yazımında i ~ e arasında sık sık kaymaların olduğunu ve Kutadgu Bilig’in yazmalarından birinde /ė/ sesinin çoğunlukla fethalı ye ile yazıldığını belirterek kapalı /ė/ sesinin varlığına dikkat çeker (Mansuroğlu. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. Kurallı olan bu uyum. * (astariks) işareti. ö. Ad kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce +. kişi iyelik eki +(s)i. o. ~ değişken (ikili) biçimi gösterir. SESBİLGİSİ Ünlüler Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a. Orhon ve Uygur Türkçesinde hem kimi sözcüklerde hem de kimi eklerde uyumsuzluk gös- . Parantez içindeki X işareti ya ünlünün büyük harfle (I. e. yėl. yėr.

2782). AH 240. 2715b3=4:176). 346. vd.. 1755. artut ‘hediye’ (AH 42. alamet. bolmasun (KTer.. 99. taşlatu ‘dışarıya yollayarak’ (DLT II..‘yormak. Bu uyumsuzluk Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir.eylemden eylem yapan ek: bildür. KTer. 6. 34/39b2=37:147). 4939). vd. vd.. 27/55b1=5:49). bilsün (AH 166).. 2998. vd.. kaçġu (KB 1170). 5. anuk ‘hazır’ (KB 15. tėggüçi (AH 452). KTer. bışur... sınayu (KB 261. 64. biltür.. sızġur. -ĠUz.. 343).(KB 6153). -sUnI 3. 3. III-217(bir yerde).. iz’ (KB 180. 6294). KTer.. KTer. azuk ‘azık. DLT II-195). 659. meŋzet-ü (471.. 2680).‘sızdırmak..653. vd.. karıştukta (KB 2310).116.. Düz ünlülerden sonra düz. 30/62b2=16:66). 2142.. indür.. 27/8a2=4:165). edgü ‘iyi’ (KB 32. hepsi.888. fark’ (KB 201. 11. 68. II-153..‘yapmak. KTer. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. 28/69b1=8:11).). barġu (KB... DLT I-18.. kevilsün ‘gevşesin’ (DLT II-13).‘taşırmak’ DLT II-78). alġumız (DLT I-341).(DLT II-176). AH 190. DLT (Oğuzca) I-98). 66.eylemden eylem yapan ek: tirgüz. 3019). her’ (KB 4. 108.1864...(AH 20. 4202.. KTer 30/372=16:16).. içür. KB 1769. 33/1b2=33:32). 1522... Uyuma Girmeyen Sözcükler: Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcük örnekleri şunlardır: adruk ‘farklı. altun (KB 188.‘bildirmek. tegür(KTer. 1187.. -Ur fiilden fiil yapma eki: açur. 5.(DLT II. bildügini (KTer. inşa etmek’ (KTer. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler: . DLT I-34.. 66. 629. vd.. üçegü (KB 802.. aç bırakmak’ (KB 6365). 5655. taşur.. 4. bilsü (AH 80). 66. 37/75a2=50:23). -ĠU gelecek zaman/gereklilik eki: açġu (KB 1756.. 7. -ĠUr. DLT I-52. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88) kėlgüçi (KB 492. kalsunı (KB 5607. 1669.. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436).. -sU. 180..483. -GU sıfat-fiil eki: tirilgü (kişi) (AH 364). 2973). AH 78).. Uyuma Girmeyen Ekler: Düzlük-yuvarlaklık Uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler: 1.). 31/41b3=20:22). 245. sevdür. +AĠU topluluk sayı adı yapan ekler: biregü (KB 343... 406... -sUn.. artuk ‘fazla. ıŋraşu ‘inleşerek’ (DLT III-398). kelgü (KB 4925. 10.. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. 37/82b1=50:45).(KTer. 28/35b2=7:158). küçegüçi ‘cabbar.). 1407. KTer. kamuġ ‘bütün.(KB 3842. II-137.. 8. 223. KTer. 3386). kutadsunı (KB 2626). törtegü (KB 4502).(AH 260. AH 187.. vd. kėlgü (yol) (AH 232).. 25/7b3=3:136). -DUr. öğretmek (Oğuzca)’ (DLT II-202).eylemden eylem yapan ek: bildüz. barsun (DLT II64). 6086).22 XI-XIII. DLT I-7. -U ulaç eki: al-u bėr.. 37/58a3=49:7).). sözlegüçi (KB 433..(KB 2542). -DÜz.‘pişirmek’ (KB 636. DLT I-99. DLT I-109). zayıflatmak’ (KB 5705). Yüzyıllar Türk Dili termektedir. 185…) bulıt (AH 57. kıldur.(KB 398. 1441. 8. KTer. 2. kıldukuŋ (KB 1878). çok’ (KB 171. DLT III-339).). barġum (DLT II-69). kılsu (KB 1555. tirgür(KB 4717). yiyecek’ (KB 1417. aġu ‘zehir’ (KB 1126. 14. II-24. kıltur. belgü ‘nişan.. 31/79a3=46:24) ≈ bulut (AH BC 57. 586). 1227.. bakın-u tur.. vd. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. vd. AH 214. zorlayıcı’ (KTer... 213.eylemden eylem yapan ek: arġur.. 191)...‘acıktırmak... vd. 34/90b2=39:20). kėltür. vd. çıksun (KTer..(KTer.(KB 4095). AH 107). vd. 29/11b2=9:16). 223. 31/79a2=46:24)2. zayıflatmak’ (KB 3384) turġur. 9. ikegü (KTer.

3212b1=28:18). kümüşni (KB 2411). KTer. 4826). 38/542=62:9). mün. 31/79a3=46:24. DLT I-64). vd. 29/60a2=9:84). vd. 6521. 5015). 6454). p. körmiş (KB 2367.. 5692). 31/79a2=46:24 bir kez)... KTer. bolġıl (KB 26…. 4374). 2882. devretmek’ (KB 126.).. 223. Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir.. körünmiş (KB 3513). 138. şehri’ (KB 310. 1277.. 20 kez.‘sevilmek’ (KB 2071. 23. 27/39b1=5:30)..‘dönmek.. 2. ornı (KB 110. …. 37/12b1=47:15).. 31/88a1=20:114). ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur. -ġInçA ulaç eki: bolġınça (DLT I 59). 442. +DI belirli geçmiş zaman 3.. kuşnı (DLT I-253.. vd.998.. 4638) ~ yapıl.. AH 185). II-115. 1658.‘örtünmek. korkuġlı (KTer.). 4. köŋüli (KB 53. 362. 5 kez ~ bulut (DLT III 39... 3533) ~ evril. AH 255). 209. 6. DLT I. 8. vd. AH 93.. yoldın (KTer.. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. küçi (KB 247. turuġlı (KB 100. -mIş sıfat-fiil eki: urulmış (mesel) (AH 164). 27/35a1=5:22). gizlenmek’ (KB 1321. yazuktın (KB 1329. tekil kişi: boldı (KB 4. +(s)I 3.. KTer... ökünmiş (kişi) (AH 144). ukġıl (KB 796.. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. 916. ökünmiş (KB 1398).. boġuldı (DLT II-131). II-359). -gıl/-gil 2. öldi (KB 182. DLT I-15. 5.. ordusı ‘sarayı. boġulmış (KTer. 6440.4790.vd. 66. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. AH 233. 234. 6563. çıkmaġunça (KTer. turġıl (DLT II-43). 2173.(KB 4023). Ünite . Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. vd. 190.‘binmek’ (KB 2354.. 575... tegürdi (KB 365. kapanmak. tüşügli (AH 178). ukulmış (KB 1203. 27/16a1=5:3). DLT III-125). 211..) Benzeşme Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır. m. AH ABC nüshaları 259 ~ sevil. yarutmış (KB 129).. 4808. 1526. sözni (KB 153.. 111. kötürgil (DLT II-44).(3194. 6191. 431. tutġınça (KB 3806) Karahanlı Türkçesinde düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır? Örneklerle açıklayınız.(AH 259) yapul.. 4434.).6635. vd. 243. Karahanlı Türkçesinde de yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir. 744) sevül. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). közi (DLT I-157. . 1055. AH 57. 4711) ~ min. 1388... soktı (KB 6071). köŋülni (KB 1551. -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93).. 66. AH 156 357.. 2257. 28/3b3=7:102). Metinlerden tesbit edilmiş örnekler şunlardır: bulıt (KB 86. vd..113..3279. ölümni (KB 1141). II-173). AH 12). sürgil (KB 5496). +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381. KTer. yörügli (KB 4373. 3182. Yuvarlaklaşma Karahanlı Türkçesinden sonraki dönem metinlerinde. 26/46b2=4:78)... 27/40b1=5:31). 134. kündin (KTer.. gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi.2. Ünlü Değişmeleri 1 Karahanlı Türkçesinde ünlüler açısından gerek Eski Türkçeye göre. 34/44b2=37:173). öldürdi (KTr.. 7... 185. III-33). vd.. ölümdin (DLT II-134.. . AH BC nüshaları 57... boynı (DLT II-233).Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 23 1. +nI belirtme durumu eki: boynını (KB 286). 1906). . içtürdi (DLT I-218. DLT II-57). sütdin (KTer. KTer. 3. ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır: avuçġa ‘ihtiyar’ (KB 6491) ~ avıçġa (KB 1638) evrül.(KB 576..85.... DLT II-243). köŋüldin (KB 1265.

~ şaġıla‘çağlamak’ (DLT III 324.) ~ körküt..‘yapıştırmak’ (DLT III 97-98) ~ yapşur. soġık (KB 1060. AH 354 BC nüshası)5 vb. DLT I 12.> Uyg.. EDPT 408a) Bu örneklerin dışında DLT’de ünsüzlerden sonraki hece başındaki durumlarda /ş/’nin yerini bazen /ç/ alır (ş > ç). Büzüşme Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u. KTer. Orh. KTer. AH 224. 30/69a3=16:75. DLT I 515. vd. sevin.> Uyg.yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-. sav > KT sav (KB 527.) ~ unut(KB 757 A nüshası. OrhT. 669.> tapçur. -b > -v-. 1226.T ebir. II 325. KTer. 2031.. 1358. AH 274) kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz (KB 3665) ayuġay ‘söyleyebileceğim’ < ay-u u-ġay (AH 3) tapnuġay men ‘hizmet edebileceğim’ < tapın-u u-ġay ( KB 3055) Bu büzüşme olayını ayrıca ikegü sözcüğünde görürüz: ikegü < iki+egü ‘ikisi beraber. s. 718.: sevün. 29..T abla.(DLT III 99. II 20. nadiren kimi sözcüklerde de (ikili biçimlerle) gerçekleştiği görülür: .. teslim etmek’ (DLT II 175).T sab > Uyg... KTer. 27/39b3=5:31.. DLT I 215. 28/69b2=8:11 -b-..... olumsuzda ise. . Yüzyıllar Türk Dili körkit. KB 403. 700) yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı (KB.. çör çöp’ (DLT I 390)6. DLT I 326. kimi örneklerde sözcüklerin /ş/’li biçimleri de mevcuttur. s.(KB 757... 1356. -uma-/-üme.değişimi çöpik ~ şöpik ‘meyve yenildikten sonra atılan şey. 36/57a1=43:48 bir kez) ögdi ‘övgü’ (KB 239.. 482. 4622.. evir.‘çevirmek.. 1124. AH 340. EDPT 881a). 28/41a3=7:16. 20. vd.~ ş. çaġıla. DLT I 287.... 3395.T sebin. 196-197. suv > KT suv (KB 73. AH 44.(KB 620. 28/24a1=7:146) Orh. 1418.‘iki kişiyi birbirine kışkırtmak’ (DLT II 195-196) Uyg. KTer.24 XI-XIII.. dolanmak’ > Uyg. KTer..T eb > Uyg. avla.> yapçur. 241 vd. 143. -z ~ -s değişimi Daha çok geniş zamanın olumsuzunda görülen bu değişimin.. III 154. 28/83a1=8:35) Orh.. tapşur. AH 27) ~ ögdü (sadece AH A nüshası 27). KTer. KTer. 27/15b3=4:176) 2 Karahanlı Türkçesindeki ünlü değişimlerini örneklerle açıklayınız.. 27/18a2=5:4) Orh. CTD II.(KTer. 6 kez) ~ soġuk (KB 3581. 3584. Ünsüz Değişmeleri Orh.T sub > Uyg. 31/25b2=19:64. bir kez. KTer... DLT I 503. kikşür. Uyg. vd.25/28b3=3:188) Orh.> KT avla. ev > KT ev (KB 744.biçimini oluşturur: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz (KB. vd.‘göstermek’ (KB 32. DLT I 15. -v değişimi ç.> KT sevin. 26/29a1=4:57) unıt.‘ulaştırmak.> KT evür. AH 354. DLT II 3404..(KB 3181.. 315. CTD II. 100.. DLT I 178.. 48 vd.> kikçür. ikisi bir arada’ (KB 331. KTer.( KB 666 A nüshası. yapşur. KTer.

vd. KB 50 ~ kayın (DLT I 32) kadıŋ ‘kayın ağacı’ (DLT 1 32.. çok’ (DLT I 321. 53.. Kutadgu Bilig’in nüshalarında ohşabiçimindedir.. 282. 297) ked. körmes (DLT I 369).(AH ABC 167. 30/28a2=15:66) ked ‘pek. 515. vd.... KTer. iyice. tegmes (DLT I 104) tegilmes (AH 234 BC nüshaları).. vd. ~ kuduġ DLT I 375...‘yaymak.).. /d/ ile olan sözcüklerin çoğu /d/ ile de yer alır: Örnekler: /d/ ~ /d/ değişimi bod ‘boy. 26/1263=4:35. 186.(KTer... KB 1735. 34/63a2=38:42) adır. 6011) kudruk ‘kuyruk’ (DLT I 472. KB 66.... 30/68b1=16:74. 3664. Yazımda hem /d/ hem de /d/ vardır. 216... 194. KTer 29/9a1=9:1) adġır ‘aygır’ (DLT I 18... ulus’ (DLT I 155.) yad. 591. Ünite ...‘koymak.. bırakmak’ (DLT II 295. 403…. 36/22a1=42:29) /k/ ~ /h/ değişimi Düzenli olarak her sözcükte görülmeyen /k/ ~ /h/ nöbetleşmesinin metinlerdeki örnekleri değerlendirildiğinde aslında /k/’lı biçimlerin az.. /h/’lı biçimlerin çoğunlukta olduğu görülmektedir.. 36/87a2=46:29) kod. ~ ked (DLT I 322.. II 298. KTer. 33/46a2=34:27... III 440.KB 2593. 473.. 3907. bırakmak’ (AH 167. yatmas (DLT I 386).. KTer.AH 31. göndermek’ (DLT I 421. KTer. KB 2752.‘salmak. 38/40a3=61:2)./ -d ~ -d. dünür. KB 6532) ~ kayıŋ (DLT (Oğuzlarca) I 32). KB 374.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 25 kögüz (DLT I 366../ -d değişimi Karahanlı Türkçesi’nde /d/ sesi. 240.tüm örnekler.. 925....) /d/ ~ /y/ değişimi kadın ‘kayın. 25/19b1=3:154. 186. Hatta /d/’den /y/’ye geçişin de kimi örnekleri görülür.... ötnümes men (KB 791 BC nüshaları). II 296.. kelmes (DLT II 26). 31/42b1=20:25 bir kez) KB yalŋuz (KB 395.. 5781) ıd. KB 53. 277. 207. 398.. AH ABC nüshaları 278. 974. KTer. KB 84. AH 167.. 451 ve TİEM 73’te de (Kök. 407. kılmas sizler (KTer... KTer.. dört kez) ~ kögüs DLT I 230: kögsi. 326.. hısım’ (DLT I 32.. Ünlü 589) her yerde ohşa.. DLT’de /d/ ile /d/ arasında bir tereddüt vardır.) ~ yalŋus (DLT I 333) Olumsuz Geniş Zaman çekiminde (bu çekimin –maz ile yapıldığı örnekler de vardır) yaygın olarak görülen bu değişimin örnekleri şunlardır: bilmes sizler (KTer. AH 455. AH 421) kuduġ ‘kuyu’ (DLT III 122. 34/13a3=36:55. KB 4064. . Bu sözcük.. 37/54b3=49:2). KTer. 30/23a2=15:33).. Rylands nüshasında da (Ata. Bu sesi taşıyan sözcüklerden olan okşa. 228. 95…. 144.‘koymak..) kedim ‘giyim. 5423. KB 622. elbise’ (AH 168... II 343. konmas (DLT II 331).) ~ koy....biçimindedir..‘ayırmak’ (DLT III.. AH 418) bodun ‘halk..sözcüğü..2.. 356..‘giymek’ (DLT I 12.. 496... AH 167. C 297) kod. KTer. . 369) /d/ > /d/ değişimi Aşağıdaki sözcükler metinlerde /d/ ile yer almaktadır: adak ‘ayak’ (DLT I 32. 36.. 297) ~ keyim (AH AC 168. dal (d) ya da zel (d) ile yazılır. 4441..) ~ bodun (DLT I 231. kamet’ (DLT I 412) ~ bod (DLT III 121. bolmas (DLT I. kavim. AH 278. 36/20b1=42:27) ~ yay. KB 176.... AH168. bol bol vermek’ (KTer. 238. dağıtmak. bolmas men (KTer. elbise’ (KB 2280. A 240. -d. vd... kedim ‘giyim.) ~ kudruk (DLT I 513. 2772. AH 18. 435..

354. III 197) ~ hayu (DLT III 218.. AH 275..> m. 122. KTer.) Uyg. 436) birle ‘ile’ (DLT I 49. beŋiz ‘beniz’ > meŋiz (DLT I 60.. muŋsuz: KTer. C yahşı (2666) Yakşı sözcüğü her iki Kuran Tercümesinde de hep yahşı biçimiyle yer almaktadır. KTer. Yüzyıllar Türk Dili Tek yerde geçen aksak (KB 3238)sözcüğü de yazmalarda ahsak biçimindedir.. yokluk. sıkıntı’ > muŋ (DLT I 425.. 38/15b3=58:22) /ŋ/ ~ /n/ değişimi b. hani’ (DLT (öbür Türklerce) I 31. KB 3319. sonsuz’ > meŋgü (DLT I 44. 319) ~ budġay (DLT III 240) çamġur ‘şalgam’ (DLT I 457) ~ çaġmur (DLT I 16. 480.(KB 465 A) yaġmur ‘yağmur’ (DLT I 16. 1681.. 272. 419.) ~ ernek (DLT I 104. 385.. 2.. 30/42a=16:29) ~ mengü (KTer. KB 1858) meŋgü (KTer. 70.26 XI-XIII. sağlam’ (DLT I 349. KB 3578) sıŋuk ‘kırık. buyan ‘sevap’ > muyan (DLT III 172.. 25/12b3=3:145) ~ bile (DLT I 44. III 445. AH 3) . 378.. 34/81b3=39:7.. 10.. 702) ~ bek (DLT I 333. 100.(Oğuz ve Kıpçaklarca)) kayda ‘nerede’ (DLT I 52. 3..) ~ örgen.. KB 1. 248. 26/41b3=3:130) ~ kutul... 1758. 457) ögren.) Yer Değiştirme (Metatez) Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: buġday ‘buğday’ (DLT II 235. buŋ ‘ihtiyaç... KTer. 324..1680.) OrhT. 179. beŋgü ‘ebedi.(DLT II 121. 439... AH 30.‘öğrenmek’ (DLT I 252.. KB 140. gerileyici benzeşmeyle /m/’ye değişir: OrhT. 65. KB 417.. III 173) ~ handa (DLT III 218) nöbetleşmeleri lehçe farklılığını göstermektedir. KB 118.... III 220.. Nöbetleşme ise. Divan’daki kayu ‘hangi. /ŋ/ ~ /m/ değişimi ahsuŋ ‘sarhoşken kavga eden ~ ahsum (DLT I 16) iŋir ‘alaca karanlık’ ~ imir (DLT I 94) erŋek ‘parmak’ (DLT I 104. KB 118 A) konşı ‘komşu’ (DLT I 435(Oğuzca)) ~ koşnı (DLT I 435.) Ünsüz Düşmesi r>Ø berk ‘sıkı. 349... Bu durumda Karahanlı Türkçesi için söz içinde bir k>h değişimi ya da nöbetleşmesinden söz etmek mümkün olmamaktadır. KB 96. AH 33.. 97.değişimi İçinde /n/ ve /ŋ/ seslerini bulunduran sözcüklerin başındaki /b/ sesi.. sadece yukarıda belirtilen sözcüklerle sınırlıdır. 101. 37/61b3=49:11) kurtul. 1040. 234. KB’de sadece yakşı sözcüğünde /h/ ile nöbetleşme görülür: KB B nüshası yakşı.... KB 283. KB 671..113. 4512. 82.. 2151. KTer 36/21a3=42:28) ~ yamġur (DLT III 38. KTer.. II 28..‘kurtulmak’ (DLT II 121. dert.KB 465.. 157.. KB 6. C yahşı (1385) KB A nüshası yakşı. kırılmış’ (DLT III 365) ~ sınuk (DLT III 365. III 65... 30/42a2=16:29) OrhT. 61. B yahşı (1542) KB B nüshası yakşı.KB 1302. KB 39. III 32..

28. SÖZCÜK YAPIMI Addan Ad Türeten Ekler +aġu/+egü: Daha çok vücud adlarına eklenerek eklendiği adla ilgli karakteristik özellik ifade eden adlar yapar: içegü “kaburga kemiklerinin iç tarafındaki kısım” (DLT I 137) < iç karnaġu “koca karınlı adam” (DLT I 441) < karın boynaġu “zorba. 52) < ana ataç “olgun kişi gibi davranan çocuk” (DLT I. DLT III 57) < ig +daş/+deş: Ortaklık ve eşitlik ifade eden adlar yapar: kadaş “kardeş” (DLT I. ne kadar” (DLT III.. 4672. birisi” (KB 343. 26/36a1=4:63) < ne aġıçı “ipek kumaşları muhafaza eden kişi.. KTer.. 262. örneklerle açıklayınız? Biçimbilgisi 3 Yapım Ekleri: Karahanlı Türkçesinde çok sayıda türetim eki bulunmaktadır. 32/5a2=28:5) < baş bedizçi “nakkaş.. hasta” (KB 1058. 36/98b2=45:20) < yol +çIl: Sıfat türünde sözcükler türetir: yaġmurçıl “yağmuru çok olan yer” (DLT III.. 1669.. 26/19a1=4:43) < bir üçegü “üçü” (KB 802. KB 766. 52) < ata begeç “beyceğiz” (DLT I.. 48. 4896. 2924…. 369. idareci” (KB 446. Eklerin hepsine yer vermek mümkün olmadığı için bu eklerden bazıları ve onların genel işlevleri üzerinde duruldu. 2327) < al başçı “öncü.. AH 203. 220. KB 23. 528) < kadın adınaġu “başkaları” (DLT III 68. 417. KTer. ressam” (KB 4458) < bediz etükçi “çizmeci” (DLT II. 29/8b3=9:11) < ka “akraba. 52) +ça/+çe: Küçültme ve kuvvetlendirme bildiren adlar yapan bu ek eşitlik durumu ekinin kalıplaşmasıyla yapım eki işlevini kazanmıştır: barça “hepsi” (DLT I. 114.) < üç törtegü “dördü” (KB 4502) < tört +ç. 26/40a1=4:69) < kol yerdeş “hemşehri (Oğuzca)” (DLT III. Ünite . . önder” (KTer. 357) < beg ekeç “abla gibi davranan küçük kız” (DLT I.. kardeş” karındaş “kardeş” (KB 2560. 31/8a3=19:14) < boyun +(a)ġu(n)/+(e)gü(n): Topluluk sayı adları yapar: kadnaġun “kayınbabalar” (DLT I. DLT I 407) kandaş “babaları bir olan kardeşler” (DLT III. KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 27 Karahanlı Türkçesindeki ünsüz değişimleri nelerdir. KB 5295) < adın biregü “biri. KB 317. 2056. 56) < yaġmur igçil “hastalıklı.2. 382) < kan koldaş “hizmetkâr” (DLT I 461. hazinedar” (DLT I 136... isyankâr” (KTer. 33/70a1=35:10) < bar neçe “kaç. KB 2494…) < aġı ajunçı “hükümdar. KB 5. +aç/+eç: Küçültme ve sevgi bildiren adlar yapar: anaç “anne gibi davranan küçük kız” (DLT I. aldatıc” (KB 2312.) < ajun alçı “hilekar.KTer. KB 2494. KTer. 524. 4458) < etük temürçi “demirci” (KB 4458) < temür yolçı “yol gösterici” (KTer. 40) < yer +çı/+çi: Meslek adları yapan bu ekle türemiş sözcükler çok olduğu için bir kısmına yer verdik. cebredici.

99. KB 3. 3596.. 19.... tarla” (DLT I. 29/30a1=9:38) < az +l: Renk ve benzerlik ifade eden adlar türetir: başıl “beyaz tepeli” (DLT I. KB 1393.. KTer. okluk”(DLT I. KTer. 483. uzun süre” (DLT I 484.. 5440. 170) < kız sözkiye “sözceğiz” (DLT III. 28/63b1=7:205) < keç “geç” +er: Günümüz Türkçesinde de aynı anlamda kullanılan bu ek. 1014. 38/59b2=63:4) < Orh. 22.. 284. vd. 377. KB 2371.. 417) < tört üçgil “üçgen” (DLT I.. 281.) < er “adam” oktam “ok atımı. 2205) < kara kısrak “kısrak” (DLT I.28 XI-XIII. KB 1. kâse. 17) < yol. 430. 471.) < küç özgey “sadık. 34/55a2=38:24) < ortu ~ orta saġrak “küçük kap. dal” (DLT I. Eski Türkçeden beri üleştirme sayı adları yapar: birer “birer” (KB 172. ‘hasılat. 2372) < kır törtgil “dört köşeli” (DLT III. 36/67a1=43:71) < saġır “kap” yolak “küçük yol” (DLT III. KB 148. 455) < kuş yıġaç “ağaç” (DLT III. 34/37b3=31:138) < tün birle “birlikte” (DLT I... belirteç ya da soyut ad türünde sözcükler türetir: birtem “bütünüyle.) < ara tünle “geceleyin” (KB 760. +ak/+ek: Küçültme ismi yapar: başak “okun temreni” (DLT I. KTer.+ kına: Küçültme adları türetir: kızkıya “kızcağız” (DLT III. 4733. kof ” +e: Aşağıdaki sözcük. 392) < baş kızıl “kızıl” (DLT I. pek az” (KB 3964. yaklaşma-bulunma durumu eki olan +e’nin kalıplaşmasıyla türemiştir: keçe “gece” (DLT III. 107) < ok +dak: Fazla örneği olmayan bu ekle türetilmiş sözcükler eşya adı ya da sıfat türündedirler: baġırdak “korse” (DLT I. 2314. ıġaç “ağaç” < *ī “ağaç” +gey: Niteleme sıfatları türetir: küçgey “zalim. KTer.) < öz +ġıl/+gil: Bu ek. bacak’ karak “göz bebeği” (DLT I. tamamen. 76. 394.. büyük kadeh” (DLT I.. renk adları ve geometrik şekillerle ilgili adlar türetir: başgıl (at) “başı beyaz.120. KB 4892) < but ‘but. 44) < *yāş “taze +la/+le: Belirteç türünde adlar türetir: arala “arasında” (KB 3424. 378) < baş butık “budak. 359) < köz azkına “azıcık. fazilet” (DLT I. 502) < baġır kovdak “cılız” (KB 4672) < kovı “içi boş.KTer. 2030. Yüzyıllar Türk Dili +DAm: Az sayıda sözcük türeten bu ek.4349) < bir erdem “erdem. 119. 105) < üç +k. AH 26) < *kız “kırmızı” yaşıl “yeşil” (DLT III. +kıya/+kiye. 21. 2. 219.) < bir miŋer “biner” (KB 2. vefalı” (KB 2237. 2571. zorba” (KB 814. KTer. dört ayaklı hayvan” (DLT I 481) < baş kırġıl “kırçıllı” (DLT I... 496. 28. KB 67. 107. KTer. kazanç. 25/12b3=3:145) < bir +lAġ: Genellikle yer adları türetir: tarıġlaġ “ekilen yer. KB 339. 382. 474) < kısır “doğum yapmamış at” oġlak “oğlak” (DLT I. 359) < söz közkiye “gözceğiz” (DLT III. kâr’: 36/14a3=42:20) < tarıġ . KB 374. KB 141) < oġul ortak “ortak” (DLT I.. KTer. 31) < bıŋ +ġaç: Küçültme adları yapar: kuşġaç “serçe” (DLT I.

. 288.) < üd +lXg Adlardan sıfat türeten bu ek. 831. 29. zulmetmek” (KB 1284. 25/22b1=3:159) kutsuz “şanssız” (DLT 1.“tuzlamak” (DLT III. murdar” (KB 341.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 29 turuglaġ “durulacak yer” (DLT I. 34/91b3=39:21) < sarıġ “sarı” yaşar.. …) < tün “gece”. 804) < adak asıġlıġ “faydalı” (DLT I. asil” (KB 809) < beg kulsıġ “kula benzeyen kişi” (DLT III. 1582. 153) < elig baylık “zenginlik” (KB 313. 37/12b2:47:15) < adın “başka. AH 182. 5028) < kara sarġar. 2118) < uluġ +sXz: Olumsuz sıfatlar türetir: arıġsız “kirli. DLT I 41.. KTer. KB 133. KB 1357. diğer” orna. AH 448) < kut “şans” yolsuz “yolundan sapmış” (DLT III.“benzemek” (DLT III.. 114) < aş edgülük “iyilik” (KB 934.457. 253. 3094) < turuġ üdleg “zaman.) < yok +(A)r-: Geçişsiz eylemler türetir: karar.“belirmek” (DLT II. KTer. KB 88. KTer.“değişmek” (DLT I. 172..“sararmak” (DLT II. desteksiz” (KB 3772) < arka emgeksiz “zahmetsiz” (DLT I. KB 897. 147. 187. 28/38a3=7:161) < orun “yer” meñze. 263) < tuz küçe. 1388. KB 3285.. KB 802. 1747. 507. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret” .“mutlu olmak” (DLT II. felek” (KB 3. 3365.. KTer.. KTer. 983) < asıġ “fayda” bedizlig “süslü” (DLT I.. 403. pis. 178) < koyuġ +sıġ: Benzerlik ifade eden sıfatlar türetir: begsig “bey soylu. zorla” (KTer. 32/18a1=28:26) < küç yazukluġ “günahlı” (DLT III.. çok sayıda sözcük türetmiştir: adaklıġ “ayaklı” (DLT I. 68. 38/5b1=58:9) < edgü eliglik “eldiven” (DLT I.“yemek yemek” (DLT III. 350) < kut “mutlu” yokad.. 1744.. KB 809) < kul uluġsıġ “büyüklük taslayan” (KB 1706. 103. 273. 82.“gecelemek” (DLT III. 420) < emgek “zahmet” köŋülsüz “gönülsüz.2..“kararmak” (DLT II 77. KTer. 36/85b2=44:44) < yazuk “günah” +lXk: Yer ve eşya adları ile soyut adlar türetir: aşlık “aşevi” (DLT I. 496. KB 1419. 128. 288. 30/15b1=14:26) < arıġ arkasız “yardımsız. DLT III 258. 40) < yol Addan Eylem Türeten Ekler +A-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türeten bu ekle türemiş sözcüklerden bazıları şunlardır: Geçişli eylem türetenler: aşa. 340) < bilig köped.) < aş tuza.“yerleşmek” (DLT I. 147. KB 489.“yeşermek” (DLT III. KB 123. 1524) < bediz küçlüg “zorba. 50.) < bay koyuġluk “koyuluk” (DLT III. zalim” (KTer. KTer. Ünite . +(A)d-: Geçişsiz eylemler türetir: bilged. 1807) < yaş “taze” belgür. 836. KB 442. vd. KTer. 1841.“zorlamak.“çoğalmak” (KB 2262) < köp kutad... …) < meñiz “yüz” tüne.“yok olmak” (KB 14. 4245.“akıllanmak” (DLT II. 37/82b1=50:45) < küç Geçişsiz eylem türetenler: adna.

260) < yıd “koku” öli. KB 75.. memnun etmek” (KB 62. 256) < öl “nem” +(X)k-: Geçişsiz eylemler türetir: andık.…) < soñ “sonra” ünde.“yemin ettirmek” (DLT I. 287. KB 4169.“nemlenmek” (DLT III. 187.“zahmet çekmek”(DLT I. sıkıntıya sokmak” (KB 2391. 1980. 252) < küç +U-: Geçişsiz eylemler türetir: bayu.. 26/97a=4:12) < al “hile” soñda. 243.30 XI-XIII. 380. tamamlanmak” KB 506.“tat vermek” (DLT III. yönetmek” (DLT III. KB 305) < az azuklan. KB 682. KB 1.. 273. toplanmak.. 294) < azuk “yiyecek” bulıtlan.“çökertmek.“kovalamak.. acı.) < bir tüpük. 291. 157.. AH BC nüshası183.) < kėt-DUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: açtur.“bunaltmak.“avuçlamak” (DLT I. KTer.“bulutlanmak” (DLT II.“daralmak” (DLT III. 274.. 257. KB 2423. 297. 845.“kondurmak” (DLT II. 25/29a2=3:200.. 298) < adut “avuç” başla.“kalınlaşmak” (DLT III. 31/50a2=20:54) < ot “ot” +ġır-: Geçişsiz eylemler türetir: tazġır. vd. anlamlarında geçişsiz eylemler türetir: azlan. doğrulamak’) < çın “gerçek” muŋkar. 686. 178) < taz “kel” tozġır. 343. 285.“gerçeği araştırmak” (DLT II... 261. seslenmek” (DLT I. 292. .) < sevin-. 192) < konsevindür.“hayvan otlatmak” (DLT I. KB 287.“ilaçlamak” (DLT I....“aldatmak” (DLT I.“kokmak” (DLT III. 28/60a3=7:193) < ün “ses” +ġar-: Geçişli eylemler türetir: andġar. KTer.“asker sevketmek” (DLT III. 225. 271) < sü “asker” talula. KTer. 95. KB 448.“açtırmak” (DLT I. 218) < aççıktur. KTer.) +lAn-: “bir şeye sahip olmak.) < bay “zengin” kalnu.“azımsamak” (DLT I. KTer.. 225. < tüp. çekiştirmek” (DLT III. 178) < toz +I-: Geçişsiz eylemler türetir: tatı.“çağırmak. 181) < çıkkondur. 182.) < em “ilâç” süle.“kelleşmek” (DLT II...b. 27/52a2=5:46: ‘tasdik etmek. +la-/+le-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türetir : adutla. bir olmak” (KB 8. 38/83b1=65:7) < tar “dar” Eylemden Eylem Türeten Ekler -ar-/-er-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: çöker. 312) < and “yemin” çınġar..“ortadan kaldırmak” (DLT III.“çıkartmak” (DLT II. 25/29b1=4) < baş baġla.< muŋ“bun. 29/33a2=9:42) < and birik.“zenginleşmek” (DLT III.“güçlenmek” (DLT II..“başlamak.. . 264) < bulıt emgeklen. 477. 5627) < tat yıdı. KTer. 124. Yüzyıllar Türk Dili +DA-: Geçişli eylemler türetir: alda.“tozlanmak” (DLT II. KTer.“and içmek” (DLT I.“seçmek” (DLT III 326.“eksiksiz olmak. sıkıntı. KB 256.. düşürmek” (AH 102) < çökkėter. vd. 220) < baġ emle. KTer. 291.. 302) < kalın taru. 4024) < *muŋġar. gibi olmak” v. 273.“birikmek. ihtiyaç” otġar..“sevindirmek..“bağlamak” (DLT III.. KB 54. 315) < emgek küçlen. 2397. 400..“yiyecek sahibi olmak” (DLT I.

anlatmak” (KB 398.“nefesi kesilmek” (DLT I.“basılmak.... KB 81. vd.“toplanmak” (DLT III... 29/26a3=9:35) < basbitil...“dökülmek” (DLT II.“basılmak” (KB 2711..“gelir gibi görünmek” (DLT II.“bölüklere ayrılmak” (DLT II.“savurmak” -(X)l. -ġUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arġur. 34/38b1=37:141) < bas. 115) < tur. KB 67... hazır hale getirilmek” (KTer.“ayrılmak” (DLT I 247. 243) < tuzla-. 175) sezik..“sezmek” (DLT II. 196) < keltamġur. KTer. 80) < yıġ-. 244. KB 4717. 1276. 34/48b2=38:7) < tileyun. 100. 404. -msın-/-msin-: Eklendiği eyleme ‘benzer ve gibi olma’ anlamları katar: barımsın.. 116. 119. vd. 26/45a2=4:77) < biti.“tuzlanmak” (DLT II. 179) < tam. öçük.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 31 uktur.“kesilmek” (DLT I 339. II137. 109) < ye-(X)n-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: alkın.2. 25/5a3=3:131. mağlup edilmek” (DLT II.. 6272. sönmek” (DLT I. 593.“süslemek” sevin.“toplanmak.. 6158.“bağlanmak” (DLT II 238. 226) < öt. KB 33. 176) < tod. KTer. 1099.“yer gibi görünmek” (DLT III.“solmak” (DLT I.“ister gibi olmak” (DLT II... vd.“gider gibi görünmek” (DLT II.“yazılmak” (KB 115.. -ġIr-: Örneklerini sadece DLT’de tesbit ettiğimiz bu ekle türetilen sözcükler benzerlik bildiren eylemler yapar: kolġır. KTer.“istemek” kelgir. Ünite . 85. 117) < sez.“damlar gibi olmak” (DLT II. 216) < oñ.“eker gibi görünmek” (DLT II... 36/105a1=45:29) < bitituzlan.“erimek” todġur.) < uk-.“diriltmek” (DLT II.“nefesi kesilmek. vd. KTer. Edilgen eylemler: baġlan. KB 1232. 2697. istenmek” (DLT II. 325b/=28:7.. sevün-: KTer.“sevinmek” (DLT I 12. 189. 129) < tök..188. KB 1075.“doyurmak” (DLT II.“hazırlanmak.“(yağ) eritmek” (DLT II..“basmak” bölük. 510. KTer.“solmak” (DLT I... KTer. tükenmek” (KB 114.. 36/32b3=42:48) tilen. 118) < böl.“mahvolmak. 33/68a2=35:8) < beze.“savrulmak” (DLT II.“doymak” tirgür. 225. boy abdesti almak” (DLT II. 36/85b3=44:45) < sız. KB 5705) < ar. 256a1/=3:133) < anutbėril.“verilmek” (DLT II. KB 295. KTer.. 131.KTer. vd.“geçirmek” (DLT I. KTer. 3287.“bildirmek. 192. 37/3a1=46:33) < tir-(X)k-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: oŋuk. KTer. 26/18b2=4:43) < KB yu-.“süslenmek” (DLT II 142. KB 3951) < öç. dilenmek.. 228) < savur. KTer.KTer. 259) < keltarımsın.“durmak”. 194) < kol. vd. birikmek” (DLT II. 258) < barkelimsin. 26/54b3=4:89 < kestökül.“yazılmak” (DLT II.“yıkanmak. 166) .“yorulmak” ötgür.“gelir gibi yapmak” (DLT II.“aranmak.KB 3285.“yormak” (DLT I.. Dönüşlü eylemler: adrıl.“dökmek”.. 259) < tarıyemsin.. KB 5928) < baġlabitin.“yazmak” kesil.. 29/22a1=9:29) < bėr.. AH 315. bitmek. 34/7a1=36:39) < egyıġıl.“geçmek” sızġur. KTer.“bölmek” savruk. Edilgen eylemler: basık.Edilgen ve dönüşlü çatılı eylemler türetir: anutul.“hissetmek” turuk. KB 3384.“vermek” basıl. 314. vd.. KB 443.) < alkbezen.“damlamak”. 179.) < adıregilmek “eğilmek” (KB 1055.

KTer.“birlikte almak. KB 2289. tanışmak” (DLT II.“saçtırmak” (DLT II. 208.“temizletmek. elindekini kaybetmek” (DLT I. 34/38b1=37:141) < bastutsuk. 964) < kısyorıġa “rahvan giden at” (DLT III. KB 2115. KTer..“uzatmak” (DLT I..“azmak.“kucaklamak” uruş. 4727. 4421. Eylemden Ad Türeten Ekler -(X)g: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir.. azılı” (KB 2311) < az. KB 817. 3344. 299. KTer.“yazmak” katıġ “katı... 26/24a1=4:49) < arıazıt. beraber yapmak” (DLT I. yoldan çıkarmak” (DLT I.“tatlılaşmak” (DLT II. KB 158. 2803) < albilsik. Yüzyıllar Türk Dili -Ir-(I): Geçişsiz ve geçişli eylemler türetir: kurır..“vuruşmak.. 227) < tutursuk.“saldırıya uğramak.4845) < saçuzat.“ağrımak” arıġ “temiz.. vd. 119) < or.) < az. yolu şaşırmak. 3329) < yilgü. 2994. KB 3292) < kuç. 192.“bilinmek” (DLT I.. KB 249.) < sat-. KTer.. 174.) < keç-gA: Eylemin gösterdiği hareketi yapanı gösteren adlar ve nesneler türetir: bilge “bilgili. savaşmak” (DLT I 20. -(X)t-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arıt. 242) < sorsatıġçı “satıcı. KTer. KB 4305. -gXn: Sıfat türünde sözcükler türetir: azġın “azgın. basılmak” (DLT II. 209.“azıtmak. karşı koymak” (KB 6274) < kadıkėŋür.“dövülmek” (DLT I. 3757. Geçişli eylemler: kadır. 98) < aġrı.. vd. KB 27. zeki” (DLT I.“yoldan sapmak” bayut.. 38/35b1=60:2) < uza-. tüccar” (KB 2801.“kesmek” turġak “kapıcı. 28/41b3=7:165) < katkeçig “köprü. 493. KB 2615.“kucaklaşmak” (DLT II. 29/53b3=9:74) saçıt.“yakalanmak” (DLT II.“zenginleştirmek” (DLT II 325. 28/44a1=7:169) < biti.. 27/50b3=5:44) < bilkısġa “kısa” (KB 348. 28/78a2=8:26) < arıbitig “kitap. KB 1428) < yorı. AH 111. 92. temize çıkarmak. Kuran-ı Kerim” (DLT I. 188. 390.. AH 169. KB 30/91a3=16:111) < ur-. KB 491.“vurmak” -(X)ş-: İştaş çatılı eylemler türetir: açış. 242. 21) < bilbassık.) < bitisoruġçı “sorucu” (DLT III. soyulmak..“bilişmek.“tatlılanmak” yilgür. KB 2396.) < albiliş.“alınmak. 107. 191. vd.“kurumak” süçir. 811. 2293.“birlikte açmak” (DLT I... KB 679) < ur. yoldan çıkmak” barkın “yolcu” (DLT I 440..“genişletmek” (KB 6274) < kėŋü-sIk-: Edilgen eylemler türetir: alsık.... 2536) < tur-(X)gçı: Eylemin gösterdiği hareketi yapan eyleyici adları türetir: bitigçi “yazıcı” (KB 2494. 151. basık-: KB 3346. vd.‘çırpınmak. vd. -gAk: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir: orġak “orak” (DLT I.“kurumaya başlamak” (DLT II. 674. geçit” (DLT I. 75) < süçi.“döndürmek.“çırpınmak” (KB 74. 4326) < bar- . 542. sert. KTer. 37/64a=49:13) < bilkuçuş. KTer.“yürümek”... heyecanlanmak’. pak” (KB 727. KTer. 5145. 384. aġrıġ “ağrı” (DLT I.. 77) < kurı. 208. 228. çok” (KB 478..32 XI-XIII. 180) < açalış. 2671.. günahtan arıtmak” (DLT I. 428. nöbetçi” (KB 608. 243. KTer. 831. 228. KB 2726.

. -mUr: Az sayıda sözcük türetmiştir: tamur “damar.“yaymak”.) < berkedim “giyecek. KB 37/73a3=50:16) < *tam-mur < tam. vd. 38.) < açartuk “fazla. 2579. elbise” (KB 2280.duru. DLT I 404 < keltügün “düğüm” (DLT I 400. 2972) ~ umunç (KB 1364. 3345) < tut-. 297) < kedtodum “doyum” (KB 4587) < tod... 3540. temiz” (KB 973. AH 168. KTer. 2804.... vd.. …. 3041. 186. 3549. 36/21a3=42:28.. 54. 808 . 37/76b3=50:29) < kıl-ġUk: Az sayıda örnekte görülen bu ekle türetilmiş sözcüklerden birkaçı şunlardır: kayġuk “kayık” (DLT III. KTer. 550...... KTer. . vd. -(X)m: Eylemlerden soyut ve somut adlar türetir: alım “alacak. 806. 33/35b1=34:13) < bedüsüzük “süzük. sinirli. 49.. 175) < kaytapuzġuk “bilmece” (DLT I.. KB 1160.) < buş.2.. öfkelenmek” egri “eğri” (DLT I 127. KTer. 385. ) < albėrim “borç” (DLT I. hırçın” (KB 334. 140) < ekögündi “övülen(kişi)” (DLT I 449) < ögüdründi “seçilmiş (şey) “(DLT I 145. KB 804. DLT I 133) < um-(X)ndI: Eylemlerden sıfat ve ad türünde sözcükler türetir: akındı “akan (su)” (DLT 1 140) < akekindi “ekilen (tohum)” (DLT I.. KB 309. korkma” (DLT II. 2443.. kızmak. 2013. 152. 34/64b3=15:43. 33/37b3=34:16) < akkelin “gelin” (494.“buldurmak” -I: Eylemden nesne ve özne adları türetir: buşı “hiddetli..) < yad. 75. KB 171.. 2380. -(X)glXg: Sıfat türünde sözcükler türetir: kaçıġlıġ “kaçkın. 365.. 6154.‘damlamak’ yaġmur “yağmur” (DLT III.) < üdür- . KB 150. DLT III 85) < yal.) < alatġuçı “atan. 1084. 409... KB 2442. 38/92a2=66:5.. ziyade” (DLT I 99. -(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir: açuk “açık” (KB 500...“parlamak” -(X)nç: Eylemden soyut adlar türetir: korkunç “korku.. vd.. KB 1057.‘çatmak. KB 2834. KB 250.“doymak”. vd. 37/89a1=51:29: ‘kısır’) < tüg.. KB 309. 3664. KB 2598. umınç “ümit” (KB 2812. 342. 502) < tapuz. iyi” (DLT III.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 33 tutġun “esir” (DLT I 438. 26/50a2=4:83) < korkögünç “övünç. sel” (DLT I 77. 691. 1592. KB 373..) < baremlegüçi “tedavi eden. 32. 850 . iyileştiren” (KB 3873) < emleküç kılġuçı “zulmeden” (KTer. borç” (DLT I. . kaçan” (KB 1858) < kaçuçuġlıġ “uçan” (KB 1858) < uçyadıġlıġ “yayılı” (DLT III. vd. 449. Ünite . DLT I 132) < ögurunç “rüşvet” (DLT III.) < ur-.) < egiryakşı “güzel..) < yaġ-Xn: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcük türetir: akın “akın. -ġUçI: Eylemden sıfat ve işi yapını gösteren adlar türetir: alġuçı “alıcı” (KB 2425. KTer. 283) < yakış-. KB 2149. atıcı” (AH 159) < atbarġuçı “giden” (DLT II. süzülmüş. KTer. …) < artbedük “büyük” (DLT I.“hiddetlenmek. K 275. KB 58. 3338. övünme” (KB 2292. bağlamak’ yalın “alev” (KB 1415. 1521…) < süz-. KTer. nabız” (DLT I 362...

kısalık.... 29/59a1=9:82.) < yan. gider. bitiş. 6076. danışma” (DLT III 365.. arka” (KB 419. alçak. kötü.. vd. 47) < uk-. -(U)t: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: basut “yardım. 623.. değersiz. hilat” (KB 1766) < kedyanut “karşılık. beğenmemek. 28. KB 3475. DLT I 369) < keçkėŋeş “görüşme.) < bilçıkış “son..) < kėñeukuş “akıl. 497. 4 .. KB 492. KTer..) < basçöküt “kısa. 1267.“dönmek”.“yermek. Yüzyıllar Türk Dili süpründi “süprüntü” (DLT I 493) < süpüryėrindi “iğrenç.34 XI-XIII. cücelik” (DLT I 356... 367. AH 327. masraf ” (KB 1316. 3482. vd. 374. 154. bayağı” (KB 5327) < yėr.. 151.. KB 538. KB 2086) < çökkedüt “giyecek. anlayış” (KB 150...AH 22. Karahanlı Türkçesindeki yapım eklerinden hangilerinin Türkçede yaşadığını örneklerle karşılaştırma yaparak belirleyiniz. 1325) < çıkkeçiş “geçme. vd. geçit” (KB 3665. –(X)ş: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: aġış “yükseliş” (DLT I 61) < aġbiliş “biliş” (DLT I. çıkış.. cevap” (DLT III.

-sUn. ikegü.(KTer. -gA. -sUnI 3. indür. -I. 28/3b3=7:102). 31/88a1=20:114).. ėl.eylemden eylem yapan ek: bildür. +(A)r-. -Ir-(I). DLT II-243). turuġlı. +ġıl/+gil.. 5692). +ġır-. -(X)k. boġulmış (KTer. +sıġ. +ġar-. -gıl/-gil 2. boġuldı (DLT II-131). -ġUçI. KTer. 134. +çIl. kuşnı (DLT I-253. kündin (KTer. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88). yėl. -(U)t . ėki.. 37/12b1=47:15). -sU. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). +dak. III-33). +lAn-.. yoldın (KTer. -(X)glXg. korkuġlı (KTer. 6563.. DLT I-64). .. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). -ĠU: açġu. +daş/+deş. +nI belirtme durumu eki: köŋülni (KB 1551. 2882. AH 78). barsun (DLT II-64). -msın-/msin-. -ġIr. +la/+le. -(X)nç. köŋüldin (KB 1265.. -DUr-. +k.2. -(X)m. -(X)tEylemden Ad Yapan Ekler: -(X)g. -(X)l-. zayıflatmak’ (KB 5705). +lXg. II-115. +lAġ.. -ġUk. -ġUr-. +ġaç. -(X)ndI.. -(X)ş-. barġum. bakın-u tur. köŋüli (KB 53. 5655. +(s)I 3. +DA-. -U ulaç eki: al-u bėr. yazuktın (KB 1329. 4826). 6086). 34/44b2=37:173). +(X)k-. bilsü (AH 80). -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. –(X)ş. 3386). 4808. közi (DLT I-157. -mUr. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. +sXz Addan Eylem Yapan Ekler: +A-. yėr. +(A)d-. AH 185). +çı/+çi. +DI belirli geçmiş zaman 3. Ünite .(KB 4095). +aç/+eç. barġu. +gey. 3212b1=28:18). +lXk. sütdin (KTer... +l. bėr-. Önlük-Artlık uyumunun tam olduğunu gördüğümüz bu dönemde düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen ekler bulunmaktadır.. +UEylemden Eylem Yapan Ekler: -ar-/-er-. DLT III-125). Uyum dışı olan bu ekler. 6191. -gAk.. 3182. +I-.eylemden eylem yapan ek: arġur.(KB 4717). Bu eklerden bazıları şunlardır: +AĠU: biregü. 38/542=62:9). tė-. AH 107). -(X)gçı.. kalsunı (KB 5607. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. 211. 27/16a1=5:3). bildügini (KTer. -sIk-. 29/11b2=9:16).(KB 398. 28/69b1=8:11).‘yormak. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan eklerden kimileri de şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). ya hep düz ünlüyle ya da hep yuvarlak ünlüyle kullanılmaktadırlar. +er. . Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. tekil kişi: boldı (KB 4.. tirgür. +(a)ġu(n)/+(e)gü(n). -(X)n-. +ç. +kıya/+kiye. körmiş (KB 2367. -(X)k-.3279.. +la-/+le-. 2 Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabilmek Addan Ad Yapan Ekler: +aġu/+egü.85. II-359). AH 233... -Xn. -gXn. -DUr. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381.. kıldur.113. 27/40b1=5:31). boynı (DLT II233). -ĠUr. İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. biltür-. AH 255).(KB 6153). -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. +ak/+ek. +ça/+çe.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 35 Özet 1 Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını öğrenmek Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ ünlüsüyle birlikte 9 ünlü bulunmaktadır. bolġıl (KB 26…. 4434. +DAm. +kına.(KB 2542).

agrıg d. k ~ g b. barımsınb. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. yagı → düşman 9. alguçı b. z ~ s e. basut b. Türkiye Türkçesindeki “mahvolmak. tüş → “düş” c. bitmek. keçe → “gece” b. yarag körse hacib ötünse sözüm c.36 XI-XIII. tatıc. göz yaşı akmak b. bagırdak c. Orhon Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesinin. alkınb. ŋ ~ n c. aldac. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. kuçuş- . tutsuke. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi addan ad yapım ekiyle türetilmiştir? a. Karahanlı Türkçesinde /v/’ye değişmesi c. t > d değişimi 3. k ~ h 5. 2. bitid. Karahanlı Türkçesinde /d/’ye değişmesi b. ugan → “muktedir” d. ŋ > m değişimi b. d ~ y d. Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüktür? a. butık d. Karahanlı Türkçesinde hangi ünsüzler arasında nöbetleşme yoktur? a. körügli ne barmu yigü içgü aş b. Aşağıdaki dizelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük yoktur? a. kėŋeş e.sözcüğünün anlamı doğru olarak verilmiştir? a. Aşağıdakilerin hangisinde yaşar. todġurd. tükenmek” sözcüğünün Karahanlı Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerinden biri değildir? a. yaşamak 6. yaşatmak e. k > g değişimi c. Orhon Türkçesindeki söz başı /b/ sesinin. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eylemden ad yapım ekiyle kurulmamıştır? a. Aşağıdakilerden hangisi eylemden eylem yapım eki almamıştır? a. Karahanlı Türkçesinde içinde genizsil /n. basıke. ögündi 7. urunç c. Orhon Türkçesindeki söz içi ve sonu /d/ sesinin. kök → “mavi” e. d. yeşermek d. bulıt hedye kılsa uşak katreni e. turuk8. Orhon Türkçesinde bulunan palatal n (ny) sesinin. e. tünee. ŋ/ bulunması durumunda /m/ye değişmesi. yagmur 10. bu beglik köki ol könilik yolı 4. Orhon Türkçesindeki ön ünlülü sözcüklerin başındaki /k/ sesinin. yaşlanmak c. okıglı kişiniñ sevinsün canı d. v > v değişimi e. Karahanlı Türkçesinde /g/’ye değişmesi. b > v değişimi d. Karahanlı Türkçesinde bulunmaması.

Orhon Türkçesi ve Uygur Türkçesinde uyumsuz olan sözcükler bu dönemde de aynı biçimde devam etmektedir. kudruk ~ kudruk. çık-sun. -uma-/-üme. a 5. tegmes. kamuġ.~ evril-. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. ET kod. kod. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. soġık ~ soġuk. vd. körmiş. -d. kedim ~ keyim. Karahanlı Türkçesinde de az sayıda örnekte ikili biçimde görülmektedir: avuçġa ~ avıçġa. bilmes sizler. kuduġ ~ kuduġ. vd. p. mün. vd./ -d ~ -d. b 7. vd. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “Addan Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 3. c 6. bol-ġıl./ -d değişimi: Karahanlı Türkçesinde /d/ sesinin. buyan > KT muyan.> KT kod. kün+din./d/ ~ /y/ değişimi: kadın ~ kayın. ET adır. yalŋuz ~ yalŋus. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. -v değişimi: Orh. Ulaç eki almış bir eylem. evrül.> m.~ koy/ŋ/ ~ /m/ değişimi: ahsuŋ ~ ahsum. unıt. buŋ > KT muŋ.~ unut-. azuk. a 9. köz+i.T ebir. bu değişimler kısaca şöyledir: -b-. olumsuzda ise. Karahanlı Türkçesinde düz ünlülerden sonra düz. al-su. ked ~ ked /d/ > /d/ değişimi: ET adak > KT adak. ev > KT ev.~ körküt-. . zel (d) bazen de ye /y/ ile yazıldığı görülür: /d/ ~ /d/ değişimi: bod ~ bod. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. kıl-dur-. Uyg. evir. Yanıtınız yanlış ise “Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. vd. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. körkit. b Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sız-ġur-. Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyerek hep yuvarlak ya da hap düz ünlülü ekler de bulunmaktadır: bir+egü.> Uyg. c 10. Sıra Sizde 3 Orhon ve Uygur Türkçesindeki ünsüzlerin bazıları Karahanlı Türkçesinde değişmiştir. m.> KT evür-. Yanıtınız yanlış ise “Addan Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. OrhT sebin. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcüklerden kimileri şunlardır: adruk. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. dolanmak’ > Uyg. sözcüğün içindeki /n/ ve /ŋ/ seslerinin etkisiyle gerileyici benzeşme yoluyla /m/’ye değişir: OrhT. meŋzet-ü. meŋgü ~ mengü b. b 4. körmes.biçimini alır: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz. sıŋuk ~ sınuk.yardımcı eylemiyle birleşip büzülerek olumluda u-. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) ünlülerde değişim yoktur. bol-dı. OrhT eb > Uyg. iŋir ~ imir /ŋ/ ~ /n/ değişimi: erŋek ~ ernek. yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı.~ min. beŋgü > KT meŋgü. -b > -v-.değişimi: Sözbaşındaki /b/ sesi. u. kuş+nı. a 8. c 2.> KT sevin-. al-ġuçı. sevin. -z ~ -s değişimi: Bu değişim.‘çevirmek.> adır-. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Türkçesinden beri devam edegelen bu uyumdaki kurallar Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 37 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. geniş zamanın olumsuzunda ve nadiren de kimi sözcüklerde görülür: kögüz ~ kögüs. artuk. açur-.gibi Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır: bulıt ~ bulut. dal (d). OrhT. bulıt. aç+ġu.vd. altun.2. kılmas sizler. kör-di. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesinde belli durumlar dışında (dudak çekimi.

kelin “gelin”. temize çıkarmak. TT azgın. neçe. Ortak yapım ekleri ve sözcükler şunlardır: Addan Ad Türeten Ekler 1. çıkış.“hiddetlenmek. masraf ”. -gA: KT bilge “bilgili. -I: KT buşı “hiddetli. yoldaş. kėŋür“genişletmek < kėŋü7. ziyade” < art-.“mahvolmak. bağlan-. yazıcı (Türkiye Türkçesinde ek başındaki /g/ sesi düşmüştür. ataç. oyna2. TT korkunç. hasta”. aldır-.“dönmek”. +DAm: KT erdem “erdem. 5. TT akıntı. yeşer. TT eğri. dalga 3. sel”.< tur“durmak”. bulanık 8. yanıt . -DUr-: KT açtur. -Ir-(I): KT süçir. danışma” < kėñe“danışmak”. döğüş-. borç” < al-. alçı “hilekar. 6. tutkun (Türkiye Türkçesinde ek ünsüz uyumuna uyar) 5. 7. TT alıcı.“tatlılanmak”. başla-. TT başlat-.< çök-. 4.“açtırmak”. yazım 9.“avuçlamak” < adut “avuç”. tilen.“yoldan sapmak”. onar. birik5. gözsüz Addan Eylem Türeten Ekler 1. < sarıġ “sarı”. yeşil. gözük-. TT morar-. kazı. -(U)t: KT basut “yardım. fazilet”. kuru (ekin sonundaki ünsüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür). TT akın. satıcı. pis. yaġmur “yağmur” < yaġ-. ekin.“ağrımak”. oktam “ok atımı. 3. +aç/+eç: KT: anaç. beraber yapmak” < al-. +lXg: KT adaklıġ “ayaklı” < adak. ayrıntı. aldatıcı”. yerdeş “hemşehri”. bölük. kana-.“ayrılmak” < adır-. anlatmak” < uk-. TT: dişçi. TT basılı. sinirli. keçig “köprü.“temizletmek. güçlü. korkma” < kork-. eğlendir-. -(X)nç: KT korkunç “korku. -(X)n-: KT alkın.“bölmek”. kesil-.“zahmet çekmek” < emgek. sevdir-.“ortadan kaldırmak” < kėt-. bitil. +sXz: KT arıġsız “kirli.“birlikte açmak” < aç-. sevin-. +la-/+le-: KT adutla. -(X)m: KT alım “alacak. gelin. yığıntı 13. geçit” < keç-. +A-: KT aşa. TT erdem. karındaş “kardeş”. kızıl “kızıl” < *kız “kırmızı”. temizlet-. murdar” < arıġ. uktur. bėrim “borç” < bėr-. +er: KT birer. daldır-.“tat vermek” < tat. TT kızıl. bitiş. görücü. küçlüg “zorba. sarġar. emle. ölümcül. TT ayrıl-. güçlen-. okluk”. gider. bilgin. 9. gündem. –(X)ş: KT aġış “yükseliş” < aġ-. bilinç 12.“solmak” < oñ. biliş “biliş”. +çı/+çi: KT: aġıçı “hazinedar”.“zenginleşmek. meslekdaş. urunç “rüşvet” < ur-. tüccar” < sat-. topaç.“tuzlamak” < tuz. ardıl 10. kėter.“azmak. TT alış-veriş. 2. bağlamak’. tügün “düğüm” < tüg. zalim” < küç. 8. TT başlık. Yüzyıllar Türk Dili Sıra Sizde 4 Karahanlı Türkçesinde yer alan yapım eklerinin çoğu Türkçede de kullanılmaktadır.“yazmak”.“azımsamak”. darlan-. hırçın”< buş. TT avla-.“bölüklere ayrılmak” < böl. cevap” < yan. TT ağrı. görül-. üdründi “seçilmiş (şey) < üdür-. eliglik “eldiven” < elig . TT acık-. iyilik 12. akım. gönülsüz. bölge. köŋülsüz “gönülsüz.“benzemek” < meñiz “yüz”. başla-. TT açık. TT bakın-. -(X)ş-: KT açış. begeç. 4. yolu şaşırmak. -ar-/-er-: KT çöker.“yazılmak” < biti. -(X)k-: KT oŋuk. -mUr: KT tamur “damar.‘çatmak. azılı” < az. bedük “büyük” < bedü-. artık. taşıt. TT kanıt. arka” < bas-. sevil-. sunuş. TT kardeş < karındaş. 8. bence. +ak/+ek: KT başak “okun temreni”. zorla”.“yemek yemek” < aş. yanut “karşılık. bėril-.“solmak”. kısrak. 2. -(X)l-: KT adrıl. TT yağmur 10.“sararmak”. tuttur3. -(X)glXg: KT kaçıġlıġ “kaçkın. +ç.“yaymak”. TT bayı. -gXn: KT azġın “azgın.“azıtmak. TT dertlen-.< yaş “taze” 3. görüş-. ekindi “ekilen (tohum)” < ek-. dolu. asıġlıġ “faydalı” < asıġ “fayda”. oğlak. bitmek.“aranmak. Eylemden Ad Türeten Ekler 1. mobilyacı. azıt. igçil “hastalıklı. +lAn-: KT azlan. günahtan arıtmak” < arı-. 6. ayaklı. tutuş 14. sevin-. doğrula-. -(X)g: KT aġrıġ “ağrı” < aġrı. yöntem. çıkış “son. +(A)r-: KT karar. tükenmek” < alk-. +lXk: KT aşlık “aşevi” < aş. beşer. bilgili (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki /g/ sesi düşmüştür). emgeksiz “zahmetsiz” < emgek “zahmet”. giyim. katı.‘damlamak’. TT başak. büyük. yığın 11. TT: anaç.“and içmek” < and.“ilaçlamak” < em “ilâç”. görük- 4. -(X)k: KT açuk “açık” < aç-. gözle-. yadıġlıġ “yayılı” < yad. berki -. +daş/+deş: KT: kadaş. 11. +çIl: KT: yaġmurçıl “yağmurlu yer”. -(X)t-: KT arıt. kısrak “kısrak” < kısır. alış. TT alım. +I-: KT tatı. satıġçı “satıcı. kedim “giyecek.“kararmak” < kara. kızmak. öli. ataç. sevim. öfkelenmek”. +k. tuza. TT adsız. kaçan” < kaç-.“bildirmek. yolak “küçük yol”. vurul5. TT canlı. dilenmek.“nemlenmek” < öl “nem”. anlayış. yayılı (Türkiye Türkçesinde ekteki /g/ sesi düşmüştür). gözlük. +(X)k-: KT andık. egri “eğri” < egir-. görüş. zeki”. TT bilge. yaşça. yoldan çıkmak”. meñze. işçi. artuk “fazla. kısġa “kısa” < kıs-. turuk. TT: kardeşçe. ayakkabıcı. +ça/+çe: KT: barça. elbise” < ked-. oynat-. istenmek” < tile-. yoldan çıkarmak” < az. +l: KT başıl “beyaz tepeli”. emgeklen. TT benze-. TT buluş-. TT gider-.“birlikte almak. kėŋeş “görüşme. nabız” < *tam-mur < tam. -(X)ndI: KT akındı “akan (su)” < ak-. TT ayık-. yaşıl “yeşil” < *yāş “taze. Eylemden Eylem Türeten Ekler 1. miŋer “biner”. TT: insancıl.38 XI-XIII. elsiz. bencil. -(X)gçı: KT bitigçi “yazıcı” < biti-. -Xn: KT akın “akın. 2. süslen6. TT birer. soruġçı “sorucu” < sor-. sevinç. TT açtır-. 4. barkın “yolcu” < bar-. 6. şaşkın.“tatlılaşmak” < süçi. yazı 7. birik-.

. Edib Ahmed b. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Mecdut.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 39 Yararlanılan Kaynaklar Ata. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2). Mehmet Akalın). Tıpkıbasım III. Wiesbaden 1991. Mısır Nüshası. 260-301 Hacıeminoğlu. Old Turkic Word Formation. ------------. Metin. Tıpkıbasım I. Endeks. Mahmud Yügneki. Ankara 2004. Ankara 2003. Divanü Lugati-it-Türk. “Karahanlıca”. Carl. Ankara 1979. İstanbul 1942. Reşit Rahmeti. Ankara 1979(Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). pp. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. University of London. İstanbul 1943. Tarihi Türk Şiveleri. Kutadgu Bilig. Dankoff. Fergana Nüshası. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. 141-182. Erdal. Ankara 2004. Vol. Ankara 1992. Oxford 1972. “The Turkish Yarkand Dokuments”. Harvard University. Leiden-Boston 2004. III. Ankara 2004. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Tıpkıbasım III. Robert. Compendium of the Turkic Dialects I. (Çev. 5 . Vol. Marcel. Ankara 2004. James Kelly.) Atalay. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. XLVII. İstanbul 1943 Mansuroğlu. Kutadgu Bilig. I-II. Kutadgu Bilig.. Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Kök. Leiden 1954. Abdullah. Giriş-Metin-İnceme. A Grammar of Old Turkic. -----------. Arat. s.2. Ankara 1943 Brockelmann. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. s. TDK. Ünite . TDK. Besim. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). ------------. Atabetü’l-Hakayık. Part 2 1984. I. Kutadgu Bilig. Clauson. Leiden-Boston 2004. II. Karahanlı Türkçesi Grameri. Ünlü. Necmettin. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Gerard. Viyana Nüshası. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). TDK. TDK Yayınları. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. TDK yay. Aysu. 1982. TDK yay. A Functional Approach to the Lexicon. Suat. Ankara 1943.Analitik Dizin. ------------. IV.

İsim çekim eklerini tanıyacak.3 Amaçlarımız XI-XIII. Sontakıları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç . Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Anahtar Kavramlar • • • • • • Çokluk ekleri İyelik ekleri İsim Durum Ekleri Asıl Sayılar Sıra Sayıları Topluluk Sayıları • • • • • Kişi Zamirleri İşaret Zamirleri Zarf Sontakı Bağlaç İçindekiler • • • • • İSİM ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ZARFLAR SONTAKILAR BAĞLAÇLAR XI-XIII. Zamir türlerini ayırtedebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabileceksiniz. Bütün sayı sözcüklerini kavrayacak.

İyelik ekleri şunlardır: 1. 1552. KTer. KB 110. öz+ümiz “özümüz. ıt+laka “itlere” (DLT I 483).. KB 663. Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar. 90) Og(u)l+an “oğullar” (KB 462. 2. 1166... 462. şüpheniz” (KTer.. köz+ler (DLT I 105).) idi+m “Tanrım” (KB 5.. köz+üm “gözüm” (DLT I 46. Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür: Er+en “adamlar” (KB 234.. köŋ(ü)l+i “gönlü”(KTer. ölüg+ler “ölüler” (KB 4512). hısım. bütünü” (KB 5945).. közleri+ŋiz “gözleriniz”(KTer. babam” (DLT III 212. 5841) 2. 29/4b1=8:44) DLT’de bir yerde geçen kan+ıġ “(senin) kanın” sözcüğünde iyelik ekini +g biçiminde buluruz. 3. köŋül+ler “gönüller” (KB 6484). 111. 37/58b1=49:7).. 222. 26/10a3=4:135) DLT’de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara” (DLT II 54). Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir.. 32/7b3=16:78). yaġuk+lar ‘yakınlar. 34/27a3=37:87). Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. 31/11b3=19:28). sezinçi+ŋiz “zannınız. söz+i “sözü”(AH 125). 1589. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç İSİM İsim Çekim Ekleri Çokluk Ekleri +lAr Orhon Türkçesinden beri ençok kullanılan çokluk eki +lar/+ler’dir. kendimiz” (KB 4909.). Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” (KB 4913). akrabalar’ (KTer. . DLT I 85. 1184. 24. at+ımız “atımız” (DLT 328).. II 311.. köŋ(ü)l+üŋ “gönlün”(KB 1109). KB 1166.). 1. +An Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek. baban” (KB 651.. söz+üŋ “sözün” (AH 430). DLT I 208) İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri. babası” (DLT. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam.. AH 89. barça+sı “hepsi. at+laka “atlara”. baş+lar (DLT I 397). kuş+uŋ “kuşun”(KB 6368).. küç+i “gücü” (DLT II 13). Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”(KTer.)...

28/40a2=7:163) Baş “baş” sözcüğünü iyelik ekleriyle çekimleyiniz. Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT’de +nIg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. vd.. 385).. at+ıġ ‘atı’ (KB 2401) kişi+g “kişiyi”(KB 163. s..). Vol. 2876. 343.. söz+niŋ “sözün”(AH 488). at+ka “ata” (DLT I 35. 1 İsim Durum Ekleri 1. Marcel Erdal’ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki. +lArI(n+): 3.. köŋül+ni “gönülü” (DLT II 243. iş+i “işi”(KB 2777). 2113). KB 1551. 175. Bu çalışmada ayrıca Yarkend’de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de –g’li biçimlere (yernig. meŋiziŋ+i “benzini”(KB 4455. 152). 175. av+ka “ava” (DLT I.). kişi+niŋ “kişinin” (DLT I 44..42 XI-XIII... gibi. XLVII. aş+ka “aşa” (DLT I 227).). 185. ölüm+nüŋ “ölümün” (KB 1476.). Belirtme Durumu (Yükleme. Yönelme Durumu (Verme.. KB 163. ünsüzlerden sonra da çoğunlukla +(n)Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz: ana+nıŋ “annenin” (KB 5158). Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır.. 2510. yalŋuk+uŋ “insanın” (DLT III. Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde gelmiş örneklerinin sayısı azdır. ay+nı “ayı” (KTer. az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır. 34/7a3=36:40).)... bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır: baş+ı “başı”(KB 2420. iş+leri “işleri” (KTer. 2. yagı+nıŋ “düşmanın” (KB 2329. 1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı. 5021. evleri+n “evlerini” (DLT I 231) 4) +ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek.. söz+ni “sözü” (KB 153. begnig) rastlandığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. 81). kaz+ka (DLT II. 453:16.). yemeği” (DLT I. 221:12 V. 181)~ kaz+ġa “kaza” (DLT I 254) . 3182). kul+nuŋ “kulun” (KB 1919. 6206). 93). kim+iŋ “kimin” (DLT I 440).. s. Compendium of Turkic Dialect I. Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. Yüzyıllar Türk Dili 3.). 6068). 6229). Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri’nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları” (DLT I 248). ek almaz.. evi+n “evini” (DLT I 283. 5686. köŋlüm+i “gönlümü” (KB 47. 30/90a1=16:108. ABC 465). sözi+ni “sözünü KB 2504. 67). kitab+ı “kitabı” (AH B 77. Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır. köŋül+ke “gönüle” (KB 11). Compendium of Turkic Dialect I. s. kün+leri “günleri” (KTer.. Karahanlı Türkçesi’nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır. University of London. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge’dir. başı+n “başını” (DLT II24). Part 2 1984. Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır: ‘The Turkish Yarkand Dokuments’. ataŋ+nı “babanı” (K 1569). 53. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). söz+üg “sözü”(AH 151. Tamlayan Durumu (İlgi. Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır. 264 3.). künüg (künnüg ?) “günün” kölnig “gölün” 308:16V. Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır. 209.) 2) +nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki. +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır.. tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır: adı+n “adını” (KB 2554).... Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 550:8 V. 67): kimnig “kimin”(182:14) V. 4. 3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3.

bu künde naru “bu günden itibaren” (KB 4849). c) Bütünün parçasını gösterir: miŋindä bir “binde bir” (AH 204).“(bir şeyi)mümkün olduğu kadar çok yapmak” (DLT I 44). 439. 366). köŋülçe yorı. 32/21a1=28:30). yaşı+ŋa “yaşına” (KB 440. seniŋde oza “senden önce” (KB 1236). a) kadar. vb... Bulunma Durumu (Kalma. vb. köz+den “gözden” (DLT III. zorbalıkla’ (KTer. 278). 23/2b1=27:92). +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür: közüm+e “gözüme” (DLT I 172). Ayrılma Durumu (Çıkma. 5802). kış+ın “kışın” (DLT III. barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur. kirmişçe bol. 285).“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392) c) kança.). şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı” (KB 4768). tılda çık. aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle. 38/31a2=59:22) 6. kadaşıŋ+a “kardeşine” (KB 4976). kızda kızrak “kıttan daha kıt” (AH 444). kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek.“hemen gelmek” (KB 5408).“günahtan sıyrılmak” (KB 1380). 145. Vasıta Durumu (Araç. Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır. göre: uġança telim kıl. çıkma ve menşe ifade eder : yerde kop. Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki. baş+ta “başta”. oŋça kel. 27/53b1=5:48). 234. kut+un tiril. Ünite . 5. köz+ün bakış. tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” (KTer. . tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. seniŋde adın “senden başka” (KB 1151). b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü” (KB 5319). anıŋda öndin “ondan önce” (KTer.3.). İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır: meniŋde basa “benden sonra” (KB 1092. 29/39a1=9:53). (çıkmak)” (DLT I I 234).. ve 2.). 159). 27/27b1=5:12). babasına” (DLT II 120. 3. küç+ün “zorla.“yerden kopmak. yay+ġaru “bahara doğru” (DLT III. özi+ŋe “özüne” (KTer. işim+e “işime”.. özüm+ke “özüme” (KB 1175). farklı eylemlerle ve farklı yapılarda 40 defa). Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104).).“elle göstermek” (DLT I 82). yol+da “yolda” (KTer. işi+ŋe “işine” (KB 430..Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 43 1. ölümde basa “ölümden sonra” (KB 5416). b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın” (DLT I. yol+dın “yoldan” (DLT I 78).“girmiş gibi olmak” (DLT I 251).“gözle bakışmak” (DLT I 183). b) yön bidirir ve ‘tarafından’ anlamı katar: solça kel. kapuġ+dın “kapıdan” (KB 5967).. dönüşten önce” (KB 1304).“dilden çıkmak” (DLT III 161). 146). yıġaç+dın “ağaçtan” (KTer. 4. 1413. Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur: a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru” (DLT II 83). d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka” (DLT III 151:19). kelmişiŋde berü “geldiğinden beri” (KB 3364). Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır. yazukta tıdın. bir kez). 178).“sol taraftan gelmek” (KB 1392). 3150.. DLT’de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır: yèr+den “yerden” (DLT I 525). 8.“gönlünün istediği gibi yürümek” (KB 5276).“mutlulukla yaşamak” (KB 1251. at+tan “attan” (DLT I 94.. +ŋa/+ŋe biçimindedir: atası+ŋa “atasına. katılmazda aşnu “katılmadan. terk ödün kel. başı+ŋa “başına” (DLT II 233. Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tin’dir: cān+dın “candan” (KB 1115). az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır: a) Ayrılma. 7. gibi. tilin+din “dilinden” (AH 142. Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki. kapuġ+da “kapıda” (KB 595. Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)n’dir: a) aracıyla. Teŋri+gerü “Tanrıya doğru” (DLT III 251).

373. 159.. Aslı tokuz on’dur. iki. ėv “ev” sözcüğünü Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle çekimleyiniz. ellig.KB 4931. 106.) sen+iŋ (DLT I 76. siler+niŋ (KTer.AH 42.. KB 4835. 49.. 125. KTer. bėşinç “beşinci” (DLT III 449).) anıŋ (DLT I 27.. miŋ “bin”. 46.. 113). Toksun: Doksan. Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç. AH 286).). sen. 40. II 133)... berü “beri” (DLT I35. Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin olur.) biz+ni (DLT I 94.. 25/29a1=3:200.. Aslı sekiz on’dur. üç+egün “her üçü” (KB 1664). Dokuz kere on demektir. ottuz. 449). 3099. 132).. 5340.. tokkuz ~ tokuz. 25/18a3=3:154. 113.). 266. KB 9. onunç “onuncu” (DLT I. AH 57. 452. ėkinçi “ikinci” (KB 788). 122. KTer..) biz+iŋ (DLT I 341.. KTer. 37. 2 Yigirme sayısıyla ilgili tek veri DLT’de geçmektedir... Belirtme Durumu: +nI meni (DLT I 53.. KTer. üç+egü “her üçü” (KB 802). AH 8. AH 198. siz/sizler/siler. 87.. anlar/olar Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ men+iŋ (DLT I 26. AH 166.. yüz. tört... KTer. II 55. 5830. üçünç “üçüncü” (KB 267)... Bu asıl sayıların dışında seksen ve doksan sayıları için Kaşgarlı Mahmud’un eserinde şu bilgiler verilir: “seksün: seksen. 25/1a2=3:19).... Bu sayıyla ilgili Kaşgarlı Mahmud şu açıklamayı yapmaktadır: “yigirme: yirmi. yigirme. III 370.... damlaya damlaya göl olur” (DLT II. 3. 25/27b3=3:184) anı (DLT I 27. yėgirminç “yirminci” (DLT I. 37/57b3=49:7) anlar+nıŋ (KTer. 48). 13. 79.. 27/38b1=5:28.. yėti ~ yėtti....) . olar+nıŋ (KB 32.. ėkinç “ikinci” (KB 132).. on... KB 30. c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya” (DLT I 424). sėkkiz ~ sėkiz.. içinde” (KB 2791..). KTr. miŋer “biner” (KB 3421) DLT’de bir sayısına gelen +In vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını vermektedir.KB 39... 260. 360).. altmış. 4. 1. iç+re “içeriye. 166. törtünç “dördüncü” (DLT III.. KB 47. kırk. (KB 343). KB 16. biz+niŋ (DLT I 46) siz+iŋ (DLT I 376. Sayılar ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ Kişi Zamirleri Tekil Kişi Zamirleri: men. Yigirmi dahi denir” (DLT III..Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye Türkçesinden çok da farklı değildir. Karahanlı Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir: Bir. bėş.44 XI-XIII. +(X)nçI ekleri getirilerek elde edilir: birinç “birinci” (DLT III... İki kelime birleştirilmiştir (DLT 1 437). 373). Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”.. 486). AH 5. 132). İki kelime birleştirilmiştir. 25&14b2=3:147. 2. üç. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz.. Yüzyıllar Türk Dili b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri” (DLT I 361.) seni (DLT I 36. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer “birer” (KB 1014). KTer. Sekiz kere on demektir. tümen “on bin”. KB 84. tapa+ru “-a/-e doğru” (KB 521. 25/222=3:159. 26/51b1=4:84..

siler+ni (KTer.. 1277.. 30/763=16:86) olar+nı (KB 62. 7. bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır....... 1445. 60.). olarda (KB 2940.. 2734......... 391. 3305..) Eşitlik Durumu: +çA mençe “bence. 25/13a3=3:145. siler+ke (KB 4864..)... KB 128. 3150.)...) andın (DLT I 60.) biz+ke (DLT I 24.). Bu yapının. KTer. 812..) meniŋ+de kidin “benden sonra” (KB 1217. KTer.. KB 2. anda (DLT I 109. KTer.... 48. 2571b3=3:120. .. 37/56b3=49:6) olar+ka (KB 2433..... 367. 5339... KTer... 154.“kimden olmak”(KB 2006). sen+din (KTer. seniŋ+de bar “sende var” (KB 362)..... 1230...Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 45 siz+ni (KTer. bular+dın (KB 2423. 357.) Vasıta Durumu: +(X)n anın “onunla” (DLT I 155. 188.) Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır.) meniŋ+de basa “benden sonra” (KB 1092. bana göre” (KB 6580) ança “ona göre” (DLT I 63......) saŋa (KB 8.) Bulunma Durumu: +da/+de men+de (DLT I 420.. men+din (DLT I 20... 25/16a1-2=3:152).........).. 6124. KTer.. IIII 178.. 27/15b1=4:176. olar+ıġ (KB 259.) Yönelme Durumu: maŋa (KB 29... 25/27a3=3:183.) aŋar “ona doğru” (DLT I 35. KB 381. KB 5343... 27/51a2=5:44.) aŋa (KB 1376. 25/16a1=3:152.. 25/8a3=3:137.KTer... 27/38b1=5:28.. 24.) sen+den (DLT I 529..) siz+de (DLT I 407...) anıŋ+da naru “ondan öteye” (KB 266... KTer... 1931. kimiŋ+de bol. 26/33a1=4:61..) Yön Gösterme Durumu: maŋar “bana doğru” (KTer. meniŋ+de bar “bende var” (KB 4864)... 319. AH 175. 28/16a2=7:134) olar+dın (KB 269.. KB 395... 29/33b3=9:43... bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır. 285. 26/31b1=4:60. 147.. 186. seniŋ+de turur “sendedir” (KB 4877.....).örneklerin çoğu ayrılma durumu işlevindedir) seniŋ+din (KB 6. Ünite ..) Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir: meniŋ+din (KB 61.....KB 259... 25/3b3=3:128. 28/43a3=7:168.KTer. Ayrılma Durumu: +dIn. 26/22b3=4:47..) anıŋ+da adın “ondan başka” (KB 1280) anıŋ+da basa “ondan sonra” (KB 132. KTer.. 6408. 484... 489.... 88.. anlar+nı (KTer.) . 25/1b23=3:120. KTer. 62....)... 31/7a1=19:10.. KB 83.. KTer.) seniŋ+de (KB 1151....... 23... 600.. 25/18b3=3:154. 82. men+den (DLT I 40)...KTer.) siz+ke (KTer..) saŋar “sana doğru” (KB 29. 20.... 3738. 19.3. biziŋ+de (KB 2699. 26/27a1=4:55..129.... KTer..... KTer... KTer.. Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig’de görülmektedir: meniŋ+de turur “bendendir” (KB 4877). KTer.. 33/48b1-2=34:31.. 4350. 25/4a1=3:128.... AH 39. KTer.. 3165. 1632. 5. AH 244. 5244).. anıŋ+da bolur “ondan olur” (KB 2888).. 25.) sen+de (DLT III..) mun+dın (KB 476. 379..) biz+din (KTer. 2495.)..

... 549. 729. +rA. bular+da (KB 131. bular+ıġ (KB 2929. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır: 1. sonra” Er kėdin kaldı “Adam geri kaldı” (DLT II. 1836) 4. ne karşı tarafta (KB.).).) Bulunma Durumu: munda (KB 153. Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır” (KB.. kün “gün” kündüz “gündüz”.) Eşitlik Durumu: munça (KB 96. Kayuda.. . 137) Astın < *as+tın “altta” Ne altın ne üstün ne otru orun “Ne altta. 4439) munuŋ+da naru “bundan öte” (KB 4070) Yönelme Durumu: bular+ka (KB 61. 26/88a2=4:29) Men kişi adılını isim durumu çekim ekleriyle çekimleyiniz 3 ZARFLAR Yer Zarfları Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştur. 486) Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”.. tünle “geceleyin”.. yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı” 2..). 266. kışın “kışın”. bular+nı (KB 1429. beriye... 4337. Yüzyıllar Türk Dili İşaret Adılları Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu. 2072. kidin “sonra”. tün “gece”..).. 28/81a1=8:31). 4375. 907. Zaman Zarfları . ne üstte. 8) Kėdin < *kė+din “arkada. beride” evindin turup çıktı keldi berü “evinden çıkıp beri geldi” (KB. Aşağıdaki örneklerde ek. aşağıya doğru” (DLT I. 301) Kanda erdiŋ “Neredeydin” (DLT I.) Yön Gösterme Durumu: muŋar “ buna doğru” (KB 19. 418) 3. nereye” Kança bardıŋ ey oġul “ey oğul nereye gittin” (DLT I. +rA. ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır: munıŋ+da basa “bundan sonra” (KB 4376. yukarıda” Ukuş ornı üstün meŋede-turur “anlayışın yeri yukarıdadır” (KB. +DA.. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır. ön tarafta” kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce. dışarıda” Tamġa suvı taşra çıkıp taġıġ öter “bu suyun kolu dışarıya çıkarak dağı geçer” (DLT I. 126) Taşra < *taş+ra “dışarı... 424) Berü < *ber+rü “beri.. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öŋdün < öŋ+dün “önde. . önde ve arkada olan sensin” (KB.KTer. +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır. Bunun için +A. ol. +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte.. bular. 245. +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda. Tamlayan Durumu: bular+nıŋ (KB 3590. 25) Altın < *alt+tın “altta” Bularda en altın bu yalçık yorır “bunların en altında bu ay dolaşır (KB. 137.46 XI-XIII. +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye. +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar Asra < *ast+ra “aşağıda. munuŋ (KB 1646.).. 727.. 74) 5. munıŋ (KB 390. 4174. KTer... +(A)rU.) Belirtme Durumu: munı (KB 107... 18) Üstün < üst+tin “üstte. +DIn.

361) Amul “sakin. 516) Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu” (DLT I. rahat. sert. Artuk “fazla. 434) Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT’de geçmektedir. 5793) Tün le: Az kullanılan bir zaman zarfıdır. bedük “büyük”. Ünite . Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir. 131) Çın “doğru. Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir” (DLT III. çok”. çabucak” Terkin kel “çabuk gel” (DLT I. 172) Durum Zarfları Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. 952) Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır? Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz” (AH. üküş “çok”. 41) “Alper Tona öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek (böylece) öcünü aldı mı? Şimdi (onun ölüm acısıyla) yürek paralanıyor. gerçek” Çın aydıŋ “doğru söyledin” (DLT I.114) Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 47 Emdi: Bu zaman zarfı DLT’de çok kullanılmıştır. Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim” (DLT I. 172) Üküş: Bu er ol üküş katurkan “Bu adam çok sevinen. 441) Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir.3. 200) Miktar Zarfları . Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı (KB. 339) Katıġ “katı. sağlam” Kudruġ katıġ tügdümiz “kuyruğu sıkı bağladık” Terk/terkin “çabuk. 159) Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT’de örneği vardır: Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur (DLT II. köp “çok”. gülen bir kişidir” (DLT I. tükel “bütün. 113. Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur (DLT I. yavaş” Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım” (DLT III. 100) Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz”biçimindeydi. Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap” (KB. Tünle bile bastımız “Geceleyin bastık” (DLT I. sakin biçimde sevin” (DLT III. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş” Akrun aŋar sevingil “ona yavaş. Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır. telim “çok”. hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. az “az”. Artuk: İlig buştı artuk kararttı meŋiz “hükümdar öfkelendi benzini çok kararttı” (KB 629) Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle” (KB.

Birle: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler çok sayıda değildir. başkalık vb. Bu söz soŋında ayġıl “Bu sözün sonunda söyle” (DLT III. Birle: Yalın ve tamlayan durumuyla birlikte kullanılır: kanı kan bile yumas “kanı kan ile yıkamaz ” (DLT III. Ara: Sadece Yalın durumla kullanılır: Kişi ara kirdim “İnsanlar arasına girdim” (DLT I. 1093) Tamlayan durum ekini almış sözcüklerle kullanılan sontakıları örneklerle sıralayınız. Apaŋ edgü bolsa bu begler özün “Eğer bu beylerin kendileri iyi olursa…” (KB. birlikte”. birlikte”. kibi “gibi”. içerisinde.332) Takı: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler azdır. 357) Adın: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: On iki ükek ol bularda adın “Bunlardan başka on iki burç vardır” (KB 138) Basa: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: Usanma ölür sen meniŋde basa “Gafil olma benden sonra sen de öleceksin” (KB. benzerlik. Bile. I 429).48 XI-XIII. bile. Tilkü mü togdı azu böri mü “Tilkimi doğdu yoksa kurt mu?” (DLT. 157) Ol meniŋ birle körüşdi “o benimle görüştü” (DLT II. 87) İçre: Bu sontakı da sadece yalın durumla kullanılır: Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. II 177) Apaŋ: Karahanlı Türkçesinden önce az sayıda kullanılan apaŋ bağlacı bu dönem metinlerinde daha çok görülür. Yüzyıllar Türk Dili Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. yön. sözcük öbeklerini. takı “ve” apaŋ “eğer”. 485) SONTAKILAR 4 BAĞLAÇLAR Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. Örnekler daha çok KB ve DLT’de görülür: Buşaklık bile erke övke yavuz “hiddet ve öfke insan için fenadır”(KB. basa “sonra” gibi sözcükler. soŋ “sonra” adın “başka”. taparu “-e doğru”. Tükedi bu on tört bab içre sözi “Bu on dört bölüm içerisinde sözünü tamamladı” (AH. . Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi” (DLT I 445) Bile. tarz. kaz takı kordayımı “kazımı ve kuğ kuşlarımı” (DLT. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. Bile “ile. 99) Üçün: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kamuġ kadġusu erdi ümmet üçün “Bütün kaygısı ümmet için” (KB. birle “ile. kalı “eğer”. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır. üçün “için”. Ara “arasında”. iç tarafta”. gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. içre “içte. mekan. azu “yoksa. 76) Kibi: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kuşlar kibi uçtımız “kuşlar gibi uçtuk” (DLT I. 895) Azu: İki şeyi karşılaştırarak birbirine bağlayan bu bağlaç KB ve DLT’de görülmektedir. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. 483) Soŋ: Yalın durumdaki sözcüklerle birlikte kullanılır. 40) Seniŋ üçün keldim “senin için geldim” (DLT I.

Kişi Zamirleri: Tekil Kişi Zamirleri: men. +DA. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: solça kel. Bile “ile. 3 Zamir türlerini öğrenmek 1. +ŋa/+ŋe : av+ka “ava”. ön tarafta”. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. Bulunma Durumu (Kalma. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. üküş “çok”. Yer Zarfları: +A. baban” 3. basa “sonra” gibi sözcükler. yigirme. Yalın Durumu: Eksizdir 2. Instrumental): +(X)n: el(i) g+in emle. közüm+e “gözüme”. çabucak” 4. kibi “gibi”. 3. kalı “eğer”. amul “sakin. +ı/+i: aş+ıġ “aşı. kün “gün” kündüz “gündüz”. tünle “geceleyin”. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” 2. Tamlayan Durumu (İlgi. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). baş+ı 4. kışın “kışın”. gerçek”. +(n)Xŋ: ana+nıŋ “annenin” 3. +rA. iç tarafta”.3. miŋer “biner” 4. Ara “arasında”. tört. Akuzatif): +nı/+ni. yüz. adı+n “adını”. bedük “büyük”. +çA ve +In ekleriyle kurulan sözcükler yer zarfı olarak kullanılır: Üze “üstte. takı “ve” apaŋ “eğer”. aşağıya doğru”. Lokatif): +da/ +de/+ta/+te: ev+de “evde” 6. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilmek Zarflar 1. üçünç “üçüncü” 3. siz/sizler/siler. beride” 2. çın “doğru. altmış. Zaman Zarfları: Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. birle “ile. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılan sözcüklerdir. öŋdün “önde. ellig. katıġ “katı. az “az”. Genetif): +Xŋ. rahat. taş+ra “dışarıya” Bütün sayı sözcüklerini kavramak Sayılar 1. yavaş”. köp “çok”. ol. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. üç+egü “her üçü”. beriye.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 49 Özet 1 İsim çekim eklerini tanımak İsim Çekim Ekleri Çokluk Eki: +lAr. kanda “nerede”. babası” 1. +An: İyelik Ekleri: 1.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392 9. Topluluk Sayıları: bir+egü “her birisi”. altın. üç. soŋ “sonra” adın “başka”. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyıp ve açıklayabilmek Eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. nereye”. yukarıda”. astın “altta.“elle göstermek” 8. +DIn. miŋ “bin”. tükel “bütün. kėdin “arkada. kidin “sonra”. tokkuz ~ tokuz.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). sert. (çıkmak)” 7. +lArI(n+): erŋek+leri “parmakları” İsim Durum Ekleri 1. ay+nı “ayı”. dışarıda”. tün “gece”. terk/terkin “çabuk.Asıl Sayılar: Bir. çok”. sėkkiz ~ sėkiz. tümen “on bin”. Ünite . bular. kayda. 2. Üleştirme Sayıları: birer “birer”. azu “yoksa. birlikte”. taparu “-e doğru”. aşağıda” üstün “üstte.ėkinç “ikinci”. +Xg/+Xġ +In. +ru/rü. Miktar Zarfları: Bu dönem eserlerinde kullanılan miktar zarfları şunlardır: Artuk “fazla. telim “çok”. tapa+ru “-a/-e doğru”. anlar/olar 2. berü “beri. taşra “dışarı. babasına” 5. +dın/+din/+tın/+tin: kapuġ+dın “kapıdan”. sonra”. içre “içte. atası+ŋa “atasına. iki. Ablatif): +da/+de. sağlam”. Vasıta Durumu (Araç. hep” Sontakıları işleyiş bakımından tanıyıp açıklayabilmek Yalnız başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında çeşitli bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. kayuda.Ayrılma Durumu (Çıkma. sözcük öbeklerini. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır. bėş. babam” 2. 4 5 2 6 . bile. üç+egün “her üçü” (KB 1664). on. kırk. yemeği”. asra “aşağıda. üçün “için”. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. Durum Zarfları: Karahanlı Türkçesinde oldukça çok sayıda durum zarfı vardır: Akru/akrun “yavaş”. +ra/+re: yaġı+ġaru “düşmana doğru”. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. yukarıda” kança “nereye. içerisinde. Belirtme Durumu (Yükleme. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. Sıra Sayıları: birinç “birinci”. yėti ~ yėtti. İşaret Adılları: bu. sen. birlikte”. +(A)rU. Yönelme Durumu (Verme. oŋça kel. +A. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz” 3. ottuz. yerde kop“yerden kopmak.

Vasıta durumu eki +(X)n’dır 5. yegirmi 6.50 XI-XIII. ara 9. Aşağıdaki sontakılardan hangisi hem yalın hem de tamlayan durumu ekleriyle birlikte kullanılır? a. taşra 8. +a. bile . 4. anı e. üze b. Aşağıda koyu renkli sözcüklerin hangisinde 1. üçün b. b. Tamlayan durumu eki +(n)Xŋ’nın yanı sıra +nIg biçimi de vardır. yön gösterme durumuyla çekilmiştir? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı yoktur? a. birinç b. Sözüm munda kalur b. Ayrılma durumu eki +DAn’dır. birle c. adın d. anda b. Yönelme durumu eki +ka/+ke. Ayrılma durumu eki sadece +DIn’dır. basa d. yanı sıra +da/+de kullanılır. tekil kişi iyelik eki yoktur? a. Telim körmişim bar tegimsiz kişi d. Asıl ek +DAn’dır. elgiŋ c. üçegü e. anıŋ 7. e. Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Asıl ek +DIn’dır. aŋar d. Edip Ahmet atım c. Karahanlı Türkçesindeki ayrılma durumu eki ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Bu kaşım tügüki 2. Tün kün turup yıġlayu 10. kibi e. evni d. Aşağıdakilerden hangisi hem sontakı hem de bağlaç olarak kullanılmıştır? a. emdi e. birer d. Aşağıdakilerin hangisinde topluluk sayısı vardır? a. Bu ay toġsa aşnu idi az toġar c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. +rü ekleri kullanılır d. Ayrılma durumu eki +DA’dır. +re ve +ru. ikinçi c. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yer zarfı değildir? a. kitabı 3. üstün d. Erdem üze tügülür d. +ġa/+ge. Ortak erden artuk almas b. Aşağıdakilerin hangisinde işaret zamiri. c. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde belirtme durumu eki yoktur? a. Yön gösterme durumu için sadece +ra. +e ve +ŋa/+ŋe’dir c. yanısıra +da/+de de kullanılır. ara c. birle b. b. astın c. kibi e. közin e. d. andın c. Bu er ol üküş katurġan e. Eşitlik durumu eki +çA’dır e. başı b. İdimni ögermen e.

+dın/+din/+tın/+tin: ėv +de . Karahanlı Türkçesi Grameri. Ankara 1992. e 10. Leiden-Boston 2004. I. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Carl. Ankara 19792 Atalay. s. b 3. Leiden-Boston 2004. +A. Endeks. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Aysu. TDK yay. Besim. Ankara 1979. İstanbul 2008. Compendium of the Turkic Dialects I. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I.3. ------------. ------------. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Old Turkic Word Formation. Ünite . Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. (Çev. Atabetü’l-Hakayık. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Genetif): +Xŋ.Analitik Dizin. s. Divanü Lugati-it-Türk. Ankara 1943. Oxford 1972. Ayrılma Durumu (Çıkma. c 5. Vasıta Durumu (Araç. Marcel. 7. Mansuroğlu. Mehmet Akalın). Hacıeminoğlu. Gerard. Lokatif): +da/+de/+ta/+te: ėv +de 6. b 4. Metin. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. 141-182. Giriş-Metin-İnceme. Suat. Instrumental): +(X)n: ėv +in 8. Ankara 1943 Brockelmann. d 6. +ru/rü. d 8. Wiesbaden 1991. +ŋa/+ŋe biçimindedir: ėv+i+ŋe 5. +(n)Xŋ: ėv+iŋ Belirtme Durumu (Yükleme. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Reşit Rahmeti. A Functional Approach to the Lexicon. James Kelly. A Grammar of Old Turkic. Vol. Yanıtınız yanlış ise “Belirtme Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 51 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. III. Ablatif): +da/+de. I-II. c Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar ve Bağlaçlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +ŋa/+ŋe : ėv+ke ve 2. Robert. Mecdut. Ankara 2004. Clauson. IV. Tarihi Türk Şiveleri. Arat. Tamlayan Durumu (İlgi. +ra/+re: ėv +gerü Sıra Sizde 3 Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ: men+iŋ Belirtme Durumu: +nI: meni Bulunma Durumu: +da/+de: men+de Ayrılma Durumu: +dIn: men+din Yönelme Durumu: maŋa Yön Gösterme Durumu: maŋar Eşitlik Durumu: men+çe Sıra Sizde 4 Taparu: Ol meniŋ taparu keldi “o bana doğru geldi” Birlen: Ol meniŋ birlen körüşdi “O benimle görüştü” Üçün: Seniŋ üçün keldim “Senin için geldim” Yararlanılan Kaynaklar Ata. c 7. TDK yay. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 tekil kişi: baş+ım tekil kişi: baş+ıŋ tekil kişi: baş+ı çoğul kişi: baş+ımız çoğul kişi: baş+ıŋız çoğul kişi: baş+ları Sıra Sizde 2 Yalın Durum: Eksizdir. “Karahanlıca”. a 9. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: ėv +çe 9. Necmettin. Mahmud Yügneki. +a/+e ve +ka/+ke içiminde görülebilir: ėv+im+e 3. Harvard University. Erdal. Ankara 2004. Edib Ahmed b. Akuzatif): +nı/+ni. +ı/i Yalın durumda genellikle +nı/+ni. c 2. II. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. 5 Nalbant. TDK. 1982. Yanıtınız yanlış ise “Yer Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bulunma Durumu (Kalma. Yanıtınız yanlış ise “İsim Durum Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. -------------. TDK Yayınları. Ankara 2003. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. kök ya da gövdeyle aynıdır. Yanıtınız yanlış ise “Miktar Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kutadgu Bilig. TDK. Yanıtınız yanlış ise “Ayrılma Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Topluluk Sayıları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dankoff. +Xg/+Xġ +In. Mehmet Vefa. Ünlü. +Xg/+Xġ kullanılır: ėv +ni üçüncü tekil kişi iyelik eki almış sözcüklerden sonra +In gelir: ėv +i+n Az da olsa +ı/i’nin de kullanıldığı görülür: ėv +i Yönelme Durumu (Verme. Leiden 1954. Bilgeoğuz Yayınları.. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız 4 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili     Bu üniteyi tamamladıktan sonra Karahanlı Türkçesindeki. Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavrayacak ve açıklayabileceksiniz. Zarf-Fiiller. Sıfat-fiil eklerini. Zarf-fiil eklerini. Birleşik Fiiller . Sıfat-Fiiller. Anahtar Kavramlar • Fiil Çekim Ekleri • Birleşik Fiil çekimleri • Sıfat-fiiller • Zarf-fiiller • Birleşik Fiiller İçindekiler • • • • FİİL SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR) ZARF-FİİLLER BİRLEŞİK FİİLLER Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiiller. Fiil çekim eklerini.

bol-dum (KB 373. Bu dönem metinlerinde yer alan fiil çekimlerini sırasıyla açıklarken hangi tipte kişi eklerinin kullanıldığını da belirteceğiz.. 940) 3.. Tekil Kişi: {-DXŋ} ekiyle kurulur: ay-dıŋ “söyledin”(KB 147.. 30/40b3=16:27) Fiil Çekim Ekleri . berküt-tiler “sağlamlaştırdılar” (KTer. 391.). bol-duŋuz “oldunuz” (KTer... kir-dük (DLT II 61). Çoğul Kişi: {-DXmXz} ekiyle kurulur: aç-tımız “açtık” (DLT III 235).. 63).. 30/27b3=15:58. 1. bar-duk “gittik” (DLT II 62. kel-dük (DLT II 61. 36/70a1=43:79).).) 2. 34/24a1=37:32).. kur-duk (DLT II 61). 85.. keçür-düm “geçirdim” (KB 649. bar-dıŋız “gittiniz” (DLT II 47). Çoğul Kişi: {-DXŋXz} ekiyle kurulur: ay-dıŋız “söylediniz”(KTer. bul-duŋ (KB. 45. bol-dı (KB 4... Sıfat-Fiiller. Tekil Kişi: {-DI} ekiyle kurulur: bak-tı (KB 1572.). 25/11b1=3:143) 3. 62. 354. kül-di (KB 6341). 397).Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.. 1586. Çoğul kişi: -DI(lAr) ekiyle kurulur: bol-dılar “oldular” (KB 6476. 35/86a2=41:23).. 1752. 28/42a2=7:166).. Uygur ve Türkiye Türkçesinde olduğu gibi fiil çekimlerinde farklı tipte kişi ekleri kullanılmaktadır.. kör-diler (KB 1057). Birleşik Fiiller FİİL Karahanlı Türkçesinde Orhon..). Belirli Geçmiş Zaman (Bilinen Geçmiş Zaman): Bu zamandaki fiillerin çekiminde iyelik eki kaynaklı kişi ekleri kullanılır. DLT II 33.) DLT’de /-DUk/ ekiyle kurulmuş Oğuzca biçimler de yer alır.295). Kuran Tercümesinde uyum dışı örnekler vardır: bol-dımız “olduk” (KTer. ay-dımız “söyledik” (KTer. Kuran Tercümesi’nde 3. yuvul-dımat “yuvarlandı” (DLT I 397) 1. 2.... biti-diŋ “yazdın” (KTer. Tekil Kişi: {-DXm} ekiyle kurulur: ba-dım “bağladım” (KB 5899).. 34/69b3=38:63)... kişi çoğul ekinin /r/siz iki örneği mevcuttur: ay-dıla “söylediler”(KTer. bar-dı “gitti”(AH 202. Zarf-Fiiller. 63). 26/45b2=4:77). -ler ekiyle genişletilmiş biçim: kör-düŋüzler “gördünüz” (KTer. 3. kod-tımız “koyduk” (KTer. yaval-dımat “yavaşladı” (DLT I 397).. tut-tumız “tuttuk” (KTer. bar-dımız “gittik” (DLT I 327). 6492). tekil kişinin -mat/-met ekiyle genişletilmiş biçimi de vardır: kevil-dimet “zayıfladı” (DLT I. 34/32a1=37:108. DLT I 36. 25/27b1=3:183).

31/78a1=41:52) “görürsünüz”. tile-yür sen “istersin” (KTer. 36/74a3=43:89) “dururum” (KTer 31/12a3=19:30).). bil-geyler “bilecekler” (KTer. 5984).. 38/88b2=66:1). bar-ur sen “gidersin” (AH 287.. yap-ar “örter” (DLT III 33.. -ġa/-ge.). Çoğul Kişi: ġay/-gey.54 XI-XIII... bėr-geler “verecekler” (DLT I 243. Çoğul Kişi: ġay/-gey.. küse-r men “isterim” (KB 363) . -ġa/-ge+lar/ler ekiyle kurulur: ay-ġaylar “söyleyecekler” (KTer. 1627. 31/75a1=41:47).. 5837).. -ġa/-ge karışık olarak kullanıldığından ikisinin örneklerini birlikte göreceğiz: 1. Çoğul Kişi: ġay/-gey. bak-ar “bakar” (DLT I 102... iç-er “içer” (KB 73.31/74b3=39:39). kadġur-ar sen “kaygılanırsın” (KB 1233). -ġa/-ge sen ekiyle kurulur: bul-ġa sen “bulacaksın” (KB 4553. Tekil Kişi: ġay/-gey.. Tekil Kişi: ġay/-gey. bayu-r “zenginleşir” (DLT III 274) 1. ay-ur “söyler” (DLT I 52. sėzik-er men “şüphelenirim” (DLT II 117) tur-ur men 2.. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er ekiyle kurulur: at-ar “atar” (KB 28. Tekil Kişi: {-mIş} ekiyle kurulur: al-mış (KB 5487). Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er siz/sizler ekiyle kurulur: kork-ar sizler “korkarsınız” (KTer. 431)... bil-gey sizler “bileceksiniz” (KTer..). 36/69a3=43:77). 28/44a1=7: 149). -ġa/-ge men ekiyle kurulur: iç-gey men “içeceğim” (DLT I 492). bil-ge sizler “bileceksiniz” (KTer. KB 1649) 1. ünde-yür sen “seslenirsin” (KB 35/74a1=41:5) 3. al-ır men “alırım” (KB 6035). -ġa/-ge miz ekiyle kurulur: çıkar-ġay miz “çıkaracağız” (KTer. 28/10a1=7:124) 2. kör-er siz (KTer.) 3. -ġay/-gey.yardımcı sesi girer.. 28/10a1=7:123) 3.. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er men ekiyle kurulur: bak-ar men “bakarım” (DLT III 194). kes-gey men “keseceğim”(KTer. 3...). kör-gey sen “göreceksin” (KTer... Bunun dışında ünlü ile biten eylemlere -ur/-ür de eklenir. 37/40b1=48:20). DLT I 164)... 5736. -ġa/-ge siz/sizler ekleriyle kurulur: ay-gay sizler “söyleyeceksiniz” (KTer.). -ġu/-gü. Ünlü ile biten eylemlere çoğunlukla -r eki gelir... DLT I 170. yazılur “açılır” (DLT III 78). biti-r miz “yazarız” (KTer. bar-ġay “gidecek” (DLT II 66. bol-mış “olmuş”(KB 257. 28/2a1=7:123) 2. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er sen ekiyle kurulur: buz-ar sen “bozarsın” (KB 5746). bu durumda araya -y.. kıl-ġa men “yapacağım”(KB 4956). Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er mIz ekiyle kurulur: kork-ar mız “korkarız” (KTer.. 31/31a1=19:79) 2. -ġa/-ge ekiyle kurulur: açıl-ġay “açılacak” (KB 358). Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er+lar/ler ekiyle kurulur: sür-erler “sürerler” (KB 5344). AH 36). 29/173=9:24). Tekil Kişi: {-mIş sen} ekiyle kurulur: bekle-miş sen “beklemişsin” (KB 6308).. Tekil Kişi: {-mIş men} ekiyle kurulur: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577) 2. okı-rlar “çağırırılar” (KB 5344) Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle kurulur: -ġay/-gey.). kizlemiş sen (KB 6308) 3. ay-ur mız “söyleriz” (KTer.. Yüzyıllar Türk Dili Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki her zaman düz ünlülüdür.. al-urlar “alırlar” (KTer. al-ur sizler “alırsınız” (KTer. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır. DLT I 93) Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er eklerinin eylemlere ekleniş biçimlerinde belli bir kural yoktur. 27/56b3=5:52.. Tekil Kişi: ġay/-gey. 1. 27/57a2=5:52.). ay-urlar “söylerler” (KB 73. 30/49b2=16:40.. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır: 1. kıl-ur mız “yaparız” (KB 4904..

. 1.. Orhon ve Uygur Türkçesinde olduğu gibi farklı ekler kullanılır.). 25/20b3=1:156.. Bu ek ortaç eki olduğundan daha çok bu işleviyle kullanılmıştır. bak-sa “baksa” (DLT I 340) bil-se “bilse” (KB 329.).). 266). buz-sa mız “bozsak” (KB 4016).. 4939.. ur-sa mız “vursak” (KB 4016) 2.. 540. katıl-ġu “katılacak” (KB 4316). Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem” (KB 5752). 3. kėlsün “gelsin” (DLT II 64) al-su “alsın” (AH 78). öte-y (KB 1033) 2. kör-se men “görsem” (KB 815). kör-gil “gör” (AH 99). kör-sü “görsün” (KB 104. beze-yin “süsleyeyim” (AH 43). Tekil Kişi: -sun/-sün.. Karahanlı Türkçesinde bu gelecek zaman eklerinin dışında yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir... Tekil Kişi: sa/-se men ekiyle kurulur.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. 27/40a2=5:31) Kuran Tercümesinde az sayıdada olsa iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle yapılmış çekimlere rastlamaktayız: bol-sam “olsam” (KTer. 198.. 28/60a1=7:198). bol! “ol”(KB 4. keç-gü turur “geçecek” (KB 5324).4. 33/18a3=33:54) 3. Tekil Kişi: -(A)yI(n) ekiyle kurulur: ay-ayın “söyleyeyim” (KB 196. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin” (AH166). Ünite . Çoğul Kişi: sa/-se siz/sizler ekiyle kurulur: bil-se sizler “bilseniz” (KTer. sözle-seler “söyleseler”(KB 3426. 26/38a1=4::66)..... bol-su “olsun” (KB 111.. bar-ġalır men “hemen geleceğim” (DLT II 67). Sıfat-Fiiller.. 337. kör-süni “görsün” (KB 509. Gelecek zaman olarak kullanıldığı örnekler çoğunlukla 3. 196. 513) bol-sunı “olsun” (KB 4957. al-ġalır “almak üzeredir” (KB 1472).).. Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesinde -sar/-ser ekiyle kurulan şart kipinin -sa/-se biçimi Uygur dönemine ait kimi tıp ve astroloji metinlerinde görülür. Zarf-Fiiller...). bol-saŋ “olsan” (KTer.. kir-sün “girsin” (DLT I 362)..) 3. 683. bol-sa miz “olsak” (KTer. 5491.. Tekil Kişi: -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”(KB 672...28/2b3=7:88).. Kişi eki olarak da her kişi için Türkiye Türkçesinde. ėşit-gil “işit” (KB 153. 119. tüne-yi “geceyi geçireyim” (KB 6571)..) . 513. bol-ġıl (DLT I 64). -su/-sü. 26/68b2=4:102). 73. bil-gil “bil” (KTer. 5883) Emir Kipi: Bütün kişileri ayrı eklerle kurulur.... ıd-ġıl “gönder” (KB 395).4 kez) 2.. AH 76). kol-sa sen “istesen” (KB (1450. 19. yė-gil “ye” (DLT I 88) ay! “söyle”(K 267. 1. bul-salar “bulsalar” (KTer. Çoğul Kişi: sa/-se miz ekiyle kurulur: biti-se miz “yazsak” (KTer...) 1. kıl-su “yapsın” (KB 1555.. ay-ayı “söyleyeyim” (KB 6581). 1910. kal-ġalır “kalmak üzeredir” (KB 1074). 26/41b2=4:73. 29/41a1=9:57). Birleşik Fiiller 55 -ġu/-gü eki daha az kullanılır. 27/55a3=5:49).. bol-sa men “olsam” (KTer. Tekil Kişi: sa/-se ekiyle kurulur: aç-sa “açsa” (KB 1126. 26/87b3=4:128).). tekil kişiyledir: ay-ġu “söyleyecek” (KB 1011. 26/55a2=4:89).. 58. Karahanlı Türkçesinde ek artık tamamiyle –sa/-se biçimindedir. KTer. kıl-sunı “yapsın” (KB 5491).). AH 4. yaşur-sa siz “gizleseniz” (KTer. Tekil Kişi: sa/-se sen ekiyle kurulur: bar-sa sen “gitsen” (DLT I 134). KB 5582). bol-sun “olsun” (AH 492).) iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle oluşmuş örnekler” kör-seŋ “görsen” (KTer. 26/18a3=4:43). kör! “gör” (KB 38. at-ġalır “hemen atacak” (DLT II 20). iç-se sen “içsen” (KB 6148). Çoğul Kişi: sa/-se+lar/ler ekiyle kurulur: bol-salar “olsalar” (KTer. sızġur-ġalır “eritmek üzeredir” (DLT II 188). kıl-sa siz “yapsanız” (KTer. bar-ġalır “gitmek üzeredir” (KB 5976). bul-sa siz “bulsanız” (KTer. 30/553=16:54).

Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” (DLT II 45). 1 Birleşik fiil çekimleri er. kıldım ėrdi “yaptımdı” (KB 1120). tut-uŋlar “tutunuz” (KB 4867).yardımcı fiilinin üzerine zaman ve kişi çekim eklerinin getirilmesiyle yapılır. ulanmış ėrdiŋ “bağlanmıştın” (KTer. Yüzyıllar Türk Dili 1. 28/86a2=8:40). kalġay ėrdi “kalacaktı” (KB 3656. 31/68a2=20:92) Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” (KB 5070). sına-lım “sınayalım” (KB 4930) Kuran Tercümesinde -alıŋ biçimi de tesbit edilmiştir: kıl-alıŋ “yapalım” (KTer. 572)..yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. ögren-süler “öğrensinler” (KB 5554) Gereklilik Kipi: Gelecek Zaman eki olarak kullanılan -ġu/-gü (kerek) eki. 28/8b1=7:117) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş ėrdiŋ “yaratılmıştın” (KB 1242). bol-sunlar “olsunlar” (KB26/69a2=4:102). gereklilik kipi olarak da kullanılır. 33/34a2=35:37) 2. bolġay ėrdim “olacaktım” (KTer. tiler ėrdim “dilerdim” (KB 571. Hikâye Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -DI+kişi eki ile oluşturulmuş ėr.. bu nedenle ilgili zamanın her kişi ekiyle çekimi bulunmamaktadır. bil-iŋ “bilin” (KTer. Bu tür zaman çekimleriyle ilgili örnekler metinlerde çok fazla yer almaz. Çoğul Kişi: -sun/-sün. Metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek” (KB 51) akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) küdezgü “korumak gerek” (KB 4526) küdezgü kerek “korumak gerek” (KB 2766. bar-ıŋlar “gidiniz” (DLT II 45). 6059). bil-iŋ-ler “biliniz” (KTer. 3765) tutġu “tutmak gerek” (KB 4120) yırak turġu “uzak durmak gerek” (AH 216) azılmaġu “yanılmamalı” (AH 216) Karahanlı Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan eklerin Türkiye Türkçesinde nasıl kullanıldıklarını karşılaştırarak hatırlayınız.). iç-elim “içelim” (DLT I 142). Kuran Tercümesinde gelecek zamanın hikâye birleşik çekiminde farklı bir yapıyla karşılaşmaktayız: bolġaytı “olacaktı” (37/17b2=47:21) < bolġay ėrti kılġatı “yapacaktı”(36/4a3=42:8) < kılġa ėrti ölmegetiler “ölmeyeceklerdi” (25/21a2=3:156) < ölmegey erti Birleşik Fiil Çekimleri . 5964). 28/40a3=7:163) Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” (KB 3464). yaşa-ŋ “yaşayın” (KB 2302) 3. Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” (KB 1089). ayttılar ėrdi “söyledilerdi” (KTer. kılmaz ėrdiler “yapmazlardı” (KTer. kir-elim “girelim” (KB 4975). -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler” (KB 6600). 27/43a3=5:34. okı-lım “çağıralım” (KB 3155). 38/64b1=63:10). tuġar ėrdi “doğardı”.56 XI-XIII. körmesünler “görmesinler” (KB 6600). Çoğul Kişi: -(a)lım/-(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” (KB 3489.

bulur ėrse “bulursa” (KB 4137). doğan güneşi şimdi batar” (DLT II 128) bilür ol edibniŋ ne kim aymışı “o bilginin ne söylediğini bilir” (AH 502) Taŋrı öldürür tenlerni ölmişi vaktinde “Tanrı tenleri ölüm vaktinde öldürür” (KTer. Birleşik Fiiller 57 Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi”(KB 425). Fiil+ėr+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti tiler ėrmiş “dilermiş” (KB 469) Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” (KB 3478) Şart Birleşik Zaman: Rivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki alan ėr. kalġu ėrse “kalacaksa” (4739) SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) Fiilden türeyen sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilirler.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. kodmış ėrse “koymuşsa” (6594) Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” (KB 6097). bolsa ėrdiŋiz “olsaydınız” (KTer. bėrdiŋ ėrse “verdiysen” (KB 5232) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış ėrse “basmışsa” (KB 2884). bolsa ėrdi “olsaydı” (KB 4920). bitimiş ėrse “yazmışsa” (KTer. 35/1a2=39:42) 3. Fiilin sıfat biçimi oldukları için hem adın. bardıŋ ėrse “ulaştıysan” (KB 4100). Bu tür sözcüklerin fiilden türedikleri için zaman kavramı taşıdıkları. -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli busuġdın çıkar teg çıkar üdsüzün “beklemediğin bir anda pusudan çıkar” (KB 4826) kaynar ügüz keçiksiz bolmas “coşkun su geçitsiz olmaz” (DLT I 390) 4. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur özüm taplamaz neŋ biri yalġan ol “benim beğenmediğim şeylerden biri yalandır” (KB 848) yazmas atım yaġmur yaŋılmas bilge yaŋku “usta atıcı yağmurdur. -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili maŋa kelmişiŋde berü men bu kün “bana geldiğinden beri ben bugün” (KB 3364) ölüg bile koşuldı/ toġmış küni uş batar “ölü ile birleşti. 1. Zarf-Fiiller. -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki özi bilmedükin anıŋdın kolur “kendisi bilmediği için ondan sorar” (KB 1909) bolup toġmaduk teg yitip bardı cān “Ruh hiç doğmamış gibi kayboldu gitti” (KB 1522) biliglig ukuşluġ tidüküŋ üçün “bilgili ve akıllı dediğin için” (KB 3164) 2. Ünite .yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. olumsuzluk ekini aldıkları ve değişik çatılara girdiği görülür. yanılmaz bilgin bir yankıdır” (DLT III 380) bahıllık otalap oŋulmaz ig ol “ kıskançlık ilaçla geçmeyen bir hastalıktır” (AH 253) . 25/19a1=3:154). bilür ėrseler “bilirlerse” (KTer. 30/50b1=16:41) Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” (KB 3886). körseler ėrdi “görselerdi” (KTer. Sadece kişi kavramı taşımazlar. bulġu ėrse “bulacaksa” (KB 6566). 33/61b3=34:51) Rivayet Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -mIş+kişi eki almış ėr.4. Fiilin gösterdiği eylemi yapanı da gösterirler. Sıfat-Fiiller. Fiil+er+sA+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” (KB 790). hem sıfatın hem de eylemin özelliklerini taşıyabilirler. 38/18b3=59:3). kolur ėrse “isterse” (KB 226).Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.

-gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşan bu ek. kidin keldeçike özüm sözlegü “sözümü sonra geleceklere söyleyeceğim”(KB 192) elig tuttaçımka egirse muŋa “yarın derde. ucuzunu tanıyan. -DAçI: Bu sıfat-fiil eki de gelecek zaman anlamı taşır. o gün çağırır” (KTer. Asıl eylemden önce gerçekleşmiş bir eylemi . ol beg Teŋrige tapınġuluk erdi “Tanrıya tapmak onun hakkıydı”(DLT II 169) Hükm kılur Taŋrı bir işni kim erür kılġuluk kılınmış “Tanrı yapılması (yapmak için) bir işi emreder” (KTer. 29/4b3=8:44) 10. anlayan (kimse) olmalıdır” (KB 2802) ol at suvarıġlı erdi “o atı sulayandı” (DLT II 257) bakıġlı okıġlı asıġ alsu tep “gören ve okuyan yaralansın diye” (AH 78) ol Taŋrı aldaġlı olarka “Tanrı ikiyüzlülüğün (aldatmanın) karşılığını aldatarak verendir” (KTer. Karahanlı Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi zarf-fiillerin sayısı fazladır. 29/56a1=9:78) 6. eklendiği eyleme -mak/mek ya da -mak/-mek için anlamı verir. 26/97a2=4:142) 7. ınanġu tayanġu kişi boldı kız “inanılacak güvenilecek kişi az” (KB 6467) oynaġu yėr “oynayacak yer” (DLT I 121) sökünç kėlgü yolnı ‘akıllık tıyur “sövme gelecek yolu cömertlik kapatır” (AH 232) 9. sıkıntıya düşersem elimden tutacak olana…. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir. tümleç.” (AH 30) bardaçı er. ‘ve’ bağlacı gibi kullanılmasının yanı sıra tümceye ‘-arak/-erek’ anlamı da katar. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: yıġaç bıçası neŋ “ağaç kesecek şey” (DLT I 13) otuŋ kesesi baldu “odun kesecek balta” (DLT I 14) ZARF-FİİLLER Eylemden türeyen ancak tümce içinde çoğunlukla belirteç görevi yapan sözcüklere zarffiil denir. Bağlayıcı olma özellikleri bulunduğundan özne. Yüzyıllar Türk Dili 5. -(I)p: Eklendiği eylemi yan tümceye bağlar. nesne oluşlarına rastlanmaz. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili bu iç söz tutuġlı bütün çın kerek “Bu sırlara vakıf olana (vakıf olan herkese) itimat edilir” (KB 2676) aġırın uçuzun ukuġlı kerek “pahalısını.58 XI-XIII. keldeçi er “giden gelen kişi” (DLT I 24) 11. burada ençok kullanılanlara yer verilecektir. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili özin tutġuçı er tirildi kutun “kendisini tutan (kendine hakim olan insan) huzur içinde yaşar” (KB 4452) ögüngüçi üminde artatur “kendini öven donunu kirletir (kendini çok öven sınandığı zaman yapamayınca donunu kirletir” (DLT I 203) Kulak tutġıl ol kün ündeyür ündegüçi “kulak ver çağıran. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili okıġan bitigen ukumaz munı “her okuyan yazan (okur-yazar) bunu anlayamaz” (KB-B 16) söz ukġan kerek bolsa hāzır cevāb “sözü anlayan ve hazır cevap biri olması gerekir” (KB 2648) ol küp ol süçikni açıtġan “o küp içine konan her tatlı şeyi daima acı hale getirir” (DLT I 154) bilig bilmegendin bir ança budun “halkın çoğu bilgisizlikten…” (AH 123) kamuġ tolġan irlür tükel eksiyür “her dolan azalır. Eylem çekimine girmedikleri için kişi ve kesin bir zaman kavramı taşımazlar. 1. Cümlede çoğunlukla sözcükler arasında ilgi kurarlar. her tam olan eksilir” (AH 199) Ol Taŋrı bilgen ol örtüglilerni “sır (örtülü) olan her şeyi Tanrı bilir” (KTer. 37/81a1=50:41) 8.

Türkiye Türkçesinde -(y)Incaya kadar yapısıyla kullanılmaktadır. -(y)I: Bu zarf-fiille oluşturulan biçimler. kılıç teprer erken yaġı tepremez “kılıç hareket ettiğinde düşman kımıldamaz” (KB 2144) ölüm tutmaz erken odun ay ilig “ey hükümdar. Zarf-Fiiller. -er/-mez erken: Eklendiği eyleme “-dığı zaman”. ölüm henüz yaklaşmadan uyan” (KB 1366) er barır erken kadıttı “adam giderken döndü” (DLT II 301) Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesindekileri karşılaştırınız. bugün -madan/-meden olarak yer alır. ekin eklendiği eylemin gösterdiği hareketin henüz gerçekleşmediğini ifade eder. Türkiye Türkçesindeki durumun aksine ünlü ile bitenlere eklendiğinde araya /y/ kaynaştırma ünsüzü girmez. Birleşik fiillerde tasviri fiili asıl fiile bağlama görevinde de kullanılan bu ek. -gAlI: Eklendiği fiile ‘-mak için’ anlamı katar. miŋ edgüg adakını tutġınça sen “Sen bin iyinin ayağını tutuncaya kadar” (KB 3806) elig tutġınça ot tut “el tutacağına ateş tut (kefil olacağına ateş tut)” (DLT II 292) suv körmeginçe etük tartma “suyu görmedikçe çizmeni çıkarma” (DLT III 426) 6. Fiilin tarzını gösterir. Birleşik Fiiller 59 gösterir. ukuşluġ ukupan küzetür anı “anlayışlı anlayarak onu korur” (KB 22) yay baruban erküzi/ aktı akın mundızı “bahar giderken erimiş olan karlar coşkun seller gibi aktı” (DLT I 96-8) ol anda yatıpan birür sanını “o orada yatarak canını verir” (AH 276) 8. Ünite .4. -A: -(y)I ile aynı anlam ve işlevde kullanılır. “-dığında” anlamları katar. otlayarak etlenir” (DLT I 285) kereksiz sözini kömüp kizleyür “gereksiz sözü gömerek gizler” (AH 118) “işim tėp ınanıp sır ayma sakın “eşim deyip inanıp sırrını söyleme sakın” (AH 22) 2. -gInçA: Asıl eylemin gerçekleşeceği zamanın sınırını belirler. Asıl eylemin amacını ifade eder. bunlardan hangilerinin bugün kullanıldığını belirleyiniz. -(X)pan: -(X)p’ın genişletilmiş biçimidir. Orhon ve Uygur Türkçesinde –mAtI(n) biçiminde olan ek. -mAdIn: Yüklemin gösterdiği hareketin gerçekleştiği sırada. Bu ek. Günümüz Türkçesindeki biçimi -AlI’dır. Türkiye Türkçesinde de Orhon ve Uygur Türkçesinde de işlek olarak yer alır. aġırlayu tut sen asıġlıġ kişig “faydalı olan insana saygı göster” (KB 5539) vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek ve üstüne bir de sövme (küfür) alıp gitti” (AH 242) negüke bu anı ulaşu kınar “niçin bu (dünya) ona durmadan eziyet çektirir” (AH 446) 3. ölümke basıkma kelir alġalı “ölümü yendim sanma seni almak için gelir” (KB 5145) ne iş tuş kadaşlar yüzin körgeli “eş dost ve kardeşlerinin yüzünü görmek için” (KB 4921) yakadakı yalġaġalı eligdeki ıçġınur “ yakadaki yalanırken eldeki kaybedilir” (DLT I 253) 5. 2 . yarın bolsa işiŋ kalur kılmadın “yarın olursa yapılmadan kalır (bugünün işini yarına bırakma yarın olduğunda yapılmadan kalır)” (KB 5503) kayu baġka tegse suv eksümedin “hangi bahçeye su eksilmeden ulaşırsa”(KB 1808) biligsiz ne aysa ayur ukmadın “bilgisiz ne söylerse anlamadan söyler” (AH 119) 7. sakış birle adra tutar bilge büt “bilge kişi bunları hesaplayıp birbirinden ayırarak zapteder” (KB 4383) taŋ ata yortalım/ Budruç kanın irtelim “tan atarak (tan attığında) yürüyelim Budruç kanını isteyelim” (DLT III 356) 4.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Sıfat-Fiiller. kapuġ açtı çıktı kadaşın körüp “kapıyı açtı çıktı kardeşini görüp…(KB 3292) yılkı yazın atlanur/ otlap anın etlenür “yılkı ilkbaharda at haline gelir. Bu özellik Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibidir. asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen eylemi ve hareketi gösterir.

kėl.: elig tut.“ağırlamak” (DLT I 45) ėlig tut.“eziyet etmek” (KB 22) aġır kıl.“ağır bir şey düşürerek ses vermek” (DLT III 354) kar kur et.“ayıp olmak. bar-: Bu tasviri fiille yapılan birleşik yapılar asıl eylemin devam ettiğini gösterir: arta bar.“çabuk gelmek” (DLT I 350) c.“iyi korumak.“ esir olmak” (KB 3994) buşı bol. tut. gücü yetebilme anlamında fiiller oluştururlar . bil-. kıl-: asıġ kıl. bol-: bulun bol.60 XI-XIII. daha az da et-. bil-: Bu yapıdaki birleşik fiiller bir işi yapabilme. bėr-. isim ya da sıfatla birlikte çoğunlukla bol-.“itibarlı olmak” (KB 210) kul kıl. a.“çınlamak” (DLT III 357) böŋ et. et-: çak et.“kul etmek.“kefil olmak” (DLT II 292) Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil -A/-U/-I zarf-fiil eki almış asıl fiilin bar-.“artmaya devam etmek” iliŋ arta barġay kiŋügey yėriŋ “ülken günden güne genişler ve toprakların artar” (KB 5915) kit-e bar.“dik durmak” (DLT I. tur.“görünmez olmak” (KB 537) ter bol. utanmak” (DLT I 309) ayb bol. Tasviri fiillerin hepsinin görevi ayrıdır.“bırakmak.“fayda sağlamak” (KB 292) boş kıl. kul yapmak” (AH 422) terk kıl.“öfkelenmek” (KB 1414) körünmez bol. azad etmek” (DLT I 330) cefa kıl.yardımcı fiillerinden birinin kullanılmasıyla oluşturulur: a. ayıp etmek” (AH 362) edgü bol. 342) yırak tur. gitmeye devam etmek” kite bardı künde üzüldi küçi “gücü hergün (biraz daha) azalmaya devam edip (sonunda) tükendi” (KB 247) kötrü bar.“guruldamak” (DLT I 324) e.“uzak durmak” (AH 153) d.“ümit bağlamak” (KB 2987) edgü tut. Yüzyıllar Türk Dili BİRLEŞİK FİİLLER İsim. iyi davranmak” (KB 5860) aġırlıġ tut.ve tut. kıl-. Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler Bu yapıdaki birleşik fiiller.“iyi olmak” (AH 377) b.“terlemek” (DLT I 322) ufut bol.“ses çıkarmak” (DLT I 333) çıŋ et.“yardım etmek” (KB 29) umunç tut.“gide durmak.“haya etmek.kör. tur-: dik tur.“yüklenmek.tur-gibi tasviri fiillerle birlikte kullanılmısıyla oluşur. üzerine almaya devam etmek” vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek üstelik bir de ve üstelik bir de söğüş alarak gitti” (AH 242) b.

ayu bėr.“yetebilmek. sürekli yapıldığını ifade eder.yardımcı fiili ile oluşturulan yapıda asıl fiilin sürüp gittiği ifade edilir. cömert insan bilgiye yetebildi” (AH 237) bėr-: Bu yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller Türkiye Türkçesindeki gibi birlikte kullanıldığı asıl fiile “tezlik” anlamı katar.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. kalmaya devam etmek” alardın kalu kėldi edgü törü “iyi kanun onlardan kala geldi” (KB 269) kör-: Bu yardımcı fiil birlikte kullanıldığı asıl fiilin gerçekleşmesi için çaba göstermeyi ve dikkat etmeyi ifade eder. aka kel. olabilmek” akı er biligni yete bildi kör “ bak. baka kör.“kala gelmek.“ayıra bilmek” begig kulda adra bilür mü özüŋ “beyi kuldan ayırabilir misin?” yete bil. dikkatli olmak için çaba göstermek” baka körgil emdi uku sınayu “şimdi anlayarak ve sınayarak dikkatle bak” (AH 99) özüŋe baka kör kayusın kolur “hangisini istediğine iyice dikkat et” (KB 239) tur-: Bu yardımcı fiille kurulmuş yapılar da asıl fiilin sürekliliğini. Ünite .” .“aka gelmek. Zarf-Fiiller.“dikkatle bakmak. arta tur.“artmaya devam etmek” anın künde arta turur bu bida‘ “nun için bu bidat her gün artmaktadır” (AH 404) körü tursa bizde oza barġuçı kara tut ya begler ajun tutġuçı “bizden önce gidene(lere) dikkat edersen. akıp gelmek” aka kėlsü arzu kurımaz bolup “arzu kurumayan bir ırmak gibi akıp gelsin” (KB 943) kalu kėl. ister bizden ister dünyayı tutan beylerden olsun….“gelivermek” kėlü bėrdi dünya tiriglik barır “devir döner ve saadet geliverir” kėl-: kel.4. Sıfat-Fiiller. Birleşik Fiiller 61 adra bil.“söyleyivermek” ayu bėr maŋa bu negüke kerek “bana söyleyiver bu neye yarar? (AH 314) kėlü bėr.

-ġu/-gü) kurulur. Tekil Kişi: -sun/-sün. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin”. Belirli Geçmiş zaman:{-DX} ekiyle kurulur. Fiil çekim ekleri şunlardır: 1. kişi ekleri için kişi zamirleri kullanılır: iç-gey men “içeceğim”. Tekil Kişi -(A)yI(n): ay-ayın “söyleyeyim”. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Fiil Çekim eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Karahanlı Türkçesinde Orhon ve Uygur Türkçesindeki fiil çekim eklerinden farklı çekim ekleri görülmektedir. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” 3. 3. 2. Orhon ve Uygur Türkçesindeki kimi fiil çekim ekleri bu dönemde kullanılmamış. Yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir: bar-ġalır men “hemen geleceğim”. Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki ile çekimlenir. kişi eki olarak da kişi zamirleri kullanılır: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577). bol-sunlar “olsunlar” Gereklilik Kipi: -ġu/-gü (kerek) ekiyle kurulan bu kipin metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek”. bol! “ol”. bunun yanı sıra metinlerde yeni çekim ekleri görülmüştür. 3. Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle (-ġay/-gey. tile-yür sen “istersin” gibi. aç-tımız “açtık” gibi. biti-se miz “yazsak” gibi. Çoğul Kişi: -sun/-sün. bekle-miş sen “beklemişsin” gibi. bolsunı “olsun” 1. tüne-yi “geceyi geçireyim” 2. -ġa/-ge. yanına iyelik eki yapısındaki kişi eklerini alırlar: ba-dım “bağladım”. akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) Birleşik Fiil Çekimleri Hikâye Birleşik Zaman: Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş erdiŋ “yaratılmıştın” Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi Rivayet Birleşik Zaman: Fiil+er+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti: tiler ėrmiş “dilermiş” Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” Şart Birleşik Zaman: Fiil+-sA+kişi eki+erRivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki almış er. Çoğul Kişi: -(a)lım/(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” 2. Tekil Kişi -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”. -su/-sü. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler”. Emir Kipi: Her kişi ayrı ekle çekimlenir: 1. tur-ur men “dururum”. ay-ġu “söyleyecek” gibi. kol-sa sen “istesen”. 4. Fiil+er+sA+kişi ekleri Bilinen (Belirli) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış erse “basmışsa” Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” . al-su “alsın” (AH 78). bul-ġa sen “bulacaksın”.62 XI-XIII. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem”.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er ekleri ve kişi zamirleri ile çekimlenir: bak-ar men “bakarım”. çıkar-ġay miz. at-ġalır “hemen atacak” üzeredir” Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesindeki -sar/-ser ekinin yerini Karahanlı Türkçesinde artık tamamiyle -sa/-se almıştır. ay-dıŋ “söyledin”.

“ esir olmak”. -(X)pan: ukupan.“fayda sağlamak”. toġmış küni -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli: çıkar teg 4. otlap. bar-: arta bar.“söyleyivermek” 4. körmeginçe 6.“bırakmak.“dikkatle bakmak. ögüngüçi 8. vebal kötrü bardı 3. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutuġlı. -er/-mez erken: teprer erken. boş kıl.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. sıfat+yardımcı fiil biçiminde olan birleşik filler: a.“artmaya devam etmek” 2. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu: taplamaz neŋ 5.4. bol-: bulun bol. kör-: baka kör. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşmuştur: tapınġuluk.“öfkelenmek” b. kömüp 2. kıl-: asıġ kıl. Ünite . azad etmek” c. -mAdIn: kılmadın. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili: okıġan bitigen 6. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutġuçı. kılġuluk 10. baruban 8. eksümedin 7. tutmaz erken 4 Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Birleşik Fiiller: Birleşik filler iki biçimde yapılır: İsim. körgeli 5. kėl-: aka kel.“ses çıkarmak” e. Birleşik Fiiller 63 2 Sıfat-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Sıfat-fiil e kleri -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki: bilmedükin. -gAlI: alġalı. buşı bol. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: ınanġu tayanġu kişi 9. bėr-: ayu bėr. tur-: arta tur. ukuġlı 7. Zarf-Fiiller. -(y)I: aġırlayu tut. taŋ ata yortalım 4. bardaçı er 11. et-: çak et. yırak tur. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşır: bıçası neŋ Zarf-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Zarf-fiil e kleri 1. toġmaduk -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili: kelmişiŋde.“ayıra bilmek” 3. -A: adra tutar. akıp gelmek” 5.“dik durmak”.“aka gelmek. tur-: dik tur. dikkatli olmak için çaba göstermek” 6.“uzak durmak” d. tut-: elig tut. -DAçI: Gelecek zaman anlamı taşır: keldeçike. bil-: adra bil. Sıfat-Fiiller.“artmaya devam etmek” 3 .“yardım etmek” Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil 1. -gInçA: tutġınça sen. -(I)p: körüp.

biligsiz tirig erken atı ölüg 4. toġuġlı kim ölmez tėse bütmegil c. köni sözni yüdgen ukuşlug ere 7. kılınçım yayıġ tėp ne ersel özüm d. bilmedin c. kal10. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. men ündep olar ma maŋa kėlgeler e. tilek arzu bulġay bu kolsa kalı c. törütmişte yok bil aŋa tuş teŋe e. aça bėrdi sözüm yorıttı tilig 2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil vardır? a. Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde asıl fiil+ulaç+yardımcı fiil yapısında birleşik fiil yoktur? a. barb. ukar ėrse şi‘r hem koşar ėrse öz 6. taŋrı fermanıka bolġaytı yahşırak olar b. telim başlar yuvaldımat c.64 XI-XIII. sızġurġalır üdikler essiz yüzi burġurar b. ayıtġu sözüm bar ayu bėr maŋa d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil eki yoktur? a. bu tamuġ ol kim va‘de kılnur ėrdiŋizler e. kėçe d. iveklik bu ėrdi seni bilmedin b. nėgü tėr ėşitgil köni sözlüg ėr b. biliglig kişi kör bilür iş ödin e. çıkarı üçün terk yatarın yıkar c. kalı yandru yansa kaçumaz adak d. köŋül taplamış işni kılġu kerek c. negü tėr ėşitgil kişi ödrümi d. körd. meger bitgey ök aŋar ölmişinde burun 3. terilmegey türkünüm emdi çerig çergeşür 9. kimi sevse ermiş köŋül arzulap c. Aşağıdaki cümlelerin fiil hangisinde geniş zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir? a. kaçan keldi ėrse Medyen suvıŋa buldı d. kelc. bir ol yaŋşar ėrse kereksiz sözüg c. köni tiyü bilsün kişiler seni b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yoktur? a. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. bilip iter işni ökünmez kidin c. maŋa bütsü mindin tiyü bilmesü . ukuşluġ biliglig bėg ėrmiş ol 5. körü barsa yinçke sakış hendese e. ture. tiler ėrmiş erdem idilerin ol d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde 1. Aşağıdakilerden hangisi birleşik fillerde kullanılan tasvir fiillerinden biri değildir? a. aġır neŋ kamuġı aġır kılġuka b. kılġu e. biligsizlik erni çökerdi kodı e. okın urdı ödlek köŋül kıldı baş b. yiyümedi bardı körüŋ halini d. körüp b. çoğul kişi çekimi kullanılmıştır? a. bu kürsi özele öz oldurdukı e. tiler erdim emdi bu yaŋlıġ kişig b. negü teg yaraşur törü buzsamız d. uġınça 8. Taŋrı tirgüzür hem öldürür e.

“Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. TDK. Reşid Rahmeti. Birleşik Fiiller 65 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.4. e 10. Şart kipinde ise Karahanlı Türkçesinde –sA+zamir kökenli kişi ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde –sA+iyelik eki kökenli kişi ekleri ile çekimlenmektedir. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Karahanlı Türkçesindeki belirli geçmiş zaman Türkiye Türkçesindeki gibi {-DX} biçimindedir. TDK. Türkçede Fiilimsiler. d 2. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Agop. -gAlI: Türkiye Türkçesinde –alı/-eli biçimindedir -gInçA: Türkiye Türkçesinde –ınca/-ince biçimindedir -mAdIn: Türkiye Türkçesinde –madan/-meden biçimindedir -(X)pan: Türkiye Türkçesinde yoktur -er/-mez erken: Türkiye Türkçesinde -er/-mez iken biçimindedir Yararlanılan Kaynaklar Arat. Bayraktar. Yanıtınız yanlış ise. Mehmet Vefa. Yanıtınız yanlış ise. Besim. Reşid Rahmeti. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Atebetü’l-hakayık. Ankara 1985. Dīvānu Lugāti’t-Turk’te Söz Yapımı. Ankara 2004. e 5. . Ankara 1989 Ercilasun. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. “Gelecek Zaman” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz. c 4. Kemal. TKAE Ankara 1979. İstanbul 2008. a 6. Ankara 1984 Dilaçar. TDK. Taş. Yanıtınız yanlış ise. Nuri Yüce. TDK. İndex. Atalay. TDK. Eski Tükçe’de İsim-filler. d 8. Erdal. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. “Fiil Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ek. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Reşid Rahmeti. TDK. Ankara 1986. -(y)I. Leiden-Boston 2004. Eraslan. Kişi eki olarak iyelik eki kökenli ekler gelir. Sertkaya. Ankara 1979. İstanbul 1951. Hacettepe Üniversitesi. Yanıtınız yanlış ise. Yanıtınız yanlış ise.I İsim. Ata. Her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. Yanıtınız yanlış ise. TDK Ankara 1986. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıfat-Fiiller. İstanbul 1980. ------. TDK Ankara 1972. Yanıtınız yanlış ise. b Yanıtınız yanlış ise. Gazi Üniversitesi. Ahmet. Ankara 1986. Osman F. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. -A: Bu ekler Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır. Marcel. Karahanlı Türkçesinde düzlükyuvarlaklık uyumuna girmez ama Türkiye Türkçesinde ek uyuma girer ve her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. “Belirli Geçmiş Zaman” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Zarf-Fiiller. Belirsiz geçmiş zaman eki Karahanlı Türkçesinde {-mIş men}’dir. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bilgen. Ankara 2004. ------. Gelecek zaman için Karahanlı Türkçesinde -gay/-gey/-ga/-ge ve –gu/-gü ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde -acak/-ecek eki vardır. ------. TDK Yayıları. ------. Nesrin. ------. Kutadgu Bilig III. Emir kipinde her iki dönemde de her kişi için ayrı kişi ekleri kullanılır. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 3. Aysu. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Geniş Zaman eki de aynıdır: {-(yX)r} ve -ar/er+zamir kökenli kişi ekleri. A Grammar of Old Turkic. Ünite . a 9. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ.Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleri şunlardır: -(I)p. 900. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Yanıtınız yanlış ise. Kutadgu Bilig I Metin. Nalbant. İbrahim. Ankara 2009. İpek. c 7.

Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler . Seçilen bölümlerdeki sözcüklerin yapısını çözümleyebileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.5 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılı seçilmiş metinlerin bir bölümünü yazmasından okuyup çeviriyazısını yapabilecek. Anahtar Kavramlar • Karahanlı Türkçesi Örnek Metinler • Sözcüklerin yapısı • Sözcüklerin anlamları İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ÖRNEK METİNLER • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.

Karahanlı Türçesiyle Yazılmış Örnek Metinler METİN İNCELEME I Kutadgu Bilig’in “Yaruk Yaz Faslın Ulug Tavgaç Bugra Han Ögdisin Ayur” Bölümü Orjinal Metin (Fergana nüshası 17. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı 2. 18. 0070. 6. 0068. 0 7. 4. 0067. 0065. sayfa) Çeviriyazı yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur 1. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip . 8. 5. 3.

Yüzyıllar Türk Dili 0071. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı 11. 14. ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara 0077. 18. 9. 20. 12. 17. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar 00 19. çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün 0079. 0 10. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer 00 13.68 XI-XIII. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin . iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin 0081. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze 0080. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer 0074. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin 0076. kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın 00 16. 15.

2 Fergana Nüshası. Ünite . 69 Metin 5.5.1 Fergana Nüshası.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. .

anlatır 1. yamacı ve tepesi yeşil. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü. parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu 4. dünya sonra tamamiyle misk koktu 10. Keklik yüksek sesle öttü. yayılıp döşendi. sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der 20. Güneş yine yerine dönmüş olacak. Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi) 7. METİN İNCELEME II Kutadgu Bilig’in “yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur ” Bölümü Mısır nüshası Orjinal metin (386. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter. kimisi koşar kimisi su içer 12. Kaz. al. ördek. mavi. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı. 3. kıl kuyruk göğü kapladı. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler. sarı. Sayfa) Çeviriyazı yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur 1. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim 2. balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak 5. dağ. vadi. Dünya sırrını getirip bana açtı. katılarak güler. kır. işitmedinse benden söz dinle 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. gece-gündüz mezamir (ilahi) okur 17. çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler 19. eşini çağırır 14. Ova. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi. dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu 9.70 XI-XIII. kuğu. Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar. erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar 18. sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın 16. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır. dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı 2. ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar 11. dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır 13. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu. uzaklaştırdı. Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara 15. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı. kırmızı (ile) süslendi 6. al giyip süslendi 8. mor. dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister 3. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim . Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı. 4. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi.

Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim Metin 5.3 Mısır Nüshası.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 71 5. yine gel sen bana. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı. 5. Sayfa) Türkiye Türkçesine Aktarma Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler 1. senin için ipekler döşettim 4. yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım 3. 9. huzurunu ben şimdi kaybettim. 6. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım 10.5. Ünite . Eyvah gençliğime. fırtına yel gibi hayatımı tükettim 2. 8. . Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş 6. Ey gençlik. 7. tam tutacakken elimden kaçırdım. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim. ben seni elimde tutayım. (386.

gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor. Türkiye Türkçesine Aktarma (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). 60) Metin 5. Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım. 8. ben sana acıyorum. nafile. 9. Dörtlük Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar (DLT II. esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. Dörtlük Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (DLT I. dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. 60. boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim. bugün yüzüme safran tohumu sürdüm. söz verip sözünüzden dönmeyin. bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki). Yüzyıllar Türk Dili 7. 2. Türkiye Türkçesine Aktarma Beni avlayıp bırakmayın.5 DLT II. 45) Metin 5.72 XI-XIII. Dörtlük Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız (DLT III. 235) . Ey gençlik. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok. 2 METİN İNCELEME III DLT’den Seçilmiş Dörtlükler 1. 45. 3.4 DLT I. Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı. ben uzaklaştırdım. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor. 10.

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler. 3 . Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik.6 DLT III. 97) Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik. Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz.7 DLT II. 73 Türkiye Türkçesine Aktarma 4. Türkiye Türkçesine Aktarma Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular. 97. Metin 5. Ünite . 235. Metin 5.8 DLT II. Dörtlük Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur (DLT II.5. 97.

Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VI.74 XI-XIII. Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında biligdin urur men sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adet yolı bilig bil sa‘adet yolını bula bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi süŋekke yilig teg erenke bilig eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig bilig bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig erken atı ölü .

9 Atabetü’l-Hakayık. Ünite . 75 .5.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.

Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. METİN İNCELEME V Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VII. 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Sözüme bilgi ile temel atarım. İnsanlar bilgi ile tanınır. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur. insanın süsü.10 Atabetü’l-Hakayık C 13. ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış. .76 XI-XIII. Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında ėşitgil biliglig negü tėp ayur edebler başı til küdezmek tėyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur ne kim kėlse erke tilindin kėlür tilindin kim edgü kim ėsiz bolur ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ küdezilse bu til küdezlür özüŋ resul erni otka yüzin atġuçı til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Metin 5. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. bilgi edin ve mutluluk bul! Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz. insan için de bilgi odur. kemiğinki ise iliktir. Bilgili adam ölünce adı kalır. bilgisiz sağ iken ölüdür. mutluluğun yolu bilgi ile bulunur. cahil olan erkek ise kadın gibidir) Kemik için ilik ne ise. güzelliği akıldır. bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir.

Türkiye Türkçesine Aktarma Dinle. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır” Dilini sıkı tut. Eski dönem metinlerinde kimi durum ekleri eksiz de ifade edilmektedir. Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ. yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır. İnsana ne gelirse. sözünü kısa kes (az konuş). Ünite .5. dişin kırılmasın. özüŋ. Bu özellik.12 Atabetü’l-Hakayık C15. kimi kötü olur. sözüŋ. dilinden gelir. 77 Metin 5. eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır. Dilini tut. Yukarıdaki metinde bu özelliği gösteren yapıları belirleyin ve açıklayın.11 Atabetü’l-Hakayık C15. bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler. Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi. 5 . dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar. başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir. dilini korursan kendini de korumuş olursun.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. dili yüzünden kimi iyi. gel.

Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Yürüyen bulut gibi yiğitliği bekledim. 3. Beni avlayıp bırakın b. eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig cümlesinin Türkiye Tükçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Sözcük keç. Sözbaşındaki k. İnsanın ve kemiğin akıl ve iliğe ihtiyacı vardır b. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl dizesindeki tonandı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak doğru olarak verilmiştir? a. Fiilden fiil yapım eki. Çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir . İnsanın süsü. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. yön gösterme durumu eki 8. d.78 XI-XIII. c. yön gösterme durumu eki c. Ayrılma durumu eki 5. 2. Fiilden isim yapım eki. Beni avlayıp bırakmayın e. Belirtme durumu eki. belirli geçmiş zaman eki 4. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir? a. fiilden fiil yapım eki. 3. tekil kişi iyelik eki. belirsiz geçmiş zaman eki b. Ila suvın keçtimiz cümlesindeki keçtimiz sözcüğü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı d. İyelik eki e. Yukarıdakilerin cümlenin TürkiyeTürkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerin hangisidir? a. fillden fiil yapım eki. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı b. d. ve 10. Belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir. 3. aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. belirsiz geçmiş zaman eki d. e. belirli geçmiş zaman eki e. 3. Belirtme durumu eki d. yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig ifadesinde aşağıdaki isim çekim eklerinden hangisi kullanılmıştır? a. Koşan bir bulut gibi yiğitliği gönderdim b. 6. 2. 2. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz cümlesindeki udır ėrdiŋ ėrse’nin çekimi. İsimden fiil yapım eki. 3. isimden fiil yapım eki. tekil kişi iyelik eki. güzelleşir e. Belirtme durumu eki b. Yürüyen bulut gibi yiğitliği gönderdim d. balık kudrukındın kozı burnıŋa cümlesindeki burnıŋa sözcüğünün aldığı ekler. e.Türkiye Türkçesinde g-’ye değişmiştir. 2. fiilden fiil yapım eki. Beni avlayıp koyun 3. Beni bırakmayın avlayın d. Yönelme durumu eki c. b. yönelme durumu eki b. Birçok renkli çiçek gülerek açıldı 2. Beni avlayarak koyun c. Erenlerin görkemi akıldır. belirli geçmiş zaman eki c. kemiğinki ise iliktir. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı 9. Yüzlerce renkteki çiçek gülerek açıldı d. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi e. soruları aşağıdaki cümleye göre cevaplandırınız. Avlap meni koymaŋız 9. Zarf-fiil eki b. isimden fiil yapım eki. yön gösterme durumu eki e. Çeşitli renkteki çiçekler gülerek yayıldı c. Ermiş kişilerin gücü akıldır kemiğin ise iliktir 7. kemiğin ise akıl c. 2. İnsan kemik iliği ile akıllanır. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. tümen tü çėçekler yazıldı küle dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Koşan bulut gibi gençliği kovaladım. İsimden isim yapım eki. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı c. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim c. Birliktelik eki d. tekil kişi iyelik eki. İsimden fiil yapım eki. güzelliği akıldır. Binlerce renkli çiçek açılarak güldü e. Yönelme durumu eki c. Kişi adılı kaynaklı kişi eki kullanılmıştır. tekil kişi iyelik eki. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi b. çoğul kişi emir kipi 10.köküne dayanır. İsimden fiil yapım eki e. yönelme durumu eki d.

Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün Sözcük Çözümlemeleri” kısmı yeniden gözden geçiriniz.“görmek”-k (fiilden isim yapım eki)+(ü)+m (1. tekil kişi geniş zaman eki) 4.“donanmak” < ton “elbise. Ünite . al.“kurumak”-mış (geçmiş zaman sıfat-fiil eki) yıġaç “ağaç”+lar (çokluk eki) tonan. c 9.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-ŋ(2. a 2. bütün” < tüke.“tamamlamak”-l (fiilden isim yapım eki) tuz “tuz” eki)-p (zarf-fiil eki). beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın.“damlamak”-ar (geniş zaman eki) tükel “tamam. acımak”-p (zarf-fiil eki) açı. mor.“esir etmek” < bulun “esir”+a (isimden fiil yapım eki)-r (geniş zaman eki). tekrar” ol “o” kaç. ben uzaklaştırdım esirke. mavi. taze”+ı (bağlama ünlüsü)+l (isimden isim yapım eki) bezen. Dörtlüğünün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. b 10. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) men “ben”+i (belirtme durumu eki) öles “süzgün. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelmeme I’in 5.tekil kişi eki) yırat.5. Beyitinde Yer Alan Sözcüklerin Çözümlendiği” kısmı yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2. ben sana acıyorum.“acımak”-r (geniş zaman eki)-men (1. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2. hep” körk “güzellik” < kör.“uzaklaştırmak” < yıra.“süslenmek” < bediz “süs”+e (isimden fiil yapım eki)-n (fiilden fiil yapım eki)+mek (isim-fiil eki) kızıl “kızıl. baygın” köz “göz” kara “kara.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-m (1. tekil kişi belirligeçmiş zaman) yaşıl “yeşil” < yaş “yaş. Dörtlüğünün Türkiye Türkçesine” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. kırmızı” . c 7. Bölüm 3. b 3. e 6.“uzaklaştırmak” < yıra. bütün güzellik(ler) ondan damlıyor (sanki). siyah” meŋiz “beniz. kırmızı” yüz “yüz” andın “ondan (ol zamirinin ayrılma durumu)” tam. bul(u)na.tekil kişi eki) saŋa “sen adılının yönelme durumu” ay “ey” kamuġ “bütün. a 8. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme II’nin 1. yüz” kızıl “kızıl. d Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi.“esirgemek. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden gözden geçiriniz. b 5. kırmızı (ile) süslendi. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.tekil kişi iyelik eki)+i(belirtme durumu eki) sen “ikinci tekil kişi adılı” yırat.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 79 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.“kaçmak”-ar (3. dörtlüğünün” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. giysi”+an (isimden fiil yapım eki)+dı (3. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım Ey gençlik. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). sarı. d Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in 8. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden okuyunuz. kurı. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün VI.tekil kişi eki) Sıra Sizde 3 Bulnar meni öles köz Kara meiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) yana “yine.

TDK Ankara 1989. Tekin. A Grammar of Old Turkic. James Kelly. Ankara 1984. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. Nalbant. Kemal. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. -----. XI. İstanbul 2008.“bilmek”. insan” bu “bu.I İsim. F. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . Carl. TKAE Ankara 1979. İstanbul 1943. TDK. Dankoff. -----. Ankara 2009. TDK. kadın” er “erkek” cahil “cahil. -----. Gerard. Compendium of the Turkic Dialects I. Vol. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. tekil kişi geniş zaman eki) tişi “dişi. Eski Tükçe’de İsim-filler. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. cahil olan erkek ise kadın gibidir) bahalıġ “değerli” < baha “kıymet. Talât. Harvard University. Sertkaya. Atebetü’l-hakayık. Leiden 1954. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. pul” kaçan “ne zaman” teŋ “denk. Leiden-Boston 2004. TDK. İstanbul 1980. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Ankara 1947. Ahmet. Oxford 1972. Mehmet Vefa. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir.. TDK. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası.80 XI-XIII. eşit” bol. TDK Ankara 1986 Brockelmann. TDK. Osman F. sözüŋ. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası.“olmak”+(u)r (3. Taş. Ankara 1986. Ercilasun. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. London and New York 1988. İstanbul 1951. Marcel. 1982. Kutadgu Bilig III. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Yüzyıl Türk Şiiri. işaret sıfatı” cahil “cahil. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. Reşid Rahmeti. ___. A Functional Approach to the Lexicon. Arat. yüzüŋ sözcükleri dilini. Wiesbaden 1991.“bilmek”. Kutadgu Bilig I Metin. Reşid Rahmeti. Old Turkic Word Formation. İndex. Gazi Üniversitesi. özünü ve yüzünü biçiminde çevrilmektedir. Atalay. Bu nedenle bu sözcüklerde eksiz belirtme durumu bulunmaktadır. Erdal. Ankara 1986. Reşid Rahmeti. TDK. TDK. ___. Clauson. Divānü Luġāti’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Nuri Yüce. Robert. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Steingass. . TDK. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. özüŋ. I-II. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. bilgisiz” Sıra Sizde 5 tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ------küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ ------küdezilse bu til küdezlür özüŋ ------til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Bu dizeleri Türkçeye çevirdiğimizde bu dizelerde yer alan tiliŋ. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Ankara 1985. İbrahim. Eraslan. değer”+sız (isimden isim (sıfat) yapım eki) bişi “akçe. İstanbul 1942.(i)g (fiilden isim yapım eki)+siz (isimden isim (sıfat) yapım eki) bahasız “değersiz” < baha “kıymet. değer”+lıġ (isimden isim yapım eki) dinar “dinar” ol “-dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır” biliglig “bilgili” < bil. İstanbul 1943. Besim. sözünü. cahil” < bil. bilgisiz” biligsiz “bilgisiz.(i)g (fiilden isim yapım eki)+lig (isimden isim (sıfat) yapım eki) kişi “kişi. -----.

.

Harezm Türkçesinin ses yapısını ayırt edebilecek. Harezm Türkçesi eserlerini sıralayabilecek. Anahtar Kavramlar Harezm Harezm Türkçesi Harezm Türkçesi Eserleri Ünlü değişmeleri Ünsüz değişmeleri Çokluk ekleri İyelik ekleri • • • • • • İsim hâl ekleri Bildirme ekleri Zamirler Sıfat fiil ekleri Zarf fiil ekleri Fiil çekimi İçindekiler • • • • HAREZM TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ • SES YAPISI • ŞEKİL BİLGİSİ Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi . Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladıktan sonra.t Amaçlarımız 6      • • • • • • • XI-XIII. Harezm Türkçesini tanımlayabilecek. Harezm Türkçesinin şekil bilgisini açıklayabileceksiniz. Harezm ve tarihini açıklayabilecek.

Afrigoğullarının kendi dili. 1097’de Sultan Sencer. Çin. ama Afrigoğulları bölgede Harezmşah unvanıyla bırakılmıştır. Hindistan. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Harezm Türkçesiyle eser verilmesi de bu döneme rastlar. Bölgenin Araplar tarafından fethinden sonra yalnızca ülke adı olarak kullanılmış. ölçüsü ve parası vardır. Yapılan araştırmalar Harezmce diye de adlandırılan bir dil kullandıklarını. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. Harezm. bu dilin. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir . Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. İran. XI. X. dini. sulama kanallarıyla da tarımda ileri bir seviyeye ulaşmışlardır. yüzyıl Arap coğrafyacıları ve tarihçilerinin kaydettiklerine göre Ürgenç ve Zencan’a Türk kapısı denilmesi. Bölgenin tabiî barikat görevi yapan Ceyhun nehri ve kanallarıyla çevrili olması savunulmasını kolaylaştırmış. takvimi. başkent Ürgenç’e taşınmış.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi HAREZM VE TARİHİ Harezm. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Harezmşah. yüzyılda Dîvânü Lügâti’t-Türk’te bölgede yerleşik Türk boyunun adı olarak Küçet isminin geçmesi bölgede daha o dönemdeki Türk varlığını göstermesi bakımından önemlidir. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. fethini güçleştirmiştir. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Bu yüzden Sâmânlılar ve Selçuklular tarafından bölgeye atanan valiler kısa zamanda istiklallerini ilan edebilmişlerdir. Gazneliler ve Selçuklular döneminde idare ve ordu Türklerin elinde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştır. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Komşularıyla yaptıkları ticaret sayesinde çok zenginleşmiş. Bu sırada bölgeye bir süreden beri yerleşmeğe başlayan Oğuzların yanında Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesiyle Harezm bölgesinin nüfus yapısı Türklerin lehine değişmeğe başlamıştır. Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalmaktadır. İranî bir dil olduğunu göstermiştir. Bu dönemde Harezm’de Kıpçak. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı Harezm Türkçesi de oluşmuştur. burada yaşayan halka da Harezmî (=Harezmli) denilmiştir.

yy. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. Kalmuk saldırıları yüzünden ticaret sekteye uğramış ve 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. İl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. Harezm Türkçesi üzerinde yazı ve söz varlığı bakımından etkili olmuştur. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. yüzyıldan itibaren ürün vermeğe başlayan ve Orta Türkçe döneminin ikinci basamağını teşkil eden bu yazı dili XIV. Karahanlı Türkçesi de. yüzyılda altın çağını yaşamıştır. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Yüzyıllar Türk Dili devlet olmuş. yy. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. yüzyıllar arasındaki hanlıklar döneminde ilim ve kültür hayatı zayıflamış. XVI. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a.84 XI-XIII. . Bölge XIII. 1 Harezmlerin tarihi hakkında kısaca bilgi veriniz. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. yüzyıldan sonra yerini Çağataycaya bırakmıştır. XIV. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş.1 Karahanlılar (8401212) ve Harzemşahlar (1097-1231) Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Harekeli metinlerde bile ünlüler harflerle yazılarak gösterilmiştir. yüzyıllarda nüfus yapısı ve siyasî bakımdan Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. XI-XIII. Resim 6. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. XIII.-XIX.ın başlarından XIV. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş.ın sonlarına kadar Altunorda’ya bağlı kalmıştır. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. Bu bölgeyle sınırlı kalmayıp Altınorda’nın bazı şehirleriyle Kırım’da da yazı dili olarak kullanılmıştır. HAREZM TÜRKÇESİ Harezm Türkçesi. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur.

Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 85 Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden Ayıran Başlıca Özellikler • /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanır: kadgu > kadgu > kaygu. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. Bunun dışında Paris. N. Saint Petersburg’da altı. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. yıglayısar. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] . Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır.6. Farsça. Taşkent. Arkeoloji Müzesi. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. kurtulası HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. İstanbul Üniversitesi. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler. • Çok heceli kelimelerin sonundaki +g düşmüştür: arıg > arı. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Şuster. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. M. Ünite . Moğolca. isim çekimi. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. 1313-1314 yıllarında İslam adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. -gu/-gü. Moğolca nüshasını 1938’de N. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. S. Paris’te bir. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. -AsI kullanılmıştır: keçürgüm. • Görülen geçmiş zaman kipinin çekiminde birinci çokluk şahıs eki -dümiz yerine -duk olmuştur: bèrdükimiz • İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanmıştır: atlıg / atlı • Yönelme eki +ka / +ke’nin yanında +A da kullanılmağa başlanmıştır: bizge / bize • Gelecek zaman eki olarak -IsAr. En eski nüshası Londra British Museum Add. Süleymaniye Kütüphanesi. Eserin Londra’da bir. Hive. fiiller.

dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. nasihat. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Eser. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. iktida. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. edep. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. sohbet. şeriat-tarikat.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] . Peygamberi. Birinci bap Hz. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Kutb’un eseri Nizamî’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. süluk. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. zekat. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayınlanmıştır. Eser. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’te İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazması eldedir. marifetü’l-hak ve Hz. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. ikinci bap dört halifeyi. Yeni Cami nüshası 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. nr. Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’d- dünyâ ve’d-dîn III. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Yüzyıllar Türk Dili Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. iman. Üslubu gayet sade ve açıktır.lı a b mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177 -202 yaprakları arasındadır. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Paris.86 XI-XIII. sy. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Kazan. iradat. Husräv u Şirin Qutba I-II: Warszawa 1958).Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. nefis ve kalp. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Peygamber. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312.

Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. A. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. On bir küçük name şeklinde yazılan Muhabbetname mesnevi tarzında olup mefâîlün/ mefâîlün/feûlün vezninde yazılmıştır. Uygur ve Karahanlı Türkçesinden farklılaşan yönlerine dikkat ediniz. . Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir.1 Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. İçinde gazel ve çok sayıda Farsça beyit bulunmaktadır. Orhun. Le manuscript Oigour de la Bibliotheque Nationale adıyla Paris’te 1882’de yayınlamıştır. BANG ve R. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Uygur harfli nüshayı Tourkhan GANDJEI. Bu yazma 1436’da Herat’ta Mansur Bahşı tarafından istinsah edilmiştir. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Ünite . Millet Kütüphanesi) olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır. M.2 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan bu eserin imlâ özellikleri. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. Paris Bibliothèque Nationale. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Miraç vakasını anlatan bu eser Nehcü’l-Feradis adlı bir eserden tercüme edilmiştir. belli başlı gramer özellikleri anlatılacaktır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 87 1353’te Harezmî tarafından Muhammed Hoca Bey’in arzusu üzerine yazılmıştır. ŞÇERBAK. üslup ve konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzeyen yazarsız bir eserdir. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Pavet de COURTEILLE eseri Fransızcaya tercüme etmiş ve Arapça ibarelerle birlikte Miradj-Nameh. W. içerdiği Moğolca kelimeler dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. Eserin tek yazma nüshası Uygur harfli olup Paris Bibliothèque Nationale’dedir. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Eserin biri Uygur harfli (British Museum). bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. 1001’de kayıtlıdır. no. Oguz Kagan Menakıbı. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Supplement Turc. Mi‘rac-name. üçü Arap harfli (British Museum. Oğuz Karluk şive özelliklerini göstermesi. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Uygur ve Karahanlı Türkçesi gramer bilgilerinin Harezm Türkçesi için de geçerli olduğunu unutmayın. Harezm Türkçesinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz ve Harezm Türkçesi eserlerinin belli başlılarını sayınız.6. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Bu ünitede Harezm Türkçesinin bütünlüklü bir grameri değil. Eserin 1511’de Nureddin Ali bin Kiçkine Seyyid Ali et-Talikani tarafından Mısır’da istinsah edilen Çağatayca bir tercümesi de Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. A. British Museum’daki Arap harfli nüshayı Emir Neciboviç NECİB yayınlamıştır. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Muhabbet-name Mi‘rac-name Oguz Kagan Menakıbı 2 HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Daha önceki derslerinizde öğrendiğiniz Orhun.

> sararaçıg > açı. fiil kök ve gövdelerine gelen ekler .işareti ile belirtilmiştir. beñze. ben > men. Bazı kelimelerde ise t > d değişimine rastlanır. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. eb > ew. Yüzyıllar Türk Dili SES YAPISI Açıklama: 1. Kelime ortasında.88 XI-XIII. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. (atlıg > atlı. em-dür-. sargar. arıg > arı.> dèokı-dı. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir.> sew-. / (=eğik çizgi) ekin veya kelimenin farklı şekillerini ayırmada kullanılmıştır. 4. ~ değişken şekil Ünlüler a 1. bar-. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen başlıca ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. tè. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süñük ~ süñek. kadgu / kaygu. atlı < atlıg) 3. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: e è ı i o ö u ü 2. yöri- > yörüb) Eklerde: ademnüñ.> meñzeNot: bar. akşam > ahşam. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. katır > hatır Ünsüz Değişmeleri . tavar ~towar b) e ~ ö : teşük ~ töşük. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. böri > börü. teg > deg. adak / ayak. tilkü ~ tülki. yablak > yawlak. seb. ewrek ~ öwrek. za‘ifluk Ünlü Değişmeleri a) a ~ o: bark ~ bork. < (=küçüktür) işareti ve > (=büyüktür) işareti kelimenin eski şeklinden yeni şekle gelişme yönünü gösterir. bol-. Örnekler verilirken isim kök ve gövdelerine gelen ekler +. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a) Kelime köklerinde: sabır > sabur. sew- ~ söw-. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. 2. biñ > miñ.

Çıkma Hâli: +DIn. adak+ı Çokluk 1. Vasıta Hâli: +n. feriştelerin. uçmakda. taşra 3 İyelik Ekleri Teklik 1. kul+uñuz Çokluk 3. közden. neydin. karındaş+ımız Çokluk 2. kılıçın. biligni. 2. Kişi: +ñIz / +IñIz : ata+ñız. bizim. / kulnıñ. müñüşde / müñüşte. Yön Gösterme Hâli: +GArU / KArU / +KArI. Kişi : +ñ / +Iñ : baş+ıñ. +KA. taşkaru ~ taşgaru asra. +lA küçün. Ünite . +rA içgerü ~ içgeri. Fakat burda da kuralsızlık ve farklı kullanımlar mevcuttur: koynıña. HŞ’de ise yükleme eki olarak +I da kullanılmıştır: elgin / elgini. İlgi Hâli: +Iñ. + DAn Çıkma hâli eki +DIn’dır. Yönelme Hâli: +GA. Yükleme Hâli: +nI. Kişi: +lArI: atları. söz+üñ Teklik 3. +n. boynın / boynını. itçe. 3. +nIñ / +nUñ / +Im Düzlük yuvarlaklık uyumuna uymakla birlikte ikili şekiller de ağırlıktadır: atnıñ. Bulunma Hâli: +DA Bu ek genellikle +dA şeklindedir. tünle 7. yüz+üm Teklik 2. soñınça 8. Kişi : +I / +sI : közgü+si. Eşitlik Hâli: +çA şirinçe. vaktta / vaktda Açıklama: Bu ek bazı örneklerde Eski Türkçede olduğu gibi çıkma hâli eki vazifesinde kullanılmıştır: kızlarda birin. oglıka / oglıga / oglıña 4.6.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 89 Harezm Türkçesinde görülen ses değişimlerinin belli başlılarını sayınız. biziñ. ötümsüz ünsüzlerden sonra +tA olarak geldiği de görülmektedir: kapugda. 5. topraktın andan. kişi iyelik eklerinden sonra gelen zamir n’si ile ek başı /g/ sesi birleşerek /ñ/ sesini oluşturmaktadır. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir: atındın. künnüñ. tünin kündüzin. +I Türkçe ve yabancı kelimelerde yükleme hâli eki +nI’dır. 1. Kişi : +m / +Im : elig+im. içre. yalguzun biligle. idi atında soñ. bulutdan 6. butka / butga. • 3. kim èrseyi 3. baylar Hâl Ekleri Kelime şekillerinde olduğu gibi eklerde de ikili kullanım yaygındır. Kişi: +mIz / +ImIz : öz+ümüz. ewleri . kişi iyelik eklerinden sonra ise bazen +n olduğu görülmektedir. +A Bu ek ünsüz uyumuna tabi olmakla birlikte ikili kullanımı da sıktır: atka / atga. ŞEKİL BİLGİSİ İsim Çekim Ekleri İsimlerde Çokluk: Bütün kelimelerde +lAr ekiyle yapılmıştır: künler. kulnuñ.

90 XI-XIII. bar-ur+ın. mendin. biri. mènsiz. alarnıñ. Zamirler 4 5 Sıfat-Fiil Ekleri Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. bizde (bizlerde). -yür: yara-r iş. sizlerge). sizniñ. andın. mensiz. uç-ar kuş. anıñ. haberlig bèr-dük+indin. anıñla. ansız. aña. Kişi: ol. öltür-ür. Mescidke yakın bir nasraniniñ ‘ayalı bar èrdi. sènsiz. sendin. anlarnı). kör-mez yerde. c) Soru Zamirleri kim. tañ at-mış+ta. ança. yok kör-er+im. añar. muña (muñar). tog-ar+dın. mèniñ. sèniñ. Kişi: siz (sizler). sençe. sènçe. sensiz. sende. kıl-mış işlerini. Kırk yıl mu’addinlik kıldı. alarnı (olarnı. -ar / -er . -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin. bularnı (munlarnı. mènçe. saña. birisi. bularda (munlarda). İñen sahib-cemal èrdi. ne (nè). -r. 2. anıñ. alarga (olarga. Salih atlıg. sizden (sizlerdin) Çokluk 3. seniñ. kil-ir+in. bizlerniñ. alarda (olarda. . alarga (allarka. Kişi: biz (bizler). anlarda). (anlarnıñ). mende. Yüzyıllar Türk Dili a) Kişi Zamirleri Teklik 1. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu. sizi). tüş-er yèr. bar-ur+ga. mèniñle) Teklik 2. anlardın). seniñle (sèn. anda. anda. Bu mu’addin kaçan kim edan okımak üçün munaraga miner bolsa bakar èrdi. -maz / -mez. Kişi: alar (olar. uçtmahlıg er-dük+i ‘cennetlik olduğu’. sizleriñ). meniñ. mènim. bat-ar+ga. munuñ tèg. Kişi: men. bizni (bizlerni. andın. anñla. yan-ar köz. 2. tè-yür+de. meñleri bol-mas üçün ‘benleri olmadığı için’. anlarnıñ). sizlerniñ. alarnı (anlarnı). meniñle (mèn. barçaları. kayu d) Belgisiz Zamirler adın. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. bular (munlar) : bularnıñ (munlarnıñ). Bu işni mudavamat kılu ‘aşık boldı ol mikdar boldı. neme (nème). sèndin. kıl-ur künüm. mençe. (NF 364/7-10) Harezm Türkçesi iyelik eklerini sayınız. maña. kamug. bulardın (munlardın). küçüm yet-miş+çe ‘gücüm yettiğince’. Çokluk 1. Bagdad èlinde bir mu’addin bar èrdi. olar (anlar. bizniñ. kuwar-mış taş. bizden (bizlerdin) Çokluk 2. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ. kamugı Metinde geçen isim çekim eklerini bulunuz. menim. biziñ (bizim. siziñ (sizim. mundın. alardın (anlardın) b) İşaret Zamirleri bu: munuñ. sizge (size. sizni (sizlerni. mènde. cümlesi. mal tèr-dük+indin. tog-mış+ta ‘doğduğu zaman’. öl-miş kişi. kayusı. anlarga). mundag ol: anı. anlarga). aña. konar+ga ‘konmağa’. kir-ür. mèndin. alar) : alarnıñ (olarnıñ. anlar). añar. alarda (anlarda). bizleriñ). sènde. ba’zısı. munları). alardın (onlardın. -ur / -ür. barçası. muntèg. -ir. ança. sizde (sizlerde). munı. bizlerge). kel-ür yıl. anlarka. bularga (munlarga). tüken-mes gına ‘tükenmez zenginlik’. bizi). munda. sèniñle) Teklik 3. kim hêç sabrı kararı kalmadı. Kişi: sen. anı. bizge (bize. munça. ba’zıları. Resulnıñ tè-miş+i.

-alı / -eli. -up / -üp: agırla-p. ayt-u başladı. kuş i-mez-men. iç-medin. men ol kuş-men. awla-yu. Olumsuzu: yüreklig èr-mez. ıd-geni. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘yapan. büt-e. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’. kör-üp. yum-gınça ‘yumuncaya kadar’. kişi: suw-sen. 3. kop-galı. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 91 3. men kelgimçe. sözle-p. yalbar-ıp. kir-gen sayı ‘girince’. kıl-gan+ıñ+nıñ. 9. tamam bol-gınça. in-gen ‘inen’. yat-gu yèr. konak èr-mez-men. bagla-p. bol-u. sewn-ü. izder èr-ken. NF’te -gimçe. ıd-a. korkıp. -ı (az). kop-galu. toprak i-mez.6. oltur-gaç. yıgla-gan+ım. öltür-ginçe. ew-üp ~ èw-üp. kit-ip. -ıglı / -igli. kötrü bilme-gen+i üçün ‘kaldıramadığı için’. emgen-medin. -guluk / -gülük: al-guluk+nı. -glı / -gli. -ken (i. büt-güçi ‘inanıcı’. al-ıp. bile-y-üp. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. yapıcı’. uruş-kanı. kol-galu. az èr-ür. ayt-kan. Bildirme Ekleri a) Geniş zaman Teklik 1. bil-medin. 5. ayt-a ~ ayt-u. sanlıg-ol. bèr-güçi ‘verici’. kişi: ay-ol. yoluk+kan. yèr öp-geç ‘yer öpünce’. tap-madın. bol-gaç. kirmeyin. bölüş-üben. köy-ügli. daçı / -deçi (NF): kıl-daçı zelletler ‘yapılacak günahlar’. kör-ügli. -ıçak. -upan: kèl-iben. Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri Zarf-Fiil Ekleri 1. kılma-gu iş ‘yapılmayacak iş’. yè-gülük ne erse ‘yiyecek ne ise’. 3. 4. izde-p. kıl-ası. kon-up. biç-igli tarıgçı. aç-ıp. kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. tik+ken+ge. Bu zarf fiilin genişletilmiş şekilleri -iben. kıl-galı. ak-a. -kan / -ken: ayt-gan. -a / -e : aç-a. 7. nakş it-igli. kişi: bek èr-ür-men. yıkl-u yazdı. -gan / -gen. tè-p. içer-ken. kör-ü ~ kör-e. -galı / -geli. tegir-ü. tug-gaç. 2. . 1. kör-meyin HŞ. (nadiren) -meyin ‘madan / meden anlamında’: ay-madın. yol ur-uglı ‘yol kesen’. biti-güçi ‘yazıcı’. yap-up. 8. tüz-üp. körüş-gülük bolsa. söz ay+geni. inan-gan. emget-meyin. Teklik 3. Teklik 2. öl-ügli. kılınç-sen. rengin al-ıglı. 7. öl-geli. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç. ıncaya kadar’. bak-ası. mün-üp. -u / -ü: yakul-ı tursa. bolmadın. bèr-igli Tañrı ‘veren Tanrı’. kel-gü yazuklaruñuznı ‘gelecek günahlarınızı’. 2. al-u baruñ. 6. Olumsuzu: ivek èr-mez-men. yuw-guçı ‘yıkayıcı’. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. sürt-geç ‘sürtünce’. eşitme-günçe. -p. kèç-ip. -içek. kurtul-ası. yè-p. -gesi. kel-ginçe. -ası / esi: andın yè-gesi. -ıp / -ip. 5. tebren-ü. 6. tap-up. kör-ginçe. sor-up. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. tutupan (MM) 4. tut-guçı ‘tutucu’. -gınça / -ginçe. -üben. -madın / -medin. ör-e ~ ör-ü. Ünite . -uçak / -üçek: bar-uçak. al-galu. sor-madın. haber ber-ü. kör-e ~ kör-ü. -uglı / -ügli ‘an / en’: oku-glı.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yöriyür er-ken ‘yürürken’. yè-gli+niñ. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. tè-yü bilse. yet-ginçe.

kıl-sun. aya-yım. tè-sün. oltur-uñuz. tile-liñ. kişi: yırak-biz. bol-uñız. kuç-ayın. buyur-uñ. kişi: men èr-dim. tanuk-tur. bil-iñler. bil-eyin. kişi: -alıñ / -eliñ. biti-ñler. bil-sün. kişi: ot i-miş-sen. ayt-ıñız. 3. bil-eliñ. koy-su. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar. • Türkiye Türkçesinde bildirme eki olarak kullanılan +dIr. b) Belirli geçmiş zaman Teklik 1. oyna-lıñ. izde-liñ. -uñız. awla-lıñ. işit-eyin. ıd-alıñ. tüş-gül. kişi: şagird i-dük. Çokluk 3. Çokluk 2. kıl-alım. kèl-sün. yarga-gayım. -kıl: bar-gıl. -uñ / -üñ. bar i-miş. kör-gil. kişi: -ñ. çewir-elim. sew-gül. kör-üñüz. Çokluk 1. -uñuz. ıd-alım. aktar-ıñ. bar-ayım. kör-eliñ. yıgla-gayın. ederle-ñ. -sun /-sün: bol-su. -gıl / -gil. öl-eyin. -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın. kan-su. tur. bil-eyin-men. nèdin turur. Yüzyıllar Türk Dili Çokluk 1.92 XI-XIII. ogrı i-se. -ñlar / -ñler. kişi: -ayın / -eyin. kel-sünler. Teklik 3. oku-ñlar. bar-dı (< bar èr-di). Teklik 2. bar i-di. sözle-geyin. kişi: ehl èr-ür-ler. koy-uñ. Teklik 3. bar i-se d) Belirsiz geçmiş zaman Teklik 1. kèl-sü. -ñuz. köp-tür. sına-yın. . kèç-sü. kişi: ot èr-señ. -ayın-men / -eyin-men (HŞ). Çokluk 1. kişi: bagda èr-sem. -galıñ. -ıñlar: başla-ñ. bagla-gayın. çek-eyim. kèltür-sünler. aya-yın-men. şah i-señ.-ıñ / -iñ. ayt-ıñ. bol-ayın. kèltür-üñ. tur-su. -gelim: bar-alıñ. kişi: fiil kökü . -lıñ / -liñ. -ıñız / -iñiz. -ñız / -ñiz. bil-iñiz. at-sun.fiilinin geniş zamanlı çekiminden gelişmiştir: tur-ur > tur > dIr telim artuk turur. kişi: yügrük èr-se. kir-sü. bar-dur. -gul / -gül (tek tük). tap-uñ. -gayın / -geyin. açıl-sun. tut-sun. kör-üñ. yat-ma-ñ. kıl-ayım. saç-ıñız. okı-ñ. oku-ñuz. külçire-y-iñ. bayıt-kıl. yok i-miş Fiil Çekimleri Emir-İstek Teklik 1. yè-gelim. yè-geyim. kil-iñ.-ayım / -eyim (nadiren). -gayım / -geyim (tek tük). min-geyin. töşe-ñiz. inanma-galıñ. Teklik 3. -alım / -elim (nadiren). bar-sun. al-sunlar. ayt-ıñlar. kişi: bag èr-di. Teklik 3. bil-eyim. bol-gul. çık-alıñ. sına-lıñ. bara-yın-men. c) Şart Teklik 1. kişi: perìlig èr-miş. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ). tile-geyin. Teklik 2.

-tıñ / -tiñ. unut-tılar. Çokluk 3. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men. -düñüz. kör-üp-men. kıl-duk. kişi a) -duk / -dük. kör-düñ. köç-tüm. Çokluk 1. -tuk / -tük. c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir. ıd-tı. silk-medin turur-miz ‘silkmedik’. kişi: a) -dıñ / -diñ. Olumsuzu a) -madın turur + kişi zamiri: teg-medin turur-men ‘ulaşama-dım’. b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen. Teklik 3. sakın-dıñ. ugra-dımız. -ur-men / -ür-men. Çokluk 2. okı-dım. b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz. tapun-dum. c) -üp-men: kör-üp-men. kutrul-duñ. b) -up turur-lar: bol-up turur-lar. kal-duk. ay-dıñız. -duñız (NF’te nadiren). kör-üpsiz gibi. kel-dimiz. te-di. okı-dılar. otur-mış. saç-tıñ. kör-düñüz. -tı / -ti: aç-dı. toyur-dı. kèl-miş. yitür-düm. -up turur: karga-p turur. tap-duk. tè-mişler. oturt-dı. yarat-ıp turur. oltur-up turur. Teklik 2. tile-dim. . yitgür-dü. kişi: -r-men. kişi: -mış / -miş: aç-mış. ayıt-tılar. kişi a) -dım / -dim. Teklik 3. tüşür-diler. talaş-tı. bagla-mış. öltür-dümiz. çık-tuk. tap-tıñ. kèl-diñiz. tap-tum. sor-dum. Teklik 2. cehd it-tük. b) -p. Geniş Zaman Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır. kör-di. yaz-dıñ. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz. aç-tı. -ıp. tüş-ti. tüz-di. tüş-tüñ. bar-duk. işit-tük. öp-tiler. -dümiz (Daha eski şekil. -tıñız / -tiñiz: al-dıñız. unut-tum. ög-diler. Rabgûzî’de Çağataycada olduğu gibi turur’suzdur. kir-di. Çokluk 2. c) -üp-sen: kör-üp-sen.6. Teklik 1. tüş-tüm. aydı. kir-miş-sen. ber-dük.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 93 Belirli Geçmiş Zaman Teklik 1. koy-duñ. yèttim. kèç-ti. bol-mış. kop-tum. kişi: a) -dı / -di. öp-tüñ. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz. Belirsiz Geçmiş Zaman Teklik 1. c) -üp-miz: kör-üp-miz. c) -üp-siz: kör-üp-siz. -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’. kıl-dımız. ayt-tı. kör-dük. tök-miş. ayt-tım. saç-tılar. kör-diler. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen. kişi a) -dıñız / -diñiz. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk. atan-dıñ. Çokluk 3. -ar-men / -er-men. kör-düm. Ünite . yèdiler. kèt-ti. -dımız / -dimiz. tile-dük. b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz. yè-dim. -tuñ / -tüñ: aydıñ. -duñ / -düñ. aç-tı. Çokluk 1. -yur-men / -yür-men. koy-dı. yıgıl-mışlar. otur-mış-sen. atlandur-dum. yit-tiler. oltur-duñız. tapşur-duñ. -tılar / -tiler: başla-dılar. -dum / -düm. tüz-düñ. işit-tiñiz. yè-diñ. kör-üp-miz. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar. b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men. -tım / -tim. yıgla-dımız. kişi a) -dılar / -diler.

94 XI-XIII. kişi -r. Teklik 1. ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM). bil-ür-sen. asra-r. kişi -a (u. kişi: bil-mez. Teklik 3. kal-ur ol (MM). Çokluk 3. ayt-ur-lar. Teklik 3. Çokluk 1. kişi -rlar. yit-er. -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz. Şimdiki Zaman • Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri. işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz. Çokluk 1. kişi: -r-sen. tè-yür-sen. bil-ür-biz. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). kirmes ol (MM). yu) turur-sen: bar-a turur-sen. yaş-ar sizler (Miftah). Teklik 2. bil-ür. Yüzyıllar Türk Dili (Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men. ayt-ur-siz. -ar-biz / -er-biz. -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler. ut-ar-biz. -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz. yıgla-yur-siz. sözle-r-sen. yıgla-yur-sen. Gelecek Zaman • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). ayt-ur-miz / biz. ye-yür-biz. kıl-man (Oğuzca). titre-yür-siz. tök-erler. yu) turur-miz: bar-a turur-miz. -urlar / -ürler. yè-yür-men Teklik 2. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. Çokluk 3. -ar / -er. sına-r-sen. ay-ur-sen. bèr-ür-biz. Bu şimdiki zaman şekli XIV. izde-yürler. turur-men. -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz. kir-ürler. XIV. -ar sizler. kişi -a (u. -ar-sen / -er-sen. yè-yür-sen. Olumsuz: Teklik 1. -ur-siz / -ür-siz. okı-r-men. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). kişi: bil-mezler. -arlar / -erler. kişi: bil-mez-miz / biz. ay-ur-lar. kèl-ür-men. Çokluk 2. biti-yür-men. kişi -a (u. kör-er-sen. bil-men. kişi -ar-siz / -er-siz. alda-yur-sen. tile-r-men. yu) turur-lar: bar-a tururlar. -aç-ar. yu) turur-siz: bar-a turur-siz. kıl-u turur-miz. . Çokluk 2. ayt-ur-sen. kişi: bil-mez-men. koy-ar-lar. -ur / -ür. kişi -a (u. Rabguzi’de görülen -y-men. yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’. kör-er-biz. tut-ar-sen. -ur ol. -ur-sen / ür-sen. bol-ur-siz. Çokluk 2. tile-yür-men. yıgla-yur-biz. kişi: bil-mez-siz. köy-er-men ayt-ur-men. -yur / -yür: añl-ar. Bu şekil Çağatay döneminde şimdiki zaman haline gelmiştir. yıgla-yur-men. kişi -a (u. tile-yür. tap-ar-men. tiril-ür-men. ata-yur-lar. targa-yur. kal-ur-biz. -y-sen. kişi -r-biz. yu) turur: bar-a turur. bize-yür. yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. kıl-ur-miz. buz-man. Çokluk 3. ayt-ur. Teklik 3. Teklik 2. gitmekteyim’. yè-r-sen. yolçıla-yur. bèr-ür. kişi: bil-mez-sen. -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen. tile-r-biz. • -ısar + kişi zamiri. kişi -a (u. Çokluk 1.

Teklik 3. Olumsuzu: -gum / -güm yok. d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. . Gereklilik • -gu / -gü + kişi zamiri Teklik 2.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 95 • -gum / -güm (+ turur). kişi: a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’. Teklik 2. bol-ısar. c) -ası / -esi-men (az kullanılır). tap-ga-men. ol takı kel-güsi turur ‘o da gelecektir’. f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’. b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik). bolgay-men. bol-gay-miz. Ünite . kişi: a) -ga-siz: al-ga-siz b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz. tut-ga-men. tap-ga. g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’. bak-ası. kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’. e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’. c) -gey-señ: d) -ası / -esi-señ: e) -güñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’. kişi: a) -ga / -ge. biti-gey. Teklik 1. gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. h) -açak: Çokluk 1. d) -ası / -esi. b) -asılar / -esi-ler: c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’. sakın-gay-sen. e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar. sol-ısar. kir-gey-miz. kıl-ası. yürit-gey-men. bol-gay. tüz-gey-sen. bil-gey-miz. f) -gu / -gü.6. c) -ası / -esi-biz: d) -eçek-biz: e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’. -key. Çokluk 2. kişi: a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar. kel-güñ yok ‘geleceğin yok’. kişi: a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). Teklik 3. bil-gü ‘bilmeli’. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. öltür-gey-siz. bil-geyler. sanga bèr-gem ‘sana vereceğim’. kişi: a) -ga / -ge-miz / biz: b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’. aldur-gay-men. c) -gey-siz-ler : d) -ası / -esi-siz: Çokluk 3. -kay / -key-men. kel-gey-sen. men me sanga bol-gam ‘ben de senin olacağım’. b) -gay / -gey. c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’.

kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz Çokluk 3. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur. Oxford University Press. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen. -ga / -ge-biz. FAZILOV’un hazırlamış olduğu iki ciltlik Harezm Türkçesi sözlüğüdür. sen / sèn ‘sen’. -ka-biz: Çokluk 1.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır: a) a ~ o : bark ~ bork.‘imek. olmak’. 2. Sir Gerard CLAUSON. -sa-miz / -se-miz. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: London 1972.96 XI-XIII. s. Karahanlıca’dan Çağatayca’ya geçişte /e/ > /i/ değişiminde Harezm Türkçesi /è/yanlısıdır. FAN Uzbekskoy SSCB. tavar ~towar Harezm Türkçesi Söz Varlığı . er- / èr. kişi: -a / -e-biz. 778. XLVIII+989 s. kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler Harezm Türk çesi eserlerinin söz varlığı üzerine bütünlüklü bir çalışma henüz yapılmamıştır. kişi: a) -a / -e-men: b) -ga / -ge-men: targa-men. Harezm Türkçesi söz varlığının genel seslik özellikleri ise şöyledir: 1. kişi: -sa-biz / -se-biz. FAN Uzbekskoy SSCB. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz Çokluk 1. böri > börü. -sak / -sek. yöri. sözlüğünde Harezm Türkçesi söz varlığına da yer vermiştir. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak Clauson sözlüğüdür. kişi: - Şart Teklik 1. İzdat. -sam / -sem: tap-sa-men Teklik 2.> yörü3. -sañan / -señen (HŞ). E. 647. FAZILOV. E. sez. İzdat. köyge-men c) -am / -em: d) -gam / -gem: bol-gam e) -ay / -ey-men: Teklik 2. kişi: -sa / -se: tedi er-se Çokluk 1. kişi: -sa-men / -se-men. -señin (HŞ): teslim kıl-sak Çokluk 2.) Harezm Türkçesi söz varlığı için bir diğer kaynak da E. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır.‘sezmek’. kişi: -a / -e: Çokluk 1. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. erkek’. çulganga-sen Teklik 3.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ Teklik 3. Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur./ sèz. /e/’li ve /è/’li biçimler bir arada kullanılır: er / èr ‘er. s.: (FAZILOV. (CLAUSON.) • Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır. Yüzyıllar Türk Dili Dilek-İstek Teklik 1. Harezm Türkçesi metinlerinde /è/’nin kullanımı ise karışıklıktır.

yablak > yawlak. seb. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 97 b) e ~ ö : teşük ~ töşük. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. arıg > arı. em-dür-.> sew-. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak./ bèlgür- ‘: belirmek’ gel. Ünite . sargar./ bitir.> meñzeNot: bar. biñ > miñ. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süngük ~ süngek. kır’ . büte-] ‘bitmek’ arıg / arı ‘temiz’ er / èr ‘er. bol-.6. olmak’ badram / bayram ‘bayram’ erdini / èrdini ‘mücevher’ balık / baluk ‘şehir’ eren / èren ‘eren’ bedik / bèdik / bedük ‘büyük’ erkek / èrkek ‘erkek’ belgür. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır. beñze.> dèbutak > budak okı-dı. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur. ben > men. Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesi ile kıyaslandığında Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw./ gèl. ewrek ~ öwrek. bar-.‘imek. eb > ew.‘gelmek’ birle / bile ‘ile’ gögüs / gögüz ‘göğüs’ bitür. sew- ~ söw-. akşam > ahşam. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz. Bu ikili kullanım ödünçleme kelimelerde de görülür. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. Kelimelerin eski ve yeni biçimlerinin bir arada kullanılmasının yanında kimi kelimeler farklı imlâ ile yazılabilmektedir. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur.‘bitirmek’ göz / göz ‘göz’ boz / moz ‘boz.= Mo. Kelime ortasında.> sararaçıg > açı. Aynı kelimenin Karahanlıcada veya Eski Türkçedeki biçimiyle kullanıldığı da görülür. tè. katır > hatır Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler 1. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. adak / ayak. erkek’ ayak / adak [Fa. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- 4. Eski ve yeni şekilleri bir arada kullanılan veya farklı imlâlar ile yazılan kelimelere örnekler: böri / börü ‘kurt’ anıñ / anuñ ‘onun’ büt(1)-/bit-[Tü. tilkü ~ tülki.] ‘kadeh’ er- / èr. teg > deg. büt. kadgu / kaygu.

] : büyücü kavılandur.] : iyilik şivelig [Fa.] : işveli . tatlı caduluk [Fa. + Tü. + Tü. + Tü.] : sultanlık c aşıklık [Ar. + Tü.] : kuvvetli bagışla./ dile.98 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili tile. + Tü. + Tü. +lIG +çI. + Tü.] : hakirlik şirinlik [Fa.] : hoş.] : perili edebsüzlük [Ar./ yürügür. + Tü.[Fa. + Tü. + Tü.] : bağcı kuvvatlı [Ar.] : padişahlık dagla. + Tü. viranelik şadilık [Fa. + Tü.] : arzulu husravlık [Fa. + Tü. + Tü.] : sultanlık hıramla. şehir’ umunç / umınç ‘ümit’ üze / üzre / üzere ‘üzerinde.] : bağışlamak mahmudluk [Ar.] : rahatlık esrüklük [Ar.] : cadılık nazüklük [Fa. + Tü. + Tü./ yètir.] : şüphesiz horluk [Fa. + Tü./ yètür.] : hünerli awsunçı [Fa.] : hizmetçi şahlık [Fa./ dogur. + Tü.] : edepsizlik rahatlıg [Ar. + Tü. lIk] : yiğitlik mezalıg [Fa. + Tü.] : gönlü şen habarlıg [Ar. + lIk] : haberli olma hvuşnudluk [Fa. + Tü. + Tü. + Tü.] : gerekli + Tü.] ‘düşman’ uçtmah / uçmah [Soğd. + Tü.] : naziklik custluk [Fa.‘ulaştırmak’ yol / çol ‘yol’ yöri. -e doğru’ yaruk / çaruk ‘ışık’ yètgür.] ‘cennet’ ulus / ulus ‘memleket. bagatur maslahatlıg [Ar.‘dilemek’ togur.] : suratlı harablık [Ar.] : dağlamak perilig [Fa./ yörü./ düş. + Tü. + Tü.] : rıza gösterme man çıkarmak rengli [Fa. +sIz ve +lA‘ ekleriyle Türkçeleştirildikleri görülmektedir: agahlık [Fa.[Fa. + Tü.‘yürütmek’ yultuz / yulduz ‘yıldız’ yüzlüg / yüzlü ‘yüzlü’ 2. taraf. + Tü.[Ar.] : salınarak yürümek şeksiz [Ar.‘yürümek’ yörügür. + Tü. bahâdur = Mo. + Tü.] : sarhoşluk hacatlıg [Ar. + Tü. + Tü.[Fa. + Tü. üstünde ‘ yalguz / çalguz ‘yalnız’ yañgak / yıñgak / çañgak ‘yan taraf ’ yarlıg / çarlıg / çarlug ‘yarlık’ yaru / yarı ‘yarım.+ Tü. Ödünçleme kelimelerin çoklukla ‘+lIK. + Tü.] : ihtiyaç suratlıg [Ar. + Tü.] : kuvvetlendirmek bagçı [Fa.] : âşıklık hünerlig [Fa.] : çeviklik padişahlık [Fa. ferrazilık [Ar.] : tatlılık hvuşluk [Fa.] : memnuniyet arzulug [Ar.] : övülmüşlük bahadurluk [Fa. + Tü.] : doğruluk fermanla.] : emir vermek.] : haraplık./ dur.‘düşmek’ tüşmen / düşmen [Fa.] : sevinçlilik hidmatçı [Ar.‘doğurmak’ tolun / tolun ‘dolun’ töl / döl ‘döl’ törtinç / törtünçi ‘dördüncü’ tur. + Tü.+Tü.[Fa.] : renkli füsunçı [Fa.] : haberli sarhoşluk [Fa. + Tü. + Tü.] : büyücü safalıg [Ar. + Tü.‘durmak’ türlüg / türlü ‘türlü’ tüş.] : sarhoşluk rastlık [Fa.

çabuk’ sañı.] : zariflik zehirsiz [Fa.‘aldatmak’ Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini listeleyiniz.‘gülümsemek’ sarkut ‘tortu’ boda. Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen kelimelere örnekler: açguç ‘anahtar’ kogur ‘boz renkli inek’ adı ‘çok’ koguş ‘tabaklanmış deri’ agar.‘vurmak istemek’ kakız : cesur yansı ‘ittifak’ kalık : çatı yasuk ‘geçit’ kamgak ‘çalı’ yazıla. dolaşmak’ tebrek ‘kürek’ emel.] : yasak zacifluk [Ar.] : zehirsiz 3.6. müreffeh’ pis ‘cüzzam hastalığı’ bat ‘tez. + Tü.‘kapışmak’ aldım ‘balta’ öske.‘tiksinmek. + Tü. bezmek. + Tü. kurmak’ sözengür ‘konuşkan’ çalañ ‘?’ süplük ‘çöplük’ çaray ‘azık’ taguk ‘topuk’ çıgıt ‘yüzdeki koyu leke’ tañgı ‘üzengi’ çındar ‘gerdanlık’ tap ‘vücuttaki leke’ çokur : alaca tarı.‘çatmak.‘örtünmek’ yulduz ‘ağaç kökü’ kendeş ‘örtü.‘kendinden geçmek. debelenmek’ kunuş.‘sıvışmak.] : neşesiz temaşasız [Fa. yönelmek’ terinçek ‘örtü.‘uydurmak’ ilersük ‘şalvar uçkuru’ ücek ?öçek ‘çatı.] : seyretmesiz yasak [Mo. bürünçek’ ènç ‘müsterih’ tiril. terkedilmiş (yer)’ koymat ‘çoban’ agna. + Tü. + Tü.‘özlemek. hücre’ inçi ‘üvey kardeş’ yagır ‘omuz’ kaçu ‘set’ yala.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 99 tarabsız [Ar. peçe’ yupula. 6 . usanmak’ tuç ‘tunç’ ıçkın.‘pislemek’ kamruk ‘taşak’ yekin.] : zayıflık zarifluk [Ar. kaçırmak’ tuturgan ‘pirinç’ ıñırçak ‘tahterevan’ uruk ‘ibret’ uruşunç ‘vuruşma’ ıyar.‘gezmek. arzu etmek’ aplak ‘horoz’ öwrek ‘ördek’ bargulug ‘ganimetli. + Tü.‘eğilmek. halsiz düşmek’ kol ‘vadi’ aglak ‘ıssız. korkuluk’ yövüt ‘yardım’ kedigle. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır.‘doğum sancısı çekmek’ savut ‘gemilerin dışına kaplanan çelik levha’ bulañ ‘?’ señek ‘ağaçtan yapılmış su kabı’ çak.‘yaşamak’ èrik.‘şaşırmak’ bıskır.‘dağıtmak’ dinte.‘tutkuyla davranmak’ karu ‘mükafat’ yoñ ‘gammaz’ kavbaş ‘kurukafa.‘yuvarlanmak. Ünite .

• g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. • -ısar + kişi zamiri. söz+üñ Teklik 3. Harezm Türkçesi. XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. İran. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. Çin. Hindistan. böri > börü. Eklerde: ademnüñ. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: a e è ı i o ö u ü 5 6 Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a. ewleri Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini saymak. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Harezm Türkçesi ünlüleri hakkında bilgi vermek. za‘ifluk . Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Harezm ve Tarihini anlatmak. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Kıpçakça karışımı bir dil kullanmışlardır. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. karındaş+ımız Çokluk 2. Harezm Türkçesi iyelik eklerini listelemek. Harezmler Türkleşmeden önce Horezmce diye adlandırılan eski bir İran dili kullanmaktaydı. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. • ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle bölge halkı Türkleşmiş ve Karahanlı Türkçesinin etkisi olan Oğuzca. Kelime köklerinde: sabır > sabur. • -gum / -güm (+ turur). bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan. 3 Harezm Türkçesi eserlerini sıralamak. yöri- > yörüb.100 XI-XIII. adak+ı Çokluk 1. 4 2 Harezm Türkçesi ses değişimlerini anlatmak ve örneklendirmek. Teklik 1. adak / ayak. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. 1. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Harezm. Kişi: +m / +Im : elig+im. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. Kişi: +I / sI : közgü+si. Kişi: +lArI: atları. Harezm. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. kul+uñuz Çokluk 3. • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). Harezm döneminde verilmiş olan eserler: Hüsrev ü Şirin Kısasü ’l-Enbiya Mi‘rac-name Mu‘inü ’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis 7 2. yüz+üm Teklik 2. Harezm bölgesinde Oğuz. Harezm Türkçesini tanımlamak.

-r. 8. -up / -üp: agırla-p. kıl-galı 7. -glı / -gli. 6. ak-a 2. -ıp / -ip. 4. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘kılıcı’ 3.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 101 8 Harezm Türkçesi SIFAT-FİİL Eklerini Kavramak. -ir. -gesi. -p. -ur / -ür. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ 2. Geçmiş zaman sıfat-fiilleri 1. -uglı / -ügli: oku-glı Harezm Türkçesi ZARF-FİİL Eklerini Kavramak. 5. 6. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin Geniş zaman sıfat-fiilleri 1. -gınça / -ginçe. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yüriyür er-ken ‘yürürken’ 9 . -daçı / -deçi (NF): kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. -madın / -medin. -yür: yara-r iş 2. -ar / -er . -a / -e : aç-a. -ıçak. 1. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu 3. -alı / -eli. -ası / esi: andın yè-gesi 7. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’ 2. kör-meyin HŞ. al-u baruñ 3. NF’te -gimçe. -ı (az). -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç 9. (nadiren) -meyin ‘: ay-madın. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. -u / -ü: yakul-ı tursa. -kan / -ken: ayt-gan Gelecek zaman sıfat-fiilleri 1. 5. Ünite . -maz / -mez. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -galı / -geli. ıncaya kadar’. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. -gan / -gen. -ken (i.6. -içek. -uçak / -üçek: bar-uçak. -ıglı / -igli. -guluk / -gülük: al-guluk+nı 4.

Aşağıdakilerden hangisi. aşağıdakilerden hangisidir? a.Kanglı b.İran b. Kıpçak . 2. Gelecek zamanın rivayeti 9. 8. c. Kazakistan 10.Harezm e. Karahanlı . Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunan sözlük. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. Yönelme eki +ka/+ke’nin yanında +A'nın da kullanılmağa başlanması. “Evvel ahir ölgüñ.Rabguzi 6. Muinü’l-Mürid . Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden ayıran özelliklerden biri değildir? a. Arapça öğrenecekler için hazırlanmış olan ve Harezm Türkçesi. Şart e. Mukaddimetü’l-Edeb d. b. Türkmenistan c. Harezm Türkçesinde /d/ bulunmaz. Altun Yaruk 3.Kıpçak . Uygur . Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Çıkma hâli eki +tan’dır.” cümlesindeki fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir? a. Hüsrev ü Şirin b. /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanması b. Mi‘rac-nama d. ayıracaklarımız b. Harezm Türkçesi çıkma hâli ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Aşağıdaki eser ve yazarı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. Türkiye Türkçesine doğru çevrişi aşağıdakilerden hangisi olur? a. b. Çıkma hâli eki +DA’dır. Bütün /d/ler korunmuştur. ayıracağız c. ayrı kalacağız e. Çağatayca. 4.Mahmud bin ‘Ali b. Oğuz .Oğuz . /d/ler /t/ye değişmiştir. Kazak . Mukaddimetü’l-Edeb . Hüsrev ü Şirin . d’li ve y’li şekiller birlikte görülür. d. /d/ler /y/ye değişmiştir. Çıkma hâli eki sadece +DIn’dır. Harezm bölgesi günümüzde hangi devlet veya devletlerin sınırları içerisinde kalmaktadır? a. ayrılacak mıyız 5. Çıkma hâli eki +DIn’dır.102 XI-XIII. Hüsrev ü Şirin b. Kırgızistan . Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir. Aşağıdakilerden hangisi Harezm dönemi eserlerinden biri değildir? a. Çıkma hâli eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +DAn şeklindedir. Harezm Türkçesini oluşturan dil malzemelerinin ait olduğu boylar. Özbekistan .Kutb d. d.Çiğil . Belirtisiz geçmiş zaman c.Hvarezmi c. Farsça. İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanması.Türkmenistan d. çok heceli kelimelerin sonundaki +g'nin düşmesi c. adır-gay-miz kelimesi kök ve aldığı eklere göre anlamlandırılırsa. d. Afganistan . c. Harezm Türkçesi /d/ ünsüzü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. İlk hecede e / i yazımında /i/ yanlısının olması (Kontrol) e.Özbekistan e.Göktürk . e. e. ayrılacağız d. Nehcü’l-Feradis c. Mi‘rac-name 7. Gelecek zaman d. Belirtili geçmiş zaman b. Nehcü’l-Feradis . Dasitan-ı Cumcuma e.Selçüklü c. Kısasu ’l-Enbiya c.Çağatay . Nehcü ’l-Feradis e.Uygur d.İslam e. Kısasu’l-Enbiya .Kazak . Moğolca.

1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Ėl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. c 10. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. 1097’de Sultan Sencer Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. Çin. a Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İran. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk .6. Yanıtınız yanlış ise “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezmşah. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “Harezm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. e 3. b 9. Harezm döneminde verilmiş olan başlıca eserler ise şunlardır: Hüsrev ü Şirin Kısasu’l-Enbiya Mi‘rac-nama Muinü’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Harezm. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. d 8. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. XI-XIII. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. Hindistan. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. başkent Ürgenç’e taşınmış. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde olup Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. c 7. Harezm.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 103 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ama Afrigoğulları bölgede Harzemşah unvanıyla bırakılmıştır. a 2. e 5. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. b 6. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir devlet olmuş. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a.

Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi ses değişimlerini ünlü değişimleri ve ünsüz değişimleri olmak üzere iki grupta özetleyebiliriz. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. söz+üñ Teklik 3. kişi iyelik ekidir. adak+ı Çokluk 1. HACIEMİNOĞLU. ss. 647. Ankara 1993. 778. nasrani (nasrani+niñ). Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. János: “Harezm Türkçesi”. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). kul+uñuz Çokluk 3. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). 275-304. -635. Ders Kitapları Serisi No: 7. • -gum / -güm (+ turur). s. Örnekleri dikkatlice inceleyiniz. teklik 3. FAN Uzbekskoy SSCB. ZAMAHŞARÎ. +i.: Starouzbekskiy yazık chorezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. mescid (< mescid+ke). . Frankfurt A. èl (< èl+i+(n)de). ilgi hâli ekidir. zamir n’sidir. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007.: Starouzbekskiy yazık horezmijskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. s. Recep - VURAL. adak / ayak. karındaş+ımız Çokluk 2. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. yönelme hâl ekidir. +de. yüz+üm Teklik 2. mescidke: +ke. Talat ve ÖLMEZ. Sıra Sizde 4 Bildiğiniz gibi Türkçe sondan eklemeli bir dildir. +i. Tayyib GÖKBİLGİN. kişi iyelik ekidir. János: “Die Kiptschakische Literatur”. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. ECKMAN. Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar: Ankara 1996. sabrı: +ı. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Mehmet: Türk Dilleri -Giriş-: İstanbul 1999. kişi iyelik ekidir. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Philologiae Turcicae Fandamenta: Ediderunt: Louis BAZIN. Türk Dil Kurumu Yayınları. Simurg Yayıncılık. II. Kelime çözümleme yaparken de kelimeye gelen ekleri sondan başa doğru belirleyip ayırmalısınız. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. • -ısar + kişi zamiri. E. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. ECKMANN. FAN Uzbekskoy SSCB.104 XI-XIII. ‘ayalı: +ı. E. Aysu: Harezm – Altın Ordu Türkçesi: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36. (M. Sıra Sizde 5 Teklik 1. Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. MCMLXIV [=1959]. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Dil Özellikleri. İstanbul 2002. İzdat. Kişi: +m / +Im : elig+im. TEKİN. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. ewleri Sıra Sizde 6 • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). ss. Jean DENY. FAZILOV. Türk Dil Kurumu Yayınları. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. D. FAZILOV. 89-168. Dr. TOPARLI. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. AKALIN). Nuri YÜCE. +n. ZAJÂCZKOWSKI. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Gülden: “Harezm Türkçesi”. èlinde: +nde. Kişi: +lArI: atları. Husrev u Şirin Qutba I: Warszawa 1958. ‘ayal (< ‘ayal+ı) +ı. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. Kişi: +I / sI : közgü+si. Fahir İZ. İzdat. bulunma hâl ekidir. SAĞOL YÜKSEKKAYA. belirtme hâl ekidir. Kesit Yayın No: 27. +niñ. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. teklik 3. nasraniniñ: +niñ. 241 s. ECKMANN. ATA. işni: +ni. iş (< iş+ni) +ni. sabr (< sabr+ı) +ı. teklik 3. 183-223 ss. Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Alessio BOMBACI. Helmuth SCHEEL. +ke. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. 1378. János: Harezm.

.

Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcül-Feradis ve Kısasü'l Enbiya . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ     Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Nehcü’l Feradis ve Kısasü’l-Enbiya’yı. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Bazı kelimelerin açıklamasını yapabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Nehcü’l Feradis • Kelime İzahı • Çeviriyazı • Kısasü’l-Enbiya • Çeviriyazı • Kelime izahları İçindekiler • NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] • EDEBİYATLAR • METİN İNCELEME • KISASÜ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek.7 Amaçlarımız XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.

Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Peygamberi. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Üslubu gayet sade ve açıktır. Yeni Cami nüsha- . NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Birinci bap Hz. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. ikinci bap dört halifeyi. Kazan. Paris. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Eser. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü ’l-Feradis ve Kısasü'l Enbiya Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Faradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır.

Kelimelerin anlamlarını. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. XLIII+538 s. günümüz Türkçesine çeviriniz. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. çeviri ve kelime izahlarından yaptığınız çalışmaları kontrol ediniz. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Yüzyıllar Türk Dili sı 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış.108 XI-XIII. 185/11185/16. ss. 2. aldığı ekleri belirleyiniz. XIV+444 s. XI+312 s. T. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. Ankara 1998. XIV+444 s. (1) 185/12 İmam-ı Sagani rahmatu’llahi ‘alayhi Maşariku’l-Anvar atlıg kitab içinde bu hadisni keltürmiş hadis bu-turur: 185/13 ruviya abu hurayrata raziya’llahu ‘anhu annahu kala rasulu’llahi salla’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi’llaha hayran yufakkihhu 185/14 fi’d-dini.1 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Ankara [1984]. Daha sonra sırayla çevriyazılı metin. METİN İNCELEME Metin I Metin 7. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. D. bazı kelimelerin izahları yapılacaktır. Atatürk Kültür. Çeviriyazılı Metin İmam-ı A‘zam Abu Hanife-i Kevfi rahmatu’llahi ‘alayhi fazayiliniñ beyanı içinde-turur. D. K. Metni aslından okuyup çevriyazımını yapınız. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. EDEBİYATLAR 1. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518.Hamza ZÜLFİKAR. 1 Nehcü’l-Feradis üzerinde kimler çalışmıştır? Açıklama: Bu bölümde Nehcü’l-Feradis’ten seçilen metinler ve o metinlerin çevirileri. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi ol kullardın erdi. Yè tinç Fasl . K. T. 3. 164]. Ankara 1956. Bu hadis ma‘nisi ol bolur kim paygambar ‘alayhi’s-salam habar bèrü yarlıkar: Kayu mu’min ve muvahhid hakkıña 185/15 Hak ta‘ala edgülük kılmak tilese hem dünyada ve hem ahiratta ol kulga şeri‘at ahkamını bildürüp takı 185/16 ol kulnı fakih kılur köñliniñ közini açar.

yarlık+a. 516. Haydar [1181-1252]: Maşariku ’l-Envar [=Nurlar Feneri]: Çeviren: TAŞKÖPRÜLÜ-ZÂDE ‘İsamu ’d-din Ebu ’l-hayr Ahmed [14951561]. D. (3) 186/03 Hammad ibnü Abi Süleyman rivayat kılur Abu Hanifedin rahmatu’llahi ‘alayhi: Tünle hêç yatmaz erdi. sy. +nde. (1) Çaganlı İmam rahmatu ’llahi ‘alayhi Maşariku ’l-Anvar(el-ÇAGANI. Ebu ’l-Faza’il Raziyyu ’d-din Hasan b. Veliyyüddin Kit.2 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. XIV+444 s.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 109 Kûfeli Ulu İmam Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhinin erdemlerini anlatır. -tür-. 515.(< kel-tür-miş) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. kul (< kul+ga) Metin II Metin 7. +i. Bir . gönül gözünü açar. T. 2. 1. K. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. [Çevrilişi: 1603] Beyazıt Devlet Ktp. iç (< iç+i+nde-turur) atlıg ‘atlı’ : +lıg.(< yarlık+a-r) edgülük ‘iyilik’ : +lük. Metnin ayrıca basılmıştır: İstanbul 1329 [=1911]. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. (1012 Cumada ’l-ula [=1603 Ekim 8 Çarşamba]) 1b-307a yr. Çeviri I Kelime izahları yètinç ‘yedinci’ : +nç. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi üküş 186/01 ‘ibadat kılgan erdi takı dünyadın i‘raz kılgan erdi. c. kel. Çeviriyazı II (2) 185/17 İmam-ı Gazali rahmatu’llahi ‘alayhi İhyau’l-‘Ulum atlıg kitabında keltürmiş. (963 Şa‘ban sonları [=1556 Temmuz başları]) 320b-748a yr. Muhammed b. Bu hadisin anlamı şudur: Peygamber ‘alayhi ’s-salam buyurur: Hangi mü’min ve muvahhid hakkında yüce Allah iyilik etmek dilerse hem bu dünyada hem de öbür dünyada o kula şeriat hükümlerini bildirir ve o kulu anlayışlı yapar. ss. Ünite . sy.7. yeti (< yeti+nç) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. ‘arif bi’llah erdi takı Hak ta‘aladın katıg 186/02 korkgan erdi takı Hak ta‘alanıñ rizasın istegen erdi takı ahkam i şeri‘atnı yetiz bilgen erdi. 185/17186/7. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kullardandı. c. Erteke tegrü 186/04 ‘ibadat ve ta‘at birle keçürür erdi.) adlı kitabında şöyle bir hadis getirmiştir. Hasan b. ruviya abu hurayrata raziya ’llahu ‘anhu annahu kala rasulu ’llahi salla ’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi ’llaha hayran yufakkihhu fi ’d-dini. edgü (edgülük) kulga ‘kula’ : +ga.

dedi. Allah’ı biliyor. yüce Allah’ın rızasını arıyor ve şeriat hükümlerini kesin biliyordu.110 XI-XIII. -sa. bs. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi yoldan geçiyordu. dedi. olmasın ve kimin için yapıldığı bilinsin. tèr erdi. yat. yalgan (yalgan+la-mış) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. tè- (< tè-r er-di) . 74. Diyanet İşleri Reisliği Mecmûası (Ramazan Nüshası): Ankara 1956 (Nisan) Sene: 1 Sayı: 1.(< yat-sa-men) anlarnı ‘onları’ : +nı. 7. anlarnı yalganlamış bolgaymen. er-.) ile geçirirdi. kıl- (< kıl-gan er-di) aytur ‘söyler’ : -ur. Bedir Yayınevi. İstanbul. (3) Ebû Süleymanoğlu Hammad Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiden sözle şöyle anlatır: Geceleyin hiç yatmazdı. fakat her tâat ibâdet olmaz.(< ayt-ur) mèni ‘beni’ : +i. Çeviri II Kelime İzahları kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. bu kişi gece hiç yatmaz. Biri öbürüne. s. dünyadan yüz çeviriyor. halayık mèni tünle 186/07 yatmaz ta‘at ve ‘ibadat kılur tèseler takı men yatsa-men. kim kèçe hergiz yatmaz. halk benim için gece yatmıyor ta‘at ve ibadet ediyor diyor ben yatıp onları yalancı çıkarırsam yüce tanrıdan utanırım. 1394 . ayt.(< bol-gay-men) tèr erdi ‘derdi’ : -di. Ebu Hamid Muhammed b. -la. Her ibâdet Allâh’a bir tâattir. erteke tegi ta‘at kılur. I. Bir kimerse takı 186/05 bir kemerseke aydı: Bu ol kişi-turur. mèn (< mèn+i) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. (KÜRKÇÜOĞLU Kemâl Edîb [19021977]: “Fatiha Tefsîri”. yüce Allah’tan çok korkuyor. bilinmesin yapılması sevâb olan fiili yapmaktır. sabaha değin ta‘at eder. anlar (< anlar+nı) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. niyyete mütevakkıf olsun. bol. (2) İmam-ı Gazzalî rahmatu ’llahi ‘alayhi İhya’u ‘Ulumi ’d-Din (el-GAZZALI. Sabaha değin ibadet ve taat (Tâat. -r. er-.1974. s. -gan. tedi erse.) adlı kitabında getirmiştir ki: Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi çok ibadet ediyor. 3. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 186/06 ol kişiniñ sözini işitti erse. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kişinin sözünü duyunca kendi kendisine. Yüzyıllar Türk Dili kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi yoldın keçer erdi. aytur erdi: Men Tañrı ta‘aladın uftanur-men.). Muhammed et-Tusi [1058-1111]: İhya’u ‘Ulumi ’d-Din [=Din Bilimlerinin Diriltilmesi]: [Yazılışı: 1102] Tercüme eden: Ahmed [Hulûsi] SERDAROĞLU. -gay.

tèdi erse. İbnü Hübeyre katıg gazab 186/13 kıldı takı buyurdı.186/08 -ları halifa erken Hübeyre atlıg kişini Kevfeke bèg kılıp-turur erdiler. Ünite . dostlarım birle yaranlarım birle meşveret 186/16 kılayın. sözümni kabul kılur mu-sen ya takı ebedi zindanda yatur mu-sen? tèdi 186/15 erse. nèçeme kim derhost kıldı erse. T. XIV+444 s. K. zindandın çıkardılar takı ıda bèrdiler erse. tèdi. Birkaç eyyam zindanda yatmışdın 186/14 soñ İbnü Hübeyre kişi ıda bèrdi kim: Ne kılur-sen.7. dahl ve harc siziñ ‘ameliñiz birle bolsa cümle ne erseler siziñ kalemüñüz hükminde 186/11 bolsa. takı siz menim katımda ulug bolsañız. (4) Ümeyye oglan. cümle isti‘dadını tamam kıldı takı bir kèçe 186/17 kaçtı Kevfedin çıktı takı Mekkeke bardı. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aydı kim: Maña mühlet bèriñ. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. tèdi erse. Ançaka tegi Mekkede turdı hilafat ‘Abbas oglanlarıña tegdi. Kevfe halkı siziñ fermanıñızdın çıkmasa. 186/7187/7. ss. D. hêç kabul kılmadı. Bir kün Abu Hanifeke aytur: Menim hatırımka andag tüşti kim beytü 186/10 ’l-malnı sizke bildürsem. andın soñ Abu Hani- Çeviriyazı III . 187/01 Abu Ca‘fer halifa boldı erse. Abu Hanife 186/12 rahmatu’llahi ‘alayhi kabul kılmadı.3 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. İbnü Hübeyre Abu Hanifeni agırlar 186/09 erdi. hemişe ziyaratka kelür erdi. Abu Hanifeke yigirmi agaç urdılar takı zindanka saldılar.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 111 Metin III Metin 7.

112 XI-XIII. bu yarmaklarnı menim vefatımdın soñ ol keltürgen 187/07 kişike teslim kılgay-sen. tèdiler erse. bèr-. dedi. bu parayı burada bırakınız bir kendisine söyleriz. +in. Hapisten çıkarıp gönderdiler.(< ıd-a bèr-di er-se) müñüşinde ‘köşesinde’ : +de. er-. Bütün hazırlığını gördü ve bir gece kaçıp Kûfe’den çıktı. bu paraları benim ölümümden sonra getiren kişiye verirsin diye vasiyet etti. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiye dedi ki: Benim hatırıma şöyle geliyor: Devlet hazinesini size vereyim. 1166]. ne var ne yok sizin kaleminizin yetkisinde olsun. Oğlu Hammad da öyle yaptı. Yüzyıllar Türk Dili fe rahmatu’llahi ‘alayhi Kevfeke keldi. müñüş (< müñüş+in+de) kodtı ‘koydu’ : +tı. Hübeyreoğlu [ö. ıd. kod. dedi. Birkaç gün hapisete yattıktan sonra Hübeyreoğlu [ö. Arkadaşları. er. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Bana süre verin. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi bir söz söylemedi. ki halifelik Abbasoğulları [750-1258]’na geçti. O Hasan adlı kişi de on bin dirhemi evin köşesine koyup çıktı. Hübeyreoğlu [ö. Siz benim katımda saygı görürseniz Kûfe halkı sizin buyruğunuzdan çıkmaz. On miñ yarmak Hasan atlıg kişi birle ıda bèrdi erse. dedi. hêç kimerse birle sözleşmez. arkadaşlarımla yakınlarımla danışayım. 1166] adında bir kişiyi Kûfe’ye vali yapmışlardı. agır (< agır+la-dı) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. Mekke’ye gitti. Vefatımda vasiyyat kıldı kim: Ey oglum Hammad. kişi (< kişi+ni) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. 187/03 yaranları aydı: Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi birer mundag kılur erdi. -di. sözümü kabul ediyor musun yoksa daha boyuna zindanda yatacak mısın. Öyle çok Mekke’de durdu. ol Hasan atlıg kişi takı ol miñ yarmaknı èwnüñ 187/05 müñüşinde kodtı takı çıktı. giriş ve çıkış sizin gözetiminiz altında bulunsun.(< er-ken) andag ‘öylece’ : < antag < anıteg agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Ebû Cafer Ebû Hanîfe’yi ağırladı. Ne denli üsteledi ise kabul etmedi. -a. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi hiç kimse ile konuşmuyor. diye kişi gönderdi. Ondan sonra Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi Kûfe’ye geldi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi sağlığına kavuşunca o on bin dirheme hiç el sürmedi.(< kod-tı) . Oglı Hammad takı andag kıldı. Ebû Cafer halife oldu [754]. Abu Ca‘fer Abu Hanifeni 187/02 agırladı. ne yaptın. || On bin dirhem [Kahtabaoğlu] Hasan adlı kişi ile birlikte gönderdi. (4) Ümeyyeoğulları halife iken Hübeyreoğlu [ö. 1166] çok kızdı ve buyruk verdi Ebû Hanîfe’ye yirmi ağaç vurdular ve hapise attılar. Siz bu yarmaknı 187/04 munda koduñ biz öziñe aygay-miz. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kabul etmedi. [78b] Çeviri III Kelime İzahları kişini ‘kişiyi’ : +ni. +la-. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi tirigi bar erginçe ol on miñ yarmakga hêç elig 187/06 tegürmedi. tèp. Ölürken Hammad oğlum. Abu Hanife neerse sözlemedi erse. 1166] Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiyi sayıyor hep ziyaretine geliyordu. dediler.

(6) Abu Hanife 187/10 rahmatu’llahi ‘alayhi tabi‘inlerdin erdi. T. (5) ‘Abdu’llah ibnü Mübarek katında Abu Hanifeni sözlediler 187/08 erse. ma‘nisi 187/17 ol bolur kim: ‘İlm istemek fariza-turur tegme bir èr takı tegme bir tişi üze. tèp aydı. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aytur erdi kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam yaran.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 113 Metin IV Metin 7. tèp aydı.187/12 -larıdın tört kimerse kördüm: Enes ibnü Malik takı ‘Abdu’llah ibnü Hurri’rRuneydi takı ‘Amir ibnü Vatilani takı 187/13 ‘Abdu’llah Abi Avfini rizvanu’llahi ‘alayhim acma‘in.4 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. XIV+444 s. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. D. Bu hadisni özi agızıdın eşittim kim Enes ibnü Malik raziya’llahu ‘anhu aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın 187/16 eşittim.7. Çeviriyazı IV . tèp aydı. ma‘nisi ol bolur kim: Bir mu’min takı bir mu’minni edgü işke delalat kılsa. 188/02 ol edgü iş kılgaña ne savab bolsa. Ünite . Tabi‘in ol kimerseke ayturlar kim sahabaga satgaşmış bolsa. ‘Abdu’llah ibnü Mübarek aydı rahmatu’llahi ‘alayhi: Ol kimerseni mü sözleyür-siz kim dünyada takı dünyanıñ cümle 187/09 malları anıñ katında ‘arza kılındı erse ol dünyadın kaçtı takı dünyanı kabul kılmadı. ss. Paygambar ‘alayhi’s-salam yaranlarını 187/11 körmiş bolsa. Yana aydı kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam 188/01 aydı: ad-dallu ‘ala hayrin kafa‘ilihi. Paygambar ‘alayhi’s-salam andag aydı kim: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Enes ibnü Malik[ni] takı raziya’llahu ‘anhu Basra èliniñ cami‘inde 187/14 kördüm kim halayık katında hazır erdiler takı özi Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni halayıklarga 187/15 aytur erdi. K. bu delalat kılgaña ol savab bolur. 187/08188/02.

Mübarekoğlu Abdullah rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Dünya ve dünyanın bütün malları kendisine sunulduğu halde dünyadan kaçan dünyayı kabul etmeyen kimseden mi söz ediyorsunuz diye cevap verdi.+ kim (< kim + er-se) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. Çeviriyazı V (7) [takı] Abu Hanife 188/03 rahmatu’llahi ‘alayhi aydı Ka‘beke ziyarat kılgalı bardım erdi mescidü’l-haram içinde ‘Abdu’llah ibnü Hurri’r-Runeydini 188/04 kördüm kim halayıkga Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni beyan kılur erdi. Yüzyıllar Türk Dili (5) Mübarekoğlu Abdullah’ın yanında Ebû Hanîfe’yi sordular. +i. bir mümin bir mümini iyi işe kılavuzlayan o iyi işi yapana ne verildiyse kılavuzlayana da o sevap verilir. XIV+444 s. ss. Yine dedi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salam addallu ‘ala hayrin ka-fa‘ilihi. +ı. anlamı. Malikoğlu Enes’i raziya ’llahu ‘anhu Basra ilinin camisinde gördüm. krş.(< satgaş-mış) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. T. +le-. Runeydli Hurroğlu Abdullah. dedi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi derdi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarından dört kimseyi gördüm: Malikoğlu Enes. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. dagı Metin V Metin 7. agız (< agız+ı+dın) (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. Çeviri IV Kelime İzahları satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. èl (< èl+i+niñ) kimerse ‘kimse’ : -se. Vatilanlıoğlu Âmir. er. -yür. satgaş. bilgi istemek her bir erkek ve hanım müslüman üzerine farizadır. anlamı. (6) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi tabiindendi. halk yanında hazır idiler ve kendisi Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri halka anlatıyordu. Anıñ agzıdın takı . diye söyledi. Sahabeye ulaşmış Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarını görmüş kimseye tabiin derler.114 XI-XIII. 188/02188/10. Bu hadisi kendi ağzından duydum: Malikoğlu Enes raziya ’llahu ‘anhu dedi ki: Ben Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan şöyle dediğini duydum: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. D.5 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. K. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Ebû ‘Avfoğlu Abdullah rizvanu ’llahi ‘alayhim ’acma‘in.

yön (< yön+din) rozini ‘nasip’ : +ni. (7) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi: Kabe’ye ziyaret maksadıyla gitmiştim. (8) Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kendi üstatlarını saydı ve dört bin üstattan bilgi öğrendim. anlamı. -ma-.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 115 188/05 bu hadisni eşittim kim ol aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın habar bèrü yarlık.188/08 -siñe kifayat kılgay takı ol mu’miña sanmaduk yöndin rozini tegürgey. teg. -dım.(< san-ma-duk) yöndin ‘yönden’ : +din. tèp aydı. Çeviri V Kelime izahları sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. dediğini duydum. Üküşleri tabi‘in 188/10 erdiler.(< teg-ür-gey) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. hangi mü’min ve muvahhid Tanrı dini içinde şeriat hükümlerini öğrense yüce Tanrı o müminin ne sıkıntısı var ise hepsine yeter ve o mümine sanmadığı yönden nasip gönderir. rozi (< rozi+ni) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. Ünite . (8) Bir kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 188/09 öz ustadlarını hisab kıldı takı aydı kim: Tört miñ ustaddın ‘ilm ögrendim. er-. Onun ağzından da bu hadisi duydum: Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duydum Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan haber vererek anlattı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. Çoğu tabiîn idiler.188/06 -adı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. üküş (üküş+leri) tegürgey ‘değdirecek’ : +gey.(< bar-dım er-di) Aşağıdaki kelimeleri çözümleyiniz. san. dedi. andag yatsa-men yalganlamış yètinç atlıg keltürmiş edgülük 2 . -ür-. tèp aydı. Tañrı ta‘ala ol mu’minniñ ne kim kadgusı bar erse cümle.7. Man‘isi ol bolur kim: Kayu mu’min 188/07 ve muvahhid Tañrı dini içinde şeri‘at ahkamı ögrense. bar. Haram mescidi içinde Runeydinli Hurroğlu Abdullah’ı halka Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri anlatırken gördüm.

VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. KISASÜ ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] 3 Kısasü ’l-Enbiya hakkında kısaca bilgi veriniz. M. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Saint Petersburg’da altı. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Eserin Londra’da bir. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. . 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. Paris’te bir. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din arRabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. En eski nüshası Londra British Museum Add. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. dini konuları edebi bir dille nakletmiş.116 XI-XIII.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 117 METİN İNCELEME I Metin Metin 7.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. “a-tanhana [14] an na‘buda ma ya‘budu aba’una (XI-62)” cavabın èşitgen.7. XL+616 s. taşdın du‘a kılıp ingen çıkargan. “fa-kala lahum rasulu llahi: ‘Nakata llahi wasukyaha. tumma tubu ilayhi. Ankara 1997. (XCI-13)’” [15] taşrifini bulgan. “fa-stagfiruhu. Atatürk Kültür. Salih paygambar ‘alayhi ’s-salam ‘akl anut kelgil èşit Salih yalawaç kıssasın [17] bèlgülüg başdın ayakga aytayın men cümlesint Hak risalat bèrdi erse tüz tègürdi kavmıga [18] yüridi tün kündüzin başlap Tamudnıñ zumrasın kıldı iman da‘vatını koldılar bir mu‘ciza [19] koldı Hakdın çıkdı ingen yandı tagnıñ sahrasın bota tugdı barça bodun anı tañlap kördiler [20] kün kediglep suw üleşdi içdi kendü hissasın tandılar Hakdın kamugı kıldılar köp ma‘siyyat [21] ukmadın Salih sözin hem oşbu ingen fitnesin Çeviriyazı . (XI-61)” tèp kavmınga ögüt bèrgen. tèp [16] hak dinga ündegen. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . 31a-31b Kissa-i Salih Yalawaç ‘alayhi ’s-salam Ol “wa-ila Tamuda ahahum [13] Salihan (XI-61)” hil‘atın kedgen. Ünite . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. I.6 RABGUZ‹. ss. “inna Rabbi kariban muciban (XI-61)”.

anu. ked. (XCI-13)’” [15] teşrifini bulan.118 XI-XIII.(< anu-t-) yalawaç ‘peygamber’ : koldılar ‘istediler’ : +lar. Sâlih paygamber ona selam olsun akıl hazırla gel Sâlih peygamber kıssasını dinle [17] ben hepsini baştan ayağa tamamen anlatayım Hak risâlet verdi doğrudan kavmine gönderdi [18] gece gündüz demeden Samûd kavmini dolaştı imana davet etti bir mucize istediler [19] Allah’tan istedi dişi deve çıktı dağın düzlüğünü dolandı bota doğdu. in.(< ked-ig+le-p) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. ıñır (< ıñır+a-p) yemürdi ‘devirdi’ : -di. hekes onu hayretle seyretti [20] suyu gün aşırı su bölüştüler o kendi hissesini içti Sâlih’in sözünü ve hem bu dişi deve imtihananı anlamadan [21] Hak’tan uzaklaştılar hepsi çok günah işlediler İki bez dokuyucu koşarak geldiler bir ayağını kestiler [31b] botası feryat içinde döndü üç dostunu astılar üç gün içinde sarı kızıl ve kapkara oldular [2] kadir tanrı kudretiyle hepsini devirdi Nûh ona selam olsun oğlu Sâm oğlu İrem oğlu [3] Casir oğlu Samûd oğlu Hadir oğlu Masih oğlu Âsaf oğlu ‘Ubayd oğlu Sâlih. +le-. sonra pişmanlık duyup ona yönelin. barça (< barça+sı+n) . -dı.‘hazırlatmak’ : -t.(< yemür-di) barçasın ‘hepsini’ : +n. “Ondan bağışlanma dileyin. yemür. -ig. dua ile taştan dişi deve çıkaran. Çeviri Sâlih Peygamber ona selam olsun Kıssası O “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [13] gönderdik. gizlenip’ : -p. “Allah’ın elçisi onlara: Allah’ın dişi devesine ve onun su içme sırasına dikkat edin. “Rabbim çok yakındır. kol. Kelime İzahları anut. Yüzyıllar Türk Dili keldi yügrüp èkki bözçi bir adakın kesdiler [31b] botası ıñrap kayıttı aştılar üç sohbasın üç kün içre boldılar sarıg kızıl hem kap-kara [2] kudratı birle ugan kadır yemürdi barçasın Salih bin ‘Ubayd bin Asaf bin Masih bin Hadir [3] bin Tamud bin Catir bin İram bin Sam bin Nuh ‘alayhi ’s-salam.(< kol-dı+lar) ingen ‘inen’ : -gen.(< tug-dı) kediglep ‘örtünüp. “bizi babalarımızın [14] taptığına tapmaktan menetmeğe mi çalışıyorsun (XI-62)” cavabını duyan.(< in-gen) tugdı ‘doğdu’ : -dı. (XI-61)” hilatini giyen. tug.” dedi. (XI-61)” diye kavmine öğüt veren. duaları kabul edendir (XI-61)”. diye [16] hak dine çağıran. +sı. +a-.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 119 METİN İNCELEME II Metin Metin 7. 61)” Salih olarnıñ urugındın üçün ahahum [12] tèyü yarlıkadı.7. I.7 RABGUZ‹. Kawluhu ta‘ala: “Wa-ila Tamuda ahahum Salihan. Taglar içinde taşlar ünüp èvler kopardılar. 31b ‘Ad Tamud èkki malikler èrdiler. Şamlı Hicazlı [7] arasında. (XV-80)” Bir beyük tag tübinde olarnıñ suwı bar [10] èrdi. (XI. Çeviriyazı . Kamug butlarga tapınur èrdiler. [9] Kawluhu ta‘ala: “Wa-yanhituna l-cibala buyutan aminina. Mavla ta‘ala Salihni olarga [11] ıddı. Ankara 1997. ss. Hicr yèrinde olturur èrdiler. ‘Ad kabilası. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . ‘Ad bodunı Tamud [6] bodunıdın üküşrek èrdiler. Hud kavmı ‘Ad-ı Avvali-turur Tamud kavmı ‘Ad-ı Ahiri-turur. Kawluhu ta‘ala: “Wa-lakad kaddaba ashabu l-Hicri l-mursalina. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Bu èkegüdin telim oglanlar boldı. Tamud kabilası [5] atadılar. Salih olarnı musulmanlıkga ündedi. XL+616 s.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. olarga tap bolguça. [4] Sam bin Nuh oglanlarıdın. (XV-80)” Tamud bodunı ‘Ad tèg [8] uzun boylug èrdiler. Ünite . Atatürk Kültür.

Dediler ki: “Ey Sâlih. Aydılar: “Ay Salih.” tèyür èrdiler.(< oltur-ur) ünüp ‘yontup’ : -üp.” dediler. Sâlih onları Müslümanlığa çağırdı.” Kawluhu ta‘ala: [16] “Ya Salihu. olar (< olar-ga) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Nubuvvat kelmişde kèdin: “Musulman boluñ. Salihga paygambarlık kelmesdin burun: [13] “Biziñ birle butga tapungıl.(< kopar-dı+lar) olarga ‘onlara’ : +ga. Yafitni maşrıkga ıddı. Yâfes’i doğuya gönderdi. Hûd kavmi önüncü Âddır Samûd kavmi sonuncu Âddır. [9] Ayet: “Dağlarda emniyet içinde kalacakları evler yontuyorlardı. +ları. Nuhnıñ üç oglı kaldı. dedi. +egü.(< ün-üp) kopardılar ‘inşa ettiler’ : +lar. Dağlar içinde taşları oyup evler peyda ettiler. biz seni dinimizga kirgey tèp umêd tutar èrdük. butga [15] tapunmañ. puta [15] tapınmayın.120 XI-XIII. Ayet: “Biz davet ettiğin şey hususunda tam bir ikircik içerisindeyiz. oglanlarına vasiyyat kıldı: [21] cihannıñ ortasın Samga bèrdi. Nuh ‘alayhi ’s-salam ölerinde. tèdi. yolga kirgey. oltur. ulugrak [14] bolsa. Yüzyıllar Türk Dili Yene ba‘zı kıssa-[19]-larda Vahb ibnu l-Yamani rivayat kılurlar: Nuh bodunı tufanda helak bolmışda [20] kèdin. biz seni dinimize girecek diye ümit besliyorduk. (XV-82)” Bir büyük dağ dibinde onlara yetecek kadar suları bar [10] idi.” Ayet: [16] “Ey Sâlih. 61)” Sâlih olarnın soyundan olduğu için kardeşleri [12] diye buyurdu.” diyordular. Hamnı magribga ıddı. Nûh ona selam olsun ölürken oğullarına vasiyet etti: [21] dünyanın merkezini Sâm’a verdi. Nûh’un üç oğlu kaldı. sen bundan önce ümit beslemiş olduğumuz bir kişi idin. (XI-62)” Yene bazı kıssa-[19]-larda Yamânî oğlu Vahb rivayet ediyor: Nûh kavmi tufanda helâk olduktan [20] sonra. oglan èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. bil. Sâlih tasvip etmeyince: “Küçüktür bilmez. [7] Ayet: “Elbette Hicr halkı da peygamberlerin yalanlamıştı. (XI-62)” “Şimdi bize atalarımızın dinini bırakıp başka dine [17] mi çağırıyorsun?” Ayet: “Bizi babalarımızın taptığına tapmaktan alıkoymağa mı çalışıyorsun? (XI-62)” “Biz bu söze [18] inanmıyoruz. Kawluhu ta‘ala: “Wa-innana la-fi şakkin mimma tad‘ana ilayhi muribin. ün. Sâlih’e paygamberlik gelmezden önce: [13] “Bizimle puta tapın. Salih unamasa: “Kiçig-turur bilmes. (XI. Hepsi puta tapınırdı. büyücek [14] olunca. -dı. Âd kabilesi ve Samûd kabilesi [5] diye ad koydular. Hâm’ı batıya gönderdi. (XI-62)” “Èmdi bizge atalarımız dinini kodup edin dinga [17] mu ündeyür-sen?” Kawluhu ta‘ala: “A-tanhana an na‘buda ma ya‘budu aba’una? (XI-62)” “Biz bu sözge [18] bitmez-miz. Ayet: “Samûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i gönderdik.” tèdiler.” tèyür èrdiler. Nübüvvet geldikten sonra: “Müsülman olun. (XV-80)” Samûd kavmi Âd gibi [8] uzun boylu idiler. Âd kavmi Samûd [6] kavminden daha çok idi.. yola girer. Allah taala Sâlih’i onlara [11] gönderdi.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun . kopar. Kelime İzahları èkki ‘iki’ : < èkki oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. (XI-62)” Çeviri Âd ve Samûd Nûh oğlu Sâm oğullarından iki melik idi. èki (< èk+egü+din) olturur ‘oturur’ : -ur.” diyordular. kad kunta fina marcuwwan kabla hada. Şâmlı Hicâzlı arasında Hicr bölgesinde olturur idiler. [4] Bu ikisinden çok oğullar oldu.

32a [32a] Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. biri arslan surat-[8]-lıg. I.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 121 METİN İNCELEME III Metin Metin 7. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. [3] Bu Tamud bodunı Mekkelig birle muta‘assib èrdiler. Bu butga tört yüz kıldurdı: Biri adami suratlıg. Çeviriyazı .8 RABGUZ‹. Ankara 1997. öziñe bir but kıldı. Atatürk Kültür. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Ünite . Mülk aña musallam boldı erse. ss. Mekkede Mu‘aviya bin Bekr atlıg üç yüz [4] miñ èr çerigi birle èrdi.7. kızıl altundın. Tègme kabilanıñ birer malikleri bar èrdi. Hicaz yèrindeki uluglar yıgılıp keñeştiler: “Bizge bir malik [5] kerek. edinler Sam urugındın-tururlar.” “Cunda‘ bin ‘Amr atlıg erni özleriñe malik tutundı-[6]-lar. XL+616 s. èkki közleri [7] yakutdın. Tamud Hicaz yèrinde èrdi. bu duşman birle tokuşsa. [2] Sam Mukaddasa yèrinde èrdi.

iki gözü [7] yâkûttan bir put yaptı. -ş-. ol butga secde kıldılar.(< keñeş-ti+ler) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. Bir ançası aydı: [18] “Biziñ tañrımıznıñ yüzi biziñ sıñar èrdi. biri at suratlıg. +ın. Bu tahta dört [11] ayak yaptırdı: biri zümrütten. Mekkede Bekr oğlu Mu‘âviye adlı birinin üç yüz [4] bin askeri vardı. Törlüg [12] törlüg tonlar kedürdi. Kelime İzahları urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar.” tèdi. biri kristalden. turur. biri damarlı akikten. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) muña ‘buna’ : +ña. Bu tahtga tört [11] adak kıldurdı: biri zimruddın. O taht üzerine oturttu. Aña secde kıldı. Edin tañrı tutunur-miz. Söz dalaştılar. toku.” tedi. biri at sûretli. [15] Biri ol putun ağzına girip: “Ben sizden razıyım‚” diye seslendi. Samûd Hicâz’da yerleşmişti. +dın. Bir kısmı [18] “Bizim tanrımızın yüzü bizim taraf idi. Cunda‘ bin ‘Amr aydı: “Tègme yılda bir yolı kelip muña secde [17] kılıñ. Hepsi [16] sevinip baş kaldırdılar. Onlar “Ey melik. Kamug kabilaga kişi [13] ıddı. [10] Mücevher kakmalı kızıl altından bir taht yaptırdı. Hicâz’daki büyükler toplanıp [5] “Bu düşman ile çarpışmağa bize bir melik gerek” diye meşveret ettiler: “Amr oğlu Cunda adlı adamı kendilerine melik seçti-[6]-ler. Bizni tokuşga kèmişti.” tediler. [3] Samûd kavmi Mekkeli olmakla tutucu idiler. Bizi savaştırmayacak başka tanrı ediniriz. Kamugları [16] sewünüp baş kötürdiler. o puta secde ettiler. Melikler ol tört cepheli kapıdan girdiler.(< tèg-me) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar yagı ‘düşman’ : < yagı . [19] Yètmiş miñ èr öldi.122 XI-XIII. bize bu tanrı [21] gerekmez. mu (< mu+ña) tègme ‘her’ : -me.” tedi. biri ‘akikdin. Bir taht kıldurdı. yüz karı èni. bizni tokuşturmagay. biri arslan sûret-[8]li.‚” tèp ün kıldı. onlara [20] “Kendinize yaptığınız bu işi hangi düşman yapar?” dedi. yirmi metre eni. [15] Biri ol butnıñ agzınga kirip: “Men sizdin h uşnud-men. [2] Sâm Kudüs’te yerleşmişti. Amr oğlu Cunda “Her yılda bir yol gelip buna secde [17] edin. kızıl altun guhar birle murassa‘. Muña secde [14] kılıñ. Ona secde etti. kamug meliklerni çerigi birle yıgdurdı. biri kuş sûretli. Malikler ol tört yüz kapugdın kirdiler.” dedi. [19] Yetmiş bin er öldü. Bu puta tört cephe yaptırdı: Biri âdam sûretli. [10] ‘ud yıgaçındın. Bu adam kendisine kızıl altından.” tèdiler. -ti. bizge bu tañrı [21] kerekmez. Yüzyıllar Türk Dili biri kuş suratlıg. Bütün kabileye adam [13] gönderdi. biri caz‘dın. Buna secde [14] edin. Ata binip geldi. Bu butga bir èw kopardı: èkki yüz [9] karı edizki. biri bulurdın. Bizi savaşa attı. Bu puta kırk [9] metre yüksekliği.” tèp. tèg. duvarları damarlı akikten bir ev yaptırrdı. Her kabilenin birer meliki vardı. O Samûd kavmi ol evden çıkıp sözleştiler. tamları caz‘dın ‘akikdin. Söz talaştılar. çerig (< çerig+i) keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. “Bu benim tanrımdır. Bu eve öd ağacından yüz kapı koydu. Aydı: “Bu meniñ tañrım-turur. Türlü [12] türlü elbiseler giyindi. olarga aydı: [20] “Kayu yagı bu işni kılgay. Bu èwge yüz kapug urdı. sançıştılar. Bu habar Cunda‘ bin ‘Amrge tègdi. Atlanıp keldi.(< toku-ş-sa) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. giriştiler. kim özüñüzge kıldıñız?” Olar aydı: “Ay malik. öbürleri Sâm soyundandır derler. Mülk ona teslim edildi. biri akikten. Bu haber Amr oğlu Cunda’ya ulaştı. urug (< urug+ın+dınturur+lar) çerigi ‘askeri’ : +i. bütün melikleri askeri ile topladı. +ın. Çeviri [32a] Türkler Yâfes soyundandır. Ol Tamud bodunı ol èvdin çıkıp sözleştiler. keñeş.” tèdi. Ol taht üze oltur[t] dı.

32b [32b] Karra‘ atlıg tagga kişi ıddılar. Katurnı ol [7] butga hadım kıldılar. Olar kelip anı kördiler. [6] Katur bin ‘Ubayd atlıg erni kördi. arıg. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. XL+616 s. Atatürk Kültür. Aydılar: “Ay malik.7. törlüg tonlar kèdürüp ol taht üze olturtdı. [5] Aña ‘Abhar atadılar. kırk karı uzunlukı. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Ankara 1997.9 RABGUZ‹. bir èr bu butga hadımlık kılsa. I. Çeviriyazı . ss.” Cunda‘ bakdı erse. başı altundın. sekkiz karı èni. But tutunmaga taş tilediler.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 123 METİN İNCELEME IV Metin Metin 7. közleri [4] yakutdın. Razi boldılar. İblis ‘alayhi ’l-la‘na burunrak [2] bu Karra‘ tagınga keldi. ak taşnı kesip koddı. tişleri yinçüdin.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Ünite . Körklüg. [3] Èltip bir but kıldılar. “Bu yaragaymu?” tèdiler.

körk (< körk+lüg) èltip ‘iletip’ : -ip. Sahur adlıydı da derler. O kavm-[9]-in hepsi o putun başına toplaştılar. Ferişte … [32b] Karra dağına adam gönderdiler. O mağaraya geldiler. Allah taala bir meleğe onu saklattı. kırk yıl zindanda kaldım.” dedi. katıg ün birle aydı: “Ay meniñ kullarım. èlt. Ol üñürge keldiler. gözleri [4] yakuttan. Anı [11] zindanga salın. köñlinde sakındı: “Kırk yılnı ‘Abharka hidmat [15] kıldım. kırk karış uzunluğu. dişleri inciden. Cabrâ’îl kanat ile bir vurdu.” diye düşündü. [5] Ona Abhar dediler. Güzel. Bir gün Şeytan meleklerden [8] Bu Kâsûr’un soyundan Sâlih adında bir peygamber gelecek. oltur.” tèp. Ay [14] Kâsûr.” Katur zindandın çıkdı. aydı: “Ay [14] Katur.” Za‘um Katurnı èderü bardı. Halk aña rahm [20] kıldı. Kırk yılda kèdin Cabra’ilga yarlıg boldı: “Katurnı zindan-[13]-dın çıkargıl. Halk ona acıdı. Melek … Çeviri Kelime İzahları burunrak ‘evvelce’ : +rak. Put yapmak için taş aradılar. “Ey Za‘ûm.(< èlt-ip) yinçüdin ‘inciden’ : +din. udıdı. dağa [15] gitti. bu kafirlar anıñ èliginde [halak bolgay]. Kırk yıl hizmet etti. uyudu. Katur [12] kırk yıl zindanda kaldı. Kopdı.” dedi. kırk yıl zindanda kaldım. Bir hayli gün geçtikten sonra bu kadın [19] deli oldu. burun (< burun+rak) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. Yüzyıllar Türk Dili Kırk yıl hidmat kıldı. Kendi çirkin görünüşlüydü. Aymışlar: Sahur atlıg èrdi. çıkgıl. Katurnıñ èwinde Za‘um atlıg èwlüki [18] bar èrdi. bu Kâsûr benim hizmetime yaramaz. yinçü+din) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. Zindannı èkki pare kıldı. Cabra’il bir kanat birle urdı. gönlünden “Kırk yılı Abhar’a hizmet [15] ettim. Kâsûr [12] kırk yıl zindanda kaldı. -t-. Özi yawlak körklüg èrdi. başı altından. “Ey melik.” tèp. İblis ‘alayhi ’l-la‘na kelip ol butnıñ agzınga [10] kirdi. Kalktı. sekiz karış eni. başka birini puta hizmetçi ettiler. Kırk yıl udku-[17]-da kaldı. bir adam bu puta hizmet etse. yene biregüni butga hadim kıldılar. [6] Ubeyd oğlu Kâsûr’u gördü. çar (< çar+la-yur) karı ‘karış’ : < karı . Yorulmuştu. Onu [11] zindana atın. Za‘ûm Kâsûr’u takip etmeğe başladı. Dağ içinde bir mağara buldu. [20] Bir gece evine karga suratlı bir kuş geldi. Şeytan ona lanet olsun daha önce [2] bu Karra dağına geldi. buradan gideyim. koşuyor bağırıyordu. beni takip et. yinçü (< Çin. Aydı: “Ay Za‘um Katurnı [21] körgü köñlüñ bar erse. çık. bu yèrdin kèteyin. Onlar gelip onu gördüler. Kırk yıl uyku-[17]-da kaldı. Cunda baktı. karka suratlıg. Razı oldular. Salih atlıg. “Bu yapar mı?” dediler. Kırk yıldan sonra Cebrâ’îl’e “Kâsûr’u zindan-[13]-dan çıkar” diye ferman geldi. Kâsûr’un Za‘ûm adlı bir karısı [18] vardı. türlü elbiseler giydirip o taht üzerine oturttu. Ol kavm-[9]-nıñ kamugları ol butga yıgıldılar.” Zindanga kèmiştiler erse. tagga [16] ugradı. Bir kèçe sarayında bir kuş keldi.” diye seslendi. meni èdergil.124 XI-XIII. bu Katur meniñ tapugımga yaramaz.(< èder-gil) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. [3] Götürüp bir put yaptılar. Èmdi kurtuldum. Kâsûr’u bu [7] puta hizmetçi yaptılar. Mavla ta‘ala bir feriştege anı saklatdı. +la-. Kâsûm’u [21] görmek istiyorsan. yügrüp çarlayur èrdi. èder. Tag içinde bir üñür yolukdı. Zindana attılar. Kâsûr zindandan çıktı. Bir kün İblis feriştelerdin èşitdi [8] kim bu Katur urugındın bir paygambar bolgay.” dediler. kâfirler onun elinde ölecek” diye duydu. Şeytan ona lanet olsun gelip o putun ağzına [10] girdi. Bir ança rozgar kèçmişde bu hatun [19] telwe boldı. Şimdi kurtuldum. yüksek sesle “Ey benim kullarım. Zindânı iki parça etti. temiz ak taşı kesip bıraktı.(< oltur-t-dı) èdergil ‘takip et’ : -gil. Armış èrdi.

Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. tanuk tile- Çeviriyazı . gil boldı. Ol üñür bèlgüsiz boldı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 125 METİN İNCELEME V Metin Metin 7. [3] munda èrmişsen. Za‘um kadgulug Ol kuş aydı: “Bu üñürdin çıkgıl. I. [8] Za‘um çıkdı.” Za‘um katıg ün birle Katurnı ündedi.” Bu sözlerni sözleşürde Katurnıñ èwlükiñe ragbatı [6] boldı. Ünite . XL+616 s. ‘süñü-[9]-kiñdeki oglannı kandın aldıñ?” tèp sorsalar.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kisasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . bir kèçe munda yatur-men. Sahur kirdi. Ol sa‘atda [7] Katur öldi.7.” tèdi. Katurnı kördi. maña nelük kelmediñ?” Katur aydı: “‘Abhar [4] zindanıdın kurtuldum. ss. Za‘um Salih paygambarga yüklüg boldı. sen [5] mendin ga’ib-sen. Atatürk Kültür. 33a [Ferişte] [33a] aydı: “Èriñni ündegil.10 RABGUZ‹. Munça yıl boldı. [2] Katur ün bèrdi: “Kirgil. aydı: “Ay Katur.” tèdi. Ankara 1997. Èkegü kawuştılar. Yene bu kuş aydı: “Ay Za‘um.” Za‘um aydı: “Yüz yigirmi yıl boldı. Ol üñür yarıldı.

çarlayur burunrak üñürdin tumşukıñ yagı keñeştiler èkegüdin bilmes koldılar tugdı .” dedi. Mavla ta‘ala [13] maña nè ceza bèrgüsi. Bunca yıl oldu.” dedi.” dedi. onları [10] bu mağaraya getir. +lük. Bu sözleri söylerken Kâsûr’un karısına canı [6] çekti.” dedi. Melik [20] “Bu oğlanı nereden aldın. “Bin yıl Tûbâ ağacına kondum.” Za‘um [11] aydı: “Sen nè kuş-turur-sen?” Za‘umga aydı: “Men kuzgun-men. Sahura èwige keldi. Kâsûr ““Abhâr [4] zindanından kurtuldum. Tañrı ta‘ala olarnıñ şarrındın küdedgey. Yine [16] “Karnın niye kara?” diye sordu. Çeviri [Melek] [33a] “Kocana seslen. “Bir gün cehennem üzerinden geçiyordum. kuca-[9]-ğındaki oğlanı nereden aldın?” diye sorsalar. èr (< èr+iñ+ni) kèçe ‘gece’ : < keçe 4 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. tumşuk (< tumşuk+ıñ) èriñni ‘kocanı’ : +ni. bir gece burada yattım. söz (< söz+le-ş-ür+de) èwlükiñe ‘eşine’ : +ñe. -ür. [3] buradaymışsın. [18] Tokkuz ayda kèdin. olarnı [10] bu üñürge keltürgil. “Kâbil’in Hâbil’i öldürmesine ben sebep idim. gel sana göstereyim. kelgil saña körgüzeyin. Ve görünmez oldu. İkisi birleştiler. Yüzyıllar Türk Dili seler. bana inanmıyorsan. O mağara belirsiz oldu. Allah taala onların şerrinden korur. +iñ. [18] Dokuz ay sonra. Yine bu kuş “Ey Za‘ûm.” dedi. -ür-. Muharram ayında Du-şanba kün kèçesi Salih paygambar anadın [19] tugdı.126 XI-XIII. “Başın [12] niye ağardı?” diye sordu. Za‘ûm “Yüz yirmi yıl oldu. “Ey Kâsûr. Anası Salihni kundaklap öz èliñe alıp bardı. Za‘ûm yüksek sesle Kâsûr’u çağırdı.” Yene aydı: [16] “Karnıñ nelük kara-turur?” Aydı: “Bir kün tamug üzesindin kèçer èrdim. +le.” dedi. [8] Za‘ûm çıktı.” [21] “Ey melik. Malik sordı: [20] “Bu oglannı kaydın aldın?” Sahura magaranı aytu bèrdi: Malik tañladı: [21] Aydı: “Ay malik.” Aydı: “Tumşukıñ [14] nelük sarıg-turur?” Aydı: “Uçmahdagı za‘farandın yèdim.” dedi. -ş-. andın korkup başım akardı.” dedi. Yine “Ayak-[15]-ların niye yeşil?” diye sordu. O kuş “Bu mağaradan çık. şahit isteseler. üñ. Kelime İzahları munda ‘sıkıntıda’ : +da.” dedi.” Allah taala [13] bana ne ceza verecek diye korktuğumdan başım ağardı. Sahur girdi. toprak oldu.(< üñ-ür+din) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey.” dedi. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. Kâsûr’u gördü.” Takı körünmes boldı.” dedi.” dedi. Annesi Sâlih’i kundaklayıp kucağına alıp gitti. Sâhûra mağarayı söyledi: “Melik şaşırdı. Yene aydı: “Adak-[15]-larıñ nelük yaşıl-turur?” Aydı: “Miñ yıl Tuba yıgaçında kondum. +i. Za‘ûm [11] “Sen ne kuşusun?” dedi. Sâhûra evine döndü. “Cennetteki safrandan yedim. Ot [17] ıssıgı mundag kıldı. O mağara yarıldı. sen [5] benden uzaksın.” tèdi. maña ınanmas èrseñ. [2] Kâsûr ses verdi: “Gir. O Za‘ûm’ “Ben kuzgunum. O saatte [7] Kâsûr öldü.” Sordı: “Başıñ [12] nelük akardı?” Aydı: “Kabil Habılnı öltürmekiñe men sabab èrdüm. Za‘ûm kaygılandı.(< küded-gey) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. Ateşin [17] harareti böyle yaptı.” tèdi. Za‘ûm Sâlih peygambere hamile kaldı.” diye sordu. bana niye gelmedin?” dedi. Muharrem ayında Pazartesi gününün gecesi Sâlih peygamber [19] doğdu. “Gagan [14] niye sarı?” diye sordu. èw (< èw+lük+i+ñe) üñürdin ‘mağara’ : +din. küded.

(< yarlık+a-r) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. XLIII+538 s.(< kel-tür-miş) kimerse ‘kimse’ : -se. D.(< yat-sa-men) yètinç ‘yedinci’ : +nç. 3 2 Nehcü’l-Feradis’te geçen Türkçe kelimelerin izahını yapmak. 164]. yarlık+a. -sa. Kazan. -ür-. kıl.Hamza ZÜLFİKAR. at (< at+lıg) aytur ‘söyler’ : -ur. üküş (üküş+leri) yalganlamış ‘yalanlamış’: -mış. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). iç (< iç+i+nde-turur) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. kul (< kul+ga) mèni ‘beni’ : +i. yeti (< yeti+nç) yöndin ‘yönden’ : +din. kod.(< kod-tı) kulga ‘kula’ : +ga.(< kıl-gan er-di) kodtı ‘koydu’ : +tı. -a.(< teg-ür-gey) tèr erdi ‘derdi’ : -di. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. bar. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Ankara [1984]. T. -gay. XIV+444 s. bèr-. tè. er-. Ankara 1998. +i. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . ayt. er.(< erken) agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Ankara 1956. agır (< agır+la-dı) agızıdın ‘ağzından’ : +dın.(< san-ma-duk) satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. Eser. -r.(< ıd-a bèr-di er-se) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. -ma-. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcu’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır.+ kim (< kim + er-se) kişini ‘kişiyi’ : +ni. (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. san. Nehcü’l-Feradis üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. teg. er. +i. +i. ıd. -gan.(< bardım er-di) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. +nde. 2. +le-. Edebiyatlar 1. -la. er-. yat. Üslubu gayet sade ve açıktır. anlar (< anlar+nı) atlıg ‘atlı’ : +lıg. Atatürk Kültür. kel. bol. krş. 3. +la-. èl (< èl+i+niñ) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken.(< ayt-ur) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. agız (< agız+ı+dın) andag ‘öylece’ : < antag < anteg anlarnı ‘onları’ : +nı.(< bol-gay-men) edgülük ‘iyilik’ : +lük. kişi (< kişi+ni) kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. +ı. XI+312 s. dagı tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. -yür. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Ünite . satgaş. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Paris. yön (< yön+din) . rozi (< rozi+ni) sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. mèn (< mèn+i) müñüşinde ‘köşesinde’ : +(n)de.7.(< satgaş-mış) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. er-. edgü (edgülük) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. K. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. -tür-. yalgan (yalgan+lanmış) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. -di.(< tè-r er-di) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. er-. müñüş (< müñüş+i+nde) rozini ‘nasip’ : +ni. -dım. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 127 Özet 1 Nehcü’l-Feradis hakkında bilgi vermek. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN.

tumşuk (< tumşuk+ıñ) ünüp ‘yontup’ : -üp. +a-. . turur.(< oltur-ur) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de.(< ün-üp) üñürdin ‘mağara’ : +din. Ankara 1997. +sı. barça (< barça+sı+n) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. +iñ. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din: Kısasü’lEnbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Tıpkıbasım: Aysu ATA. mu (< mu+ña) munda ‘sıkıntıda’ : +da. M.(< kopar-dı-lar) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. anu.(< yemür-di) yinçüdin ‘inciden’ : +din. Saint Petersburg’da altı. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır.(< èlt-ip) èriñni ‘kocanı’ : +ni. -ş-.(< kol-dı-lar) kopardılar ‘inşa ettiler’ : -lar. IV+820 s. I. Atatürk Kültür. +ın. E. H. oltur.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun burunrak ‘evvelce’ : +rak. in. +dın. èr (< èr+iñ+ni) èwlükiñe ‘eşine’:+ñe.(< oltur-t-dı) olturur ‘oturur’ : -ur.(< keñeş-ti-ler) koldılar ‘istediler’ : -lar. söz (< söz+le-ş-ür-de) tègme ‘her’ : -me. Atatürk Kültür. keñeş. çar (< çar+la-yur) çerigi ‘askeri’ : +i. üñ.(< üñ-ür+din) urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. gizlenip’ : -p. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) . +ları. anut.TEZCAN S. oltur. tug.VANDAMME. +lük. +i. Yüzyıllar Türk Dili 4 Kısasü’l-Enbiya hakkında bilgi vermek. -Dizin: Aysu ATA.(< èder-gil) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. +le-. èder. Kısasü’l-Enbiya’dan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Kısasü’l-Enbiya üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. -ş-. +egü. Ankara 1997. +la-. BOESCHOTEN.(< toku-ş-sa) tugdı ‘doğdu’ : -dı. II. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. RABGUZ‹.‘hazırlatmak’ : -t. küded.(< kedig+le-p) keñeştiler ‘danıştılar’ : -ler. +le. E.128 XI-XIII. yemür. oglan olarga ‘onlara’ : +ga. tèg.(< in-gen) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. Eserin Londra’da bir. -dı. kol. -ür-. XL+616 s. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 13101311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. ked.(< tèg-me) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. urug (< urug+ın+dın-turur+lar) yagı ‘düşman’ : < yagı yalawaç ‘peygamber’ : yemürdi ‘devirdi’ : -di. toku. En eski nüshası Londra British Museum Add. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır.(< anu-t-) barçasın ‘hepsini’ : +n. yinçü (< Çin. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. burun (< burun+rak) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. olar (< olar-ga) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2.(< tug-dı) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. . Kazan’da birkaç defa basılmıştır. kopar.(< küded-gey) muña ‘buna’ : +ña. -dı. èlt. -ür. Peygamber kıssalarını konu alır. -t-. bil. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. èw (< èw+lük+i+ñe) ingen ‘inen’ : -gen. ıñır (< ıñır+a-p) karı ‘karış’ : < karı 5 6 kèçe ‘gece’ : < kèçe kediglep ‘örtünüp. +ın. yinçü+din) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. : Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. -ig. Paris’te bir. J. èki (< èki+egü+din) èkki ‘iki’ : < èkki èltip ‘iletip’ : -ip. körk (< körk+lüg) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. çerig (< çerig+i) èdergil ‘takip et’ : -gil. Brill. -ti. ün.

d. +nç. kediglep ‘örtünüp. Namaz. d. üze c. öbürleri Sâm soyundandır. ked. yètind. dördüncü kîş. bu sorunun cevabını ancak siz bilirsiniz. -ig. 4. -ig. Ey Ebû Hanîfe.” cümlesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirilişi aşağıdakilerden hangisidir? a. Ey Ebû Hanîfe. Cennet hayatı d. +le-. Yukarıdaki kelimelerin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir? a. yètb. -i. +le-. Türkler Yâfes soyundandır. “Ya Abu Hanife. kedig (< kedig+le-p) 6. öbürlerinin de Sâm soyundan olduğunu anlatmışlar. b. -ig.7. törtünci kişi. Ey Ebû Hanîfe. c. kid. Türkler’in Yâfes soyundan olduğunu. kediglep ‘giyinip’ : -p. Ey Ebû Hanîfe. b. d.(< kedig+le-p) b. “Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. Yukarıdaki ifadenin çeviriyazılı doğru şekli aşağıdakilerden hangisidir? a.(< kid-ig+le-p) d. Türkler söylemişler: Yâfes soyundandır.(< kidig+le-p) c. Viyana d. c. 10. +le-. edinler Sam urugındın-tururlar” ifadesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. zekat gibi dini bilgiler 3. bininci e. Paris b. üze 9. -ig. öbürleri Sâm soyundan dururlar. b. 1310-1311 yılında yazılmıştır. gizlenip’ : -p. Türkler Yâfes soyundan dururlar. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. e. tör. Ey Ebû Hanîfe. -inç. Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur. kid. gizlenip’ : -p. köşe c. d. müñüş kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. . törtünçi kişi. Bu üçünçi kişi takı elgi birle bu yılannı atmış erdi. törütçi kişi. Aşağıdakilerin hangisinde yetinç kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. ked. Peygamberlerin hayatı e. b. Bu üçünci kişi takı eli birle bu yılanı atmış erdi. c. Aşağıdakilerin hangisinde “kediglep” kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. kediglep ‘örtünüp. yèti e. bu soruya cevap vermeniz gerek. Dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgileri b. öbürleri Sâm soyundandır. e. e. +le-. . biniş b. Doğruluk ve adalet c. gizlenip’ : -p. gizlenip’ : +lep. Taşkent . e. Ünite . Türklere söylemişler: Yâfes soyundandır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 129 Kendimizi Sınayalım 1. öze b. kerek kim bu su’alnıñ cevabını siz aysañız. kişi. öze d. Londra e. yèt5. bu sorunun cevabını bir söyleseniz. 2. +nç. Bu üçünçü kişi dahi eli ile bu yılanı atmış idi. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından yazılmıştır. üze e. Bu üçünçi kişi takı èlgi birle bu yılannı atmış erdi. 8. Bu üçünçi kişi de eliyle bu yılanı atmıştı. Nehcü’l-Feradis'ın konusu aşağıdakilerden hangisidir? a. Türkçe telif bir eserdir. Kahire c. nç c. Kısasü ’l-Enbiya’nın en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a.(< kedig+le-p) e. bu soruya kimin cevap vermesi gerekir? c. yèti. kediglep ‘örtünüp. kediglep ‘örtünüp. oruç. öbürleri Sâm soyundandır derler. tuncı. bu sorunun cevabını sizin söylemeniz uygun düşer. Kısasü’l-Anbiya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi yanlıştır? a. engebelik 7. çatı d. +ç.

Gülden: “Harezm Türkçesi”. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 NF üzerine ECKMANN. XL+616 s. XIV+444 s. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. I. E. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yat. keñeş. kel. TOPARLI. ECKMANN. Ankara 1998. d 5. Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Yanıtınız yanlış ise “Metin I Kelime İzahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. d 8. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ve Aysu ATA çalışmışlardır. : AlRabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. b 7. tug. Ankara 1997. a 3. a 6. burun (< burun+rak) üñürdin ‘mağara’ : +din. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Peygamber kıssalarını konu alır. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. +la-.(< kol-dı+lar) tugdı ‘doğdu’ : -dı. Sıra Sizde 4 çarlayur ‘bağırır’ : -yur. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). XI+312 s. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya”konusunu yeniden gözden geçiriniz.(< üñ-ür+din) tumşukıñ ‘gagan’ : +ıñ. J. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. AKALIN). Atatürk Kültür. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. -sa. M. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazılı Metinleri ve Çevirilerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Ankara 1997. Kesit Yayın No: 27.Metin . Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. êEdebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. b 9. Yanıtınız yanlış ise “ Metin III’ün Çevriyazısı çevirisini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +la-. IV+820 s. -ti. RABGUZI. Brill.Hamza ZÜLFİKAR. 183-223 ss.(< kel-tür-miş) edgülük ‘iyilik’ : +lük. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . èki (< èki+egü+din) bilmes ‘bilmez’ : -mes. D. SAĞOL YÜKSEKKAYA. yalgan (< yalgan+lamış) yètinç ‘yedinci’ : +nç. bil.Dizin: Aysu ATA. Sıra Sizde 2 andag ‘öylece’ : < antag < anıteg yatsa-men ‘yatsam’ : -men. -dı. d Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.(< keñeş-ti+ler) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. 89168. Recep . . Atatürk Kültür. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 10. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. çar (< çar+la-yur) burunrak ‘evvelce’ : +rak. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. II.(< tug-dı) Yararlanılan Kaynaklar BOESCHOTEN. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Feradis” konusunu yeniden gözden geçiriniz. XLIII+538 s. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kol. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. E.Tezcan S. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. ss.(< yat-sa-men) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. .Vandamme. -ür. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 6811. K. . Ankara 1956. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. yeti atlıg ‘atlı’ : +lıg. Atatürk Kültür.VURAL. üñ. . (M. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. c 2.(< bil-mes) koldılar ‘istediler’ : +lar. H. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. -tür-. edgü (edgülük) Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Ders Kitapları Serisi No: 7. János: “Harezm Türkçesi”. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. tumşuk (< tumşuk+ıñ) yagı ‘düşman’ : < yagı keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. 241 s. +egü. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551.Tıpkıbasım: Aysu ATA. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. 164]. d 4. Ankara [1984]. T.130 XI-XIII.

.

Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Hüsrev ü Şirin’i. Anahtar Kavramlar • Kelime izahları İçindekiler Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin • • • • • • HÜSREV Ü ŞİRİN METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V . Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII.Amaçlarımız 8     • Hüsrev ü Şirin • Çeviriyazı XI-XIII. Eser hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmasından çevriyazılı okuyabilecek. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.

’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. Husräv u Širin Qutba I-II: Warszawa 1958). 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayımlanmıştır. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’de İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazmasıdır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’ddünyâ ve’d-dîn III. sy. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. HÜSREV Ü Ş‹R‹N .

Eserin ilk ve sonraki baskılarında yer alan “yanlış-doğru cetveli” eserin sadece İmlâ Hususiyetleri bölümünü kapsar. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermenî hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. NADJİR. Yüzyıllar Türk Dili Kutb’un Husrav u Şirin’i üzerinde A. HACIEMİNOĞLU çalışmış ve ‘Dil Hususiyetleri’ni de inceleyerek metin yayınını yapmıştır. eserin tamamını ele alan. F. Kutb’un eseri Nizami’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır.1 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. HACIEMİNOĞLU ve diğerleri çalışmıştır. E.1 ZAJÂCZKOWSKI’nin yazmanın tıpkıbasımı ve metin neşrinden2 sonra. A.134 XI-XIII. N. 1 METİN İNCELEME I Metin Metin 8. BLOCHET. TAHİRCANOV. ZAJÂCZKOWSKI. İ. 7b . E. eserle ilgili irili ufaklı. İNAN. İkinci kademede Husrev’in siyasî hayatı anlatılmaktadır. İçeriğinde de Nizamî’den farklılıklar bulunmaktadır. Eserin tamamı üzerinde ise N. E. N. T. KÖPRÜLÜ. FAZILOV. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i hakkında kısaca bilgi veriniz. Türkiye’de de eserle ilgili pek çok değerlendirme yazısı yazılmıştır. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. SAMOYLOVİÇ. ss. bir kısmıyla ilgili olan pek çok yayın yapılmıştır. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. N. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inde doksan konu başlığı yani doksan bölüm vardır. ancak pek çok yanlışlıkları ve eksiklikleri de hâlâ bünyesinde barındırmaktadır.3 ZAJÂCZKOWSKI’nin yayınına dayanan bu çalışma Türkiye’de ilk olması sebebiyle önemlidir. A. A.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 135 Çeviriyazı kitab nazm kılmakka sebeb beyan ayur 240.8. dedim. Gönlüm aşırı arzumu görünce Ey dost. hanım atınga oşbu parsi tilni çewürdüm tüzdüm oş nazm üzre kılnı çıkardım hoş yıdıglık suw bu köldin köñüller kansu tèp bu safi suwdın Çeviri I Kitabı nazmetmenin sebebini anlatır 240. nèçe yıl boldı canım ösker èrdi köñülde oşbu endişe bar èrdi nèteg şah tapgıña bir barga-men tèp bu köñlüm kadgusını targa-men tèp körüp köñlüm kim asru ragbatım bar buyurdı kim katıglan èmdi èy yar 243. Gönülde bu düşünce vardı. boyum şehrige köñlüm èrdi sultan canım andın kabul kıldı bu ferman köñül fermanını can birle tut[t]um adın sakınçnı bir yolı unut[t]um kazan tèg kaynap oş sevda bişürdüm nizami balıdın halva bişürdüm 249. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. . sonra geç olur. Ey Kutb! Çabuk ol. dedi. haydi hazırlan! 243. bu gönlümün kaygısını bir dağıtayım. Ne kadar yıl oldu canım özlerdi. Padişahın huzuruna bir varayım. revan èy kutb terkin kèç bolur bil nè bilgeyler sèni sözletmeseñ til nizami nazmı yañlıg tüz sözüñni anın belgüt hanıñga bu özüñni hanım birle melike atıña bir kitabı kılguka kıl tèdi tedbir 246. bil. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Ünite . Kendini sultanına bu şekilde tanıt.

(< öske-r) barga-men ‘varayım’ : +men. anlatmazsan’ : -señ. at (< at+ı+ña) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. sakın. öske. -ç.(< sakın-ç+nı) (bir) yolı ‘defa’ : +ı. Yüzyıllar Türk Dili 246. Gönül fermanını can ile tuttum. Başka düşünceyi bir an unuttum.2 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. yol (< yol+ı) suwdın ‘sudan’ : +dın. söz(< söz+le-t-me-señ) atıña ‘adına’ : +ña. Bu gölden. bu saf sudan gönüller kansın diye hoş kokulu su çıkardım.(< bar-ga-men) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. -ga. Nizamî’nin balından helva pişirdim. suw (suw+dın) METİN İNCELEME II Metin 8. Sultanımın adına Fars dilinde olan bu eseri çevirip şiir hâlinde yeniden yazdım. -me-. +le.136 XI-XIII. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. arzular’ : +r. 249. -t-. Bedenime gönlüm sultan olduğundan canım bu fermanı ondan ötürü kabul etti. katıg (< katıg+lan-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. bar. 7b-8a . Kelime izahları ösker ‘ister. +ı. Kazan gibi kaynayıp işte bu sevda hikâyesini pişirdim. ss.

Kaç gündür yolculuk zahmeti çektim. 0260. 014 (8a) nè hoş ayı[t]dı kör5 ol pir ü kamil yètirgil nèçe kèç kèlseñ èy cakıl bu kèlmeklikde maksud èrdi bu kim yètürgey hak tèyü munda tilekim tilek èlgi umınç yasını kurdı 258. Allah yaradılışımın tasalarını giderdi. 252. 014 (8a) O yaşlı başlı kişi ne güzel söyledi: Ey akıllı kişi. nèçe kim kèldim èrse men velikin tükel kèldim tükellik yahşı oş çın 0256. iyi bir hâlde. tüzüp til bülbüli bu nazm öze saz muradım èrdi ol kim bu kapugda kèlip yol tapsa-men tèp bu tapugda sefer rencin kördüm özüm kaç eyyam tapugka yèttim èmdi oş serencam 255.8. Ünite . iyi ve tam bir şekilde geldim. Nasıl geldiysem geldim ama. 255. nasıl gelirsen gel. bu köñlümnüñ kuşı kim taptı hoş bag kerek bülbül okup ursun kerek zag yana köñlüm söz ara kıldı avaz kim èy bülbül açıldı gül kèlip yaz Çeviri Han. 0257. gelip bu huzurda bir yer bulmaktı. talihi bu kula yâr edince. . İşte şimdi bu zahmetin sonunda huzura yetiştim. dileğimi Hakk’ın yerine getireceği düşüncesiydi. bi-hamdi ’llah tilekke hak yètürdi 0259.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 137 Çeviriyazı kılıp han davlatı bu kulga yari kèterdi teñri tabcımnuñ gubarı bu perde içre keltürdüm hoş avaz 252. gel de ferah gel. Gelmekteki bu maksat. ne kadar geç gelirsen gel. Ben de bu perdeden olmak üzere hoş sesler getirdim. Dil bülbülü (Nizamî) bu nazmın özüne uygun türkü yakmış. Bu kapıdaki isteğim.

cihan bostanı kayra boldı hurrem bar erse cışkıñ èmdi sözle sen hem bu caşık oş andın6 sözler sözini tüzüp mun-tèg bèzedim söz yüzini kişiniñ kim köñülde cışkı bolsa nè tañ bülbül meñizlig7 zarı kılsa . ss. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. èlig (< èlig+i) yasını ‘yayını’ : +nı. Dilek eli emel yayını kurdu. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ya köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. +sı. Bu gönlümün kuşu güzel bir bahçe buldu. yèt. kel. Sonra gönlüm söz içinde avaz etti: Ey bülbül. 8a Çeviriyazı 261. -ir-. Yüzyıllar Türk Dili 258. Allah’a hamdolsun dileğime eriştirdi.(< yèt-ir-gil) nèçe ‘nice’ : < neçe METİN İNCELEME III Metin Metin 8.3 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. yaz gelince gül açıldı! Kelime izahları keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. +üm.(< kel-tür-dü-m tükellik ‘mükemmel’ : lik. İster bülbül şakısın ister karga gaklasın. -tür. köñül (< köñül+üm) yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. tükel (< tükel+lik) èlgi ‘eli’ : +i.138 XI-XIII.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 264. Şayet aşağılık gönlüne Allah aşkı girse dile o gelir. 0 270. Hem aşkın varsa şimdi söyle. dünyada ölüm var mı. 8 Âşık olmayan kişinin canı yoktur.8. Bu âşık işte o yüzden söyler sözünü. Bir kişinin gönlünde aşkı olsa nice seher bülbül gibi inler. 267. Dünya bostanı tekrar şen oldu. Âşıkların sözünü aşk ile dinle. vursa da sürse de dilinden zikri gitmez. Akıllı. kayu neñ kim bu calem içre kördüm nèdin mun-tèg tèyü caklımka sordum Çeviri 261. Bu dünyada her ne gördümse neden böyle diye aklıma sordum. Dizip söz elbisesini böyle süsledim. feleğin mihrabı aşk imiş. felek mihrabı cışk èrmiş hoş añla caşıklarnıñ sözin cışk birle tıñla 139 kişi kim caşık èrmez canı yok bil ölügni bar mu tèr ajunda cakıl eger it köñliñe hak cışkı kirse kèlür ol tilge kètmez ursa sürse 267. bil. Şayet felek âşık olmasaydı Bu yedi kat yer âşık olmasaydı neden bunca yaratılmışın darbesini yesin? Denizler âşık değilse bir sor: “Neden kaynar. arada dinlenirdi. Ünite . der. eger bolmasa caşık çarh-ı badram caşık bolmasa oşbu yèti kat yèr nè ser-gerdan yörir kılga’rdi 8 aram nèdin munça halayık zahmını yèr teñizler caşık èrmez erse bir sor nèdin kaynar nè gurruşlar kılur kör 270. İyi anla. şaşkın yürümezdi. . 264. bak ne gurruşlar kılar.

teñiz (< teñiz+ler) ursa ‘vur-‘ : -sa. ayur cışk birle tirig oşbu calem eger cışk bolmasa bolmaz èrdi adem canım cışkdın ferah taptısa bildim köñül bèrdim yèrine cışk[ı] aldım 273. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.140 XI-XIII.(< ur-sa) bar ‘var’ : < bar METİN İNCELEME IV Metin Metin 8. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. 8a-8b Çeviriyazı 0272. bu cışkım birle başlap dastannı sala tèp cışkka ündedim cihannı husrav [u] şirin hikayetiniñ evveli 15 (8b) munuñ-tèg aymış ol pir-i cakıl kim ol èrmiş kamug nevc içre kamil . tıñ (< tıñ-la-) munça ‘bunca’ : +ça.4 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. söz (< söz+le-) meñizlig ‘gibi’ : +lig. mu (< mu+n+ça) teñizler ‘denizler’ : +ler. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları sözle ‘söyle-‘ : +le-. ur. +n. ss. meñiz (< meñiz+lig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-.

Onun mumuna fazlından nur verir. ferahlık bulduğunu bildim.8. 273. *Husrev ve Şîrîn hikâyesinin evveli 15 (8b) O akıllıların piri böyle söylemiş. Canımın aşkta sevinç. Ata tahtı bilip yardım etti.” der. anıñ dergahıña kıldısa zari 0280. Ünite . Allah’ın bahşişi deryasından uzaktır. 0275. yerine aşkı aldım. 0 276. Atasının töresini sürdürürdü. Onun dergahına yalvarıp ağladı. Adalet ile dünyayı mamur etti. O padişah çok kurban kesip Allah’tan “bu hanımdan iyi bir oğul” diledi. 279. Nûşirvân’ın ayı tutulunca Hürmüz üstüne devlet kuşu kondu. 0277. ata tahtın bilip ol dad kıldı cadil birle cihan abad kıldı 0 tutar èrdi atasınıñ töresin anıñ resminçe falın hem yorasın üküş kurban kılıp ol şah ugandın tiledi bir ogul yègrek bu candın 279. ogul bèrdi aña gevherdin arı ugannıñ bahşişi deryasıdın dur anıñ şemciñe bèrmiş fazlıdın nur Çeviri 0271. “İşte bu âlem aşk ile hayattadır. . 0280. meydan okuyarak dünyayı aşka çağırdım. Aşk olmasaydı Âdem olmazdı. 0278. Destana bu aşkım ile başlayıp *0 0274. Onun resmine bakıp falını tabir edesin. Ona cevherden saf oğul verdi. Gönül verdim. 0272.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 141 tutuldı erse nuşirvannıñ ayı konup hürmiz üze davlat humayı 276. O bütün yaratılmışların içinde olgunmuş.

yakin husravlıkın kördi atası zarifluk içre kamil èrdi datı bu yoldın ötrü pervêz boldı atı 028 . Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.(< yor-a-sın) üküş ‘çok’ : < üküş ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. ugan (< ugan+nıñ) METİN İNCELEME V Metin Metin 8.(< bolmaz erdi) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. -de-. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları tirig ‘canlı’ : < -ig. -maz. 8b Çeviriyazı mübarek talici davlat mekanı yüzinde belgülüg şahlık nişanı oş andın ötrü pervêz9 boldı atı 282. -di. tir. -a. yor. -tı.142 XI-XIII.(< tap-tı-sa) ündedim ‘seslendim’ : -m.5 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. tap.(< tir-ig) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. ss. ün (< ün+de-di-m) yorasın ‘tabir edesin’ : +sın. èr-. bol. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.

Onu padişah huzuruna getirirlerdi. Yanağı güneş gibi. Bütün gönüllere sevgi tohumunu ekti. Bu yüzden adı Perviz oldu. 02 02 İşte o yüzden adı Perviz oldu.8. 028 İpeğe bürünmüş misk kokusu gibidir. bu söz aymışda soñ kèçti bir ança Çeviri Mübarek devleti kısmet yeridir. Ünite . Elden ele gül gibi götürürlerdi. anı şah tapgıña ketrürler èrdi èl èlge gül meñiz kötrürler èrdi = harirge çulganılmış kin yıpar tèg tamam dürr daneni kizlep tutar tèg nèteg-kim çıktı beşikdin cihanka sewüglük urgın èkti barça canka 288. 0293.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 143 yañakı kün meñiz köz baksa bolmaz yüzin körgen köñülde kadgu kalmaz 285. yèti yaşka yètip ol serv-kamet gül üzre müşk saçmak kıldı cadet 0292. Yüzünü gören gönülde kaygı kalmaz. 8 tamam bèş yaşga yètti èrse añlap körüp köp neñni cibret aldı tañlap 0 291. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah anıñ tèg körki boldı èlde meşhur yüzin körgen bu yusuf tèyü saknur atası kıldı bir üstad tertib anıñ roz-garı zayic kèçmesün tèp hünerlig boldı husrav öz halınça 0 294. Padişahlık nişanı yüzünde bellidir. 285. 282. göz bakamaz. Sultanlığını babası iyice anladı. Zatı zariflikte olgundu. İnci tanesini gizleyip tutar gibidir. yıl aşmışça idi arturdı davlat bilig taclim alıp ögrendi cizzet 0289. Nitekim beşikten dünyaya çıktı. .

+ler. Tam beş yaşına girince çok şeye bakıp. -sa. sew. sakın. bel (< bel+gü+lüg) oş andın ‘işte ondan’ : +dın. oş (< oş an+dın) baksa bolmaz ‘bakamaz’ : -maz. 294. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. aş.(< bak-sa bol-maz) saknur ‘düşünür’ : -ur. Yüzünü gören “bu Yusuf ” diye düşünür. -mış.(< sakın-ur) yönlerni ‘etrafını’ : +ni. şaşırarak ibret aldı. an. Yüzyıllar Türk Dili 288. Bu söz anlatıldıktan bir zaman sonra Husrev kendi hâlince hünerli oldu. bol-. +üg. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. Onun zamanı boşa geçmesin diye babası bir hoca temin etti. İlim talim edip izzet öğrendi.(< sew-üg-lük) urgın ‘tohumunu’ : +ın.144 XI-XIII. bak. +gü. yön (< yön+ler+ni) aşmışça ‘geçtikçe’ : +ça. urug (< urug+ın) 2 Okuduğunuz bölümde şair HŞ’i kimin için yazdığını hangi ifadelerle anlatmaktadır? .(< aş-mış+ça) sewüglük ‘sevgi’ : +lük. gül üzerine misk kokusu saçmağı adet etti. O servi boylu yedi yaşına ulaşınca 0 Güzelliği memlekette meşhur oldu. 0 291. Yıl geçtikçe Allah nasibini artırdı. Kelime izahları belgülüg ‘belli’ : +lüg.

Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. katıg (< katıg+lan-) keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. ya yètirgil ‘ulaştır’ : -gil.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. bar.(< bar-ga-men) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. sakın. teñiz (< teñiz+ler) tirig ‘canlı’ : < -ig. yor. -me-. -di. arzular’ : +r. anlatmazsan’ : -señ. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. +ı. ün (< ün+dedi-m) ursa ‘vur-‘ : -sa. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Hüsrev ü Şirin. yèt. E. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. İkinci kademede Hüsrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. -tür. èlig (< èlig+i) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. söz (< söz+le-t-me-señ) suwdın ‘sudan’ : +dın. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. öske. +sı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 145 Özet 1 Hüsrev ü Şirin hakkında bilgi vermek. NADJİP. ugan (< ugan+nıñ) üküş ‘çok’ : < üküş ündedim ‘seslendim’ : -m. +üm.(< öske-r) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. kel. -ir-. 1378. at (< at+ı+ña) bar ‘var’ : < bar barga-men ‘varayım’ : -men.(< sakın-ç+nı) sözle ‘söyle-‘ : +le-. HACIEMİNOĞLU. -a. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. +n. (bir) yolı ‘defa’ : +ı. -ç. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. mu (< mu+n+ça) nèçe ‘nice’ : < neçe ösker ‘ister. N. tükel (< tükel+lik) ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. -ga. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. meñiz (< meñiz+lig) munça ‘bunca’ : +ça. suw (suw+dın) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. -tı. söz (< söz+le-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. ZAJÂCZKOWSKI. -maz. ZAJÂCZKOWSKI. köñül (< köñül+üm) meñizlig ‘gibi’ : +lig. tap.(< yor-a-sın) . èr-. tir.8. yol (< yol+ı) atıña ‘adına’ : +ña. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. ZAJÂCZKOWSKI. sy. bol. -t-. ur.(< bolmaz erdi) èlgi ‘eli’ : +i.(< yèt-ir-gil) yorasın ‘tabir edesin’ : -sın. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. Ünite . tıñ (< tıñ-la-) tükellik ‘mükemmel’ : lik. +le.(< tap-tı-sa teñizler ‘denizler’ : +ler. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.(< kel-türdü-m köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ.(< ur-sa) yasını ‘yayını’ : +nı.(< tir-ig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. Hüsrev ü Şirin’den seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. -de-.’dadır. 3 2 Hüsrev ü Şirin üzerine yayımlanmış eserleri bilmek.

2 c. Buhara 9. 4370 d. 1342-1353 d. b. 4730 5. -nç.(< sak-ınç+nı) 7. bèrdi c. Padişahın altı yaşına girmesiyle her yönünü anlayıp bilmesi bir oldu. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. ilahi tevfikıñ kapgın aça bèr köñülge rahmatıñ urgın saça bèr 8. -ın. 1341-1833 c. Zajâckowskı 2. -ç. Ürgenç c. sakın. inayetler kim oş munça sèniñ bar zacif kulnı kaçan zayic koyar zar c. Ne zaman ki altı yaşına ulaştı o padişah her yönünü anlayıp oldu ferah. 3 d. 6. 4.(< sakın-ç+nı) b. c. Gazel ve kasidelerden oluşur. Radlov d. sak. Hüsrev ü Şirin’in Kutb tarafından çevrildiği ve Berke Fakih tarafından çoğaltıldığı yıl aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.146 XI-XIII. Taşkent e. 1341-1383 e. Hüsrev ü Şirin ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. cinayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah c b. yardım kapını aç ve rahmetinin tohumunu gönlüme saç. Hüsrev ü Şirin’in bilinen kaç yazması vardır? a. anıñ d. “Allah’ım.” ifadesi aşağıdaki beyitlerden hangisinin tercümesidir? a. -ç. e. Telif bir eserdir. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. HacıEminoğlu b. arı b. sakın. c. Ey Allahım yardım kapısın aç köñlüme rahmatıñ tohumunu saç c d. -ç. 11 3. tercüme bir eserdir. inayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah e. d. Eckmann c.(< sakın-ç+ını) d. 6512 e. Fazılov e. e. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +ı. Urumçi d. 1 b. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i kaç beyitten oluşmaktadır? a. Yukarıdaki beyitte G > Ø değişimine örnek olan kelime aşağıdakilerden hangisidir? a. d. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inin bütününü ilkin kim çalışmıştır? a. “sakınçnı” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +nı. O şah. sakın. Padişah altı yaşına girince çevresindeki her şey ona malum oldu. ogul e. sakı. 6443 c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Hüsrev ü Şirin’in yazıldığı bölge aşağıdakilerden hangisidir? a. b. 1470 b.(< sakın-ç+nı) c. -ç. 1241 yılında yazılmıştır. gevher . altı yaşına basınca her şeyi anlayıp alim oldu. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +ını. 1241-1381 b.(< sakı-nç+ı) e. 4 e. Yazarı belli değildir. 1341-1342 anıñ dergahıña kıldısa zari ogul bèrdi aña gevherdin arı 10. Altunordu b. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah Yukarıdaki beytin Türkiye Türkçesine doğru aktarımı aşağıdakilerden hangisidir? a. sakınçnı ‘saklanmayı’ : +nı.

1378. ZAJÂCZKOWSKI. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. b 6. Yanıtınız yanlış ise “Kelime İzahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. Yararlanılan Kaynaklar HACIEMİNOĞLU. e 2. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.8. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. Sıra Sizde 2 Gönlüm: Ey Kutb! Çabuk ol. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. Maarif Matbaası. d 10. d 4. sy. NİZÂMÎ: Hüsrev ve Şirin: Çeviren Sabri SEVSEVİL: İstanbul 1955. Ünite . a 9. c 5. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. E. ZAJÂCZKOWSKI. c 3. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 147 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ZAJÂCZKOWSKI. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hüsrev ü Şirin. a Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 7. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. dedi.’dadır. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelemeleri V” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sonra geç olur. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. bil. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 8. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. N. NADJİP. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.Amaçlarımız 9     XI-XIII. Anahtar Kavramlar • Mukaddimetü’l-Edeb • Mu‘inü’l-Mürid • Çeviriyazı • Kelime İzahları İçindekiler • • • • • • • • • MUKADDİMETÜ’L-EDEB METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV MU‘İNÜ’L-MÜRID METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III HAREZM TÜRKÇESİ METİN İNCELEME III: MUKADDİMETÜ’L-EDEB ve MU‘İNÜ’L-MÜRID’DEN METİN ÖRNEKLERİ . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’lEdeb ve Mu‘inü’l-Mür‘id’i. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek. Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme III:
Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ]

Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Moğolca nüshasını 1938’de N. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

150

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

1

Mukaddimetü’l-Edeb hakkında kısaca bilgi veriniz.

METİN İNCELEME I Metin

Metin 9.1 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6a.

Çeviriyazı

006a babu’l-avvalu
vakt hangam çak cak avan mitluhu m m hakub mitluhu m m avkat cam‘ c c avana cam‘ c c ahkab cam‘ c c hin mitluhu m m aban mitluhu m m hikba mitluhu m m ahyan cam‘ c c ababagin cam‘ c c hikab cam‘ c c dahr mitluhu m m barha mitluhu m m acal vakt-i mu‘ayyan acal cam‘ cam‘ cam‘ duhur cam‘ c c manun mitluhu m m

A. F. T. M. A. F. T. M. A. F. T. M.

9. Ünite - Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri

151

METİN İNCELEME II Metin
Metin 9.2 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6b.

Çeviriyazı
A. F. T. M. A. F. ‘asr mitluhu m m suruf cam‘ a‘sar cam‘ c c rayb mitluhu ‘usur cam‘ c fatrat dirang-i dar-miyan-i du paygambar èki paygambarnıñ arası ötken çakı c

006b
zaman mitluhu m m haştad sal azman cam‘ c c azmina cam‘ c c karn cam‘ seksen yıl sarf mitluhu m m kurun

T.

c

m

c

152

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili koyar yalawacin cu’ura nögci-gsen cak havl mitluhu m m al-kabil say ayanda kèlür yıl

M. A. F. T. M. A. F. T.

c sanat sal yıl hon a‘vam cam‘

m sinun cam‘ c c al‘amu’lavvalu par sal bıltur nidani hon

nayan hon ahval cam‘ c c fasl yak fasl yılnıñ ülüşdin bir ülüş honı törben kubi’asa

c haccat mitluhu m m fusul az-çar fasl c niken kubi cam‘ hicac cam‘ c c ‘am mitluhu m m al‘am im-sal bu yıl ène hon

M.

c

irekün hon

c

METİN İNCELEME III Metin
Metin 9.3 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 7a.

M. T. T.) şahru rabi‘i’lrabi‘i’l-avval ahir mah-i rabi‘u’l-avval rabi‘u’l-avval ayı kubi sara racab mah-i racab racab ayı hö’ö lcin sara şa‘ban mah-i şa‘ban şa‘ban ayı öbülün dundadu sara şilami urdu sara mah-i rabi‘u’lahir rabi‘u’l-ahir ayı cunu dumdadu sara .Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 153 Çeviriyazı A. A. T. rabi‘ bahar yaz kabur şuhur cam‘ c c al-muharram mah-i muharram muharram ayı honu hekin sara cumadi’lavval mah-i cumadi’lavval cumadi’lavval ayı köke sara sayf tabistan yay cun gurrat avval-i mah ay başı yekin sara as-safar mah-i safar safar ayı kucir sara cumadî’lahirat mah-i cumadî’l-ahirat cumadî’lahirat ayı 007a harif tira mah küz namur gurrat cam‘ c c şita zamistan kış öbül sirar şahr mah ay sara salh mitluhu m m m m aşhur cam‘ c c muhak ahir-i mah aynıñ yakı sara’in köl şahru (şahri. T. A. M. F. F.9. M. Ünite . F. A. M. F.

The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. ss. . Persican. No.154 XI-XIII. [IV]+22 s. 17320061.4 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. 7b. +534b yr. Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Metin Mein 9.

(müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi ay başı : ay başı aynıñ yakı : ay sonu bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay bıltur : geçen yıl bu yıl : bu yıl cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem kèce : gece kèce kündüz : gece gündüz kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü kèlür yıl : gelecek yıl kış : kış kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay küz : güz. T. A. ramadan mah-i r. (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay . bayram ayı şilam koitu sara malavan mitluhu m m kita‘ para-i şab kèceniñ bir ülüşi söni niken keşik ashar cam‘ c c 007b du ’l-ka‘da mah-i d. A. F. T. Ünite . F. F. sonbahar muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay roza ayı : oruç ayı. F. M. M. A. ara ayı ara sara ‘asran mitluhu m m zulaf mitluhu m m sahur cam‘ c c du ’l-hicca mah-i d. T. M.9. roza ayı şilam sara cadidan şab u roz kèce kündüzm söni ödür layal cam‘ c c sahar vakt-i sahar tañ ür şavval mah-i ş. M. kurban ayı honu köl sara layla şab kèce söni vahn miyan-i şab yarım kèce carım söni al-laylatu’l-bariha şab-i ravşan yarulkı kèce uridu süni layl mitluhu m m mavhin mitluhu m m laylatu’s-sadak şab şoda kışnıñ ahir kècesi ö lin koitu söni Kelime İzahları ara ayı : aralık ayı. T.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 155 Çeviriyazı A.

Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Yüzyıllar Türk Dili seksen yıl : seksen yıl şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay tañ : tan yarım kèce : gece yarısı yarulkı kèce : önceki gece yay : yaz yaz : İlkbahar yıl : yıl yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim 2 Mukaddimütü’l-Edeb’ın sözlük tekniğini açıklayınız. süluk. Mu‘inü’l-Mürıd hakkında kısaca bilgi veriniz. Eser. iktida. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. şeriat-tarikat. Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. edep. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur.156 XI-XIII. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. nasihat. 3 . Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. iman. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. zekat. nefis ve kalp. iradat. marifetü’l-hak ve Hz. nr. Peygamber. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. sohbet.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır.

Hakikat temren gibi.9. ss. Ünite .Metin . Ankara 2008.Çeviri . Hakikat gönül. Şeriat bu vücudun canıdır. Atatürk Kültür. .Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . tarikat akıl gibidir. 22b. Şeriat ve tarikat hakikatın cevheridir. Çeviriyazı babun fi maṯali ’ş-şari‘ati va ’t-tarikati va ’l-hakikati 344 şeri‘at tarikat hakikat öñin tèyü bilmegil oş èşit söz soñın 198b hakikat başak tèg tarikat uluñ şeri‘atnı bilgil bu oknuñ yüñin 345 yüñi yok ok atgıl barur mu kanı şeri‘at tarikat hakikat kanı hakikat köñül tèg tarikat ‘akıl şeri‘at èrür bu vücuduñ canı 346 cemad cansızın ol nè işge yarar kulak mu èşitür bu öz mü körer şeri‘at til ol bil tarikat kulak hakikat bu köz tèg kanı kim sorar 347 şeri‘at bilip kasd kılıp sormak-ol tarikat kirip rast yörüp barmak-ol hakikat talib matlubınga tègip anıñ birle meclis tüzü kurmak-ol Çeviri 344 Şeriat tarikat hakikati anlatmadan önce sözü sonuna kadar dinle. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925.5 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . 345 Tüyü olmayan oku atarsan nereye kadar gidebilir. 332 s.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 157 METİN İNCELEME I Metin Metin 9. tarikat temrensiz ok (okun sapı).Mustafa ARGUNŞAH. Şeriatı bu okun yünü (tüyü) olarak bil.

22b. hakikat bu göz gibidir.158 XI-XIII. Hakikat isteyenin istediğine erişip onunla birlikte bir yerde olmasıdır. amaç edinmek ve sormaktır. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925.Mustafa ARGUNŞAH. göz mü ki görsün? Şeriat dildir. teleği’ : +in.6 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . ss. Kelime izahları öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Atatürk Kültür.(<sor-mak+ol) birle ‘ile’ : < birle METİN İNCELEME II Metin Metin 9. sor. Ankara 2008. Yüzyıllar Türk Dili 346 Taş toprak cansızdır. ul (< ul+uñ) yüñin ‘tüyü. Çeviriyazı 348 şeri‘at resul kavli tutgıl yöri tarikat resul fi‘li tutgıl yöri hakikat nè ol tèp eger sorsa-sèn resul hali ahvali tutgıl yöri BABUN FI BAYANİ ’L-KALBİ VA ’N-NAFSİ 349 köñül nefs ü ruhdın netice èrür galib bolsa biri añar yüz urur biliñ bu beyan şeyh şeref hvaceniñ mebadi sülukda bitiglig-turur 350 takı köp meşayih bu yol sözleri köñül nefs beyanı ayur özleri köñül tut kulak aç yakin bil munı ayur nè kim anlar körer közleri .Çeviri . bil ki tarikat da kulaktır. yol yürümek ve varmak (ilerlemek)tir. ne işe yarar? Bu kulak mı ki işitsin. 332 s. bilmek. -mak. yüñ (< yüñ+in) kanı ‘hani’ : < kanı sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. hani sorun soran nerede? 347 Şeriat. soñ (< soñ+ın) uluñ ‘temelin’ : +uñ. tarikat ise (hakikata) girmek.Metin .

bunu anla. peygamberin hâl ve tavrıdır: (onları) tut ve (ona göre) hareket et. sor. 351 Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Hakikat nedir diye sorarsan. ss. onların gözleri ne görürse onu söylediklerini iyi bil. -g. (onu da) tut ve (ona göre) yürü. kör. . Bunlardan birisi galip gelirse öbürüne ilgi gösterir.Mustafa ARGUNŞAH. +la-.9. soñ (< soñ+la-gıl) METİN İNCELEME III Metin Metin 9. Bu bilginin Şeyh Şeref Hoca’nın Mebâdî Sülûk adlı kitabında yazılı olduğunu bilin. Kalp ve Nefis Bölümü 349 Gönül.7 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .(< sor-sa+sèn) bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. +lig. Kelime İzahları tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl.Metin .Çeviri . Ankara 2008. Gönül tut. kulak aç.(< tut-gıl) sorsasèn ‘sorsan’ : +sèn. Böyle bitir. tarikat resul peygamberin yaptıklarıdır.(< biti-g+lig+turur) körer ‘görür’ : -er. tut.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . huzuru (iyiliği) istersen adı gönüldür. 350 Birçok şeyhin sözleri de böyledir. Ünite . nefis ve ruhun bir hulasasadır. 332 s. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Fesadı istersen bunun adı nefistir. Bu ikisi bir şeydir. (o sözü) tut ve (ona göre) yürü. 23a. Kendileri gönül ve nefisle ilgili bilgiler verirler. biti. -sa. Atatürk Kültür.(< kör-er) neñ ‘şey’ : < neñ köp ‘çok’ : < köp soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 159 351 köñül nefs beyanı èşit tiñlegil bu èkkisi bir neñ munı añlagıl fesadını tilese bolur atı nefs salahnı tilese köñül soñlagıl Çeviri 348 Şeriat peygamber sözüdür.

tarı. körküt. nefs-i mutmainnedir. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. Kelime izahları kurug ‘kuru. boş’ : -g. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse.(< körküt-üp) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu tèger ‘değer’ : -er. yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır. Zikredecek yerde hikâye eder. kuru. pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir.(< tèg-er) tarısa ‘ekse’ : -sa. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir. 353 Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir. -tür-.(< kèl-tür-miş+de) . Yüzyıllar Türk Dili Çeviriyazı 352 takı nefs nişanı şikayet kılur dikir kılgu yèrde hikayet kılur kurug da‘vi birle zahir körkütüp ulaşu bu gafletni ‘adet kılur 353 fesadnı tilemişde emmare ol nedamet kètürmişde levvame ol hidayetga tevfik bolur mülhime veli mutma‘inne tama’nine ol 354 inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 355 mürid yolnı muntèg bilü yörise tèger maksudınga bu nefs korısa ayıtmışda allah hakikat muhib añar bag u bostan cahan tarısa Çeviri 352 nefis. 355 Mürit. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır. tèg. -miş-. kèl. nişanı şikâyet eder.(< kuru-g) körkütüp ‘gösterip’ : -üp.(< yöri-se) bile ‘ile’ : < bile kètürmişde ‘getirince’ : +de. 354 Kişi.(< tarı-sa) yörise ‘yürüse’ : -se. yöri.160 XI-XIII. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden.

Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Farsça. 4 2 Harezm Türkçesi kelimelerinin izahını yapar. nr. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. Mukaddimatü ’l-Edeb isimler. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. fiiller. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Farsça. tut.(< kör-er) körkütüp ‘gösterip’ : -üp. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Moğolca.(< tèg-er) tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl.9. körküt. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Mukaddimetü ’l-Edeb’in sözlük tekniği hakkında bilgi verir. yüñ (< yüñ+in) 3 . sorsorsa-sèn ‘sorsan’ : +sèn. edep.(< tarı-sa) tèger ‘değer’ : -er. iradat. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. şeriat-tarikat. zekat. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. marifetü’l-hak ve Hz. yöri. soñ (< soñ+ın) soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. isim çekimi. Moğolca. soñ (< soñ+la-gıl) sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. +lig. nasihat. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 11281144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [10751144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimatu ’l-Adab isimler. +la-. teleği’ : +in.(< tut-gıl) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu uluñ ‘temelin’ : +uñ. -mak. nefis ve kalp. -tür-. -miş-. sohbet. ul (< ul+uñ) yörise ‘yürüse’ : -se. sor. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir.(< kèltür-miş+de) köp ‘çok’ : < köp körer ‘görür’ : -er. fiiller.(< sor-sa+sèn) tarısa ‘ekse’ : -sa. kuru.(< yöri-se) yüñin ‘tüyü. Eser. -g. kör. kèl. Mu‘inü ’l-Mürid’ hakkında bilgi verir. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. süluk.(< körküt-üp) kurug ‘kuru.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 161 Özet 1 Mukaddimetü ’l-Edeb hakkında bilgi verir. tèg. tarı.(< bitig+lig+turur) kanı ‘hani’ : < kanı kètürmişde ‘getirince’ : +de. -sa. Ünite . isim çekimi. iman. 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Peygamber. biti.(< kuru-g) neñ ‘şey’ : < neñ öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. bile ‘ile’ : < birle birle ‘ile’ : < birle bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. boş’ : -g. iktida.

M. tarısa ‘ekse’ : -sa. F. T. d. 3 b. (Müslüman takviminde) on ikinci ay 9. teleği’ : +in.(< bitig+lig-turur) 8. yarım kèce : gece yarısı c. M.(< korkut-up) c. bitiglig-turur ‘yazılı durur’ : -turur. Şuster e. kış. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. ara ayı : aralık ayı. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. b. yüñ (< yüñ+in) e. c. c. bit. küz. 20 e. körküt. kış b. yay : yay d. 1128-1144 yılları arasında yazılmıştır. 42 A. Mukaddimetü’l-Edeb’in bilinen kaç yazması vardır? a. İlkin János Eckmann tarafından yayımlanmıştır. bitiglig-turur ‘yazıp durur’ : . küz. 13 d. tarı. Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. +lig. Mu‘inü’l-Mürid’den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin çözümlenmesi yanlış verilmiştir ? a. yay. biti. yay. yay. küz. Poppe e. 11 c.(< tarı-sa) b. +la-. e. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Berlin c. Arapça’dan Harezm Türkçesine tercüme edilmiştir. kış e. yaz. b. İstanbul 2. N. Mu‘inü’l-Mürid ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. küz. Kazan d. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesindedir. küz. Dörtlüklerle hâlinde yazılmıştır. Vandamme c. 1967’de Mukaddimetu’l-Edeb’in Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayımlayan Polonyalı Türkbilimci aşağıdakilerden hangisidir? a. d. Mukaddimetü’l-Edeb’in en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. yay.Hakayık’la aynı vezinde yazılmıştır. biti. Zamahşerî tarafından yazılmıştır. Ananiasz Zajâczkowskı 5. N. bıltur : geçen yıl b. +lig. rabi‘ bahar ? kabur sayf tabistan ? cun harif tira mah ? namur şita zamistan ? öbül 6. . Sözlük türünde bir eserdir. -g. kış 4. körkütüp ‘korkutup’ : -üp. yaz. Hendrik Boeschoten b. yaz d. yaz.ur. yüñin ‘tüyü. soñ (< soñ+la-gıl) d. birle ‘ile’ : < birle 3. Kaare Grønbech d. Yozgat b. +lig. soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. 7. tur-. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : tur-ur. biti. -g. Mukaddimetü’l-Edeb ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a.(< biti-g+lig-turur) d.(< biti-g+lig tur-ur) b. -g. yay c.(< bitig+lig+turur) e. yaz. -ig. kış. Tasavvufî bir eserdir. +lig. +lig.(< bitig+lig-turur) c. e. -g. bitiglig-turur kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Mukaddimetü’l-Edeb’ den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı yanlıştır? a.162 XI-XIII. yaz : İlkbahar e. Farklı dillerde karşılıkları verilen yukarıdaki kelimelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir? a. biti. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : -turur.

Bu ikisi bir şeydir. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘inü’l-Mürid” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d.9. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Yukarıdaki kıtanın Türkiye Türkçesine aktarılışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. a 6. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. e. Kim ki. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. Yanıtınız yanlış ise“Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. e Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. b 10. kendini böyle sıfatlandırırsa. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. e 7. Ünite . sebat edip ibadet eden. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bunu anlarsan mutmain olur ve kurtuluşu bulursun. Kurtuluşu bulascak olan kişi. Kişi. a 2. c. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çevirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 3. ibadet eder. c 9. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sebat edip ibadet etse. e 5. Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb’a ait Metin incelemelerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . b 8. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 163 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 10. mutmain olan kişidir. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. d 4. Bir kişi.

Dr.Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Atatürk Kültür. Sıra Sizde 3 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Türk Dil Kurumu Yayınları-535. Recep . 332 s. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. TOPARLI. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. N. Peygamber. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Hazırlayan: N. Dil Özellikleri. Yararlanılan Kaynaklar İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Moğolcadaki anlamları verilmiştir. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü’l-Edeb isimler. Sıra Sizde 2 Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eser. Farsça. Ankara 1993. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Nuri YÜCE. edep. iman. Farsça. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. ss. iktida.Dizin . iradat. Ankara 2009. KAÇALİN.lı mecmu‘atu’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. SAĞOL YÜKSEKKAYA. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Kesit Yayın No: 27. nasihat. süluk.VURAL.Mustafa ARGUNŞAH. POPPE. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. sohbet. 89-168. isim çekimi. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Ankara 2008.164 XI-XIII.Metin . fiiller. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. Çeviren: Mustafa S. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). şeriat-tarikat. Gülden: “Harezm Türkçesi”. Arapça ifadelerin altında Harezm Türkçesi. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Türk Dil Kurumu Yayınları-976. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. +534b yr. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. marifetü’l-hak ve Hz. nr. MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. [IV]+22 s. zekat. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. No. . Persican. Türkçe karşılıklar kırmızı mürekkep ile yazılmıştır. 241 s. 17320061. nefis ve kalp. Moğolca.Çeviri .

.

YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız     Bu üniteyi tamamladığınızda Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili. Bazı kelimelerin izahını yapabilecek. Eser hakkında umumi bilgi edinecek. Anahtar Kavramlar • Oguz Kagan Menakıbı • Metin inceleme • Kelime izahları İçindekiler • • • • • • • • • OGUZ KAGAN MENAKIBI METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V METİN İNCELEME VI METİN İNCELEME VII METİN İNCELEME VIII XI-XIII. Oguz Kagan Menakıbı’nın ses ve yapı özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı .t 10 XI-XIII.

MEB Yayınları. Muharrem ERGİN. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. R. Supplement Turc. Dr. W. Paris Bibliothèque Nationale. 64 s. Rıza Nur. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. . W. Philosophisch-Historische Klasse XXV. no. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. 69 s. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. R. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. . . 1001’de kayıtlıdır. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti.G. Societe de Publications Egyptiennes. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. OGUZ KAGAN MENAKIBI .Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. BANG [1869-1934] ve G.G.) Oguz Kagan Menakıbı’nın yeniden okunması ve sözlüğünün oluşturulmasında şu yayımlar göz önünde tutulmuştur: BANG. BANG. Oğuz Kağan Destanı: (BANG.G. adlı eserinden alınmıştır. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. İstanbul 1970. Oğuz Kağan destanını yeniden işleyerek ve başka destanlardan da katkılar yaparak Oğuzname adıyla yayımladı: (Bk. NOUR [NUR]. W. R. W. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. R.) Yayına hazırlayan: Prof.

168 XI-XIII.K. 1001 . ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır1. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır: 1. Reşîdü’d-dîn’in Câmi’ü’t-tevârîh adlı Farsça eserinde yer alan rivâyet 2. METİN İNCELEME I Çeviriyazılı Metin Resim 10. 191’den alınmıştır. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Harezm Türkçesi Oğuz Kağan Menâkıbı2 3. no. İstanbul 1942.1b Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. Ebu’l-Gâzi Bahâdır Han’ın Şecere-i Terâkime’si 4. T. Supplement Turc.1a Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın birinci sayfası.D. (Kutadgu Bilig: Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında kısaca bilgi veriniz. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri 6. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. ss. Yazıcızâde Alî’nin Târih-i Âl-i Selçuk adlı eserinin başında Câmi’ü’t-tevârîh’ten çevrilen bölüm 5. Yüzyıllar Türk Dili Oguz Kagan Menakıbı.) Resim 10. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır.4 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Çağatay Türkçesi ile yazılmış Uzunköprü’de ele geçen manzum bir Oğuz-nâme3 Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [11671227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir.

Anuñ añagusu (2) oşbu turur: [ ] Takı mundın soñ sevinç (3) tapdılar. Yig et. Bedük (6) yaman bir k(è)y(i)k èrdi. Gene günlerden bir gün Ay Kağan4 ın gözü parlayıp doğum sancıları başladı.10. göğsü 5 ayı göğsü gibi idi. kitdi. çorba. Şol bugunı tal. Bu … [Eksik] 3 (1) çakda bu yèrde bir ulug orman bar èrdi. (2) köp mörenler. k(è)y(i)k (8) av avlaya turur èrdi. yürüdü. agızı ataş kızıl èrdi. sorma5 (2) tiledi. Kördi. Gine bir adug aldı. Adakı ud adakı teg. kögüzü (5) adug kögüzü teg èrdi. Yakşı nepsikilerdin (8) körüklügrek èrdi. köp ögüzler bar èrdi. Çeviri 01 1 … olsun.(3) nuñ çubukı birle ıgaçka bagladı.(9) sınıñ kögüsündün aguznı içip. Kün. sırtı samur sırtı gibi. ağzı ateş kızıl idi.(5) da geldi. 5 Bu çocuğun beti benzi mavi 6 idi. Gün- . Birke emgek birle (7) êl künni basup èrdi. saçları kaş-ları (7) kara èrdiler èrdi. Bunda kèlgen. Vücudunun tamamı 6 tüylü tüylü idi. Oğuz Kağan cesur 8 kahraman bir kişi idi. atlarga mine turur èrdi. Büyük bir baskı ile 7 insanları sindirmişti. mundın 2 (1) artık-rak içmedi. Günlerden 9 gecelerden sonra delikanlı oldu. || Bu çocuk ana9 sının göğsünden ilk sütü emip bundan 02 1 daha çok emmedi.(4) nuñ közü yarıp bodadı. 2 çok nehirler çok ırmaklar vardı. bêlleri (4) böri bêlleri teg. (4) Andın soñ èrte boldı. (5) Oşol ogul-nuñ öñlüki çıragı kök (6) èrdi. (8) Mundın soñ èrte boldı tañ èrte (9) çakda Kèldi. dediler. kim: kıyandkat bugunı alıp. altunlug (7) bêlbagı birle yıgaçka bagladı. Yılkılar küdeye (7) turur èrdi. Ünite . bunda uçkanlar kuş köp köp èrdi. bilekleri 4 kurt bileği gibi. Kördi. şarap 2 istedi. Künlerdin (9) soñ. Konuşmağa başladı. kırk günden sonra 3 büyüdü. aş. kırık kündin soñ (3) bedükledi. Yılkılarnı. keçelerdin soñ igit boldı. kalkan (2) birle atladı.(6) turur.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 169 1 (1) … bolsungıl’ . (4) Oşol orman içinde bedük bir kıyandkat bar (5) èrdi.(3) ler k(è)y(i)k köp köp. Erkek çocuk doğurdu. oynadı. yagrı kiş yagrı teg. Güzel perilerden 8 daha güzel idi.(9) lerde bir kün avga çıkdı. Ayakları öküz ayağı gibi. Tañ èrte çak. Kitdi. Aguz Kagan bir iriz (8) kakız kişi èrdi. atlara biniyor. yüridi. Çiğ et. gözleri elâ. At sürülerini insanları yiyordu. közleri al. || Bu… 03 1 || çağda. 4 Bu orman içinde büyük bir boynuz burunlu var5 dı. Tili gile başladı. burada büyük bir orman vardı. Büyük 6 belâ bir yabanî idi. Burada gezen 3 avlar uçan kuşlar pek çok idi. Çıda birle. Bir bugu aldı. Gene künlerdin bir gün Ay Kagan.tep tediler. Bedeninüñ kamagı (6) tüg tülüklüg èrdi. kim: kıyandkat adugnı alıp-turur. yaban 8 avına gidiyordu. Oşol ogul ana. oynadı. takı kılıç birle. saçları kaşları 7 kara idi. 4 (1) ya ok birle. At sürüleri güdü7 yor. èrkek ogul togurdı. Onun resmi 2 budur. yèl künlerni yèr èrdi. Bu kıyandkatnı avlamak tiledi. Bu boynuz burunluyu avlamak istedi. Ve bundan sonra sevin3 diler.

no. al.(< yar-ıp) körüklügrek ‘daha güzel’ : +rek. T. ıgaç (< ıgaç+ka) kıyandkat ‘gergedan’ : < kıyandkat bugunı ‘geyiği’ : +nı. o geyiği söğüt3 ün dalı ile bir ağaca bağlayıp gitti. 1001 Resim 10. Supplement Turc. Kargı 04 1 ok yay ile ve kılıç kalkan 2 ile ata bindi.170 XI-XIII. +tülük (< tülük+lüg) yarıp ‘parlayıp’ : -ıp. bugu (< bugu+nı) adugnı ‘ayıyı’ : +nı. Yüzyıllar Türk Dili 9 lerden bir gün ava çıktı. 4 || Ertesi sabah oldu. almış’ : +turur. -ıp. ss.D.2b Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın sekizinci sayfası.(< körük+lüg+rek) bêlbagı ‘kuşak’ : < bêl + bag+ı METİN İNCELEME II Çeviriyazılı Metin Resim 10. İstanbul 1942. kör. || Sonra bir ayı aldı. altınlı 7 kuşağı ile ağaca bağlayıp gitti.K. || Bir geyik aldı. Tan ağarırken 5 gelip boynuz burulunun geyiği al6 mış gördü. Kelime İzahları ıgaçka ‘ağaca’ : +ka.(< al-ıp tur-ur) tülüklüg ‘tüylü’ : +lüg.) . adug (< adug+nı) alıp-turur ‘alıptır. 192’den alınmıştır. 8 || Ertesi sabah oldu.2a Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. Tan ağarır9 ken gelip boynuz burunlu ayıyı almış gördü. (Kutadgu Bilig:Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. +lüg. yar. -ük.

Künlerdin soñ kecelerdin soñ (3) yarudı üç èrkek ogulnı dogurdı birinçi. kim: bir şuñkar kıyandkat içegüsin (6) yèmekte-turur.(4) turur: [ ] Gene künlerde bir kün (5) Oguz Kagan bir yèrde teñrini çalbargu. Karañguluk keldi. Anuñ (3) közü kökdün kökrek èrdi. dedi.) Geyiği yedi ayıyı yedi kargım demir olduğundan 06 1 öldürdü. anuñ 8 (1) birle yatdı. Antag görük.(3) lüg bir kız èrdi anuñ başında ataş. Ok yay ile 7 ala doğanı öldürdü. Kökdün (7) bir kök yaruk düşdi. dilegüsin aldı.(6) süge yulduz ad koydılar. || Sonra 5 gelip bir ala doğan boynuz burunlunun bağırsaklarını 6 yemiş gördü. ok birle (7) şuñkarnı öltürdi.(6) da èrdi. çürekige ataş [tüşti. Gene bir gün (7) Oguz Kagan avga gitdi bir (8) köl arasında alındın bir ıgaç (9) gördi bu ıgaçnuñ kabucagında 9 (1) bir kız bar èrdi. Onun başında par4 lak ışıklı bir beni var idi 5 demir kazık gibi idi bu kız öyle . Gene (5) kelip kördi. Oğuz Kağan yürüdü 07 1 bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü 2 var idi. Kündün aya (8) aydın kogulgurak (9) èrdi Oguz Kagan yörüdi kördi kime: 7 (1) Oşbu yaruknuñ arasında bir kız (2) bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körük. (7) ay ay ah öler-biz. kim: yèrniñ yèl küni anı körse. başını kesti. Güneşten 8 aydan daha parlak 9 idi.(9) sı oşbu-durur bugu yèdi adug yèdi çıdama 6 (1) öldürdi: demür bolsa kıyandkatnı şuñ. tep sütdin (8) kumuz bola tururlar. Gene günlerden bir gün 5 Oğuz Kağan bir yerde Tanrı’ya yalvarmak6 ta idi.(5) sige ay ad koydılar üçünçü. aldı. Ondan 8 sonra (Ala doğanın resm9 i budur. anı (4) öldürdi. Ve boynuz burunlunun resmi bu4 dur. Oğuz 3 kargı ile boynuz burunluğun başına vurup onu 4 öldürdü.(4) lug yaruklug bir meñi bar èrdi (5) altun kazuk deg èrdi oşol kız andag (6) körüklüg èrdi kim külse kök (7) teñri güle durur ıglasa gök teñri (8) ıglaya durur Oguz Kagan (9) anı kördükte usı kalmadı kitdi. Güzel alım3 lı bir kız.(2) kar yèdi ya okum öldürdi ya bolsa tep tedi (3) gètdi dakı kıyandkatnıñ añagusu oşbu. Ya birle. Ünite . Karanlık bastı. Gökten 7 Bir ışık indi. kılıç birle başın kesti. Oguz Kagan (9) anı kördükde usı kitdi. Kıyandkat (2) kelip başı birle Oguz kalkanıñ urdı Oguz (3) çıda birle kıyandkatnıñ başın urdı. sevdi.(6) lüg èrdi. kim: şuñkarnuñ añagu.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 171 5 (1) Gene oşbu ıgaçnıñ tübinde turdı. (4) Anuñ saçı mören osugı teg. Boynuz burunlu 2 gelip başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu. alıp gitti. başın kesti. Boynuz burunluyu ala 2 doğan yedi yayım okum öldürdü yay olduğundan. Andına (8) soñ tedi.10. çalguz olturur èrdi. anuñ (5) tişi ünçü teg èrdi. aldı gitdi. 3 gitti. Kılıç ile başını kesti.(4) sige kün ad koydılar ikinçi. Döl bogaz (2) boldı. (2) Yakşı körüklüg bir kız èrdi.] Çeviri 05 1 || Gene o ağacın dibinde durdu.

Oşbu yaruknuñ arasında bir kız bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körüklüg bir kız èrdi anuñ başında ataşlug yaruklug bir meñi bar èrdi altun kazuk deg èrdi oşol kız andag körüklüg èrdi kim gülse gök teñri küle durur ıglasa kök teñri ıglaya durur Oguz Kagan anı gördükte usı kalmadı kitdi. yüreğine ateş [düştü. diye sütten 8 kımız olurlardı. Üç erkek çocuk doğurdu. Birinci4 sine Gün adını koydular ikinci5 sine Ay adını koydular üçüncü6 süne Yıldız adını koydular. +si. 9 onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı gitti. yalnız oturuyor idi. Yüzyıllar Türk Dili 6 alımlı idi ki gülse gök 7 yüzü güler ağlasa gök yüzü 8 ağlardı onu görünce 9 Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. +in. çürek (< yürek+i+ge) Aşağıdaki metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Gene bir gün 7 Oğuz Kağan ava gitti bir 8 göl içinde önünde bir ağaç 9 gördü bu ağacın kovukçuğunda 09 1 bir kız var idi. Öyle gösteriş6 li idi ki: yerin halkı onu görse. onun 5 dişi inci gibi idi. 2 Güzel gösterişli bir kız idi. +inçi. Sevdi aldı onun 08 1 ile yattı dileğini aldı döl döş 2 oldu.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı.172 XI-XIII. 7 ay aman ölüyoruz.] Kelime İzahları oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. 2 . Onun 3 gözü mavi mavi idi. sevdi. aldı. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. +i. öl. -er. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. Günlerden sonra gecelerden sonra gözü 3 parladı. 4 onun saçı ırmak suyu gibi dalga dalga.

alalıñ ya takı (8) kalkan. içdiler. Gene bu çak. temür çıda. çerig çekip. êl günge çarlıg ……………………… 11 (1) çarlap kèñeşdiler. Oşbu kagannuñ (9) çerigi köp köp. kim: Men Uygurnıñ kaganı bola-men. (2) takı taloy takı mören kün tug bolgıl. Oşbu Altun 14 (1) Kagan Oguz Kaganga èlçi yumşap (2) yiberdi. Takı tedi. Yakşı bigü birle (6) dostluk kıldı. tamga bize bolsun (9) buyan. çımad (5) çakıp.13 (1) luk tilep-men-turur. kim meniñ agız. (6) tagurak basıp. köp telim (3) kız yakut taş alıp.12 (1) lar bol orman. köp telim erdiniler yiber.(8) da oñ çañakda altun kagan (9) tegen bir kagan bar èrdi. yok bolsungıl (7) tep kılur-men. Toydın soñ Oguz (5) Kagan beglerge êl künlerge (6) çarlıg bèrdi. Köp telim altun kümüş tartıp. balıkları köp köp èrdiler Çeviriyazılı Metin Resim 10.10. Oşbu biltürgülükde bitil. onun ile yattı dilek2 ini aldı. Biltürgülük bitidi. Birin5 cisine Gök adını koydular. kim (4) agızumga bakmaz turur bolsa. ikin. (8) Andın soñ Oguz Kagan bedük (9) toy6 bèrdi. (8) kim yèrniñ tört buluñınuñ kaganı (9) bolsam kerek-turur. Oşol. Üç erkek çocuk doğurdu. keldiler. kim: Men sinler. ikin6 sine Dağ adını koydular. : Paris Bibliothèque Nationale. Gene andın soñ (4) Oguz Kagan tört sarıga çarlıg (5) çumşadı. keçelerdin soñ (4) yarudı. Töl bogaz boldı. Anuñ birle amırak (7) boldı. Künler. duşman tutar-men. .(7) ge boldum kagan. agızıga bakındı. tep tedi.(3) lüg sormalar. gök (3) kurıkan.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 173 METİN İNCELEME III 10 (1) tüşdi. Günler3 den sonra. Birin.(2) sün aldı.3 Oguz Kagan Menakıbı s. Kırık şire (2) kırık bandeñ çapturdı. gecelerden sonra gözü 4 parladı. Ünite . Türlüg aşlar. 1001 Çeviri 10 1 düştü onu sevdi aldı. asturıp. Çoñ çañakıda Urum tegen (8) bir kagan bar èrdi. av yèrde yörüsün kulan. kımızlar (4) aşadılar. çubuyanlar. Üç èrkek ogulnı togurdı.(7) süge Teñiz at koydılar. èlçilerge (6) bèrip yiberdi. no. tarıtıg (3) tartıp dost tutar-men. anuñ birle yatdı. Oguz Kaganga suyurkap (5) bèrdi. anı sevdi.(2) umga bakar turur bolsa. tür. tep tedi. üçünçü. kök böri bolsungıl uran. üçüncü7 süne Deniz adını koydular.(5) çisige kök at koydılar. Oşbu. döl döş oldu.(3) din soñ. tep tedi. sinlerdin baş çalungu.(7) miş èrdi. aldı.(4) ip yumşap.(6) çisige tag at koydılar. tilegü. Supplement Turc.

elçilere 6 verip gönderdi. kim benim söz2 üme uyar ise. Gene bu çağ8 da sağ yanda Altın (Kin) Kağan 9 denilen bir kağan var idi. Sol yanda Roma denilen 8 bir krallık var idi. gün. Pek çok altun gümüş çekip. geldiler. geçe (< geçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. İşte. Bu kralın 9 askeri pek çok. İyi vergi ile 6 dostluk kurdu. dedi. damga bize olsun 9 uğur. Onun ile dost 7 oldu. 6 hemen saldırıp. Türlü yiyecekler. pek çok 3 kırmızı yakut taş alıp. astırıp.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. Halka yarlık 1 çağırınca danıştılar. tatlılar ve kımızlar 4 yiyip içtiler. ağzından çıkana baktı. +ler. tür3 lü içecekler. êl (< êl gün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. sizlerden baş açma1 nızı istiyorum.174 XI-XIII. balık (< balık+ları) . şehirleri pek çok Kelime İzahları keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. düşman tutarım. Gene ondan sonra 4 Oğuz Kağan dört yana buyruk 5 gönderdi. gök 3 çadır. demir kargı1 lar bol orman. İşte. halka’ : +ge.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. av yerinde yürüsün kulan. daha nehir güneş alem olsun. öfke 5 çakıp. Yüzyıllar Türk Dili 11 12 13 14 8 Ondan sonra Oğuz Kağan büyük 9 ziyafet verdi. Bu Altın 1 Kağan Oğuz Kağan’a elçi görevlendirip 2 gönderdi. al. 2 daha deniz. kim 4 sözüme bakmaz ise. asker çekip. vergi 3 alıp dost tutarım. dedi.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. yiber. alalım yay ile 8 kalkan. diye yazıyordu. Ziyafetten sonra Oğuz 5 Kağan beylere halka 6 söylev verip ben sizler7 e oldum kağan. Kırk masa 2 kırk sıra yaptırdı. Oğuz Kağan’a bağışlayıp 5 verdi. pek çok mücevherler gönder4 ip verip. Bu bildirilerde 7 Ben Uygur kağanı 8 olarak yeryüzünün dört bir yanının da kağanı 9 olsam gerektir. Bildiriler yazdırdı. yok olsun 7 diye çalışırım. boz kurt olsun nara. tart.

Çañ èrte (2) boldukda Oguz Kagannuñ (3) kurıkanıga kün teg bir (4) çaruk kèrdi. Urum kagan (6) kaçdı. uruşunç (3) antag yaman boldı.(2) nuñ çarlıgın saklamaz èrdi.(7) nuñ kaganlukın aldı. köp telim tirig Çeviriyazılı Metin Çeviri 15 1 idi.(6) da kök tülüklüg. alemini kaldırıp gitti. Çerig birle (7) atlap. Oguz tapukuñlarga men (2) yörür bolamen. Tan vakti 2 olunca Oğuz Kağan’ın 3 çadırına güneş gibi bir 4 ışık girdi. Oğuz Kağan öfke 6 gösterip. Ètil mörenniñ kudug. 19 (1) êl künlerniñ köñülleride (2) köp telim boldı kaygu.(5) ka bakmadı. Urum (9) üstige sen atlar bola sen.(4) ni tutmaz-men turur-men. Munı söz söz. 17 (1) ay ay. kim: ay ay. şük bolup uyup turdı. kök çallug bedik (6) bir èrkek böri çıkdı.(9) lerniñ aralarıda köp telim boldı uruşgu. kurıkan.10.(6) ıda bir kara tag tapıkıda (7) uruşgu tutuldı. Ol böriniñ artların kadag. Kördi. O ışıktan gök 5 tüylü. Bunun söylediği söz4 ü tutmuyorum deyip yarlığ5 a uymadı. aña atlagu tiledi. çadırın16 1 ı kurdurdu.16 (1) ın tüşkürdi. gök yeleli büyük 6 bir erkek kurt çıktı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 175 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. Bu kurt Oğuz . Oşol böri Oguz (7) Kaganga söz bèrip turur èrdi. Bu Roma kralı Oğuz Kağan2 ın yarlığını dikkate almıyor idi. kim: Ètil mören. kök çallug (7) bedik bir èrkek böri yörügüde (8) turur. Kırık (8) kündün soñ Muz tay tegen (9) tagnuñ adakıga keldi. sessizce uyudu. Oguz Kagan Urum kagan. Bir 18 (1) neçe künlerdin soñ kök (2) tülüklüg. Ünite . kadagla. Oguz Kagan çımad (6) atup. Çerig. kılıç birle uruşdılar. Ol çarukdun kök (5) tülüklüg. Oguz Kagan başadı. gök çallug bu bedik (3) èrkek böri turup turdı. bolsungıl agızumga çumşadı kabucagında çürekige ıglaya durur 3 METİN İNCELEME IV 15 (1) èrdi. tutu 3 vermez idi. êl (8) künin aldı. Tutulunç.(3) gu barmaz èrdi. ona atlanmak istedi. Ok birle. Oguz. tuglarnı tutup kitdi. Bin iki yüz 8 kilometreden sonra Buz Dağı denilen 9 dağın eteğine geldi. Munda Ètil mören tegen (5) bir talay bar èrdi. tep yarlıg. Asker ile 7 atlanıp. Ordusıga köp (9) ulug ölüg bargu. sip siñgir teg (5) boldı. tep tedi. kitdi. Oguz takı çerig (4) birle turup turdı.(4) nüñ sugı kıp kızıl. Oşol Urum kagan Oguz Kagan. (8) Takı tedi. çıda (8) birle.(9) lap yörügüde turur èrdiler èrdi. Gene (3) andın soñ Oguz Kagan (4) kurıkannı türtürdi. (5) kim: çerigniñ tapukları.

hal8 kını aldı. gök yeleli bu büyük 3 erkek kurt durdu. -uş-.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. dedi. Çeviriyazılı Metin . Takı (6) tedi. 19 1 herkesin gönlüne 2 pek çok acı düştü. Burada İdil nehri denilen 5 bir nehir var idi. -k. O kurdun ardı sıra taki9 ben yürüyorlar idi. ki: İdil nehri4 nin suyu kıp kızıl.(< yörü-gü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı.176 XI-XIII. Bir 18 1 kaç günden sonra gök 2 tüylü. zincifre gibi 5 oldu. Urum kagannuñ (2) bir karundaşı bar èrdi. Oğuz da asker 4 ile durdu. ur. Yüzyıllar Türk Dili 7 Kağan’a hitap ediyordu. Roma kralı 6 kaçtı. Kapışıp vuruşmaları 3 öyle yaman oldu. Ol Urus beg ogulun tag başı. +la-. sen Roma 9 üstüne yürüyeceksin. Sarayına pek 9 çok ölü ganimet. 8 Hay ay. -maz. gök yeleli 7 büyük bir erkek kurt yürüyor 8 gördü. Gene 3 ondan sonra Oğuz Kağan 4 çadırını kaldırttı. 5 Askerin önün6 de gök tüylü. kılıç ile vuruştular. kargı 8 ile. İdil nehrinin kıyı6 sında bir büyük dağın önünde 7 savaşa girişildi. Ok ile. -gü. -dı. Oğuz. pek çok diri Kelime İzahları saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. -uş-. Oğuz Kağan Roma kralı7 nın krallığını aldı. ur. çaru.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. Oğuz Kağan yendi. +lar.(< ur-uş-unç) METİN İNCELEME V 20 (1) bargu tusu boldı.(< ur-uş-dı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. 17 1 ay ay. èr-. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. yörü. bedi.(4) da teriñ7 mören arasıda (5) yakşı berik balukka yumşadı. Asker9 lerin aralarında pek çok vuruş oldu. gitti. Oğuz önünüzde ben 2 yürüyeceğim. dikkate almazdı’ : -di. uruz beg tegen (3) èrdi.

babam bana bu 4 şehri verdi. sen munda beg (7) boluñ. Takı tedi. sevindi. bizniñ urug. (6) Takı aytdı. kim: ay ay. Uslug …… bir èr èrdi. kim: maña köp altun yumşap-sen. dostlukdın çıkmaz turur-men. dostluktan çıkmam. 22 1 Bizim devletimiz senin 2 devletin olmuş. Oguz Kagan sevinç atdı. Takı 23 (1) aytdı. Oğuz Kağan delikanlının 9 bu sözünü iyi gördü. Teñri san. Çeviri 20 1 tutsak kazandı. Gene çerig birle Oguz Kagan (5) Ètil tegen mörenge geldi.(5) ga yèr bèrip buçurmuş bolup turur. küldi. 8 diye ekledi. Rus bey derler3 di. Rus 21 1 beyin oğlu ona çok altın 2 gümüş yolladı. benim 3 kağanımsın. atam çımad atup èrse. Ünite . dedi. O Rus bey oğlunu dağ başın4 da derin nehir içinde 5 iyi tahkim edilmiş şehre yolladı. 9 Oğuz Kağan bu şehre yürüdü. Tanrı san5 a yer verip lütfetmiştir. Andın soñ (9) Oguz Kagan gene kök tülüklüg. tep tedi. dostluk (4) kıldı.(8) nı bizge saklap kelgil tep tedi. Igaçlarda (5) yatdı. (2) baluknı yakşı saklap sen. Takı tedi. babam öfke gösterdi ise. Vergi 7 verip. Ay. 22 (1) Bizniñ kutı-bız senniñ (2) kutuñ bolmuş. Takı ilgerü kitdiler. senden 9 buyruk bağlılık tanırım.(3) ıbız senniñ ıgaçuñnuñ (4) urugı bolmuş bolup turur. Maña atam bu (4) baluknı bèrip turur. kim: baluk. bizim uruğ3 umuz senin ağacının 4 yemişi olmuştur. Urus 21 (1) begniñ ogulı aña köp altun (2) kümüş yiberdi. Ben sana 6 başımı ve devletimi veriyorum. (8) menüñ tapum èrürmü.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 177 kim: baluknı kadaglagu kerek turur. sen takı (6) uruşgulardın soñ baluknı baña (7) saklap kelgil.(5) nı kadaglagu kerek turur. (8) tep tedi. (7) sen takı uruşgulardın soñ baluk. (2) Kördi. tep tedi. Kıpçak tegen sen beg boluñ. (8) tep tedi. Şehr5 i korumak gerektir. tep tedi. Oguz Kagan igitniñ (9) sözün yakşı kördi. . anuñ atı Ulug Ordu 24 (1) Beg èrdi. kim: ay. Men saña (6) başumnı kutumnı bère-men. köp telim (3) ıgaçlar …… oşol ıgaçlar (4) m …………… kesdi. sendin (9) çarlug baglug bellüg bola-men. Ètil tegen (6) bedük bir mören-turur. küldi. kim: bu yèrde köp telim tallar. Takı tedi. kim: Ètilniñ sugıdın (8) neçük keçerbiz. keçdi. menniñ (3) kaganum sen. (9) Oguz Kagan oşol balukka atladı. Anuñ (3) üçün aña saklap at koydı. 7 sen de savaştan sonra şehir8 i bizim için koru gel diye söyledi. yüzü güldü. Bigü (7) bèrip. sen de 6 vuruştan sonra şehri bana 7 sakla gel. 8 benim suçum olur mu. 6 Şehri korumak gerektir. Çerigde bir (9) yakşı beg bar èrdi.10. Oguz Kagan anı (7) kördi. Roma kralının 2 bir kardeşi var idi. dedi. sèvindi.

sogurguda oña (5) èr èrdi. Oguz. Çürügüde. Tokuz kündün soñ Oguz (7) Kaganga aygır atnı kèltürdi. Kapuluk èrdi. dedi. 8 dedi. tep tedi. +ı. kalıkları temürdin èrdiler (8) èrdi. pek çok 3 ağaçlar gördü. Tañ èrte boldukda (7) Oguz Kagan kördi. İlgerü gitdi. sen burada bey 7 ol. (4) atlap êl künlerni. buçur. Çerigde (2) bir bèdik kakız èr beg bar èrdi. Oğuz Kağan onu 7 gördü. İdil dedikleri 6 büyük bir nehirdir. Munda ulug bir tag bar (5) èrdi. (3) Çalañ bulañdın korukmaz turur (4) èrdi. bey olun. kim: (2) ay. açkıç yok èrdi. Üze üstünde toñ takı muz (6) bar turur. ap ak èrdi. 6 Ay ay. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. onun adı Ulu Ordu 24 1 bey idi. aytdı. köp erdini suyurkadı. Askerde bir 9 iyi bey vardı. Oşol beg taglarga kirdi. kitdi. (6) yörüdü. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. ilkerü kitdi. Ve doğuya gittiler. il (< il+gerü) METİN İNCELEME VI 25 (1) kök çallug èrkek böri kördi. Oguz Kagan mundın 27 (1) köp çıgay. Bu öynüñ (6) tagamı altundın èrdi. (4) tep tedi. Oguz Kagannıñ atı Muz tag (9) içige kaçıp kètdi. Ondan sonra 9 Oğuz Kağan gene gök tüylü. 2 şehri güzel saklamışsın. Anuñ üçün anuñ atı muz8 tag (8) turur. kim: amtı (3) çerig birle mundun atlañ. (9) Çerigde Çeviriyazılı Metin . dostluk 4 kurdu. Oşbu kök (2) böri Oguz Kaganga aytdı. yüzü güldü. +daş.(9) de turur. sevindi. Muz (8) taglarda köp soguk bolupdın ol beg (9) kagardın sarunmış èrdi. Kelime İzahları karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. Onun 3 için ona Saklap [Bulgar] adını koydu. 2 Bu yerde pek çok söğütler. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. tuñlukları takı (7) kümüşdün. Gene asker ile Oğuz Kağan 5 İdil denen nehre geldi. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. men saña başlap yolnı körgürür (6) -men. sen munda beglerge bolgıl başlık. Ağaçlarda 5 yattı. -e. kim: èrkek böri (8) çerigniñ tapuklarıda yörügü. Oguz 26 (1) Kagan bir çokurdın aygır atka mine (2) turur èrdi. Akıllı … bir er idi. Anuñ başı sogukdın ap ak (7) turur. emgek çekip turdı. Yüzyıllar Türk Dili 23 1 Bana çok altın yollamışsın. Kıpçak denilsin. Oğuz Kağan sevinç gösterdi.(5) gil. Çolda oşbu aygır at közidin yitü (4) kaçdı. (5) Gene yolda bedük bir öy kördi. Oguz 28 (1) Kagan sèvinç birle küldi.178 XI-XIII. … o ağaçları 4 m … kesti. (3) ma meñlep saña at bolsun Kagarlık. İdil’in suyundan 8 nasıl geçeceğiz.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. beglerni kèltür. geçti. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. dedi. Oşol aygır atnı bek çok sèviyor (3) èrdi. bèr.

pencereleri de 7 gümüşten çatıları? demirden 8 idi. Bu aygır atı pek çok seviyor 3 idi. kurıkan (8) tüşküre turgan turdı. kök çallug èrkek böri yörümeyin (7) turdı. Onun başı sovuktan ap ak 7 tır. Aña (2) çarlıg kıldı. Burada yüksek bir dağ var 5 idi. Bu evin 6 damı altından idi. Gene bir kün kök tülük. Üstünde don buz 6 var idi. aç kalık. Oğuz Kağan bundan 27 1 çok sıkıntı. Doğuya gitti. 4 buyurdu. Ona. Onun 29 1 adına Tömürdü Kağul deniliyor idi. 5 ben sana baş olup yolu gösterir6 im. Oğuz Kağan’ın atı [El]Burz dağı 9 içine kaçıp gitti. ap ak idi. Tarlagusız (9) bir yazı yèr èrdi. sen buradaki beylere baş ol. Onun için adı [El]Burz dağı8 dır. Oğuz. 6 yürüdü. 2 Hey. Çok mücevher bağışladı. Yolda bu aygır at gözden gidip 4 kaçtı. Ünite . 9 Askerde bir iyi zeki er var idi. Çeviri 25 1 gök yeleli erkek kurt gördü. Oguz Kagan takı turdı. Mundın aña kalaç at koydı. (3) Açguñdun soñ kèl orduga. Bu gök 2 kurt Oğuz Kağan’a. 2 sen burada kal. sevindi. zahmet çekti.10. [El]Burz [Gur Garcistan: Karluk] 8 dağlarında çok sovuk olduğundan o bey 9 kardan sarılmış idi. 3 ve senin kalıcı adın Karluk olsun. Bundan ona Kalaç adını verdi. sovuğa dayanıklı 5 er idi. O bey dağlara girdi. 4 dedi. 5 Gene yolda büyük bir ev gördü. dedi.(5) rü kètdi.(6) lüg. beyleri getir. aç kapıyı 3 açtıktan sonra saraya gel. kim: sen munda kal. Oğuz 26 1 Kağan bir alacadan aygır ata bini2 yordu. doğuya gitti. gitti. açacak yok idi. Tan ağarınca 7 Oğuz Kağan erkek kurdu 8 askerin önünde yürüyor 9 gördü. doğu5 ya gitti. Yürüyüşe. tep (4) tedi. 4 atlanıp halkı. Muña çürçet tetürürler èrdi. Anuñ 29 (1) atı Tömürdü Kagul tegen èrdi. 3 çalang bulangdan korkmuyor 4 idi. Kapalı idi. Dokuz günden sonra Oğuz 7 Kağan’a ayğır atı getirdi. Oğuz 28 1 Kağan sevinerek yüzü güldü. Gene bir gün gök tüy- . şimdi 3 asker ile burdan atlanın.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 179 bir yakşı çeber èr bar èrdi. ilge. Askerde 2 bir büyük cesur er bey var idi.

(3) yüklemekke. Buna Mançurya diyorlar idi. başın (8) kesdi. Burada Mançurya kağan4 ı. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. Oguz Kagan baş{l} adı. kim. Anuñ (6) atı barmaklıg çosun billig èrdi. (2) Kañalar takı çapdılar. Ekinsiz 9 bir ova yer idi. At sürüleri 2 çok. (7) bellüg bolsun. buzagları köp. şaşdılar. Anuñ duşmanları köp [kaygular tapdı] Çeviriyazılı Metin Çeviri 30 1 Büyük bir yurt halk idi. Anuñ dostları (9) köp sèvinçler tapdı.(6) larnı kördi. kètdi. atla.(8) lug saña at bolguluk kaña (9) belgürsün. Kaña başıda tirig (9) bargunı koydı. öküz. Masar kagan kaçdı.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. kaña. êl kün. 3 mücevherleri çok idiler.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. basdı. takı aytdı. êl kün. altın gümüşleri çok. köp tokuşgudun soñ (5) anlarnı aldı. Tartdılar. Oguz Kagan anuñ üstige (6) atladı. Oguz (7) Kagan başadı. tep tèdi. êl künnüñ kamagı munı kördiler. Oguz Kagan kaña. aç. köp kuşları bar turur (2) altunı köp. kaña söz bire turur (4) èrdiler èrdi. -duk. Ulug (9) bargulug bir yurt turur. Uruşgudun soñ Oguz Kagan. Çürçet êl künin öz agızıga (9) bakınturdı. kılıç. Andın soñ 33 (1) gene bu. buzağıları çok. Yılkıları (2) köp. oklar birle. (7) çürçet kagannı basdı. çıragı kap kara turur. Munda köp k(è)y(i)kleri. kitdiler. küldi. kèltürmekke at.(3) de kaña. Kaña üstünde ölüg (8) bargunı koydı. tüş. kim: kündünki buluñda (8) Barkan tegen bir yèr bar turur. Antag yaman uruşgu boldı. yurtın aldı. Kelime İzahları atlañ ‘atlanın’ : -ñ. Köp ısıg bir yèr 34 (1) turur. Bu çeber (7) bir kaña çapdı. halkı Oğuz Kağan’a karşı . Anuñ üçün anlarga (5) kaña at koydılar. (4) Oşol yèrniñ kaganı Masar9 tegen bir kagan (5) èrdi. (6) Gene taşgarun kalmasun. takı (3) Şagam yıñaklarıga atlap kètdi. başadı. êl küni Oguz Kaganga karşu (5) kèldiler. Munda çürçet kagan. Yüzyıllar Türk Dili 6 lü gök yeleli erkek kurt yürümeden 7 durdu. ebedî’ METİN İNCELEME VII 30 (1) Bedük bir yurt êl kün èrdi.(6) lar birle uruşdılar.32 (1) nüñ. (4) Köp uruşgudın. nökerlerige. Uruş tokuş başlandı. +luk. ud (4) azlık boldı. bol. èrdinileri köp turur. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. çadır 8 kuran durdu.(4) ı. Oguz (8) anı basdı. altun kümüşleri köp. kim: kaña kaña (7) birle ölügni tirig yürügürsün.180 XI-XIII. Nökerler.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları.(3) leriniñ öñlüki. öz yurtıga birledi. kagatır. kök çallug (2) èrkek böri birle Sindu. Oğuz Kağan da durdu. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. kètdi.31 (1) nuñ çerigige. ud. Munlar kaña yörümek. kümüşi köp. çokur (< çokur+dın) açkıç ‘anahtar’ : -kıç. Munda Oguz Kagannuñ (5) çerigide uslug yaşkı bir çeber kişi bar èrdi. öltürdi. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. -kür-.(2) ige antag ulug ölüg bargu tüşdi. kök tülüklüg. takı Tañgud. (3) erdinileri köp èrdiler èrdi.

Onun dostları 9 çok sevindiler. gök yeleli 2 erkek kurt ile Hint. Masar kağanı kaçtı. gümüşü çok. katır. Onun düşmanları çok Kelime izahları yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. ki. çok döğüşten sonra 5 oraları aldı. 3 yüklemeğe. -gu. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. Vuruş dokuş başlandı. 4 Çok vuruştan. ur. öküz. gittiler. Onun için onlara 5 Kanglı adını koydular. Maiyet1 in. 2 Altını çok. yendi. yüzü güldü. Oğuz Kağan kağnı6 ları gördü. Kağnı8 lı sana ad olsun. baş etti. -uş-. gitti. halk2 ına öyle büyük ölü ganimet düştü. -tür-. Oğuz kağan onun üstüne 6 atlandı. maiyetine. oklar ile. öldürdü. ve 3 Şam taraflarına atlanıp giti. Tangut. çok kuşları vardır. Oğuz Kağan baş etti. Oğuz 7 Kağan yendi. toku.10. Kağnı kağnı 7 ile ölüyü diriyi yürütsün. 6 Gene dışarda kalmasın. gitti. 7 belli olsun: güney yönünde 8 Barshan denen bir yer vardır. halkın hepsi bunu gördüler. Kağnı başına diri 9 tutsağı koydu. Kağnı 9 göstersin. öl.(< ur-uş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg . ülkesini aldı. kılıç6 lar ile vuruştular. Öyle çetin vuruş oldu. mücevherleri çoktur. Mançurya halkının kendi ağzına 9 baktırdı. Onun 6 adı Parmaklı Çosun Bilig idi. Ondan sonra 1 gene bu. Vuruştan sonra Oğuz Kağan’ 1 ın askerine.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. Oğuz 8 onu yendi. Büyük 9 varlıklı bir ülkedir. kendi ülkesine kattı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 181 31 32 33 34 5 geldiler. Burada Oğuz Kağan’ın 5 askerinde akıllı becerikli iyi bir kişi var idi. Ünite . Çok sıcak bir yer1 dir. başını 8 kesti. 7 Çürçet kağanı yendi. 4 az geldi. Bu becerikli 7 bir kağnı yaptı. dedi. gök tüylü. yüzleri kap karadır. Halk3 larının renkleri. Çektiler. getirmeğe at. şaştılar. Bunlar kağnı yürümek3 te kanga kanga sesi çıkarıyor 4 idi. Burada çok avları. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. 2 Daha kağnılar yaptılar. Kağnı üstünde ölü 8 ganimeti koydu. 4 Bu yerin kağanı Masar denilen bir kağan 5 idi.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun.

Oğuz Kağan yendi.. (2) kim: ay iniler.(7) larıdın soñ çolda üç kümüş ok. atasıga bèrdiler. Dönüp yurduna. (8) Çoñ yakada uç oklar olturdı.(8) lardın soñ çolda bir altun yanı (9) çapdılar. tüzün bir yèr èrdi.182 XI-XIII. +dün.. aldılar. kırık kèçe aşadılar. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. Yurtıga.(6) sü tün sarıga bardılar. (8) Ukgulug. ini. Bu altun (3) ya kün toguşıdın ta kün batuşı. kim. tep tedi. evine gitti. (8) takı tedi..(8) nı çapdılar. aldılar. Andın (7) soñ èrte bolupta agalarnı... Kün.(3) nüñ. (2) Sanagulugsız nemeler. Takı ok. Ya bolsun senlernüñ.. (9) Kırık gün. êl künlerin (7) çarlap çakırdı. aygır birle köp yörü. takı üç kümüş ok kördi. 5 belli olsun: Oğuz Kağan’ın 6 yanında ak sakallı. anuñ atı Ulug Türük èrdi. kèlip kèñeşip olturdılar. moz saçlug (7) uzun uslug bir kart kişi turur bar èrdi.. (4) tep tedi. ay kaganum saña. at sürü3 leri aldı. Kün. atasıga bèrdiler. 4 Gene dışarda kalmasın.. yılkı.. kim: ay aga. Kün. Takı aytdı. kitdi... 39 (1) Oguz Kagan sèvindi. (6) adakıda bir kara koyunnı bagladı. uruşgular köp men kördüm. Takı bu üç (5) kümüş ok tün yañgakka kète (6) turur èrdi.(4) gaça tegen èrdi. Uykudun soñ tüşde kör. ay. Yüzyıllar Türk Dili uslug ‘akıllı’ : +lug. Andın soñ üçegü.. Takı aytdı. (4) Gene çaşkarun kalmasun. Ay.40 (1) larnı üçüge üleştürdi. saña (9) çaşgu bolsungıl tüzün.(5) sü tañ sarıga bardılar... tep (5) tedi.. (2) ay yultuz tañ sarıga senler baruñ. kim.(5) düm. tüşimel (9) èrdi. Gene andın soñ Kök..... küldi.. (7) Oñ yakada boz oklar olturdı.(4) ler barur. tala (3) turur yèrni uruguñga bitürsün..(8) lerni çarlap kèltürdi. kır saçlı .. (7) senlerge bère-men yurdum.. oklar bolsun senler. (4) çıda bile ok köp atdum. tep tedi. meniñ (9) köñülüm avnı tilep turur. ögütüge köre kıldı.(5) di. ya teg (4) oklarnı kökkeçe atuñ.. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki. (3) Kök. Takı aytdı. Tag. köp men aşdum. kim: ay kaganum.(3) lar aldı. öyige tüşdi. Anuñ (2) başıda bir altun taguk koydı. (7) Yultuz köp k(è)y(i)kler. Oguz Kagan Ulug Türük.. Teñiz tün sarıga sen. karı bolgumdın 38 (1) meniñ kakızlukum yok turur. takı üçegü. duşmanlarnı ıglagurdum... Takı tedi kim: (3) Ay ogullar. küldi. ya atdı oknı.. tep tedi. (8)………………………………. sèvinç tapdılar. ögütün (6) tiledi. oklar teg (4) senler boluñ. köp kuşlar avlagu. (5) bellüg bolsun.. Tag...(3) da bir ak koyun bagladı.(7) genin Oguz Kaganga biltürdi. Nökerlerin.(3) lar. (9) Oguz Kagan sèvindi...36 (1) lerde bir kün uykuda bir altun (2) ya kördi. Anuñ başıda bir kümüş taguk koydı. 37 (1) türlük bolsungıl tüzün: negü kök (2) teñri bèrdi tüşümde kèltürsün. Gene andın (5) soñ Oguz Kagan ulug kurıltay (6) çakırdı.(5) nüñ sözün yakşı kördi. 2 Sayısız nesneler. buluñ (< buluñ+da) METİN İNCELEME VIII 35 (1) kaygular tapdı. Oguz (8) Kagan bedük ordu [tiktürdi. köp kuşlar avlagu.. Çeviriyazılı Metin Çeviri 35 1 üzüldüler. kök teñrige men ötedim10. adakı. (6) Teñiz köp k(è)y(i)kler. 42 (1) içdiler. Andın soñ Oguz Kagan (2) ogullarıga yurtın üleştürüp bèrdi.... Çoñ (4) yakıda kırık kulaç ıgaçnı tiktür. Oguz Kagan başadı. (9) Ve takı] oñ yakıda 41 (1) kırık kulaç ıgaçnı tiktürdi. Takı yanı (2) üç buzgulug kıldı. (9) ………………………... kim: Oguz Kagannuñ (6) çanıda ak sakallug. dostlarumnı men (6) kültürdüm.

Ay. dedi. onun adı Ulu Türk idi. Ve yayı 2 üç parça yaptı. Uykudan sonra düşte gör7 düğünü Oğuz Kağan’a anlattı. çok kuşlar avla8 dıktan sonra yolda bir altın yay 9 buldular. halkını 7 sesletip getirdi. Ve bu üç 5 gümüş ok gün kuzeyine gidi6 yor idi. sana 9 yaşamak hayırlı olsun. 2 Ay. 8 Ay kağanım. Dağ. 7 Yıldız çok avlar. yaşlandığımdan 1 benim cesaretim yoktur. Gün. Maiyetlerini. Ünite . 6 Deniz çok avlar. Ay ağabey3 ler. ve üç gümüş ok gördü. ay kağanım sana. benim 9 gönlüm av istiyor.10. Gün. yüzü güldü. tavsiyesine göre davrandı. oklar sizlerin olsun 3 sizler yayın attığı oklar 4 gibi olun. ve üç6 ü batı yönüne vardılar. Mutemet 9 idi. Ve ok1 ları üçüne üleştirdi. tavsiyelerini 6 istedi. Bu altın 3 yay gün doğusundan ta gün gün batısı4 na değin ulaşıyor idi. Ondan sonra üç5 ü doğu yönüne vardılar. 1 Oğuz Kağan sevindi. Dağ. gelip danışıp oturdular. 2 Ey kardeşler. yay gibi 4 okları göğe atın. 5 dedi. çok kuşlar avla7 dıktan sonra yolda üç gümüş ok 8 buldular. Gene ondan 5 sonra Oğuz Kağan büyük kurultay 6 çağırdı. asil bir er idi. Ondan 7 sonra sabah olunca ağabeylerini. 4 dedi. bütün 3 yeri uruğuna bağışlasın. babalarına verdiler. Deniz batı yönüne siz4 ler varın. Ay. Yıldız doğu yönüne varın. 1 dirlik hayırlı olsun: Yüce 2 Tanrı düşümde verdiğini beri getirsin. Gün1 lerden bir gün uykuda bir altın 2 yay gördü. Oğuz 8 Kağan büyük saray … 9 … sağ yakada . 8 Anlayışlı. aldılar. Yay sizlerin olsun. kardeş8 lerini çağırıp getirtti. Oğuz Kağan Ulu Türk’ 5 ün sözünü beğendi. 9 Oğuz Kağan sevindi. babalarına verdiler. 3 Gök.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 183 36 37 38 39 40 7 uzak görüşlü bir yaşlı kişi var idi. yüzü güldü. Gene ondan sonra Gök. aldılar. dedi.

ayağın3 a bir ak koyun bağladı. 3 Ay oğullar. tamga bize bolsun buyan. takı taloy takı mören kün tug bolgıl. +ler.184 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili 41 1 kırk karış11 ağaç diktirdi. 7 Sağ yakada boz oklar oturdu. +gu. düşmanları ağlattım. 42 1 içtiler. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. sevindiler. kırk gece yediler. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. kök kurıkan.san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. 7 sizlere yurdumu veriyorum. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. 6 ayağına bir kara koyun bağladı. aygır ile çok yürü5 düm. alalıñ ya takı kalkan. dedi. Onun başında bir gümüş topuk koydu. av yèrde yörüsün kulan. teñri. +gak. yüce Tanrı’ya ben ödedim. +lug.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. dostlarımı ben 6 güldürdüm. 8 Sol yakada uç oklar oturdu. buz. +a. Onun 2 başında bir altın topuk12 koydu. temür çıdalar bol orman. ben çok yedim.” ifadesini Türkiye Türkçesine çeviriniz. kök (kök teñri+ge) 4 “Men sinlerge boldum kagan. Kelime İzahları sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. 4 kargı ile ok çok attım. meşveret edip’ : -ip.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. tep tedi. kèñeş. vuruşmalar ben çok gördüm. kök böri bolsungıl uran. . 9 kırk gün. Sol 4 yakada kırk karış13lık bir ağaç diktir5 di. -gu. Ondan sonra Oğuz Kağan 2 oğullarına yurdunu üleştirip verdi.

W. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. dikkate almazdı’ : -di. . +ler. Muharrem ERGİN. R. +inçi.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. +si. R. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. yörü. kün.(< ur-uşdı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. BANG.G.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. 1001’de kayıtlıdır. +la-. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. -duk. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. al.G. Oguz Kagan Menakıbı’nı ele alan yayınları bilmek. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. èr-. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. W. R. -uş-. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. -maz. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. BANG [1869-1934] ve G. çürek (< yürek+i+ge) keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. W. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı.10. +in.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. ur. tart. Supplement Turc. bèr. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. . 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. MEB Yayınları. .(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. +daş. +lar. -dı. -uş-. bol.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 185 Özet 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında bilgi vermek. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. halka’ : +ge.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. atla. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. BANG. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. çaru. 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. yiber.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. balık (< balık+ları) saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. il (< il+gerü) atlañ ‘atlanın’ : -ñ. R.) Yayına hazırlayan: Prof. ur. keçe (< keçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. W. çokur (< çokur+dın) . bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. adlı eserinden alınmıştır. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. +i.(< yörügü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. Oguz Kagan Menakıbı. Dr. oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. +ı. İstanbul 1970. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. Philosophisch-Historische Klasse XXV. 69 s. 3 2 Oguz Kagan Menakıbı’ndan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. -gü. bedi. öl.G. no. Paris Bibliothèque Nationale. -e. buçur. Ünite . êl (< êl kün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge.(< ur-uş-unç) karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. -er. -k.

+dün. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. toku.(< uruş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg uslug ‘akıllı’ : +lug. teñri.186 XI-XIII. +gak. tüş. buz. meşveret edip’ : -ip. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. +a-. -kür-. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. Yüzyıllar Türk Dili açkıç ‘anahtar’ : -kıç. -tür-.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. ur. +lug. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. öl. ebedî’ yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. +ler.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. kèñeş.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. +luk.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. +gu. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. -gu.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. buluñ (< buluñ+da) sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. -uş-. aç. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. -gu. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. kök (kök teñri+ge) .

düşmanları ağlattım. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. çok savaştım. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. düşmanlarınızı ağlattım. 6. e. çok ben yedim. yılkı aldı. Uzbekistan Manuscripts Library 3. b. ben çok dağ aştım. Sansız neme. d. Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yazılmıştır. yılkılar aldı. -k. dostlarımızı ben güldürdüm. dostlarımı hep güldürdüm. 1300’lü yıllarda yazılmıştır. b. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Rahmeti c. e. düşmanları ağlatırdım. san (< san+a-gu+lug+sız) e. vuruşmalar ben çok gördüm. kitdi. c. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. Sansız nemeler. E. -k. G. yılkılar aldı. Dönüp yurduna. aygır ile çok yürüdüm. kitdi. c. süngü ile ok çok attım. çarukdun ‘ışıktan’ : +n. Ay oğullar. dostlarumnı men kültürdüm. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. “açkıç” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. açacak d. duşmanlarnı ıglagurdum. öyige tüşdi. sanagu (< sanagu+lug+sız) d. kargı ile çok ok attım. aygır ile çok yürüdüm. çıda bile ok köp atdum. Ünite . aygır ile çok yürüdüm. 8. 21 varak (42 sayfa)’dan oluşur. köp men aşdum. ben çok yedim. Universitätsbibliothek Wient d. Koço Uygur Kağanlığı döneminde yazılmıştır. çaru. 4. dostlarımı ben güldürürdüm. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlatır. c. Oguz Kagan Menakıbı’nın yazma nüshası ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? a. +lug. kitdi. +lug. Uygur harfli Oguz Kagan Menakıbı aşağıdaki kütüphanelerin hangisinde bulunmaktadır? a. b. d. Ay oğullar. Radloff 2. Sanagulugsız nemeler. İlige. -gu.(< yaru-k+du+n) d. “çarukdun” kelimesinin çözümlemesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Ay oğullar. -gu. W. Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. aygır birle köp yörüdüm. e. Oguz Kagan Menakıbı’nı 1932’de Almanya’da daha sonra da Türkiye’de yayımlayan türkolog aşağıdakilerden hangisidir? a. san (< san+a-gu+lug+sız) c. yazı tarzı göz önüne alındığında Oğuz Kağan Destanı’nın yazıldığı dönemle ilgili olarak aşağıdakilerin hangisi söylenebilir? a. Petersburg Library c.(< yaruk+dun) e. uruşgular köp men kördüm. çarukdun ‘çarıktan’ : +dun. 5. -k. Her sayfasında 9 satır vardır. yılkı aldı. +lug. evine gitti.(< çaruk+dun) b. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. Yurtıga. +a-. acıkmak e. aygır ile çok yürüdüm. kargı ile ok çok attım. at sürüleri aldı. yılkılar aldı. çok ben yedim. Yurtıga. “sanagulugsız ” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a.(< çaru-k+dun) c. e. St. düşmanları ağlattım. kargı ile ok çok attım. çarukdun ‘çarıkta’ : +dun. vuruşmalar ben çok gördüm. kayıttı. Yukarıdaki metnin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. ancak son sayfada iki satır eksiktir. Çingis Kağan öncesi bir dönemde yazılmıştır. b. düşmanları ağlattım. c. d. 9.(< yaru-k+dun) Ay ogullar. Millet Yazma Eser Kütüphanesi e. Paris Bibliothèque Nationale b. yay ile ok attım. ewige kitdi. -gu. İslâmiyet öncesi bir dönemde yazılmıştır. +a-. Muharrem Ergin d. açınız b. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. çaru. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. Okunaklı nesih yazıyla yazılmıştır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 187 Kendimizi Sınayalım 1. Baştan ve sondan eksiktir. heybe .10. öyige kitdi. -k. Kaare Grønbech b. dostlarımı ben güldürdüm. b. Sanagulugsız neme. çaru. d. çaruk. +lug. Fazılov e. e. -gu. c. Celaleddin Harzemşah döneminde yazılmıştır.” İfadesi aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesine çevirisidir? a. anahtar c. +lug. Baştan ve sondan eksiktir. Yurtıga. Eserin yazarı ve yazıldığı yer belli değildir. dostlarımı ben güldürdüm. ben çok yedim. savaştım. Ey oğullar. sana(< sana-gu+lug+sız) 7. vuruşmalar ben ne çok gördüm. öyige tüşdi. Yurtıga. Ey oğullarım. sana(< sana-gu+lug+sız) b. “Sayısız nesneler. Uygur harfli tek bir yazma nüshası vardır. +du. 10. d. çaru. R. aygır ile çok yürüdüm. Sanagulugsız nemeler.

boz kurt olsun nara. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. BANG.G. Yusuf HAS HACİB: Kutadgu Bilig (Viyana Nüshası Tıpkıbasım): İstanbul 1942. alalım yay ile kaykan. damga bize olsun uğur. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. 1973-1975. çürek (< çürek+i+ge) ıglaya durur ‘ağlar’ : -ur. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 89. 344+80 s. W. W. Cild XVIII.(< çumşa-dı) kabucagında ‘kovuğunda’: +da. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Supplement Turc. Demir kazık gibi idi bu kız öyle alımlı idi ki gülse gök yüzü güler ağlasa gök yüzü ağlardı. demir kargılar bol orman. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. daha deniz. R. PhilosophischHistorische Klasse XXV. çumşa. Ankara 1996. 1001’de kayıtlıdır. d 9. Sevdi aldı.G. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. İstanbul Üniversitesi Merkez Ktp. dedi. +ın. bol. Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri boy teşkilatı destanları: İstanbul 41992. Oxford University Press. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. a 3. +i. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. . TOGAN. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı.188 XI-XIII. Yanıtınız yanlış ise “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. . İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. 167-244. Sıra Sizde 3 bolsungıl ‘olsun’ +gıl. 406 s. a 10. NOUR [NUR]. MEB Yayınları. -ya. Kitabevi. KAÇALİN. ss. Dr.) Yayına hazırlayan: Prof. 559 s. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Onun başında parlak ışıklı bir beni var idi. Yanıtınız doğru değilse “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. 64 s. ıgla. Enderun Kitabevi. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 19026. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. d 8. Paris Bibliothèque Nationale. İstanbul 1990. [Yazılışı: Hive 1660]. W. Zeki Velidi: Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili): İstanbul 21982. agız (< agız+um+ga) BANG. Muharrem ERGİN. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. KAÇALİN. c 5. b 2. Güzel alımlı bir kızdı. Societe de Publications Egyptiennes Oğuz Kağan Destanı: (BANG. R. Simurg Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3. ç 7.G. Mustafa S. İstanbul 21970. Yararlanılan Kaynaklar . 384 s. SÜMER. T. XII. adlı eserinden alınmıştır. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. no. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. . 69 s. EBULGAZİ BAHADIR HAN [1603-1663]: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü): Hazırlayan: Zuhal KARGI ÖLMEZ. a 6. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. Sıra Sizde 2 Bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü. +um. Çiñgis Kağan Târihi Çevirisi: Mustafa S. gök çadır. 164 s. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. Oguz Kagan Menakıbı. BANG ve R. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Yanıtınız doğru değilse “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. c 4.(< bol-sun+gıl) agızumga ‘ağzıma’ : +ga.(< ıgla-ya dur-ur ) Sıra Sizde 4 Ben sizlere oldum kağan. Onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. R. çumşadı ‘yolladı’ : -dı. daha nehir. CLAUSON. -sun. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. Türk Dil Kurumu Yayınları. güneş alem olsun. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. kabucag (< kabucag+ın+da) çürekige ‘yüreğine’ : +ge.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. b Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. dur-. av yerinde yürüsün kulan. W.

) : mutluluk. yuvarlanmak : dünya : akmak : kırmızı : ondan (ol zamirinin ayrılma durumu) : kervan : ad : atmak : avlamak : ihtiyarlık : ey : söylemek : avuç : vaat. acımak : eyvah. yazık : fena.) dinar dost dünyā (Ar. hep : baş. bahçe : ordu.) esesirkeesiz esiz ėsiz : ipekli kumaş : edep.) aç açaçıaġ(ı)z aġı aġnaajun akal andın arkış at atavla avuçġalık ay ayaya ayık : akıl : aç : açmak : acımak. kişi : erkek : i. huzur : adamlar. bilgisiz : can. kötü : kötü . söz verme buġra han bulbul(u)nbul(u)nabulıt bur bütbütrü : özel isim : bulmak : bulunmak : esir etmek : bulut : kokmak : inanmak : tamamiyle C-Ç cahil cān çapçėçek çėçek çėçeklik çerig çıkçumġuk çuz : cahil.rej) eren erġuvān (Far. baht : dinar : dost : dünya B babahalıġ bahasız balık kudrukı barbarça baş baş başlanbek belgülüg bėrbezenbilbile bilig biliglig biligsiz birle bişi bolbu : bağlamak : değerli : değersiz : balık burcu : gitmek : bütün. ruh : koşmak : çiçek : çiçek : çiçeklik.Sözlük 189 Sözlük Karahanlı Türkçesi Metinleri Sözlüğü A ‘akl (Ar. insanlar : erguvan : esmek : esirgemek.ek-eylemi : erdem. bilme : bilgili : bilgisiz. saadet. cahil : ile : akçe. emniyet : belli : vermek : süslenmek < bediz süs : bilmek : ile : bilgi. başlangıç : baş : başlanmak : kilit. fazilet : rahat. öfkelenmek : ağız : ipekli kumaş : debelenmek. asker : çıkmak : kuş adı : ipekli kumaş D devlet (Ar. terbiye : iyi : iletmek : el : erkek geyik : şimdi : yanak : adam. pul : olmak : bu E ed edeb edgü ėletėlig elik emdi eŋ er er ėrerdem erej (Sogd.

herkes : kan : nereye : nerede : simsiyah : kara. görmek : görünen. katılarak (gülmek) < kat. aşağıya doğru : kuğu : kurmak : kurumak : karşılıklı kurmak < kur.(ı)ş : kuş : korumak : gülmek : işitmek : örtmek : düzene sokmak.) de.) H hakan hāli hem hıtay I-İ ıd iç içil Ila iletirinçig mak. yükselmek” : bütün. yamaç (mecazen) : konmak : kopmak. etmek : kır : kış : kış : kız : kızıl. siyah : kara : karanfil : yaşlılık < karı yaşlı + lık : karışmak : kaş : kaş : katmak kopkor koykozı burnı kök kök kökiş köni köŋül kör körkörgülüg körk köz kudı kuġu kurkurıkurışkuş küdezkül: katılmak. eziyetli.) karılık karışkaş kaş kat- . taklidi ses kalı kalık kamuġ kamuġ kan kança kanı kap kara kara kara karanfil (Ar. kırmızı : kızıl : küçüklük.kurmak . misk : kişi. Yüzyıllar Türk Dili katġurkaynakayu kayu kaz kėçkeçkeklik : dönem. ırmak adı : iletmek : kötü. yayılmak : zarar : koymak : koç burcu : mavi : mavi : mavi : doğru. yalnız kalmak. insan : gitmek : kol. görüldüğü gibi < kör.190 ėş ėşiteşüėtėtėtin: eş XI-XIII. çocukluk : ki bağlacı : kim : güzel koku. içeri : içmek : memleket. zaman kėlkemi kez: hakan.ses çıkarmak < *kakı kuşların çı: eğer : gökyüzü < kalı. çıkmak.katmak : kaynamak : hangi : kimi : kaz : geçmek : geçmek : keklik : gelmek : gemi : gezmek : kıl kuyruk kuşu : yapmak. hep : bütün. sıkıntılı < ir. mutsuz olmak.yalnız olkızıl kızıl kiçiglik kim kim kin kişi kitkol kon: kaçmak : ne zaman : Uzak Doğu’da yetişen ıtırı kuvvetli bir mad: ötüşmek. hükümdar : boş : da/de bağlacı : Çin kıl kılkır kış kış kız : göndermek : iç. ülke : özel ad. sıkıcı.yukarı çıkmak.görmek : güzellik : göz : aşağı. koku kakılakardığı ses. üzülmek K kaç kaçan kāfūr (Ar. süslemek : yapmak. düzenlenmek F fasl(Ar. düzenlemek : düzene sokulmak. düz : gönül : bak : bakmak.

Sözlük
külkülmiz kün kün küreşküret: gülmek : dişi geyik : gün, gündüz : gün : güreşmek : kaçırmak saçsandvaç saŋa sarıġ sata sen sevsı: bana : dahi, da, de : ben : beniz, yüz : beniz, yüz : özel ad : bin : dişi karaca sıġun sınsilig söz sunulsūr-ı cibri (Far.) suv süçig süŋek sür: ne : ne kadar : ne : saçmak : bülbül : sen adılının yönelme durumu : sarı : mercan : ikinci tekil kişi adılı : sevmek : kırmak : erkek karaca : kırılmak : temiz : söz : uzatılmak : mezamir (ilahi) : su : tatlı : kemik : sürmek, kovmak”

191

M
maŋa me men meŋ(i)z meŋiz Mıŋlak miŋ muyġak

N
ne neçe negü

T
taġ tamtaŋ : dağ : damlamak : sabah vakti : bulmak : çekmek, sürmek : tat, tatlılık : Çin : yalvarma : demek, söylemek : gibi : çevre : tam, bütün, hep : ten, vücut : denk, eşit : deniz : çabuk : dil : dilemek, istemek : diri, canlı : diri iken, hayatta iken : hayat, canlılık : diş : dişi, kadın : deve kervanı : dizilmek : dolmak : dolu : dolunay : donanmak

O-Ö
oġlaġu okıokıoktaol ol olduroprı or(u)n ot oynaögölöles ölü öŋdün ördek ötöz : nazlı : çağırmak, davet etmek : okumak : ok atmak : -dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır :o : oturmak : vadi : yer : ateş : oynamak : övmek : ölmek : süzgün, baygın : ölü : önce : ördek : ötmek : öz, kendi

taptarıttat(ı)ġ tavġaç tazarru‘ (Ar.) tėtėg tegre temām (Ar.) ten teŋ teŋiz terk til tiletirig tirig erken tiriglik tiş tişi titir

R
resūl (Ar.) : peygamber

tiziltoltolu

S
sa‘adet sabā (Ar.) : saadet, mutluluk : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgar

tolun tonan-

192
torku töşetöşentutuġtumşuk turturna tuttuta biltuz tü tügtükel tüket tümen tün tüpi tüz: örtü

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
yaşık yaşıl yavalık yay yaz yazyazı yazılyėl yėl yėlgüryėr yıd yıd yıġyıġaç yıparsıġ yıratyigitlik yilig yipün : uçmak : uyumak : temel : bağlamak, eklemek : keklik : ulu, büyük, yüce : vurmak : tohum : şu, işte : cennet : karşılaşmak, karşı karşıya gelmek : özel ad, boy adı : ses : seslenmek, çağırmak : üzerinde yitük yitüryok yokaru yol yorıyöre yulyük(ü)nyüz yüz : güneş : yeşil : nafile, boşu boşuna : yaz : ilkbahar : açmak : ova : açılmak : yel, rüzgar : yel : uçmak, havalanmak : yer, toprak : güzel koku, misk : koku : yığmak, toplamak : ağaç : misk gibi : uzaklaştırmak : gençlik : ilik : mor : kaybolmuş, kayıp : kaybetmek : yok : yukarı : yol : yürümek : yöre, çevre : çekmek, kurtarmak : eğilmek : yüz, surat : yüz, surat

: döşemek : döşenmek : kaplamak : doğmak : gaga : kalkmak : turna : tutmak : tutabilmek : tuz : renkli : düğümlemek, çatmak : tamam, bütün : tüketmek < tüke- tükenmek, bitmek : on bin : gece : tipi : düzmek

U-Ü
uçudıul ulaular kuş uluġ urur(u)ġ uş uştmah utruşUyġur ün ündeüze

Z
zacferān (Ar.) : safran

Y
ya ya yadyaġız yakın yanyana yana yaŋkulayaruk yaş : ey : yay : yaymak : kara : yakın : dönmek : tekrar, yeniden : yine, tekrar : yankılamak, ses çıkarmak : parlak : gözyaşı

Sözlük

193

Harezm Türkçesi Metinleri Sözlüğü A
aç açaçkıç ad adak adak(1) adak(2) adem ademi
c

ança andag andın anı anın añlaanlar antag / andag anuñ anutarara aram arı(1) arı(2) arıg / arı
c

: o kadar, öyle, o şekilde : bk. antag : 1. ondan, ondan dolayı, böylece 2. oradan : onu : onun ile, ondan dolayı : anlamak : onlar : öyle, öylece, o kadar : onun : hazırlamak : yormak : ara, arasında : [< Fa.] istirahat : arı : bk. arıg : temiz : [< Ar.] arif : arslan : art, arka : fazlaca : artırmak : [< Ar.] sunma : sahabeler : çok : astırmak : aş, çorba : 1. aşmak 2. geçmek : yemek : [< Ar.] âşık : atmak, ağarmak, ışımak : at : ad : ata, baba : ad vermek : ateş : ateşli : ata binmek, yürümek : bk. atlan: ata binmek : atlı : adlı : av : [< Fa.] yüksek ses : avlamak : söylemek, anlatmak : ay (kamer) : ay (otuz günlük zaman dilimi) : ay! : [< Fa.] kadeh

: aç : açmak : anahtar : ad : ayak : ayak : bk. ayak : [< İbr. âdem (=toprak)] insan : [< Ar.] insanoğlu : [< Ar.] âdet : başka : [< Ar.] âdaletli : ayı : büyük kardeş : bk. yıgaç(1) : [< Fa.] haberli : hürmet etmek : ağız : ilk süt, ağız : ah : [< Ar.] ahiret : [< Ar.] hükümler : [< Ar.] hâller : [< Soğd.] dünya : ak, beyaz : akmak : [< Ar.] akıllı : [< Ar.] akik : [< Ar.] akıl : almak : al, kızıl : ela : [< Ar.] ona selam olsun : ön : [< Ar.] Allah : altı : altın : altınlı : iş : sevgili, dost : [< Ar.] amir : şimdi : ana : ona : resim : ona

adet adil

adın
c

adug aga agaç agah agırlaagız aguz ah ahirat ahkam ahval ajun ak akc c

arif

arslan art artıkrak arturc

arz

ashab asru asturaş aşaşac

aşık

akıl akl

atat(1) / at(1) at(2) / at(2) ata ataataş ataşlug atlaatlanatlan- / atlanatlıg(1) atlıg(2) av avaz avlaayay(1) ay(2) ay(3) ayak / adak(2)

akik

c

alal(1) al(2)
c

alayhi’s-salam

alın allah altı altun altunlug
c

amel

amırak
c

amir

amtı ana aña añagu añar

194
aygır ayıtaytazlık : aygır

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
bèr- / berberik berü bèş beşik beyan : [< Fa.] bahçe : sicim : bağlamak : bağlı : [< Fa.] bahşiş : bakmak; itaat etmek : bakınmak; itaat etmek : bal : şehir : bk. balık : bana : sıra : var : varmak, gitmek : hep : hepsi : ganimet : ganimetli, müreffeh : parmak : basmak, ezmek : baş : yenmek : ok temreni : başlamak : baş, lider : batı : beden, vücut : bk. bedik : büyük : bk. bedik : büyümek : bk. beg : beğ : pek : bel : belbağı, kuşak : göstermek, belirtmek : işaretsiz : belirtmek : belli : vermek (yardımcı fiil) beyük bèzebigü bil(1)bil(2)bildürbile biltürbiltürgülük bir biregü birer biri birinçi birkaç birle / bile birlebişürbitibitiglig bitilbitürbiz bodabodun bogaz bolbostan bota boy boylug boz / moz böri bözçi bu(1) bu(2) buçurbugu bulbulañ buluñ bulur bunda : vermek : sağlam, muhkem : beri : [< Tü. bêş = Skr. pañça] beş : beşik : [< Ar.] anlatma, açık söyleme : bk. bedik : süslemek : vergi, hediye : bilmek : bilmek(yardımcı fiil) : bildirmek : bk. birle : bildirmek : tebliğ : bir (sayı adı) : biri, birisi : birer : biri (belirsiz zamir) : birinci : birkaç : ile : birleştirmek, katmak : pişirmek : yazmak : yazılı : yazılmak : bitirmek : biz : doğum sancısı çekmek : boyun : gebe : olmak : [< Fa.] bostan : deve yavrusu : boy : boylu : boz, kır : kurt : bez dokuyan, dokumacı : bu (işaret sıfatı) : bu (işaret zamiri) : buyurmak : geyik : bulmak : ?hiçbir şey : yön, taraf : [< Ar.] billur : burada

: anlatmak : demek, söylemek : azlık

B
bag(1) bag(2) baglabaglug bahşiş bakbakınbal balık / baluk baluk baña bandeñ bar barbarça barçası bargu bargulug barmak basbaş başabaşak başlabaşlık batuş beden bèdik bedik / bèdik / bedük / beyük bedük bedüklebèg beg / bèg bek bêl bêlbagı belgürbèlgüsiz belgütbellüg bèr-

belgülüg / bèlgülüg : belli, işaretli

Sözlük
burun burunrak but buyan buyurbuzag buzgulug bülbül : önce : evvelce : [< Fa. bût < but Skr. Buddha] put, güzel : [< Mo.] uğur : buyurmak : buzağı : parça : [< Fa.] bülbül çol çoñ çubuk çubuyan çulganılçumşaçürek çürügü : bk. yol : sol : çubuk : [< Hint.] tatlı : sarılmak : yollamak : yürek : yürüyüş

195

C-Ç
camic can cavab cemad ceza cümle çak çakçakırçalañ çalbarçalguz çallug çalunçañ çan çañak çapçapçapturçarlaçarlıg çarlug çaruk çaşgu çaşkaru çeber çekçerig çewürçıda çıgay çıkçıkarçımad çın çırag çok çokur : [< Ar.] cami : [< Fa.] can, ruh : [< Ar.] cevap : [< Ar.] cansız : [< Ar.] ceza : [< Ar.] bütün, herkes : çağ, zama : çakmak; gazaba gelmek : çağırmak : hiç kimse : yalvarmak : bk. yalguz : yeleli : itaat etmek : bk. tañ : yan : bk. yañak : bk. tap: yapmak : yaptırmak : bağırmak, seslenmek : bk. yarlıg : bk. yarlıg : bk. yaruk : hayat : dışarı bk. taşkaru : becerikli : çekmek, toplamak : asker : çevirmek : kargı : felaket : çıkmak : çıkarmak : gazap : doğru, gerçek, tam : yüz, çehre : çok : alaca

D
dad dahl dakı dane dastan dat da vat
c

: [< Fa.] adalet : [< Ar.] gelir : bk. takı : [< Fa.] tane : [< Fa.] destan : [< Ar.] zat : [< Ar.] davet : [< Ar.] dava, iddia : [< Ar.] devlet, kısmet : bk. teg : [< Ar.] deliller : bk. temür : [< Fa.] huzur : [< Fa.] istek, arzu : [< Fa.] deniz : [< Ar.] zikir : bk. tile: [< Ar.] din : bk. togur: [< Fa.] dost : dostluk : bk. töl : [< Ar.] dua : [< Fa.] uzak : bk. tur: bk. tur: [< Fa.] düşman : [< Ar.] dünya : [< Ar.] inci : bk. tüş-

dacvi davlat deg delalat demür dergah derhost derya dikir diledin dogurdost dostluk döl du a
c

dur durdurduşman dünya dür düş-

E
ebedi èderedgü edgülük edin ediz èk: [< Ar.] sonsuz : takip etmek : iyi : iyilik : başka, diğer : yüksek : (tohum) ekmek

196
èkegü èkki êl èl(1) èl(2) èl(3) èlçi èlig èltèmdi emgek emmare èn endişe èr er / èr èrer- / èrèrdini erdini / èrdini erin / èrin èrkek erkek / èrkek erken èrte erte / èrte èşitet ètil èvèw èwlük èy eyyam : iki : halk

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
: ikisi, her ikisi

G-Ğ
ga’ib gaflet galib gazab gene gevher gubar guhar gurruş gül : [< Ar.] bilinmezlik : [< Ar.] habersizlik : [< Ar.] galip, üstün : [< Ar.] gazap, öfke : gene, yine : [< Fa.] mücevher, kıymetli taş : [< Ar.] toz, toprak : [< Fa.] cevher : [< Fa.] haykırış, dalga : [< Fa.] gül

: el krş. èlig : il, memleket : el, yabancı : elçi : el krş. èl : iletmek : şimdi, böylece : eziyet, zahmet : [< Ar.] insanı hissî zevke yönelten nefis : en, genişlik : [< Fa.] endişe : bk. er : er, erkek : bk. er: imek, olmak : bk. erdini : [< Soğd.] mücevher : dudak : bk. erkek : erkek : erken : bk. erte : sabah : işitmek : et : İtil ırmağı : acele etmek : ev : eş, hanım : ey (seslenme ünlemi) : [< Ar.] günler

H
habar hadim hadis hak hakikat hal hal halayık hali halva ham han harc harir hatır hatun hazır hem hemişe hergiz hidayet hidmat hikayet hilafat hilcat hisab huma husravlık hünerlig hvace hvuş h uşnud
v

: [< Ar.] haber : [< Ar.] hizmet eden : [< Ar.] hadis : [< Ar.] 1. Allah 2. Doğru, hakikat : [< Ar.] hakikat : [< Ar.] hâl : [< Ar.] hâl : [< Ar.] halk, yaratılmışlar : [< Ar.] boş : [< Ar.] helva : [< Ar.] ham, çiğ : sultan : [< Ar.] vergi : [< Ar.] ipek : [< Ar.] hatır : [< Ar.] kadın : [< Ar.] hazır : [< Fa.] hem : [< Fa.] daima : [< Fa.] asla : [< Ar.] kurtuluş : [< Ar.] hizmet : [< Ar.] anlatma : [< Ar.] hilafet : [< Ar.] kaftan : [< Ar.] hesap : [< Fa.] huma (anka) kuşu : sultanlık : hünerli : [< Fa.] hoca : [< Fa.] güzel, iyi, tatlı : hoşnut

F
fakih fal fasl fazayil felek ferah ferişte ferman fesad fitne : [< Ar.] fakih, din âlimi : [< Fa.] fal, uğur : [< Ar.] mevsim : [< Ar.] faziletler : [< Ar.] felek, dünya, gök : [< Fa.] iç açıklığı, sevinme : [< Fa.] melek : [< Fa.] emir, buyruk : [< Ar.] fesat, kötülük, anlaşmazlık : [< Ar.] fitne (mec. güzel)

] kast : kaş : yan. sevgi : [< Ar. huzur : katı. hanlık : kar krş. tam : [< Mo. hangi : kazan : kazık : bk. kel- ışk ibadat ibret iblis c iç içiçegü içre idi igit ikinçi ilgerü iman ini iriz isteisti dad c iş işitit K kacbe kabila kabucag kabul kaç kaçkaçan kadaglakadgu kadgulug kafir kagan kaganluk kagar kagatır kakız kakızluk kal- . kar : katır : cesur : yiğitlik.] iman : küçük kardeş : cesur : aramak : [< Ar.] kabul : kaç (soru edatı) : kaçmak : ne zaman : tutmak : kaygı : kaygılı : [< Ar. aşağılık) kalık kalkan kamag kamil kamug kankaña kanat kandın kanı kapkara kapug kapuluk kar kara karañguluk karı karı kariban karşu kart karundaş kasd kaş kat katıg katıglankavl kavm kawuş: [< Ar. oyuk : [< Ar. eşik : kapalı : kar krş. Allah 2. ısıg : [< Ar.] ibadet : şeytan : [< Ar. cesurluk : kalmak kaydın kaygu kayıtkaynakayra kayu kazan kazuk kèç keç. sahip : yiğit : ikinci : ileri : [< Ar. keçe : gece : giymek : örtünmek : sonra : giyinmek : giydirmek : bk.] kabile : kovuk. bünyesinde : 1. keç : geçmek : bk.] hep. han : kağanlık. yıgaç : ağlamak : ağlatmak : güvenmek : inlemek.] Kabe : [< Ar.] olgun. hadise : işitmek : köpek (mec. karın : içmek : bağırsak : içinde.] gariban : karşı : ihtiyar : kardeş : [< Ar. ağlamak : sıcak : bk.] istidat : iş. yine : kim.Sözlük 197 I-İ ıdıgaç ıglaıglagurınanıñraısıg / ıssıg ıssıg c c kalem : salmak.] kalem : pencere : kalkan : [< Pers.] bütün : kanmak.] aşk. sert : zahmet çekmek : söz : kavim : kavuşmak : nereden : kaygı : geri dönmek : kaynamak : tekrar.] kafir : kağan.] ibret : iç./ kèçkèçe keçe / kèçe kedkediglekèdin kèdinkèdürkèl- : [< Ar. göndermek : bk. doymak :? araba : kanat : nereden : hani : kapkara : kapı. kagar : kara : karanlık : karış : yaşlı : [< Ar. baştan aşağı : [< Ar.

kimse : misk kokusu : girmek : samur : kişi. iktidar. hizmetçi : kulaç : kulak : katır./ ketürkèmiştoplanmak? kendü kèñeşkeñeş. kit: bk. kul 2. keñeş: danışmak./ kèltür. kararlaştırmak : gerek : gerekmek : kesmek : bk. mola vermek : koşmak : koparmak. yaban eşeği : kımız : kundaklamak : [< Ar.] hikâye : gergedan : kız : nâdir : bk.] kitap : gizlemek : koymak : parlakça (kogulgu=parlak) : istemek : konmak. servet ./ kèñeşkerek kerekkeskètketürkèyik [k(è)y(i)k] kıl kılkılıç kımız kırık kırk / kırık kıssa kıyandkat kız(1) kız(2) kızıl kızıl / kızıl kiçig kifayat kim(1) kim(2) kimerse kin kirkiş kişi kit. yay kabı : çadır : kurultay : kurtulmak : kuru : kuş : saadet. inmek.] istek : [< Ar.] kudret : kuyu : 1. koymak. devlet : kuzgun : gütmek : gözetlemek./ kèlkèltürkeltür. korumak : gülmek : güldürmek : gümüş : gün. kögüs : gök./ kètür.] mal. yarışmak. keltür: geyik : kıl./ kètkitab kizlekodkogulgurak kolkonkopkoparkorıkorukkoykoyun XI-XIII. de (bağlama edatı) : mağara : batı : [< Ar.] yeterlik. kırmak : korumak : korkmak : koymak : koyun kögüs / kögüz kögüz kök(1) kök(2) köl köñül köp körkörgürkörk körklüg körkütkörük kötürköz köz / köz kudrat kudug kul kulaç kulak kulan kumuz kundaklakurban kurban kurıkan kurıltay kurtulkurug kuş kut kuzgun küdeküdedkülkültürkümüş kün(1) kün(2) kün(3) kündüz : göğüs : bk.] sadak. ?bakmak : göstermek : güzellik. kılmak : kılıç : kımız : bk. gösterişli : göstermek : güzel : götürmek : bk.] kurban : [< Mo. mavi : gökyüzü : göl : gönül : çok : görmek. : kendi : bk. iyilik : güzel. köz : göz : [< Ar. kırk : kırk : [< Ar.198 kel. doldurmak. zaman : güneş : halk : gündüz M ma / me magara magrib maksud mal : da. Yüzyıllar Türk Dili : gelmek : bk. tel : yapmak. yararlık : kim (şahıs zamiri) : [< Fa. etmek.] kim (bağlama edatı) : kişi. iyi. adam : gitmek : [< Ar. kızıl : kızıl : küçük : [< Ar. keltür: getirmek : atmak.

toplantı : [< Ar.] yer : [< Ar.] mübarek : [< Ar.Sözlük malik maña macni macsiyyat maşrık matlub mavla me mebadi meclis mekan melik melike meñ men / mèn meñiz(1) meñiz(2) meñizlig(1) meñizlig(2) meñlemeşayih meşhur meşveret mevsuf mihrab miñ minmoz mören mu’min muciban mucciza muharram muhib mukaddas mun-tèg muña muña munça munda mundag mundın mundun munı munkalib munlar muntèg munuñ-tèg murad : [< Ar. istenilen : mevla : bk.] nur O-Ö oglan ogul oguz oguz ok(1) ok(2) okuol(1) ol(2) : oğlan : evlat. erkek çocuk : (isim) Oğuz : ilk süz. bağlı : [< Fa.] misk muvahhid muz mübarek mühlet mülk müñüş mürid müşk N nazm ne / nè necat neçe nèçe nèçeme neçük nedamet nèdin nefs negü nelük neme neñ nepsiki nèteg nèteg-kim netice nevc nişan nöker nubuvvat nur : [< Ar. nasıl.] kurtuluş : bir kaç : nice.] nişan.] mihrap : bin : binmek : bk.] (Müslüman takviminde) önüncü ay : [< Ar. maksat murassac musallam musulman musulmanlık mutma in c 199 : [< Ar.] Sultan : [< Ar.] talep olunan.] herkes tarafından kabul edilmiş : [< Ar.] vasfolunmuş : [< Ar. okumak : o (işaret sıfatı) : o (kişi ve işaret zamiri) . neden. nasıl : eşya : nesne.] istek.] tatmin olmuş : : buz : [< Ar.] Hanım sultan : ben (siyah nokta) : ben : beniz : gibi : benizli : gibi : ebedîleşmek : [< Ar.] gerekenler.] günah : [< Ar.] süre : [< Ar. çeşit : [< Fa.] şeyhler : [< Ar. sebepler : [< Ar. belirti : maiyet : peygamberlik : [< Ar.] tabi.] şiir : ne : [< Ar. sonuç : [< Ar. ma : [< Ar.] sahip : bana : [< Ar.] değişen : bunlar : bunun gibi : bunun gibi : [< Ar.] mucize : [< Ar.] değerli taşlarla süslenmiş : [< Ar.] şöhretli : [< Ar.] seven : [< Ar.] pişmanlık : neden : nefis : ne : niçin. ağız : ok : bizzat.] meclis.] mânâ : [< Ar.] müslüman : müslümanlık : [< Ar.] danışma : [< Ar.] mukaddes : bunun gibi. ne kadar : ne kadar çok : nasıl : [< Ar. boz : ırmak : mümin : [< Ar.] doğu : [< Ar.] ilkeler : [< Ar.] mülk : kıyı köşe : [< Ar. şey : [< Pers.] tür. tam (kuvvetlendirme edatı) : çağırmak.] peri : nasıl : nitekim : netice. böylece : buna : buna : bunça : burada : bunun gibi : buradan : buradan : bunu : [< Ar.

] dünya nimetlerinden uzak durma : rıza. ruh. bırakmak.] parça : [< Fa.] iyilik.] saflık.] sahabe : [< Ar. saray : yan.] son : [< Fa. göndermek : [< Ar./ oturolturton oñ oña ordu orta osug oş oşbu oşol ot(1) ot(2) oyaglık oynaögrenögüt ögüz ölöldüröltür. doğruluk : sana : sayısız (sana. Yüzyıllar Türk Dili roz-gar rozi ruh : [< Fa. nefs S-Ş sabab saç saçsafi sahaba sahra sakal sakınsakınç saklasaklatsalsala salah saña sanagulugsız sançışsaray sarı sarıg sarunsatgaşsavab saz sebeb secde sefer : [< Ar. can.200 olar oltur.] perde.] sebep : [< Ar.] rızık. tavır : işte : bu.] resul : [< Ar.] pir. düşünmek : düşünce.] sebep : saç : saçmak : [< Ar. sen : sen : [< Fa. temiz : [< Ar. + Ar.] razı : [< Fa.] rüzgâr : [< Fa./ öldürölüg öñin öñlük öskeöteötrü öy öz : onlar XI-XIII. ihtiyar sekkiz sèn sen / sèn ser-gerdan serencam serv-kamet sev- R ragbat rahm rast rasul razi renc revan risalat riyazat riza : [< Ar. kendi.] ev. sevin: [< Ar. başkası.] haberci.] giden : [< Ar. sevinç : sevinç : sevgili : bk. işte o : ot : ateş : uyanıklık? : oynamak : öğrenmek : öğüt : dere : ölmek : bk.] başı dönmüş : [< Fa. diğeri : yüz.] özellikler : -e doğru P para parsi paygambar perde pir : [< Fa.] istek : [< Ar. dövüşmek : [< Fa.] doğru : [< Ar. peygamber : [< Fa. endişe : saklamak.] kır : sakal : 1. razı olma sevda sèvinsevin.] saz : [< Ar.] sevda : bk. işte bu : o.=saymak) : savaşmak.] merhamet : [< Fa.] secde : [< Ar. taraf : sarı : sarılmak : sataşmak : [< Ar. musîki perdesi : [< Fa.] sevap : [< Fa. öltür: öldürmek : ölü : başka.] peygamberlik : [< Ar.] yolculuk : sekiz : bk. korumak : saklatmak : salmak. çehre : özlemek : ödemek : -den dolayı : ev : öz. sevin: sevinmek : bk.] ruh : oturmak : oturtmak : on : sağ : ona : ordugâh.] Farisi : [< Fa.] servi boylu : sevmek : [< Ar. saray : orta : dalga. yol./ sèvinsèvinç sevinç / sèvinç / sevünsevüglük sevünsıfat sıñar .] meydan okuma haykırışı : [< Ar. nasip : [< Ar.] zahmet : [< Fa.

/ tapıntartarıtarıttarıtıg tarlagusız tarttaş(1) taş(2) taşgaru / çaşgaru taşrif tay tète. meşk : bk./ tègtègi tegme / tègme tegrü tègürtegür.] yüce : [< Ar.= vuruşmak) : [< Ar.] tamam : damga : [< Soğd.] tedbir. eşik. doğru yol : [< Ar.Sözlük siñgir siz soguk sogurgu sohba soñ soñlasorsorma söz sözlesözleşsözletsug sultan suratlıg suw / sug / su suyurkasüñük sürsüt şagam şah şahlık şarr şaşşehr şemc şeref şericat şeyh şikayet şine şirin şol şuñkar şük : zincifre : siz : soğuk : vuruşma (sogur.] şer : şaşmak : [< Fa. : dağ : duvar : topuk : derhal.] öğrenme. çare : bk. te: demek./ tètedbir : tâ : [< Ar.] mum : [< Ar.] sultan : suratlı : su : [< Çin.] şeyh : [< Ar. söyleşmek 2. söylemek : [< Ar. kapı : bk.] şikayet : masa : [< Fa. sözleşmek : söyletmek : bk suw : [< Ar. sonra : tamamlamak : sormak : boza : söz : söylemek : 1. tatlı : şu : aladoğan : [< Soğd.] talih : [< Ar.] ibadet : [< Ar. suç : bulmak : ön : hizmet.] şeref : [< Ar.] dost : son.] sakin.] cehennem : inkar etmek : tan : acayip : şaşırmak : tanrı : tanık : istek. tegür: ulaştırmak. tapık : tapınmak : dağıtmak : dağıtmak : çekmek : hediye : tarlasız (tarlagu=tarla) : kabul etmek : taş : dış : dışarı : teşrif : dağ : bk.] sultan : sultanlık : [< Ar.] taht tèg teg / /tèg / deg teg.] şehir : [< Ar. art./ tègürtelim telwe : yine. -a kadar : bk. bağışlamak : kemik : sürmek.] Sahabeleri görmüş olan müslümanlar. dahi : dal : dolu. sunmak : çok : deli 201 T ta ta ala c tacat tabc tabicin tag tagam taguk tagurak taht . talay : tam : [< Ar. devam etmek : süt : Şam : [< Fa.] deniz : [< Ar. beden :[< Ar.] vücut. sessiz takı / dakı / dagı tal tala talaştalay / taloy talic talib taclim taloy tam tamam tamga tamug tantañ(1) / çañ tañ(2) tañlatañrı tanuk tap taptapık / tapuk tapug tapuk tapun.] şirin. huzur.] istekli : [< Ar. çabuk : [< Fa. bütün : münakaşa etmek : [< Çin. teg : gibi : değmek : kadar : değme.] takdim etmek. eşsiz : -a doğru.] şeriat. ve.

= anlamak) : temel.] üstad : uyku : uzun : uzunluk : üç ud ud udıudku uftanugan ugraukukgulug ul ulaşu ulug ulug umınç unaunutururan urug uruş uruşgu uruşunç us uslug ustad uyku uzun uzunluk üç .] tertip : [< Ar. akıllı : [< Fa.] cennet : [< Ar. sürekli : ulu.] tufan : tuğ : doğmak : gaga : pencere : durmak : durmak (yardımcı fiil) : ayağa kalkmak : +dır : ganimet : tutmak : boğuşma : tutunmak : tutuşmak : dip./ dogurtokkuz tokuştokuşgu tokuz toñ ton / toñ toy töl / döl töre törlüg tört tufan tug tugtumşuk tuñluk tur(1)./ düştüşimel tüşkürtüz tüztüzün : mükemmel : tüy : tüylü : gece.202 temür / demür teñiz teñri tèp teriñ terkin tertib teslim tetürtevfik tıñlatiktürtil tile. dedirmek : [< Ar.] öd ağacı : öküz : uyumak : uyku : utanmak : Tanrı : ulaşmak : anlamak : anlayışlılık (< uk. esas : daima. Yüzyıllar Türk Dili : demir : deniz : Tanrı : diye : derin : çabucak : [< Ar. döl : vuruşmak : vuruşma : vuruşma : akıl : uslu. kurmak : asil U-Ü uçuçmah c : uçmak : [< Soğd. esas : tüy : tamamen tükellik tülük tülüklüg tün tünle türlüg türlük türtürtürük tüş tüş. ton : elbise : toy : döl : töre : türlü : dört : [< Ar. kurmak. tesadüf etmek.] yardım : dinlemek : dikdirmek : dil : dilemek : dilek : dinlemek : diri. batı : geceleyin : türlü : hayat : dürdürmek : Türk : düş : düşmek./ durtur(2)tur(3)tur(4)tusu tuttutulunç tutuntutuştüb tüg tükel XI-XIII. : savaş bağrışı : tohum. büyük : yüce : ümit : tasvip etmek : unutmak : vurmak. nesil./ diletilek tiñletirig tiş tişi togtogur. uğramak : narin : düşürmek : düz : düzenlemek.] teslim : demek. canlı : diş : hanım : doğmak : doğurmak : dokuz : çarpışmak : çarpışma : dokuz : bk.

] dostluk.] fakat. avaz : yontmak : inci : çağırmak : mağara : üst : [< Fa. yaş : yeşil : yahşı. için : için : üçüncü : çok : çokça : üleşmek. paylaşmak : üleştirmek.] yakut : [< Hwar. ulaşmak 2. ferman V ve vefat veli velikin vücud Y ya ya(1) ya(2) yagı yagır yahşı yak yaka yakin yakşı yakut yalawaç yalganlayalguz / çalguz yaman yan./ yaruyarılyari yarlıkayarmak yaruyaruk / çaruk yaruklug yaş yaşıl yaşkı yatyawlak yay yaz yazı yè: ve : [< Ar. kaybolmak : yedi : yedinci : bk.] inci : kaybolmak : yok : yol . pay etmek : seda. dost yètyèti yetinç yètiryetiz yètmiş yètüryıdıglık yıgaç(2) yıgduryıl yılkı yıñak yıpar yiberyig yigirmi yinçü yityok yol / çol : yaramak : [< Fa.] dost : parlamak : yarılmak. lakin : [< Fa. yètgür: kokulu 203 yarlıg / çarlıg / çarlug : yarlık.] ölüm : [< Fa. fersah ?(= 455 mil= 56 kilometre) : yığdırmak. gözyaşı 2. yañak : misk kokusu : göndermek : iyi : yirmi : [< Çin. karış 2. parçalanmak : [< Fa.Sözlük üçegü üçün üçün üçünçü üküş üküşrek üleşüleştürün ününçü ündeüñür üst üstad üze / üzre / üzere üzere üzre : üçü : -den dolayı. yètgür: tam. iyi : yatmak : kötü : yaz : ilkbahar : ova.] sevgili.(1) yan.] varlık yèg yègrek yèl yemüryene / yène yèr(1) yèr(2) : ya! : ya : yay : düşman : omuz : çok iyi : yan taraf : yaka : [< Ar.] kesin bilgi : iyi : [< Ar. üze yarayaran yarı. kötü : geri dönmek : yanmak : yine : yan taraf. çorak : yemek : iyi.] üstat : üzerinde. yardım : bağışlamak : dirhem : bk. el : devirmek : yine : yer : er : 1. toplatmak : yıl : at sürüsü : bk. yanak : gibi : [< Fa. üstünde : bk.(2) yana yañgak / yıñgak / çañgak yañlıg yar yıgaç(1) / ıgaç / agaç : ağaç : 1. üze : bk. yarı: ışık : ışıklı : 1.] peygamber : yalanlamak : yalnız : yaman. daha iyi : iyice : il. kesin : yetmiş : bk.] fakat : [< Ar.

/ yürüyörüyulduz yultuz / yulduz yumşayurt yügüryükleyüklüg yüñ yüriyürügüryüz(1) yüz(2) yüz(3) : defa XI-XIII. yöri: bk.] yara : [< Fa.: yürütmek Z zacfaran zag zahir zahm zari zarif zarifluk zayic zimrud zindan ziyarat zumra : [< Ar.] zümrüt : [< Fa./ yürügür. yörügür: yüz : yüz (sayı adı) : zemin (yeryüzü) yörügür.] zarif : zariflik : [< Ar.204 yolı yolukyoryön yöri.] zaferan : [< Fa. Yüzyıllar Türk Dili : karşılaşmak.] zindan : [< Ar.] ziyaret : [< Ar.] açık. rastlamak : tabir etmek : yön.] karga : [< Ar. taraf : yürümek : bk. âşikâr : [< Fa. yöri : bk. yultuz : yıldız : göndermek : yurt : hızla koşmak : yüklemek : yüklü : yün. telek : bk./ yörü. tüy.] zümre .] ağlayıp inleme : [< Ar.] kayıp : [< Ar.

İlkin CLAUSON. 406 s. 6 13. CLAUSON. Ünite 10 1 KAÇALİN. 5 sorma TMEN III. Çeviri: 92. Taşkent: İzdat. 298). Meket ve Men-kermen-keyibe şehirlerine girmiş.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006.: Starouzbekskij jazyk chorezmijskie pamyatniki XIV veka. FAZILOV: Harezm Edebiyatı XIV. 171-172. Slovnik 1961. [FAZYLOV. 4 KAÇALİN. 209) biçiminde düzeltilmiştir. 6 Dankoff sözcüğe ş’li biçimiyle yer verir.olarak düzeltilmiş: CTD II. Mustafa S. ‘boza’. 6 Yazmada meñizlig ol. s. (Bk. 4 Yazmada kör yok. 10 ötündüm? 11 yetmiş metre olamaz. (CTD I. 262: bulut 4 Dankoff ’da körgit. İdrak: Metin: 57. 51-53 2 Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). 8. XLVIII+989 s. Oxford University Press.dan sonraki Far. 2491241. 8 Nalçik Sohumkale arasında 5633 m. 396b). . s. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. 5 Yazmada oş andın bu caşıklar. Aslının ç’li olduğunu belirtir. TDK. Orhon Türkçesi Grameri. 9 Ebulgazi’deki Mısır göz önüne alındı.) 3 Bu eseri ele aldığı makalesinde Kemal ERASLAN. E. Kitabevi ss. Beyit tekrarlanmaktadır. Clauson da ş’nin ç’den geliştiğini belirtir (EDPT. CLAUSON: EDPT: 852b. 1973-1975. yy. ol bir. Husrev u Şîrîn Qutba I-II: Warszawa 1958. III. 1966. 8. ss. 7 İdil ve Cayah gibi derin nehirleri. 2 Bu eser ilim âleminde Uygurca Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. 203) unıtmış (CTD I. bir kelimedir. 3 HACIEMİNOĞLU: Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. 12 tavuk olamaz. Cild XVIII. Bundan sonra (Çinggis-hahan) Dörbet’li Dörbai-dohşin’i. Kitabevi ss. 7 (Yazmada kılga èrdi. yükseklikteki dağ olmalıdır. s.) 8 Yazmada husrav pervêz. İstanbul 2003. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. s. Oğuz Kağan Destanı’nın dil malzemelerini Harezm Türkçesi söz varlığı içerisinde değerlendirmiştir. FAN Uzbekskoj SSCB. Hindus ve Bağdad memleketleri arasında bulunan Aru Maru ve Madasari halklarının memleketindeki Abtu şehrini almak için gönderdi. TOPARLI: Kıpçakça Sözlük: 239b. 104. 13 yetmiş metre olamaz Ünite 8 1 Kutb’un Husrav u Şîrîn’ini ele alan çalışmalar için bak. 406 s. 3 DLT’deki bu biçimler Dankoff yayınında sadece 217 hariç bulıt olarak yer alır: CTD II. MNT § 261. 133 5 Atalay’ın yayınında da unutsa (DLT I 215) ve unutmuş (DLT I 228) biçiminde verilen sözcükler. s. Dankoff-Kelly yayınında unutsa (CTD I. Ankara 2004. Muhakemetü ’l-Luğateyn.Dipnotlar 205 Dipnotlar Ünite 2 1 Talat Tekin. Bk. Mustafa S. s.] 2 ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. eserin dilinin Karahanlı Türkçesi ile Klasik Çağatay arası bir döneme ait olduğunu belirtir.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful