T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2369 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1366

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Yazarlar Prof.Dr. Zuhal ÖLMEZ (Ünite 1-5) Prof.Dr. Mustafa KAÇALİN (Ünite 6-10)

Editörler Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ Doç.Dr. Can ÖZGÜR

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Şennur Arslan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili ISBN 978-975-06-1043-1 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................. Kısaltmalar.......................................................................................................... x xi

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.........................................
KARAHANLI TÜRKÇESİ ......................................................................................... KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER .......................................... Kutadgu Bilig .............................................................................................................. Dîvânu Lugati’t-Türk .................................................................................................. Atebetü’l-Hakayık ....................................................................................................... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri .............................................. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE ....................... YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR ................................................................. Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar ............................................................... Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar .................................................. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar ........................................................ Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar ...................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2
3 5 5 7 8 10 10 10 10 12 13 13 14 17 18 18 19

1. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri I. Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı......... 20
AÇIKLAMA ................................................................................................................. SESBİLGİSİ .................................................................................................................. Ünlüler .......................................................................................................................... Ünlü Uyumu ................................................................................................................ Önlük-Artlık Uyumu ............................................................................................ Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ................................................................................. Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................ Yuvarlaklaşma ........................................................................................................ Benzeşme ................................................................................................................ Büzüşme ................................................................................................................. Ünsüz Değişmeleri ...................................................................................................... -b-, -b > -v-, -v değişimi ...................................................................................... ç- ~ ş- değişimi ...................................................................................................... -z ~ -s değişimi ...................................................................................................... -d- / -d ~ -d- / -d değişimi ................................................................................... /k/ ~ /h/ değişimi ................................................................................................... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ................................................................................................. /ŋ/ ~ /n/ değişimi .................................................................................................. b- > m- değişimi ................................................................................................... Yer Değiştirme (Metatez) ..................................................................................... Ünsüz Düşmesi .............................................................................................. r > Ø ........................................................................................................................ Biçimbilgisi ................................................................................................................... SÖZCÜK YAPIMI ....................................................................................................... 21 21 21 21 21 21 23 23 23 24 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 26 27 27

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

Addan Ad Türeten Ekler ............................................................................................ Addan Eylem Türeten Ekler ....................................................................................... Eylemden Eylem Türeten Ekler ................................................................................. Eylemden Ad Türeten Ekler ....................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

27 29 30 32 35 36 37 37 39

3. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağaç ............................................... .... 40
İSİM .............................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....................................................................................................... Çokluk Ekleri ......................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................................................................ İsim Durum Ekleri ................................................................................................ Sayılar ............................................................................................................................ ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ................................................................ Kişi Zamirleri .............................................................................................................. İşaret Adılları ............................................................................................................... ZARFLAR .................................................................................................................... Yer Zarfları ................................................................................................................... Zaman Zarfları ............................................................................................................. Durum Zarfları ............................................................................................................ Miktar Zarfları ............................................................................................................. SONTAKILAR ............................................................................................................. BAĞLAÇLAR ............................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 41 41 41 41 42 44 44 44 46 46 46 46 47 47 48 48 49 50 51 51 51

4. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller ....................................................................... ......... 52
FİİL ................................................................................................................................ Fiil Çekim Ekleri ......................................................................................................... Birleşik Fiil Çekimleri ................................................................................................. SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) .................................................................................. ZARF-FİİLLER ............................................................................................................ BİRLEŞİK FİİLLER ..................................................................................................... İsim, Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler ........................................ Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil ............................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 53 53 56 57 58 60 60 60 62 64 65 65 65

................................................................................................................................. METİN İNCELEME IV ........................................... Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] ................................................................................................................................................................................................................................................................. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] .................................................................................................................................. Sıfat-Fiil Ekleri ......................................................... SES YAPISI ...................... METİN İNCELEME III ................................................................................................................................. 66 METİN İNCELEME I ...........................................................................................................................................İçindekiler v 5........................................................................................................................................ Ünlüler ........................................................................ ........................................... METİN İNCELEME V ............................................................................................................................................. Ünlü Değişmeleri . İsim Çekim Ekleri ........................................................................................................................................................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .......................................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ........................................... ŞEKİL BİLGİSİ ...................................................................................................................................................................................................... İyelik Ekleri ......... Türkiye Türkçesine Aktarma .............................. 82 HAREZM VE TARİHİ ...... Çeviriyazı ............................. Muhabbet-name ...................................................................................................................................................... Ünsüz Değişmeleri ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri . Çeviriyazı .............................................. Türkiye Türkçesine Aktarma ........................ Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] ................ 67 67 70 70 70 71 72 72 72 73 73 74 76 76 77 78 79 79 80 Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi ............................................................................. Zamirler ..................................... Yararlanılan Kaynaklar .................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ......................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ ................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................................................................................................................. Türkiye Türkçesine Aktarma .................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ ................ ÜNİTE ........................................... Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] ............. 83 84 85 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 6................................................................................................................................................................................................................................................. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri ..................................... Oguz Kagan Menakıbı ...................................................................................... Mi‘rac-name ........................................................................................ ÜNİTE Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler .......................................................................................... Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri ........................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................... Türkiye Türkçesine Aktarma ......... .......................................................................... METİN İNCELEME II ................................................................................. Zarf-Fiil Ekleri ...................... Hüsrev ü Şirin .................. Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................................................................................................................................................................ Bildirme Ekleri ..............................................................................................................

........................ Çeviri V ................................................. Çeviriyazılı Metin ..... 107 108 108 108 108 109 109 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 114 114 115 115 116 117 117 117 118 118 ................................................................................................................................................................. Metin V ................................................................................................................................................................................................. Çeviri III .................................................................................. Geniş Zaman ............................................................. Metin II .... Çeviriyazı II ....................................................................... Belirsiz Geçmiş Zaman ..................... KISASÜ ’L-ENBİY [=NEBİLERİN KISSALARI] ....................................................... Metin IV ................................................................................... Çeviriyazı ............................................................................................................ Kelime İzahları ............... Çeviriyazı IV ...................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri IV .................................................................................................................................................................................. METİN İNCELEME ............................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ........................................................................................ Kelime izahları ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................... Çeviri II ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ......................................................................................................................... Çeviri I ........................................................................................................................................................................ ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve Kışaşü’l Enbiya........................ 106 NEHCÜ ’L-FERADiS [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................vi İçindekiler Fiil Çekimleri ................................ Kelime izahları ......................... Gelecek Zaman ..................................................................................... Metin .......... Kelime İzahları .............................................................................................................................................................................................................................................................................. A METİN İNCELEME I ................... Belirli Geçmiş Zaman ........................................................ Emir-İstek ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı V ............... Metin III .............................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................ 92 92 93 93 93 94 94 95 96 96 96 97 100 102 103 103 104 7.............................................................................................................. Dilek-İstek ............................................................................................................................................................................ Çeviriyazı III .......... EDEBİYATLAR .................... Özet ...................................................... Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler .......................................................................................................................... Gereklilik ............................................................................................................... Şart ................................................................................................ ............. Kelime İzahları ................................................................................................................... Çeviri .............................. Harezm Türkçesi Söz Varlığı .......................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım .................................................................................................................................................................................................................................... Metin I ...................................................... Şimdiki Zaman .........................

................................................................................................................. 119 119 119 120 120 121 121 121 122 122 123 123 123 124 124 125 125 125 126 126 127 129 130 130 130 Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin.................................................................................. Çeviriyazı .......................................................................................................................................... Metin ............................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ....................................................................................... Kelime İzahları ........................................................................................... Metin .......................... Metin ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları . Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ........................................................................... Kelime izahları ............................... Çeviri ............................................................................. METİN İNCELEME III ........................................................................ Kelime izahları ........................... Kelime izahları .......................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ...... Çeviriyazı ................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME IV ............................................ ÜNİTE ............ Kelime İzahları ............................................................................................. Çeviriyazı ...................................................... Metin ...................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME III ............................. Kelime İzahları ...................................................................................................................................İçindekiler vii METİN İNCELEME II ..................... METİN İNCELEME IV ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Çeviriyazı ..................................................................................................................... Çeviriyazı ............................................................ Çeviri ....... ............................................................................................................................ Çeviri .................................................................................................................................................................. Çeviri ............. Çeviriyazı ........................................................................................................................................................ HÜSREV Ü ŞiRiN ............... Yararlanılan Kaynaklar ......................................................... Çeviri ........... METİN İNCELEME I ..................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ........................................................................................................................................... Çeviri ....................................................................................................................................... METİN İNCELEME V ........................................................................... METİN İNCELEME V ..................................................................................................................... Metin ........................................................................................................................................................................................... 132 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 138 138 139 140 140 140 140 141 142 142 142 8................................................................................................................................................... Özet ................... Çeviri I ......................................................................................................... Metin ................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................ Metin ......................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri .......................................... Kelime izahları ..................................................................... Metin ................... METİN İNCELEME II ........................................................

.......................................................................................... Çeviri ................................................................ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ............................................... 148 MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ] ................................................................................................... Metin ......................................................................................................... Çeviriyazı .. Yararlanılan Kaynaklar .... Çeviri ....................................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME I ........................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ..................................................................... Çeviriyazı ............................................ Yararlanılan Kaynaklar ..........................viii İçindekiler Çeviriyazı .................................................................................................................. Çeviriyazı .................................................................................... METİN İNCELEME III ..................... Çeviri ........ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................. Metin ........................................................................... METİN İNCELEME IV .................................................................................................................................................................................. Metin ......................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................... MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] .............................................................. Kelime izahları ................................. Kelime izahları ................................................. Metin .................................................. Kelime İzahları ............................................................................................. Özet ............ Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME III ................................................................................................................ METİN İNCELEME II ................. Metin ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Kalp ve Nefis Bölümü .............................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım ..................................... Çeviriyazı ......................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri ......................................................................................................... Metin .......................................................... Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı .................................. Kendimizi Sınayalım ........................ Kelime izahları . Çeviriyazı ....................................................................................................... 149 150 150 150 151 151 151 152 152 153 154 154 155 155 156 157 157 157 157 158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 161 162 163 164 164 ......................................................................................................................................................... Özet .................................................................................................................................................................. 142 143 144 145 146 147 147 147 9.............................................................................. METİN İNCELEME II ............................................................................... Kelime İzahları ........................................................................................... Metin ............................................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME I ..........................................................................................................................................................

....................................................................................... Çeviriyazılı Metin .......................................... Kelime İzahları ............................................................................................................................................................................................................. METİN İNCELEME I ................................. METİN İNCELEME V ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME II ................. Kelime İzahları .................................................... 205 ................... Yararlanılan Kaynaklar ........................................................................................... Özet ..................................................................................................................................................... Kelime İzahları .............................................. METİN İNCELEME III ............................................................................ ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı ..................... Kelime İzahları ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME VII .................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ............................................ Çeviri ........................................................... Çeviri .............................................. Çeviriyazılı Metin ................................................................................. 166 OGUZ KAGAN MENAKIBI .. Kendimizi Sınayalım .......................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ....................... Kelime izahları ... Çeviri ............................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ................................. Çeviriyazılı Metin . Kelime İzahları ............................................................................................. 167 168 168 169 170 170 170 171 172 173 173 173 174 175 175 175 176 176 176 177 178 178 178 179 180 180 180 180 181 182 182 182 184 185 187 188 188 188 Sözlük .......................................................... METİN İNCELEME VI ............... Kelime İzahları ................................................................................................................................................................................................................................. Çeviri .......................................................... Çeviriyazılı Metin ................................... 189 Dipnotlar...... Çeviri ........................................................................................................................................................................ Çeviriyazılı Metin ...................................................................................................................... Kelime İzahları ........................................................................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................... METİN İNCELEME IV .................................................................................. METİN İNCELEME VIII ..................................................... Çeviri ................................................................... Çeviri ..............................................................................................................................................................................................İçindekiler ix 10................................................................................................................................. Çeviriyazılı Metin ....................................................................................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ....................................................................................................................................................................................................................................................................

Metinlerden seçilen kelimelerin izahı yapıldı. dil malzemesi açısından önem taşımaktadır. Türk dili ve edebiyatının kaynak metinlerini beğenerek okuyacağınıza ve öğreneceğinize. Ders kitabınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Oğuz Kağan Menâkıbı Nehcü’l-Ferâdis. Kitaba alınan metinlerde geçen kelimelerin anlamları için kitabın sonuna iki ayrı sözlük eklendi. Bu dönem eserleri. İlk aruz. nihayetinde bu derste başarılı olacağınıza inanıyoruz. yorumlayabileceğinize ve çözüm bekleyen konulara çözüm üretebileceğinize. dil özelliklerini kavrayacağınıza. Kisasü ’l-Enbiyâ. Mukaddimetü ’l-Edeb adlı eserlerden seçilen örnek metinler sayesinde Harezm Türkçesinin dil özelliklerini daha iyi anlayacak. Elinizde bulunan kitapta Karahanlı ve Harezm Türkçesi eserleri. çeviriyazısı ve çevirileri verildi. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi gerek söz varlığı gerek ses ve yapı özellikleri gerekse bu dönemlerde verilen eserler ile Türk dili ve edebiyatının en önemli dönemlerinden ikisidir. Hüsrev u Şirin. bu eserler üzerine yapılan çalışmaların başlıcaları. Elinizdeki eser iki bölüm olarak hazırlandı. Siz gençlerimizin. Mu‘înü ’l-Mürîd. Harezm Türkçesi ise Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemidir. bu eserlerin kendi dönemi içinde arzettiği farklılıkları ve Türk dili tarihi içindeki yerini kavrayacaksınız. Madeniyet sahnesinde yükselen değer İslamiyetin ilk Türkçe eseri Kutadgu Bilig (1069) pek çok yönden ilk olma özelliğini taşır. Birinci bölüm Karahanlı Türkçesine ikinci bölüm ise Harezm Türkçesine ayrıldı. ilk mesnevi. Karahanlı Türkçesi bölümünde bu iki eseri yakından tanıyacaksınız. . Bu ders kitabının belirli yerlerine yerleştirilen ‘sıra sizde’ ve ‘kendimizi sınayalım’ bölümleri okuyucuyu araştırmağa yöneltecek okuduklarını hatırlamağa ve bildiklerini sınamağa imkân sağlayacaktır. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi eserlerinden seçilen metinlerin aslı. her iki dönemin dil özellikleri hem lisans öğrencilerinin bilmesi gereken hem de araştırmacılara yön verebilecek seviyede sunulmuştur. Metin inceleme bölümlerinde. Her iki bölümde de önce dönemin tarihi ve genel hususuyetleri ortaya konuldu. medeniyeti ve tarihi hakkında bilgiler edindiğimiz Dîvânu Lugâti’t-Türk Karahanlı Türkçesi ile yazılmış öbür önemli eserdir (1072). ilk siyaset-name.x Önsöz Önsöz Sevgili öğrenciler. Ardından ses ve yapı özellikleri hakkında genel bilgiler verildi. Türk dili.

Kısaltmalar xi Kısaltmalar AH: Atebetü’l-hakayık DLT: Dîvânu Lugati’t-Türk ET: Eski Türkçe HŞ : Husrav u Şirin OrhT: Orhon Türkçesi KB: Kutadgu Bilig KT: Karahanlı Türkçesi KTer.: Kur’an Tercümesi MM: Mu‘inu ’l-Murid NF: Nahcu ’l-Faradis Rabguzi : Kisasu ’l-Anbiya TT: Türkiye Türkçesi Uyg.: Uygurca .

Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler . Anahtar Kavramlar • Kutadgu Bilig • Atebetü’l-hakayık • Dîvânu Lugati’t-Türk İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİ • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR XI-XIII.1 Amaçlarımız XI-XIII. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebileceksiniz. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilecek. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanıyabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.

Karluk-Yağma teorisi. Uygur Hakanlığının yıkılmasından sonra Orta Asya’nın doğusundaki boşluk bu bölgede yaşayan Karluklarla beraber Yağma. 4. Çigil ve Tohsı gibi Türk boylarının da göç etmelerine neden olmuştur. Sâmânîlerden birinin Artuç’a sığınmasına izin vermiştir. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlıydılar. 1047’deki bölünmeden önce devletin coğrafi sınırları şöyleydi: Doğuda. 2. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına dayanmaktadır. Satuk’un oğlu Baytaş. 7. Daha sonra idareyi ele alan iki oğlundan Taraz’da bulunan Ogulçak sonraki yıllarda merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. Pamir ve Karakum dağları. Çigil teorisi. 11. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Bu konuyla ilgili olarak kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler KARAHANLI TÜRKÇESİ Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi Karahanlı Türkçesi’dir. Sâmânîler arasındaki kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. yüzyılın başlarına doğru çevredeki Türk boylarını idaresi altına alarak müstakil bir Türk devleti kuran Karahanlı Türkleri Satuk Buğra Han’ın 950 tarihinde islamiyeti kabulüyle de İlk İslam-Türk devletini kurmuş oldular. 10. Göçen bu Türk boyları Tarım havzasının batısına. Fergana bölgesi ise. 5. Kaşgar ve civarına yerleştiler. Uygur teorisi. Amuderya ırmağı. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. Türkmen teorisi. kuzeyde Tarbagatay dağları. İslami Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınorda Türkçesi (XIIIXIV. Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslâmiyeti kabul etmesini (932) ve devletin batı kısmında İslâmiyetin resmen kabulünü sağlamıştır. 840 yılında Uygur-Karluk birliğinin çökmesinden sonra kurulan Karahanlı devletinin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. güneyde Hindistan ve Hindikuş. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. bütün devleti 960 yılında islamlaştırmıştır. Devletin coğrafi sınırları Doğu Türkistanla Mâverâünnehir sahasını aşmıştı. 1047’den sonra devletin batı bölümünü Mâverâünnehir . Doğu Türkistan’ın batısında kurulan bu devletin kökeni muhtemelen Karluklara dayanmaktaydı. 6. Buradaki Türk boylarının dağınıklığı bir süre daha devam eder. T’u-chüe teorisi Bu teorilerin en doğrusu kabul edilen Karluk teorisine göre Karahanlılar sülâlesi. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. Aral gölü. Devletin sınırları Doğu Türkistan’la Maveraünnehir sahasını aşmıştır. Bunların en önemlileri şunlardır: 1. Karahanlıların hangi Türk boyundan çıktığı konusu tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. Karluk teorisi. batıda Karakum çölü. 3. Balkaş gölü. Yağma teorisi. -13. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma.

eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). TDK Ankara 1988) adlı çalışmasında Orhon yazıtları ve Uygur harfli metinlerin tamamını Eski Türkçe içinde değerlendirmiştir. Kuzey Türkçesi (Koybal. A. s. Semerkand. Orta Türkçe (X-XV. Ligeti’nin bu sınıflandırmasında Gabain’in görüşlerinin de etkisi olmuştur. Osmanlıca Metinler 3. Volga lehçeleri (K. Hive). Eski Türkçe ve Orta Türkçenin hangi yüzyılları ve hangi dönem dillerini kapsadığı konusu bilim adamları tarafından farklı biçimlerde yorumlanmış ve dolayısıyla farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Yeni Türkçe: Güney Türkçesi (Osmanlı. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Doğu Türkçesi (Kaşgar. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi I (1958) adlı kitabında Eski Türkçenin içine sadece Orhon Türkçesi ve Uygurcayla yazılmış eserleri almıştır. Fergana bölgesinin bir bölümü. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. Bu çalışmaların hepsinde Karahanlı Türkçesi Eski Türkçe içine alınmamış. 301-327) Ligeti tarafından şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır: 1. Türkçenin Yapısı. Türkmen). IX/3 Eylül Ankara 1951. Yeni Türkçe (XVI. Louis Ligeti’nin de bu konudaki görüşlerini içeren bir çalışması vardır. Saltanatta meydana gelen değişimler Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. 1995: 11-15). asırdan bugünkü Türkçenin kuruluşuna kadar).4 XI-XIII. Grønbech ile 1936 yılında Der türkische Sprachbau çalışmasıyla başlayan Türk dilinin tarihsel dönemlendirilmesi şu biçimde değerlendirilmiştir: 1. Turfan). Azeri. Buğra Han adaletli ve dürüst yönetiminin yanısıra bilim ve sanat adamlarını korumasıyla da ün salmıştır. doğu bölümünü ise. Buhara. XI-XIII. yüzyıl): Göktürkçe. oğulları 1047’de Karahanlı devletini paylaşmışlardır. Buhara. Yüzyıllar Türk Dili bölgesi. Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. Eski Türkçe: Orhon. Abakan). Bunda islamiyetin kabulünün bu dönem içinde gerçekleşmesinin payı vardır. Orhon Yazıtlarının dili olan Orhon Türkçesi ile başlar ve Eski Uygur Türkçesi ile devam eder. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadir Han zamanında birlik sağlama girişimleri artmasına rağmen onun da bu çabaları fayda sağlamamış. Mehmet Akalın. 1056 yılında Kaşgar’da Süleyman Arslan Han’dan sonra hükümdarlığa Tavgaç Ulug Buğra Kara Han geçmiştir. Batı Türkistan ağızları (Özbek. Akalın). yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Eski Türkçe (VI-IX. Uygurca devri 2. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. 1941 yılında yazdığı Altürkische Grammatik (Çev. Uygur 2. Eski Türkçenin Grameri. ve X. VI. Eski Türkçe. K. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönem ilk yapılan çalışmalarda Orta Türkçenin başlangıcı kabul edilmiştir. Çağatay yazı dili. M. Altay. Kıpçak Türkçesi (Kırgız. (çev. Marcel Erdal tarafından 2004 yılında yayımlanan A Grammar of Old Turkic adlı çalışmada Karahan- . yüzyıl ile başlar. Orta Türkçe: Karahanlı Türkçesi. Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları 3. ancak bunun ne derece doğru olduğu tartışılır. Çağatayca. yüzyıl): Uygur yazı dilinin oluşumu. Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati’t-türk onun zamanında yazılmıştır. von Gabain. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezleriydi. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. Kuça. Grønbech. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. Hasan Eren tarafından Türkçeye çevrilen “Çin Yazısiyle Yazılmış Barbar Glossaları Meselesi” adlı makalede (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi.

Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin sözvarlığına yer vermiştir. Eserini 50’sini yeni geçtiği sıralarda bitirdiği ve ondan sonra da daha fazla yaşamadığı düşünülen Yusuf Has Hacib’in Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu 1103 yılında öldüğü tahmin edilir.1. İslâmdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. felsefeye. Ana dilinden başka Arapça. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya hakimdi. Fârâbî. Karahanlı Türkçesinin tarihsel olarak Türkçenin hangi dönemi içerisinde değerlendirildiğini tartışınız. 1 KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. A. belagat sanatına. Hakkında fazla bilgisahibi olmadığımız yazarla ilgili bilgilerimiz. Kaynaklardaki bilgilere göre felsefe. Görüldüğü gibi birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilerek 11. Balasagun’da doğan Yusuf. düş yorumuna. Yusuf Has Hâcib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de net değildir. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Bu çalışmadan biraz daha eskiye gittiğimizde. Ünite . devlet örgütüne. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. kültürünü. efsanelere. Yüzyılı Orta Dönem’in başlangıcı olarak ele almıştır (Turkic Languages. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. İslâmî bilgilere. O yalnız Arap ve Fars dilini. Yusuf Has Hâcib tarafından yazılmıştır. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi kitabında Orta Türkçe dönemini Karahanlı Türkçesiyle başlatır. eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. yüzyıldan itibaren ele almak mümkündür. akıllı. Moğol istilasını yeni bir dönemin oluşmasında önemli bir etken olarak kabul edersek Türk dilinin Orta dönemini 13. astronomiye. Grønbech. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. Bunlardan biri. 1998:81-125) Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. bu tarih de Moğol istilasının başladığı yıllara denk gelmektedir. 1069/1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay uğraştığını ve eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğunu eserinde belirttiğinden dolayı 1019/1020 yıllarında doğduğunu tahmin etmekteyiz. Yusuf Has Hacib’in doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. Ligeti ve Brockelmann’ın Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. diğeri de İbn-i Sinâ idi. Róna Tas’tan sonra Lars Johanson da “History of Turkic” adlı yazısında XIII. . 1200’den itibaren başlattığı Karahanlı Türkçesini Geç Eski Türkçe döneminden sonra yer verdiği Orta Türkçe içinde değerlendirmiştir. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. çalışkan.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 5 lı Türkçesine ait ilk metinler de Eski Türkçe metinler içinde değerlendirilmiştir. Türk atasözlerine. Burada dikkati çeken Orta Türkçe dönemini başlattığı tarihtir. Bu durumda Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içinde değerlendirmek gerekir. matematiğe. Old Turkic Word Formation (1991) adlı çalışmasında da Erdal. aruza. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okumuş ve onların öğretilerini benimsemiştir. 1991 tarihli András Róna Tas’ın An Introduction to Turkology adlı eserinde Eski Türkçeyi 1200 yılında bitirdiğini görürüz. batıdaki klasik bilgileri değil. ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. yüzyılın başından itibaren tarihlendirilmiştir.

doğan güneş”. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. talih ve ikbali temsil eder. bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hâcib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir. Buğra Han’ın çok güvendiği. Eserin ikinci yarısı ise. dünya işlerinin sonunu temsil eder. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslâm mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin 1010 yılında tamamladığı Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. adaleti temsil eder. Bunları bilmek. yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir.6 XI-XIII.‘mutlu. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri. onsekiz ay içinde yazmıştır. Batının fikir ve görüşlerini alarak bunu islâmî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda O’nun başvuru kaynağıdır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. ‘bilgi. İlk islâmî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Yusuf Has Hâcib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Eserinin hemen başında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuyla tanıştırır (353 ve 358 beyitler arası). yaşadığı dönemde hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hacib’lik. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. mukaddes’. Yüzyıllar Türk Dili Balasagun’lu Yusuf. bilim’ anlamındadır. dolunay”. Kutad. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmak istemiştir. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. baht. Yusuf Has Hâcib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. akıl ve anlayışı temsil eder. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. yani ‘perdedârlık’ (mâbeynci) görevini yapmıştır. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. Yusuf Has Hacib bu eseriyle hem Türk hükümdarlık felsefesi ve devlet idaresinin hem de hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmüştür. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. kutlu olmak’ eylemine gelen -gu ortaç ekiyle kurulmuş kutadgu ‘mutlu olma’ demektir. Kitabın konusu. Yusuf Has Hâcib. Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasından dolayı da has ünvanını aldığından adı tarih sayfalarına “Yusuf Has Hacib” olarak geçmiştir. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün . Kut ‘mübarek. görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. bilig ise. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir.

yüzyılın ilk yarısında Herat ve Semerkant siyaset. 15. Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. 18. Eser hem Araplara Türkçe öğretmek hem de sözvarlığı. Suvar. Yine eserinden anlaşıldığına göre Türkçeyi. Bulgar. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı “bu şehir Mahmud’un babasının şehridir” ifadesinden yola çıkılarak babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Kençek. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshasının 14. 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshası bulunan ilk nüshadır. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiştir. Bu nüsha da Arap harflidir. Bu dönemde Türkler Arap harflerini kullanıyorlardı ama kimi eserleri Uygur harfleriyle kopyalıyorlardı. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Karluk. Ünite . Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı da bunlardan biriydi. Osmanlı saraylarında Uygur hafleriyle ilgilenen yazıcılar bulunmuştur. Sözlüğünde verdiği bilgilere dayanarak Kaşgarlı Mahmud’un sözlükçülüğünün yanısıra filoloji ve ağız araştırmacılığı yönünün de olduğunu söyleyebiliriz. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. 6645 beyittten oluşmaktadır. 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Argu. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden başka bir de Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk (Türk dilinin gramer cevherleri) adlı bir de gramer kitabının olduğu bilinmektedir. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. dizeler ve atasözlerinden halk edebiyatı yönünün de kuvvetli olduğunu görüyoruz. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. Eldeki bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Kaşgarlı Mahmud ese- . Yemek. Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Türkçeninin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 7 fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Basmıl boylarının dilleri de oluşturmaktadır.1. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan ve Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan Dîvânu Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-turk). yazarın kendi tabiriyle “Türkçe”nin oluşturmasının yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına yakın Çigil. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. anlatım özelliği. Oğuz. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). Yagma. biçim. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. ayrıca verdiği örnek maniler. ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. kültür ve bilim merkezleriydi. Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir ancak eser hakkında herhangi bir şey yapılmamıştır. Uygur haflerine olan bu ilgi Batı Türklüğünü de etkilemiştir.

Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. Türk. İslâmiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). çöllerini baştan başa dolaştım. Manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakim olmuştur. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. Kaşgarlı Mahmud. kafiyelerini belliyerek faydalandım. Oğuz. öyle ki. bende onlardan her boyun dili en iyi yolda yerleşmiştir. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. arasıra yüreğime doğar dururdu……”. Kırgız boylarının dillerini. Edibniŋ yiri atı Yüknek erür Safālıġ ‘aceb yir köŋüller yarar Atası atı mahmud-ı yükneki Edib mahmud oġlı yok ol hiç şeki . sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği) manzum öğüt kitabıdır. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ü içerikleri bakımından karşılaştırarak ne türde eserler olduğunu açıklayınız Atebetü’l-Hakayık 12. Çiğil. böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. Nerede ve ne zaman yaşadığını bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Yüzyıllar Türk Dili rini hazırlarken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. Ali Emiri Efendi sahafta kitabı görünce tanımış ve hemen satın almak istemiştir. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiç bir bilgi yer almamaktadır. Memleketinin Yüknek. en açık anlatanı.8 XI-XIII. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. Kaşgarlı Mahmud eserini yazarken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade etmiştir: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. soyca en köklüsü. en iyi düzenle düzenlemişimdir”. şiirler. halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan’ın AH’ın sonuna yazdığı dörtlükten öğrenmekteyiz. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-ayn’ında yaptığı gibi. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. Yağma. Türkmen. Daha sonra farklı araştırıcılar tarafından şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilerek tam tersi görüş savunulmuştur. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur.DLT’te yer alan manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözleri (289 tane) eserin edebi değerini arttırmaktadır. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. ancak parası yetmeyince borç para bularak almayı başarmıştır. akılca en incesi. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. Ben onları en iyi surette sıralamış.

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

9

(Edib’in yerinin, memleketinin adı Yüknek’tir, (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kitabın sonunda yer alan bu ekin dışında iki tane daha ek bulunmaktadır. Toplam üç tane olan bu eklerden biri yukarıda örneğini verdiğimiz Arslan Hoca Tarhan’a, ikincisi Emir Seyfettin’e, üçüncüsü ise bilmediğimiz bir kişiye aittir. Kime ait olduğu bilinmeyen bu dörtlükte yazarın kör olduğu, Emir Seyfeddin’e ait dörtlükte ise, edipler edibi olduğu belirtilmektedir. Nevayi, Nesayimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l Fütüvve adlı eserinde Edib Ahmed hakkında şu bilgileri vermektedir: “Türk ülkesindenmiş. Onun işleri hakkında garip şeyler anlatılmıştır. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görürmüş ama gözü olup görmeyenler gibi değilmiş. Çok akıllı, zeki, zahit ve takva sahibiymiş. Yüce Tanrı zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü parlak etmiş”. Burada verilen diğer bilgilere göre oturduğu yerden uzun yollar katederek İmam-ı Azam’ın sohbetlerine gelirmiş. İmam-ı Azam da öğrencileri arasında en çok onu takdir edermiş. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır, eserin tamamı 484 mısradır; eser, Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber, dört halife, Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı, bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın erdemi, dünyanın dönekliği, cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi, kibir, harislik, zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser, işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir, ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille, kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve övgü tarzındaki asıl eser ise, aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. Ayrıca İslâmiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir. Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Bu nüshalardan biri yazılışından çok sonra 15. yüzyılda düzenlenmiştir biri de oldukça eksiktir; en iyi ve en eski tarihli olanı ise Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi, Ayasofya bölümü nr. 4012’de kayıtlıdır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. Ayasofya kütüphanesi nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise, 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin, üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Fatih ya da II. Bayezit döneminde İstanbul’da kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise, Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. Arap harfli olan bu nüsha baştan, ortadan ve sondan eksiktir.

10

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri

İslamiyet Türkler tarafından X. yüzyılda devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçeye ilk tercümesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak ilk tercümelerin islamiyetin kabul edildiği X. yüzyıl ya da XI. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri, satır-altı tercüme niteliğindedir. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Eser gösterdiği dil özellikleri yönünden Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metniler arasına dahil edilmektedir. Türkçe bölümler kırmızı mürekkeple ve nesih yazı stiliyle yazılmıştır. Sözvarlığı açısından başka metinlerde bulunmayan yeni sözcüklere rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra sözvarlığı Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığıyla örtüşmektedir. Yazmanın sonunda harfler bitiştirilmeden farklı bir tarzda Kuran’ın niçin hatm edildiğine dair cümleler yer alır, bunu takiben Kuran’ı vakf edenin kabrinin nurla dolması dileğinde bulunulur, burada da farklı yazı kullanılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. 2. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri, Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kopya ediliş tarihi, yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle, tefsir ve hikâyeler ise, Kıpçak, Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Eser, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. 3. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester, Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Rylands nüshası, Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann, tercümenin 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 4. Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi, No. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır, yorumlar içermez. Bu yazma üzerrine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümelerinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz.

3

KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar
Yukarıda da belirttiğimiz gibi Kutadgu Bilig’in ilk bulunan nüshası Viyana (Herat) nüshasıdır. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüsha önce Tokat’a oradan da 1474’te Fenarioğlu Kadı Ali Efendi’nin eliyle Abdürrezzak Şeyhzade Bahşı için Tokat’tan İstanbul’a getirilmiştir. Viyana (Herat) nüshasını, 1796 sıralarında diplomat olarak İstanbul’da bulunan Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş, Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. de Hammer à Abel Rémusat”, Journal Asiatique, c. VI,

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

11

s. 39-52; 78-95, Paris 1825. Bu yayın Kutadgu Bilig üzerine yapılan ilk yayındır, ama bu yazı fazla ilgi uyandırmamıştır. Eser üzerindeki ikinci çalışma Hermann Vámbéry’ye attir. Bu yazmanın 915 beyitini matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlamıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch - deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik, İnnsbruck 1870, IV+ 260 s. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff ’un çalışmaları başladı. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik, Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. K. Hofbibliothek in Wien, St. Petersburg 1890. XIII+200 s. İkinci çalışmasında ise eserin çeviriyazısı yer alır. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil I. Der Text in Transcription, 1891. XCIII+252 s. Eserin bulunan ikinci nüshası Mısır nüshasıdır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Alman Dr. Moritz tarafından bulunmuştur. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff, çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus çeviriyazı harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo, St. Petersburg 1900 (1) 1910 (2), XXIV+ 560 s. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise, 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. Z. Validi, “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”, ZVO (1914) c. XXII, s. 312/13. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha, 6095 beyittir. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha, 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”, Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent, s. 68-74, Türkçesi: TM c. I (1925) s. 344-347. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher, c. VI, s. 154-158. Bu yayınların arkasından Türk Dil Kurumu üç nüshanın tıpkıbasımını yayımlamıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası, (A), Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 11-111). TDK, İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, (B), TDK, İstanbul 1943. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası, (C), TDK, İstanbul 1943. Reşit Rahmeti Arat, 1947 yılında Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A, B, C) karşılaştırarak eserin metnini yayımlar. Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir ancak indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: 2 3 Kutadgu Bilig I Metin, TDK, İstanbul 1947, (Ankara 1979 , Ankara 1991 ). 2 3 5 Kutadgu Bilig I Tercüme, TTK Ankara 1959, (1974 , 1985 , 1995 ). Kutadgu Bilig III, İndex, TKAE Ankara 1979; İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten, c. XLV/2, sayı: 178, Nisan 1981, ss. 23-78. Reşit Rahmeti Arat’ın Kutadgu Bilig’in tercümesini yayımladığı 1959 yılında Mecdut Mansuroğlu tarafından “Das Karakhanidische” adlı Karahanlı Türkçesi üzerine yazılmış ilk küçük Karahanlı Türkçesi grameri Philologiae Turcicae Fundamenta’da yayımlanmıştır. Bazı dergilerin belli sayıları Kutadgu Bilig Özel Sayısı olarak yayımlanır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan özel sayı buna örnektir: TKAE, Türk Kültürü Kutadgu Bilig Sayısı, sayı: 98, Aralık 1970 Kutadgu Bilig üzerine Agop Dilaçar tarafından 900. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan kitapta eser her yönüyle incelenmiştir: “900. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ, TDK Ankara 1972.

12

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlıların devlet anlayışlarını ve devlet örgütlenmesini ayrıntılı bir biçimde inceleyen Reşat Genç’in Karahanlı Devlet Teşkilatı adlı çalışması 1981’de yayımlanmıştır. Robert Dankoff tarafından Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisi yapılmıştır: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes, Chicago 1983. Kutadgu Bilig’in sadece dilbilgisi açısından incelenmesine dayanan ilk çalışma Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılmıştır. Sadece filler konusunun incelendiği bu çalışma 1984 yılnda yayımlanmıştır: A. B. Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, GÜ Ankara 1984. Aynı yazarın diğer çalışması ise, eser hakkındaki genel bilgileri içermektedir: “Karahanlı Devri Edebiyatı”, Büyük Türk Klasikleri I, ss. 132-157, İstanbul 1985. Kutadgu Bilig diğer Türk dillerine de çevrilerek yayımlanmıştır: Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986. Kamil Veliyev-Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik - Xoşbehtliye Aparan Elm, Bakı 1994. Tölögön Kozubekov, Cusup Balasagun-Kuttuu Bilim-Dastan, Moskva 1993. Türk dillerine yapılan çeviriler hakkında ayrıntılı bilgi veren bir çalışma ise Mehmet Ölmez tarafından yapılmıştır: “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”, Kebikeç 1, 1995, ss. 43-52. Eser çeşitli açılardan incelenmiştir. Bunlar arasında kısaca Kutadgu Bilig’in kültür hayatımızdaki yeri, eserde yer alan çeşitli kavramlar ve kişilerin karakterlerinin incelenmesi gibi konuları sayabiliriz. Anlatım özelliği açısından Orhon yazıtlarından beri görülen ikilemeler Kutadgu Bilig’de de yer alır, eser bu açıdan Zühal Ölmez tarafından incelenmiştir. —, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Bahşı Ögdisi, Festschrift für Klaus Röhrborn anläslich seines 60. Geburtstags, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Feiburg-İstanbul 1998, ss. 235-260. Yine anlatım özelliği olarak bir çok eserde kullanılan deyimler Kutadgu Bilig’de de yer alır. Bu inceleme de Zafer Önler tarafından yapılmıştır: Zafer Önler, “Kutadgu Bilig’de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, cilt: 9, İstanbul 1999, ss. 119-186. Karahanlı Türkçesi’nin ilk ayrıntılı grameri Necmettin Hacıeminoğlu tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin dilbilgisi incelenmiştir. İlk baskısı 1996 yılında yayımlanan bu çalışmanın ikinci ve üçüncü baskıları 2003 ve 2008 yıllarında yapılmıştır: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Ankara 1996. Kutadgu Bilig’deki yapım ekleri İbrahim Taş tarafından 2005 yılında doktora tezi olarak hazırlanmış ve daha sonra yayımlanmıştır: İbrahim Taş, Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK, Ankara 2009.
Zühal Ölmez, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 1997, ss. 19-40.

Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar

Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma, Ali Emiri tarafından bulunan ve yayımlanmak üzere sadece Kilisli Rıfat Bilge’ye verildiğinden, ilk yayın O’nun tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk, cild-i evvel 1333 (1917), cild-i sâni 1333 (1917), cild-i sâlis 1335 (1919), İstanbul. Kilisli Rıfat dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş, tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Dîvân’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk, Budapest 1928. Türk Dil Kurumu 1941 yılında Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tıpkıbasımını yayımlamıştır: Dîvânu Lugati’t-Türk Tıpkıbasımı “Faksimile”, TDK Ankara 1941. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında kitap, makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır, Türk kül-

Yüzyıllar). İkinci yarısı ise. Atalay’ın çalışmasından sonra Özbek bilgini Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla eserin Özbekçeye çevirisini yayımlamıştır. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. Birçok okunuş düzeltisini de içeren bu yayın 1982 ve 1985 yıllarında yapılmıştır: James Kelly-Robert Dankoff. İstanbul 2008 Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar TİEM 73’te kayıtlı nüshanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur‘an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Girişİnceleme-Metin-Dizin. ölümünden sonra 1979’da L. çeviri. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün dilbilgisi üzerine yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin dışında ilk yayın Mehmet Vefa Nalbant tarafından yapılmıştır: Mehmet Vefa Nalbant.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 13 türü ve dili açısından zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir. TDK (1986 . Ankara 1941. John Rylands Kitaplığındaki nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. TDK (1986 . Bu çalışma çevirinin yanı sıra indeksi de içerir. 1967 yıllarında Taşkent’te basılmıştır. (1986 . Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. Eseri bir bütün olarak ele alan diğer bir çalışma James Kelly ve Robert Dankoff tarafından İngilizce olarak yayımlanmıştır. dört ciltlik bir eserdir ve 1960. 1961. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Ankara 1940. II 1982. Semenov. TDK. XI. Ankara 1939. Ankara 2004. 4 . A. K. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Bilgeoğuz Yayınları. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara 1943. Bu nüsha üzerine diğer bir çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Yayımlanmamış Doktora Tezi). 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Kutadgu Bilig hakkında yapılan çalışmaları kronolojik olarak sıralayınız.. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. “Sobraniye vostoçnıh rukopisey.-XIII. Ünite . Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Taşkent’teki tercüme üzerine ise şu çalışma yapılmıştır: A. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır. Budapest 1976. I 1982. Mahmud al-Kaşgarı. TDK (1985 . TDK. 1994 ). Yayımlanmamış Doktora Tezi). TDK Ankara 1989. Akadémiai Kiadó. 1963. Tıpkıbasım/Facsimile. Dîvânu Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar Talat Tekin tarafından incelenmiştir: Talat Tekin. Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayımlanmıştır: 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Karşılaştırmalı metin. Yüzyıl Türk Şiiri. III 1985. Moscow. Dîvânu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Ankara 1990. Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) GirişMetin-İnceleme-Analitik Dizin. 1941 yılında yapılan tıpkıbasımdan sonra ikinci bir tıpkıbasım 1990 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır: Dîvânü Lugati’t-Türk.1. Ankara 2002. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. Kaşgarlı Mahmud. Taşkent 1957. 1963. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi.

Atebetü’l-hakâyık ise Kutadgu Bilig tarzında yazılmış öğüt veren bir ahlak kitabıdır. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve . Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. 18. Üzerinde 18 ay çalıştığı eserini 1069/1070 yılında tamamlamıştır. Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. dünya işlerinin sonunu temsil eder. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmış olan Arap harfli Fergana nüshasının 14. bunun iç huzuru arttırdığını insanı mutlu ettiğini vurgular. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan bu eser Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. yazmıştır. Divânu Lugati’t-Türk Araplara Türkçe öğretmek amacıyla ele alınmış Arapça-Türkçe bir sözlüktür. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. Kuran Tercümeleridir. Dönemin önemli diğer eseri ise. Bilim dünyasının ilk tanıdığı nüsha 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshasıdır. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilmek Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’dir. dolunay”. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. talih ve ikbali temsil eder. Bilindiği kadarıyla Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Bu eserlerden ilki Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Arap harfleriyle kopyalanmış olan Mısır nüshasının ise. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir. Bunlardan Türk İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı olan nüsha ile John Rylands Kitaplığındaki nüsha döneme ait en önemli tercümelerdir. 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. 1103 tarihinde öldüğü düşünülmektedir. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. bunun yanı sıra bir mutluluk kitabıdır. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Eserde bu dört ana karakterin dışında belli karakterleri temsil eden üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Eserinden Kaşgar’da doğduğu anlaşılmaktadır. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. akıl ve anlayışı temsil eder. 6645 beyittten oluşmaktadır.14 XI-XIII. Didaktik bir eser olan Kutadgu Biliğ’in başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. adaleti temsil eder. Dîvânu Lugati’t-Türk’tür. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanımak İslamiyetin kabulünden sonraki dönemde bu kültür dairesi çerçevesinde meydana getirilen eserler. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. baht. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Dönemin sözcük dağarcığı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlayan bu eser aynı zamanda dilbilgisel birçok özelliği öğrenmemizi de sağlamaktadır. Kabul edilen dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçe ilk çevirileri Karahanlı Türkçesiyle yapılmıştır. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmeyen yazarın eserinde verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. 2 Eserin ilk yarısı bu karakterlerin arasındaki ilişkileri anlatır. Eserinden edindiğimiz bilgiye göre eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. Eserindeki bir ifadeden anlaşıldığı kadar da Barsganlı olduğu düşünülmektedir. farklı içeriktedirler. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. doğan güneş”. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. İnsanlara iyi davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgi verir. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Balasagunlu Yusuf’un Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu. Yusuf Has Hâcib.

Satırarası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. memleketinin adı Yüknek’tir. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. Yagma. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. 12. ancak Çigil. Kaşgarlı Mahmud. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. eserin tamamı 484 mısradır. Ünite . Metin. kibir. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. biçim. (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. cömertliğin övülmesi. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüş- . zamanenin bozukluğu gibi ko- nuların işlendiği bölümler yer alır. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılmış eserin sonundaki dörtlükten öğrenmekteyiz: “(Edib’in yerinin. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. harislik. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi oluşturmaktadır. Eserin madde başlarındaki sözcükleri açıklamak için yer alan manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. dört halife. dilini tutmanın erdemi. ortadan ve sondan eksiktir. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. tefsir ve hikâyeler ise. Eser. kendi ifadesiyle Türkçe yazmıştır. Bu nüshalardan en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. şiirler. Karluk. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Yemek. satır-altı tercüme niteliğindedir. Arap harfli olan bu nüsha baştan. Ayasofya bölümü nr. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Rylands nüshası. Memleketinin Yüknek.” Kitabın sonunda yer alan diğer bir manzumeden eserin yazarının kör olduğunu anlamaktayız. Ayasofya kütüphanesi nr.1. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri. Eserin dördüncü nüshası ise. 2. 4012’de kayıtlıdır.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 15 en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. Sonuçta bu şiirlerde hem hece hem de aruz vezninin kullanıldığı görülmüştür. bilgisizliğin zararı. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Manzum bir öğüt kitabı olan Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’ın ise. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber. Kopya ediliş tarihi. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. eser. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Kıpçak. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. 3. Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. dünyanın dönekliği. Oğuz gibi diğer Türk boylarının dilleri de oluşturmaktadır. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. cimriliğin yerilmesi. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir.

1995 ). Aysu Ata. 1995. Bu yazma üzerine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. XXIV+ 560 s. TDK. de Hammer à Abel Rémusat”. XCIII+252 s. Ankara 1939. Nisan 1981. K. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Ahmet Bican Ercilasun. Tıpkıbasım/ Facsimile. W. (Ankara 2 3 1979 . İndex. 1963. III 1985. 1994 ). 2 Kutadgu Bilig I Tercüme. Mehmet Vefa Nalbant. St. Chicago 1983. İstanbul 2010. 43-52. cild-i sâni 1333 (1917). Ankara 1990. TKAE Ankara 1979. İstanbul 1943. Dîvânü Lugati’t-Türk. ss. Atebetü’l-hakâyık. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 2 3 TDK (1986 . Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. TDK. (1974 . tercümenin 12. 1891. Mecdut Mansuroğlu. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Kebikeç 1. İstanbul 1943. Yıldönümü Dolayisiyle KUTAD- 3 GU BİLİG İNCELEMESİ. Özbek Bilimler Akademisi. Necmettin Hacıeminoğlu. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. TDK.16 XI-XIII. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. (C). yorumlar içermez. 2 3 TDK (1986 . Moscow. TTK Ankara 1959. c. Ankara 2002. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. . IV+ 260 s. XLV/2. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. İstanbul 1942. Janos Eckmann. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk). Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. II 1982. Radloff. Paris 1825. Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. Agop Dilaçar. GÜ Ankara 1984. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Reşit Rahmeti Arat. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. Taşkent. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTKBelleten. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Nuri Yüce. TDK. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Akadémiai Kiadó. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. (A). TDK. Sertkaya. yüzyılın sonu ile 13. TDK. Kitabü Divânı Lugat-it-Türk. TDK Ankara 1972. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar A. 39-52. (B). Der Text in Transcription. Theil I. Robert Dankoff. Semih Tezcan. Osman F. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır. İbrahim Taş. No. Yüzyıllar). VI. Ankara 1943. Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar Kilisli Rıfat Bilge. Ankara 1941. Hofbibliothek in Wien. Petersburg 1890. Karahanlı Türkçesi Grameri. Radloff. Mehmet Ölmez. Yüzyıllar Türk Dili leri değerlendiren Eckmann. c. cild-i evvel 1333 (1917).. Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-NotlarDizin). Petersburg 1900 (1) 1910 (2). 78-95. 2 3 (1986 . 1951. Mahmud al-Kaşgarı. Ankara 1991 ). 11-111). Budapest 1976. Bilgeoğuz Yayınları. Theil II. K. Wiesbaden 1959. St. TDK Ankara 1996. Journal Asiatique. s. 3 5 1985 . Kaşgarlı Mahmud. cild-i sâlis 1335 (1919). “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 23-78. Ankara 2004. ss. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Kudatku Bilik. TDK 2 3 (1985 . XIII+200 s W. James Kelly-Robert Dankoff.-XIII. İstanbul 2008. Kutadgu Bilig III. 4. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. sayı: 178. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. İstanbul 1947. İstanbul. Kutadgu Bilig I Metin. I 1982. Ankara 1940. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebilmek Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler üzerine yapılmış belli başlı çalışmalar şunlardır: Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. “900. Budapest 1928. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Wilhelm Radloff. İnnsbruck 1870. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası.

Besim Atalay d. Bilinen üç nüshası vardır c. Divânu Lûgati’t-Türk kaç yılında yazılmıştır? a. e. Kilisli Rıfat d. Kilisli Rıfat c. Atebetü’l-hakayık e. Kuran Tercümeleri c. Divânu Lûgat-it-Türk b. Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır. b. Robert Dankoff 10. Nehcü’l-feradis d. Karahanlı Türkçesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır d. 7. Wilhelm Radloff b. 1069 d. Ali Emiri tarafından bulunmuştur. Atebetü’l-hakâyık’la ilgili ilk kitap yayını aşağıdakilerden hangisine aittir? a. d. b. Besim Atalay c. Orhon Türkçesi ve Eski Uygurcanın devamıdır. Kutadgu Bilig b. 1072 c. Kut Bilimi b.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 17 Kendimizi Sınayalım 1. Kutadgu Bilig’in sözlük anlamı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kutadgu Bilig c. Atebetü’l-hakayık d. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezni 6. Sadece bir sözlük çalışmasıdır. 5. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. mütefâ’ilün mütefâ’ilün b. c. 2. Kuran Tercümeleri . aruzun fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl ölçüsüyle yazılmıştır. Türkçe ilk Kuran Tercümeleri bu dönemde yapılmıştır. Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır. 1079 8. Kurtulma Bilgisi e. Sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Bilinen dört nüshası olan eserin uyak düzeni aaba/ccdc/ eefe biçiminde olup.1. Reşit Rahmeti Arat e. Beyitler halinde yazılmıştır. e. Mutlu Etme Bilgisi d. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerden biri değildir? a. d. Türkçenin ilk sözlüğü bu dönemde yazılmıştır. Bir siyasetnamedir. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl e. 1086 c. Kutadgu Bilig’in ve Atebetü’l-hakayık’ın aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Kutadgu Bilig ve ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Robert Dankoff e. Divânu Lûgat’t-Türk’le ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Bu dönemdeki eserlerin hepsi Arap harfleriyle yazılmıştır. 1017 b. b. Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk 9. c. Siyaset Bilimi 3. Ünite . Divânu Lûgat’t-Türk ilk yayımlanmıştır? a. Mutlu Olma Bilgisi c. Kilisli Rıfat tarafından bulunmuştur. İslami dönem Türk Edebiyatının başlangıcıdır. Necmettin Hacıeminoğlu kez kim tarafından 4. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. Divânu Lûgat-it-Türk e. e. Amédée Jaubert b. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün c.

Hükümdarlara yönetim ve siyasetle ilgili öğütler verir. b 8. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Atebetü’l-hakayık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. c 7. c 6. Louis Ligeti. Marcel Erdal. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı Türkçesiyle yazılmış iki önemli eserdir. b Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilmiştir. Anlamı verilen sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen deyimler. András Róna Tas. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c 9. Grønbech. Türkçeye ilk tercüme edilen “Kuran Tercümesi” olma özelliğini gösterirler. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 5. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Eski Türkçe terimiyle genel olarak Orhon Türkçesi ile yazılmış eserlerle Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış eserlerin dili kastedilir. 3. Sıra Sizde 3 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümeleri. Beyitler halinde yazılmış manzum bir eserdir. Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Birbirinden iki farklı eser olan Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’tTürk doğal olarak dilbilgisi özellikleri ve sözdağarcığı yönünden birbirleriyle benzerlik gösterirler. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. VI. d 4. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eeserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. dörtlükler o dönemin kültür hayatı hakkında da bize bilgi vermektedir. ve X. K. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. Ahmet Caferoğlu yapmış oldukları çalışmalarında Karahanlı Türkçesini Eski Türkçenin içine alımamışlar Eski Türkçe için daha çok Orhon ve Uygur Türkçesiyle yazılan eserleri dahil etmişlerdir. von Gabain. atasözleri. Grønbech. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyıl ile başlar. bilim adamları da Orta Türkçenin başlangıcını olarak 1200’lü yılları (13. A.John Rylands nnüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. Mutlu olma bilgisi anlamına gelen Kutadgu Bilig erdemli davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgiler verir. Anonim Tefsir hariç hepsi satırarası Kuran çevirileridir. Kimi bilim adamları Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönemi Orta Türkçenin başlangıcı kabul etmişlerdir.18 XI-XIII. e 2. Lars Johanson gibi . Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ligeti ve Brockelmann’ın da Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anonim tefsirde yorumlar ve açıklamalar da yer almaktadır. Moğol istilası yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilirse Türk dilinin Orta dönemi onüçüncü yüzyıldan itibaren ele alınabilir. Kaşgarlı Mahmud verdiği filolojik bilgilerle Türkçenin o dönemdeki dil özellikleri ve lehçeleri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlar. yüzyılı) kabul ederler ve Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçe içinde değerlendirirler. Dîvânu Lugati’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış medde başları Türkçe açıklamaları Arapça olan bir eserdir.Atebetü’l-hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI.

TDK. R. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. R.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 19 Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. Karahanlı Türkçesi Grameri. Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). III. TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.1. Robert Dankoff. R. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Kebikeç 1. (Ankara 1979 . Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk) I. Theil I. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten. (B). Sertkaya. Birtek. (A). 5 1995 ). (1983). Mehmet Ölmez. İnnsbruck 1870. 908. Turkish Sources VII. İstanbul 1943. TTK Ankara 1959. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Theil II. Eraslan. Arat. Kutadgu Bilig II Çeviri. (1974 . Mahmud al-Kaşgarı. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. TDK. ss. 39-52. sayı: 178. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. 43-52. Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. İbrahim Taş. Chicago 1983. T. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Paris 1825. 1995. R. R. Radloff. 43-52. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. XI. Petersburg 1900 (1) 1910 (2).Dankoff. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. R. (C). s. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. (1989). Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Necmettin Hacıeminoğlu. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. Nisan 1981. Dilaçar. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. İndex. TDK Ankara 1972. Chicago-London: A Turko-Islamic Mirror for Princes. Petersburg 1890. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Sayı 409/Ocak 1986. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Arat.. 1891. Hofbibliothek in Wien. St. III. Ünite . (1994). 3 Ankara 1991 ). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Atebetü’l-Hakayık. İstanbul 1943. “900. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. Dankoff. XXIV+ 560 s. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. A. En Eski Türk Savları. Osman F. Chicago. 1985 . Kutadgu Bilig I Metin. İstanbul 1942. F. Ölmez. W. St. R. K. J. Sources of Oriental Languages and Literatures 7. Ahmet Bican Ercilasun. Semih Tezcan. de Hammer à Abel Rémusat”. İstanbul 1947. İstanbul 2010 Arat. VI. (1984). (1982 ve 1985). Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. TDK. (1986).. c. Nuri Yüce. Türk Dili. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2 3 Kutadgu Bilig I Tercüme. II. Robert (1983).deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (1944). (1972). Dankoff. GÜ Ankara 1984. (1986). 11-111). B. c. Kudatku Bilik. (1951). 23-78. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. TDK. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Tekin. Kelly. Wilhelm Radloff. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. (1985-1986). Mecdut Mansuroğlu. ss. K. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. . Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 78-95. Kebikeç 1. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları Atalay. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). Ercilasun. Mehmet. Agop Dilaçar. (1975). (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Kutadgu Bilig III. Cambridge: Harvard University Press. Wiesbaden 1959. R. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. XCIII+252 s. Atalay. TDK Ankara 1996. B. II. XLV/2. Divan-ı Lügat-it-Türk’ten derlemeler I. 2 Kutadgu Bilig I Metin. Journal Asiatique. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Radloff. Tekin. (1979). Der Text in Transcription. IV+ 260 s. Ahmet. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. XIII+200 s W. TKAE Ankara 1979. T.

2 Amaçlarımız XI-XIII. Anahtar Kavramlar • • • • Ünlüler Ünsüzler Ses Değişimleri Addan Ad Yapım Ekleri • Addan Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Ad Yapım Ekleri İçindekiler XI-XIII. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını ayırtedebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ   Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabileceksiniz. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı • AÇIKLAMA • SES BİLGİSİ • SÖZCÜK YAPIMI .

tė-. düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre değişebileceğini gösterir. Karahanlı Türkçesi metinlerinde bu uyumu bozacak örnekler bulunmamaktadır. Parantez içindeki X işareti ya ünlünün büyük harfle (I. 5. 1957: 215?) İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu Bugün Türkçede yaygın biçimde varlığını gördüğümüz düzlük-yuvarlaklık uyumu. yazıtlarda kimi eklerin yazımında kullanılan ön ünlüyle okumayı gerektiren durumlarda (3. SESBİLGİSİ Ünlüler Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a. ėki. Orhon ve Uygur Türkçesinde hem kimi sözcüklerde hem de kimi eklerde uyumsuzluk gös- . Kurallı olan bu uyum. 3. eylem kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce – işareti kullanılmıştır. ı. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. o. Ad kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce +. Ünlü Uyumu Önlük-Artlık Uyumu Türkçede ilk yazılı metinlerden itibaren önlük-artlık uyumu vardır. e. ėl. ö. 2. tahmini biçimi gösterir. ė. Önlük-artlık uyumu daima korunmuştur. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. yėr. u. belirli nesne durumu eki +in ve geçmiş zaman sıfat-fiil eki -mIş) bozulmaktadır1. U gibi) yazılması yada bağlantı ünlüsünün önlük-artlık. 6. Karahanlı Türkçesindeki kapalı /ė/’nin yazımında i ~ e arasında sık sık kaymaların olduğunu ve Kutadgu Bilig’in yazmalarından birinde /ė/ sesinin çoğunlukla fethalı ye ile yazıldığını belirterek kapalı /ė/ sesinin varlığına dikkat çeker (Mansuroğlu. i. * (astariks) işareti. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. > (=büyüktür) işareti. ü. < (=küçüktür) işareti. 4.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı AÇIKLAMA 1. ~ değişken (ikili) biçimi gösterir. Mecdut Mansuroğlu. kişi iyelik eki +(s)i. bėr-. yėl.

küçegüçi ‘cabbar.. 3019). 37/82b1=50:45). aç bırakmak’ (KB 6365).. KTer.653.. -sUn. kevilsün ‘gevşesin’ (DLT II-13). Düz ünlülerden sonra düz..).. hepsi. 5.(AH 260. azuk ‘azık.. AH 214.. -DUr. vd. taşlatu ‘dışarıya yollayarak’ (DLT II. AH 240. vd.. 29/11b2=9:16). KTer.. 1755. 7... zorlayıcı’ (KTer.eylemden eylem yapan ek: arġur. bilsün (AH 166).(KB 6153).483. bilsü (AH 80). II-24. 33/1b2=33:32).(KTer.). -sU. 3386). alġumız (DLT I-341). kelgü (KB 4925... 2715b3=4:176).. DLT (Oğuzca) I-98). Bu uyumsuzluk Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir.. -sUnI 3.. 2973). yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır.(KB 2542). çıksun (KTer. 28/35b2=7:158). vd.). kıldukuŋ (KB 1878). -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. -GU sıfat-fiil eki: tirilgü (kişi) (AH 364). çok’ (KB 171. artut ‘hediye’ (AH 42. 37/58a3=49:7).. kutadsunı (KB 2626). AH 78). -ĠU gelecek zaman/gereklilik eki: açġu (KB 1756. altun (KB 188. II-137. KB 1769.(DLT II. 11. vd.‘yormak. 30/62b2=16:66). kalsunı (KB 5607. vd. 66. 191). içür. barsun (DLT II64). 1669. 586). sevdür..‘pişirmek’ (KB 636. vd. 223. 31/41b3=20:22). sızġur. KTer. vd. kılsu (KB 1555.eylemden eylem yapan ek: bildür. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88) kėlgüçi (KB 492..(KB 4095). 2782). tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491.. II-153. DLT I-99. 14.. sınayu (KB 261. 1407. 4. 8...‘bildirmek. DLT III-339). 6294).(KB 398.1864... iz’ (KB 180. 1441. 8.. KTer... 2680).‘yapmak.(KTer.)... KTer. 346.. DLT I-34..(AH 20.116. anuk ‘hazır’ (KB 15.. aġu ‘zehir’ (KB 1126. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436).. 27/55b1=5:49). tėggüçi (AH 452). 25/7b3=3:136). 28/69b1=8:11). edgü ‘iyi’ (KB 32. 406. 64..22 XI-XIII. -DÜz.. 629. KTer. taşur. 6086)... 245.eylemden eylem yapan ek: tirgüz.. vd. 99. indür. Yüzyıllar Türk Dili termektedir. meŋzet-ü (471. 4939). AH 187.‘sızdırmak. 34/39b2=37:147). 223. 27/8a2=4:165).. alamet.. vd. 180. DLT I-18. bolmasun (KTer. belgü ‘nişan.(KB 3842. DLT II-195). 66... 31/79a3=46:24) ≈ bulut (AH BC 57.. 5655. vd... bışur. fark’ (KB 201.. öğretmek (Oğuzca)’ (DLT II-202). 5. vd. KTer. tegür(KTer.. inşa etmek’ (KTer. 213.. 66. vd. 9. tirgür(KB 4717).). +AĠU topluluk sayı adı yapan ekler: biregü (KB 343. kıldur. 31/79a2=46:24)2.. 6. DLT I-7. barġu (KB. III-217(bir yerde). zayıflatmak’ (KB 5705).. 37/75a2=50:23). 108. artuk ‘fazla. DLT I-109). 68..‘taşırmak’ DLT II-78). 2142. DLT I-52. KTer. 1187... barġum (DLT II-69). 1522. AH 190.‘acıktırmak. 343). 34/90b2=39:20). kėltür.. ikegü (KTer. kıltur. 2. -U ulaç eki: al-u bėr. yiyecek’ (KB 1417.888. 4202. -ĠUr. 2998. sözlegüçi (KB 433. bakın-u tur. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler: ..eylemden eylem yapan ek: bildüz.. üçegü (KB 802. zayıflatmak’ (KB 3384) turġur.. AH 107)... Uyuma Girmeyen Ekler: Düzlük-yuvarlaklık Uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler: 1.(DLT II-176). -Ur fiilden fiil yapma eki: açur. bildügini (KTer. karıştukta (KB 2310). 185…) bulıt (AH 57. törtegü (KB 4502). 3. -ĠUz. her’ (KB 4. 10. kaçġu (KB 1170). 1227. biltür. Uyuma Girmeyen Sözcükler: Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcük örnekleri şunlardır: adruk ‘farklı. kėlgü (yol) (AH 232). KTer 30/372=16:16). 659. ıŋraşu ‘inleşerek’ (DLT III-398). kamuġ ‘bütün.

5015). 4374). 1055.3279. mün. kapanmak. sütdin (KTer. DLT III-125). ölümni (KB 1141). 6. -ġInçA ulaç eki: bolġınça (DLT I 59). 3182... köŋüli (KB 53.). DLT I. 27/40b1=5:31)... sürgil (KB 5496). turuġlı (KB 100.. 209. körmiş (KB 2367. ornı (KB 110. boġulmış (KTer. küçi (KB 247. KTer.. -gıl/-gil 2. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. ökünmiş (KB 1398). 234. 134. 6440. 362. soktı (KB 6071). +nI belirtme durumu eki: boynını (KB 286). 27/16a1=5:3). KTer. 37/12b1=47:15).. 5692). 6454). KTer... AH 233.. AH BC nüshaları 57. 4434.(3194. yazuktın (KB 1329. DLT II-57). 28/3b3=7:102).). ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur. 431. ökünmiş (kişi) (AH 144). 3533) ~ evril... 916. 20 kez. 1526. 66.. 27/35a1=5:22).. II-359).... çıkmaġunça (KTer. ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır: avuçġa ‘ihtiyar’ (KB 6491) ~ avıçġa (KB 1638) evrül. +(s)I 3. Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir. II-115.6635. 223. AH ABC nüshaları 259 ~ sevil.(KB 4023).). kötürgil (DLT II-44). közi (DLT I-157. 6563. kümüşni (KB 2411). vd. Ünlü Değişmeleri 1 Karahanlı Türkçesinde ünlüler açısından gerek Eski Türkçeye göre. Karahanlı Türkçesinde de yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir.. 23. tutġınça (KB 3806) Karahanlı Türkçesinde düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır? Örneklerle açıklayınız. 2. gizlenmek’ (KB 1321. 4826). -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). 2257.. vd. 4808. 31/79a3=46:24. 34/44b2=37:173). 8.. 3. kuşnı (DLT I-253. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381.vd. III-33). 31/88a1=20:114). ... korkuġlı (KTer. 5. 29/60a2=9:84). boynı (DLT II-233).. ..2. II-173). sözni (KB 153. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer.. boġuldı (DLT II-131). 4... 190. içtürdi (DLT I-218. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). …. ölümdin (DLT II-134. 38/542=62:9). turġıl (DLT II-43).113. AH 93. Ünite .. 1388. 575.4790. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. vd. Yuvarlaklaşma Karahanlı Türkçesinden sonraki dönem metinlerinde. vd. öldi (KB 182. 4638) ~ yapıl. +DI belirli geçmiş zaman 3. devretmek’ (KB 126. AH 255). AH 156 357. öldürdi (KTr.. m. tüşügli (AH 178).. yörügli (KB 4373.. vd. tekil kişi: boldı (KB 4. 6521.‘binmek’ (KB 2354.. 27/39b1=5:30). 442... 4711) ~ min.. körünmiş (KB 3513). köŋüldin (KB 1265. KTer. 138. DLT I-15....85. AH 12). 2882... vd. 31/79a2=46:24 bir kez). vd.. tegürdi (KB 365. 5 kez ~ bulut (DLT III 39. şehri’ (KB 310.. 7.‘sevilmek’ (KB 2071... 66. ordusı ‘sarayı.. 185. gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. Metinlerden tesbit edilmiş örnekler şunlardır: bulıt (KB 86. ukġıl (KB 796. DLT I-64). 6191. DLT II-243).. yarutmış (KB 129). KTer. 744) sevül.‘dönmek. p.‘örtünmek. vd.. yoldın (KTer.. 1277. -mIş sıfat-fiil eki: urulmış (mesel) (AH 164)... köŋülni (KB 1551.998. 211. bolġıl (KB 26….) Benzeşme Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır. 1906). . 2173. ukulmış (KB 1203. 1658. 111. 243.(AH 259) yapul.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 23 1. 3212b1=28:18). 26/46b2=4:78). kündin (KTer. AH 57.(KB 576. AH 185).

T abla.> KT evür. II 325. s. KTer. vd. 1226. DLT I 515.. AH 224. 28/69b2=8:11 -b-. Yüzyıllar Türk Dili körkit. sevin. 100.‘iki kişiyi birbirine kışkırtmak’ (DLT II 195-196) Uyg.> tapçur. ev > KT ev (KB 744.~ şaġıla‘çağlamak’ (DLT III 324. Orh. AH 274) kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz (KB 3665) ayuġay ‘söyleyebileceğim’ < ay-u u-ġay (AH 3) tapnuġay men ‘hizmet edebileceğim’ < tapın-u u-ġay ( KB 3055) Bu büzüşme olayını ayrıca ikegü sözcüğünde görürüz: ikegü < iki+egü ‘ikisi beraber... DLT I 287. 482. olumsuzda ise. AH 27) ~ ögdü (sadece AH A nüshası 27). s. 6 kez) ~ soġuk (KB 3581. 1358.. 700) yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı (KB. II 20. kikşür.) ~ körküt.T eb > Uyg.. 28/41a3=7:16. 196-197. çör çöp’ (DLT I 390)6. vd. KTer. avla.T ebir. kimi örneklerde sözcüklerin /ş/’li biçimleri de mevcuttur.> Uyg. tapşur. 28/83a1=8:35) Orh. çaġıla.(KB 757.. ikisi bir arada’ (KB 331. 31/25b2=19:64.‘ulaştırmak. 29.(KTer.. Büzüşme Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u. .> yapçur. OrhT.. DLT I 12.) ~ unut(KB 757 A nüshası. AH 340.> kikçür. KTer. 27/39b3=5:31.. 3395.(KB 620. KTer. KTer. KB 403.. 36/57a1=43:48 bir kez) ögdi ‘övgü’ (KB 239.. teslim etmek’ (DLT II 175).> KT sevin.. KTer.. DLT I 178.T sub > Uyg. vd... KTer. 143.. 718.> Uyg.‘çevirmek.. KTer. -v değişimi ç. soġık (KB 1060.: sevün.biçimini oluşturur: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz (KB. KTer. 27/18a2=5:4) Orh. -b > -v-..T sebin.(KB 3181. 1418.. yapşur. EDPT 408a) Bu örneklerin dışında DLT’de ünsüzlerden sonraki hece başındaki durumlarda /ş/’nin yerini bazen /ç/ alır (ş > ç). suv > KT suv (KB 73. 2031...(DLT III 99. 669.~ ş.T sab > Uyg. 20. DLT I 215.. CTD II. 1356. 30/69a3=16:75. 48 vd.‘göstermek’ (KB 32. -uma-/-üme. nadiren kimi sözcüklerde de (ikili biçimlerle) gerçekleştiği görülür: .. vd.. 3584... AH 44.. DLT I 326. III 154. bir kez. CTD II.‘yapıştırmak’ (DLT III 97-98) ~ yapşur. 27/15b3=4:176) 2 Karahanlı Türkçesindeki ünlü değişimlerini örneklerle açıklayınız. DLT I 503. KTer. 241 vd. AH 354 BC nüshası)5 vb. sav > KT sav (KB 527. -z ~ -s değişimi Daha çok geniş zamanın olumsuzunda görülen bu değişimin.. 315.> KT avla.değişimi çöpik ~ şöpik ‘meyve yenildikten sonra atılan şey.24 XI-XIII. 4622. Uyg..( KB 666 A nüshası... DLT I 15. DLT II 3404. dolanmak’ > Uyg.25/28b3=3:188) Orh. evir. 28/24a1=7:146) Orh. Ünsüz Değişmeleri Orh. 26/29a1=4:57) unıt. AH 354.yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-. KTer. EDPT 881a).. 1124.

407.. 36/87a2=46:29) kod. 3664... II 298.. KTer. 144...‘koymak. III 440.) ~ kudruk (DLT I 513.. KTer... 515... Ünlü 589) her yerde ohşa. kelmes (DLT II 26).. 34/13a3=36:55. 95…. KTer. 2772.. DLT’de /d/ ile /d/ arasında bir tereddüt vardır. 4441.... KB 4064.biçimindedir. 36/22a1=42:29) /k/ ~ /h/ değişimi Düzenli olarak her sözcükte görülmeyen /k/ ~ /h/ nöbetleşmesinin metinlerdeki örnekleri değerlendirildiğinde aslında /k/’lı biçimlerin az. 403…. vd.. 3907. KTer. göndermek’ (DLT I 421. AH 18. 37/54b3=49:2).. Ünite ... . KB 374..) ~ yalŋus (DLT I 333) Olumsuz Geniş Zaman çekiminde (bu çekimin –maz ile yapıldığı örnekler de vardır) yaygın olarak görülen bu değişimin örnekleri şunlardır: bilmes sizler (KTer. 5423. elbise’ (AH 168.... vd. KTer 29/9a1=9:1) adġır ‘aygır’ (DLT I 18. 30/28a2=15:66) ked ‘pek.. 186. 30/68b1=16:74.. AH 418) bodun ‘halk.. . KTer. KB 1735.‘ayırmak’ (DLT III.‘giymek’ (DLT I 12. ulus’ (DLT I 155... 369) /d/ > /d/ değişimi Aşağıdaki sözcükler metinlerde /d/ ile yer almaktadır: adak ‘ayak’ (DLT I 32. Rylands nüshasında da (Ata... dal (d) ya da zel (d) ile yazılır. 53. /h/’lı biçimlerin çoğunlukta olduğu görülmektedir.. vd..). A 240.. C 297) kod. AH 421) kuduġ ‘kuyu’ (DLT III 122. KB 53. 473.. KB 622. Bu sözcük. 186. bol bol vermek’ (KTer. 33/46a2=34:27. 194. 326.AH 31. Yazımda hem /d/ hem de /d/ vardır. 591. hısım’ (DLT I 32.. AH ABC nüshaları 278... II 296..sözcüğü.) yad. 25/19b1=3:154. bırakmak’ (AH 167. elbise’ (KB 2280. 925.‘yaymak.) ~ bodun (DLT I 231.. KB 84... KB 66. konmas (DLT II 331). 5781) ıd... -d.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 25 kögüz (DLT I 366. KB 2752.(AH ABC 167. kamet’ (DLT I 412) ~ bod (DLT III 121... bolmas men (KTer. 398. 207.... KB 50 ~ kayın (DLT I 32) kadıŋ ‘kayın ağacı’ (DLT 1 32. AH 278. 282. AH 167...(KTer. AH168. kedim ‘giyim. 238../ -d değişimi Karahanlı Türkçesi’nde /d/ sesi.. /d/ ile olan sözcüklerin çoğu /d/ ile de yer alır: Örnekler: /d/ ~ /d/ değişimi bod ‘boy. bolmas (DLT I.) kedim ‘giyim.. dünür.KB 2593. 297) ked.. çok’ (DLT I 321. KTer.. II 343. 34/63a2=38:42) adır. 38/40a3=61:2). ötnümes men (KB 791 BC nüshaları). 36/20b1=42:27) ~ yay. KTer.tüm örnekler.. KB 6532) ~ kayıŋ (DLT (Oğuzlarca) I 32). vd. ~ ked (DLT I 322..) ~ koy. ~ kuduġ DLT I 375. 216. 31/42b1=20:25 bir kez) KB yalŋuz (KB 395. 26/1263=4:35.. 435. yatmas (DLT I 386)./ -d ~ -d.. Hatta /d/’den /y/’ye geçişin de kimi örnekleri görülür.. iyice.. 36.... 356. AH 455. 240. 6011) kudruk ‘kuyruk’ (DLT I 472. 496... KTer. kılmas sizler (KTer. 228. Kutadgu Bilig’in nüshalarında ohşabiçimindedir. AH 167. dört kez) ~ kögüs DLT I 230: kögsi. dağıtmak..‘salmak.. 30/23a2=15:33).) /d/ ~ /y/ değişimi kadın ‘kayın.‘koymak.2. Bu sesi taşıyan sözcüklerden olan okşa. KB 176. 451 ve TİEM 73’te de (Kök. kavim. bırakmak’ (DLT II 295. tegmes (DLT I 104) tegilmes (AH 234 BC nüshaları). 297) ~ keyim (AH AC 168. 277. körmes (DLT I 369)... 974..

beŋgü ‘ebedi. KB 1858) meŋgü (KTer. KTer... Bu durumda Karahanlı Türkçesi için söz içinde bir k>h değişimi ya da nöbetleşmesinden söz etmek mümkün olmamaktadır. 1758. KB 671... KB 283.. 234.26 XI-XIII.. C yahşı (2666) Yakşı sözcüğü her iki Kuran Tercümesinde de hep yahşı biçimiyle yer almaktadır.. 378.. 324. sıkıntı’ > muŋ (DLT I 425.. KB 140. Yüzyıllar Türk Dili Tek yerde geçen aksak (KB 3238)sözcüğü de yazmalarda ahsak biçimindedir. 272. 439..(DLT II 121. 436) birle ‘ile’ (DLT I 49.değişimi İçinde /n/ ve /ŋ/ seslerini bulunduran sözcüklerin başındaki /b/ sesi.) ~ örgen. 61. KB 417. 34/81b3=39:7. 457) ögren.(Oğuz ve Kıpçaklarca)) kayda ‘nerede’ (DLT I 52.... sadece yukarıda belirtilen sözcüklerle sınırlıdır...‘öğrenmek’ (DLT I 252.. KB 3319..KB 1302. KTer 36/21a3=42:28) ~ yamġur (DLT III 38.. 480. 354. Nöbetleşme ise. 26/41b3=3:130) ~ kutul. 1681. kırılmış’ (DLT III 365) ~ sınuk (DLT III 365. KB 39. KB 96. KTer. 25/12b3=3:145) ~ bile (DLT I 44. 30/42a2=16:29) OrhT.. 65. AH 275. KB’de sadece yakşı sözcüğünde /h/ ile nöbetleşme görülür: KB B nüshası yakşı. gerileyici benzeşmeyle /m/’ye değişir: OrhT. AH 30.. hani’ (DLT (öbür Türklerce) I 31. III 445. KTer. II 28. 2151..) Yer Değiştirme (Metatez) Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: buġday ‘buğday’ (DLT II 235. KB 6.113. 10. 37/61b3=49:11) kurtul.) OrhT. sağlam’ (DLT I 349. KB 3578) sıŋuk ‘kırık.) Ünsüz Düşmesi r>Ø berk ‘sıkı. 70.) Uyg. 319) ~ budġay (DLT III 240) çamġur ‘şalgam’ (DLT I 457) ~ çaġmur (DLT I 16.) ~ ernek (DLT I 104.. KTer. 248. yokluk.. KB 1.‘kurtulmak’ (DLT II 121. 4512.. III 220.1680.. beŋiz ‘beniz’ > meŋiz (DLT I 60. III 197) ~ hayu (DLT III 218. 702) ~ bek (DLT I 333..(KB 465 A) yaġmur ‘yağmur’ (DLT I 16. AH 3) . III 173) ~ handa (DLT III 218) nöbetleşmeleri lehçe farklılığını göstermektedir. muŋsuz: KTer..> m. 97. KB 118 A) konşı ‘komşu’ (DLT I 435(Oğuzca)) ~ koşnı (DLT I 435. AH 33.. dert... 122. 2... 3..... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ahsuŋ ‘sarhoşken kavga eden ~ ahsum (DLT I 16) iŋir ‘alaca karanlık’ ~ imir (DLT I 94) erŋek ‘parmak’ (DLT I 104. 30/42a=16:29) ~ mengü (KTer.. 385. 157. 419. sonsuz’ > meŋgü (DLT I 44. buŋ ‘ihtiyaç..KB 465. 100. 179. III 32. 1040. 101... B yahşı (1542) KB B nüshası yakşı. KB 118. 38/15b3=58:22) /ŋ/ ~ /n/ değişimi b. buyan ‘sevap’ > muyan (DLT III 172.. III 65. 349. C yahşı (1385) KB A nüshası yakşı. 82.. Divan’daki kayu ‘hangi..

KTer. KB 317. DLT III 57) < ig +daş/+deş: Ortaklık ve eşitlik ifade eden adlar yapar: kadaş “kardeş” (DLT I... 29/8b3=9:11) < ka “akraba. 2924…. 4458) < etük temürçi “demirci” (KB 4458) < temür yolçı “yol gösterici” (KTer. 114. 4672. 32/5a2=28:5) < baş bedizçi “nakkaş. KB 23. KB 5. hasta” (KB 1058. 28. 417. hazinedar” (DLT I 136.) < ajun alçı “hilekar.. 26/36a1=4:63) < ne aġıçı “ipek kumaşları muhafaza eden kişi. idareci” (KB 446. 36/98b2=45:20) < yol +çIl: Sıfat türünde sözcükler türetir: yaġmurçıl “yağmuru çok olan yer” (DLT III.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 27 Karahanlı Türkçesindeki ünsüz değişimleri nelerdir. birisi” (KB 343. isyankâr” (KTer. 357) < beg ekeç “abla gibi davranan küçük kız” (DLT I. 26/19a1=4:43) < bir üçegü “üçü” (KB 802. ressam” (KB 4458) < bediz etükçi “çizmeci” (DLT II. KTer. 528) < kadın adınaġu “başkaları” (DLT III 68. kardeş” karındaş “kardeş” (KB 2560.. KTer. +aç/+eç: Küçültme ve sevgi bildiren adlar yapar: anaç “anne gibi davranan küçük kız” (DLT I. aldatıc” (KB 2312. 52) < ata begeç “beyceğiz” (DLT I. 262.. 1669.KTer. KB 5295) < adın biregü “biri. 40) < yer +çı/+çi: Meslek adları yapan bu ekle türemiş sözcükler çok olduğu için bir kısmına yer verdik.. Eklerin hepsine yer vermek mümkün olmadığı için bu eklerden bazıları ve onların genel işlevleri üzerinde duruldu. SÖZCÜK YAPIMI Addan Ad Türeten Ekler +aġu/+egü: Daha çok vücud adlarına eklenerek eklendiği adla ilgli karakteristik özellik ifade eden adlar yapar: içegü “kaburga kemiklerinin iç tarafındaki kısım” (DLT I 137) < iç karnaġu “koca karınlı adam” (DLT I 441) < karın boynaġu “zorba. 524. KTer.2. KB 2494…) < aġı ajunçı “hükümdar. DLT I 407) kandaş “babaları bir olan kardeşler” (DLT III. önder” (KTer. 2056.) < üç törtegü “dördü” (KB 4502) < tört +ç. örneklerle açıklayınız? Biçimbilgisi 3 Yapım Ekleri: Karahanlı Türkçesinde çok sayıda türetim eki bulunmaktadır. 56) < yaġmur igçil “hastalıklı. AH 203. 33/70a1=35:10) < bar neçe “kaç. 48. 26/40a1=4:69) < kol yerdeş “hemşehri (Oğuzca)” (DLT III. 220. 31/8a3=19:14) < boyun +(a)ġu(n)/+(e)gü(n): Topluluk sayı adları yapar: kadnaġun “kayınbabalar” (DLT I... 2327) < al başçı “öncü. Ünite . cebredici. KB 766. . KB 2494. 52) < ana ataç “olgun kişi gibi davranan çocuk” (DLT I.. 382) < kan koldaş “hizmetkâr” (DLT I 461. ne kadar” (DLT III. 369.. 4896. 52) +ça/+çe: Küçültme ve kuvvetlendirme bildiren adlar yapan bu ek eşitlik durumu ekinin kalıplaşmasıyla yapım eki işlevini kazanmıştır: barça “hepsi” (DLT I..

. 483. tarla” (DLT I. KB 148. KTer. 281. 392) < baş kızıl “kızıl” (DLT I. 29/30a1=9:38) < az +l: Renk ve benzerlik ifade eden adlar türetir: başıl “beyaz tepeli” (DLT I.KTer. 170) < kız sözkiye “sözceğiz” (DLT III. 5440.. bacak’ karak “göz bebeği” (DLT I. KTer...) < öz +ġıl/+gil: Bu ek. KB 3. 107. 1014. 28.. 502) < baġır kovdak “cılız” (KB 4672) < kovı “içi boş.. 19. 219. 17) < yol. okluk”(DLT I. KB 141) < oġul ortak “ortak” (DLT I. renk adları ve geometrik şekillerle ilgili adlar türetir: başgıl (at) “başı beyaz. ‘hasılat.) < küç özgey “sadık.. KB 1. pek az” (KB 3964.. vefalı” (KB 2237.) < er “adam” oktam “ok atımı. 2314. kâse. 25/12b3=3:145) < bir +lAġ: Genellikle yer adları türetir: tarıġlaġ “ekilen yer. 2. KTer. dört ayaklı hayvan” (DLT I 481) < baş kırġıl “kırçıllı” (DLT I. 22. KB 339. KB 67. yaklaşma-bulunma durumu eki olan +e’nin kalıplaşmasıyla türemiştir: keçe “gece” (DLT III.. KTer. 378) < baş butık “budak. kâr’: 36/14a3=42:20) < tarıġ . kazanç. ıġaç “ağaç” < *ī “ağaç” +gey: Niteleme sıfatları türetir: küçgey “zalim. KB 2371. 471. 382... 76.4349) < bir erdem “erdem. KTer. KB 4892) < but ‘but. Yüzyıllar Türk Dili +DAm: Az sayıda sözcük türeten bu ek. 2205) < kara kısrak “kısrak” (DLT I. 455) < kuş yıġaç “ağaç” (DLT III. 107) < ok +dak: Fazla örneği olmayan bu ekle türetilmiş sözcükler eşya adı ya da sıfat türündedirler: baġırdak “korse” (DLT I. 474) < kısır “doğum yapmamış at” oġlak “oğlak” (DLT I. KB 1393. 119.. 417) < tört üçgil “üçgen” (DLT I. 36/67a1=43:71) < saġır “kap” yolak “küçük yol” (DLT III. 34/55a2=38:24) < ortu ~ orta saġrak “küçük kap. Eski Türkçeden beri üleştirme sayı adları yapar: birer “birer” (KB 172. KTer. büyük kadeh” (DLT I.. 99. fazilet” (DLT I. 496. 38/59b2=63:4) < Orh. 4733. 31) < bıŋ +ġaç: Küçültme adları yapar: kuşġaç “serçe” (DLT I. 394. 28/63b1=7:205) < keç “geç” +er: Günümüz Türkçesinde de aynı anlamda kullanılan bu ek.) < bir miŋer “biner” (KB 2. 34/37b3=31:138) < tün birle “birlikte” (DLT I. 2030. 105) < üç +k. 21. 359) < köz azkına “azıcık. 2372) < kır törtgil “dört köşeli” (DLT III.120... KTer. kof ” +e: Aşağıdaki sözcük. 430. 3596. +kıya/+kiye. vd.28 XI-XIII. 2571. 44) < *yāş “taze +la/+le: Belirteç türünde adlar türetir: arala “arasında” (KB 3424. dal” (DLT I. 359) < söz közkiye “gözceğiz” (DLT III. KB 374. 377. belirteç ya da soyut ad türünde sözcükler türetir: birtem “bütünüyle.+ kına: Küçültme adları türetir: kızkıya “kızcağız” (DLT III. zorba” (KB 814. AH 26) < *kız “kırmızı” yaşıl “yeşil” (DLT III.) < ara tünle “geceleyin” (KB 760.. uzun süre” (DLT I 484. 284. tamamen. +ak/+ek: Küçültme ismi yapar: başak “okun temreni” (DLT I.

KTer. 5028) < kara sarġar.“tuzlamak” (DLT III. 403.“mutlu olmak” (DLT II. 32/18a1=28:26) < küç yazukluġ “günahlı” (DLT III. KTer. 50..“akıllanmak” (DLT II.. 288. KB 809) < kul uluġsıġ “büyüklük taslayan” (KB 1706.“değişmek” (DLT I. Ünite . 153) < elig baylık “zenginlik” (KB 313. 4245.“belirmek” (DLT II.. 37/82b1=50:45) < küç Geçişsiz eylem türetenler: adna.. 831. diğer” orna.“gecelemek” (DLT III. 3365... AH 448) < kut “şans” yolsuz “yolundan sapmış” (DLT III.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 29 turuglaġ “durulacak yer” (DLT I. KTer. 1841. 1388. 420) < emgek “zahmet” köŋülsüz “gönülsüz. 38/5b1=58:9) < edgü eliglik “eldiven” (DLT I.) < bay koyuġluk “koyuluk” (DLT III. 114) < aş edgülük “iyilik” (KB 934..“yok olmak” (KB 14. 128. 273. felek” (KB 3. 30/15b1=14:26) < arıġ arkasız “yardımsız. 36/85b2=44:44) < yazuk “günah” +lXk: Yer ve eşya adları ile soyut adlar türetir: aşlık “aşevi” (DLT I. KTer.“benzemek” (DLT III. çok sayıda sözcük türetmiştir: adaklıġ “ayaklı” (DLT I. 350) < kut “mutlu” yokad. 288. 25/22b1=3:159) kutsuz “şanssız” (DLT 1. 507. desteksiz” (KB 3772) < arka emgeksiz “zahmetsiz” (DLT I. KB 1357. 178) < koyuġ +sıġ: Benzerlik ifade eden sıfatlar türetir: begsig “bey soylu.“yerleşmek” (DLT I. 187. KB 802.. 147.“zorlamak. 1807) < yaş “taze” belgür. KB 3285.. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret” . 1744.) < aş tuza.“yeşermek” (DLT III. KB 133. KB 88. vd. 29. 103. 983) < asıġ “fayda” bedizlig “süslü” (DLT I.) < yok +(A)r-: Geçişsiz eylemler türetir: karar.457. KB 1419. 340) < bilig köped. 263) < tuz küçe. 82.“yemek yemek” (DLT III. asil” (KB 809) < beg kulsıġ “kula benzeyen kişi” (DLT III. 28/38a3=7:161) < orun “yer” meñze. zorla” (KTer.. murdar” (KB 341. 68. KTer. 147. 253. 804) < adak asıġlıġ “faydalı” (DLT I. 37/12b2:47:15) < adın “başka.“çoğalmak” (KB 2262) < köp kutad. 496. zalim” (KTer. KTer. 172.) < üd +lXg Adlardan sıfat türeten bu ek. …) < meñiz “yüz” tüne. zulmetmek” (KB 1284. KB 489. 1524) < bediz küçlüg “zorba. KB 442.2. pis. AH 182. +(A)d-: Geçişsiz eylemler türetir: bilged. DLT I 41.. 34/91b3=39:21) < sarıġ “sarı” yaşar. 1747. 2118) < uluġ +sXz: Olumsuz sıfatlar türetir: arıġsız “kirli.. KTer.“sararmak” (DLT II.. KTer. 3094) < turuġ üdleg “zaman. 1582. DLT III 258. 40) < yol Addan Eylem Türeten Ekler +A-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türeten bu ekle türemiş sözcüklerden bazıları şunlardır: Geçişli eylem türetenler: aşa. KB 897.“kararmak” (DLT II 77. 836... KB 123. …) < tün “gece”.

380.“yemin ettirmek” (DLT I. 95. 400. 291. vd. 27/52a2=5:46: ‘tasdik etmek. KTer. 477. 686.) < em “ilâç” süle.) < bay “zengin” kalnu...“aldatmak” (DLT I. sıkıntı. vd. 261. 225. doğrulamak’) < çın “gerçek” muŋkar..“çökertmek...b.. 285. 220) < baġ emle.“açtırmak” (DLT I.“ortadan kaldırmak” (DLT III. 273. KB 75. 315) < emgek küçlen. AH BC nüshası183.“tozlanmak” (DLT II.“daralmak” (DLT III. 181) < çıkkondur. 178) < toz +I-: Geçişsiz eylemler türetir: tatı. 157.“başlamak. 2397.“asker sevketmek” (DLT III.“hayvan otlatmak” (DLT I. sıkıntıya sokmak” (KB 2391..“kokmak” (DLT III. toplanmak.“ilaçlamak” (DLT I. 25/29b1=4) < baş baġla. bir olmak” (KB 8. KB 1. 38/83b1=65:7) < tar “dar” Eylemden Eylem Türeten Ekler -ar-/-er-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: çöker.“çıkartmak” (DLT II.. 4024) < *muŋġar. 312) < and “yemin” çınġar. KTer.“zenginleşmek” (DLT III..“kondurmak” (DLT II. 291.“nemlenmek” (DLT III. KB 2423. 271) < sü “asker” talula. KTer. . 26/97a=4:12) < al “hile” soñda... 29/33a2=9:42) < and birik. 264) < bulıt emgeklen. .…) < soñ “sonra” ünde. 182.“eksiksiz olmak.. 256) < öl “nem” +(X)k-: Geçişsiz eylemler türetir: andık. 192) < konsevindür.. KTer.) < sevin-. 124.“güçlenmek” (DLT II.“bağlamak” (DLT III. KB 287.“zahmet çekmek”(DLT I. KTer. 302) < kalın taru..“seçmek” (DLT III 326. memnun etmek” (KB 62. 257. 260) < yıd “koku” öli. 243. anlamlarında geçişsiz eylemler türetir: azlan. 218) < aççıktur.30 XI-XIII. 252) < küç +U-: Geçişsiz eylemler türetir: bayu. 298) < adut “avuç” başla. yönetmek” (DLT III. 28/60a3=7:193) < ün “ses” +ġar-: Geçişli eylemler türetir: andġar.. düşürmek” (AH 102) < çökkėter.“birikmek. 343.“çağırmak. 178) < taz “kel” tozġır.“azımsamak” (DLT I..“and içmek” (DLT I. 31/50a2=20:54) < ot “ot” +ġır-: Geçişsiz eylemler türetir: tazġır. 294) < azuk “yiyecek” bulıtlan..“sevindirmek. gibi olmak” v. 845.“gerçeği araştırmak” (DLT II. 225. KB 448.“yiyecek sahibi olmak” (DLT I.“kalınlaşmak” (DLT III.“tat vermek” (DLT III. KTer.“kelleşmek” (DLT II. 287. KB 256. KB 305) < az azuklan. Yüzyıllar Türk Dili +DA-: Geçişli eylemler türetir: alda. 1980. 273. KB 54. seslenmek” (DLT I.“kovalamak.) +lAn-: “bir şeye sahip olmak.. < tüp..“avuçlamak” (DLT I.“bulutlanmak” (DLT II. 187.) < kėt-DUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: açtur. 292.“bunaltmak.. ihtiyaç” otġar.) < bir tüpük. tamamlanmak” KB 506. 274.. KB 4169.< muŋ“bun.. +la-/+le-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türetir : adutla.. 5627) < tat yıdı. KTer.. KTer.. KB 682. 25/29a2=3:200. acı. 297. çekiştirmek” (DLT III.

194) < kol. mağlup edilmek” (DLT II. 404. 26/54b3=4:89 < kestökül.. 244. 166) . KTer.“gelir gibi yapmak” (DLT II. bitmek. 131. 243) < tuzla-. KB 1232. 593. 85.“damlamak”. 189. KTer....“yer gibi görünmek” (DLT III. KTer. -ġUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arġur. KB 5928) < baġlabitin. II137. vd.KTer.) < adıregilmek “eğilmek” (KB 1055.“basmak” bölük.“mahvolmak.2.“savurmak” -(X)l.“doyurmak” (DLT II.“nefesi kesilmek.“kesilmek” (DLT I 339.“bölüklere ayrılmak” (DLT II.“savrulmak” (DLT II..“nefesi kesilmek” (DLT I. 34/7a1=36:39) < egyıġıl.“sezmek” (DLT II.“dökülmek” (DLT II. KB 3951) < öç..“yormak” (DLT I. KB 1075. 26/45a2=4:77) < biti. KTer. KTer. 36/32b3=42:48) tilen..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 31 uktur.“bildirmek. sevün-: KTer. 34/38b1=37:141) < bas. KTer. 29/22a1=9:29) < bėr.“gider gibi görünmek” (DLT II.. dilenmek. 34/48b2=38:7) < tileyun. 1099. anlatmak” (KB 398.... 3287..“bölmek” savruk.) < uk-.“verilmek” (DLT II. 226) < öt. hazır hale getirilmek” (KTer. 115) < tur.“yıkanmak.“basılmak” (KB 2711..“ayrılmak” (DLT I 247. -ġIr-: Örneklerini sadece DLT’de tesbit ettiğimiz bu ekle türetilen sözcükler benzerlik bildiren eylemler yapar: kolġır.“erimek” todġur. KB 33. 175) sezik.“basılmak.. 216) < oñ. 314.. KB 3384. vd. 176) < tod. 29/26a3=9:35) < basbitil. 259) < tarıyemsin.“vermek” basıl. 192.“yazılmak” (DLT II. 325b/=28:7. 510.KB 3285. 109) < ye-(X)n-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: alkın.188.. 80) < yıġ-.. KTer.“eker gibi görünmek” (DLT II.. birikmek” (DLT II.“tuzlanmak” (DLT II. 258) < barkelimsin. 129) < tök. 118) < böl. 33/68a2=35:8) < beze...“yorulmak” ötgür..Edilgen ve dönüşlü çatılı eylemler türetir: anutul.. 25/5a3=3:131.“solmak” (DLT I. 117) < sez. 100.“geçmek” sızġur. 6272. 259) < keltarımsın. 179. Ünite .“gelir gibi görünmek” (DLT II. KB 443.. 26/18b2=4:43) < KB yu-.“hazırlanmak.“toplanmak” (DLT III.. vd. KTer. vd. 196) < keltamġur. Edilgen eylemler: basık. 256a1/=3:133) < anutbėril. KB 4717.“bağlanmak” (DLT II 238.“yazılmak” (KB 115. KB 67. 6158.. KTer. -msın-/-msin-: Eklendiği eyleme ‘benzer ve gibi olma’ anlamları katar: barımsın. KTer. KB 5705) < ar. öçük.“hissetmek” turuk. sönmek” (DLT I. 1276.“solmak” (DLT I.“yazmak” kesil.“durmak”.“istemek” kelgir. AH 315.. tükenmek” (KB 114.“aranmak.“süslenmek” (DLT II 142. 228) < savur. 2697. 119.. KTer.KTer. Edilgen eylemler: baġlan.“damlar gibi olmak” (DLT II. vd..“doymak” tirgür. 225. KB 81.“geçirmek” (DLT I.. 36/105a1=45:29) < bitituzlan.. boy abdesti almak” (DLT II.“dökmek”. vd. 37/3a1=46:33) < tir-(X)k-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: oŋuk. Dönüşlü eylemler: adrıl. istenmek” (DLT II. 36/85b3=44:45) < sız.“(yağ) eritmek” (DLT II. KB 295.. 179) < tam.“sevinmek” (DLT I 12.“toplanmak.. 116.“ister gibi olmak” (DLT II.“diriltmek” (DLT II.“süslemek” sevin.) < alkbezen. vd..

.“yazmak” katıġ “katı. basık-: KB 3346. 242) < sorsatıġçı “satıcı. 493. 28/78a2=8:26) < arıbitig “kitap. 98) < aġrı.. 228. KTer. 191.32 XI-XIII..... 38/35b1=60:2) < uza-. KB 249. Geçişli eylemler: kadır. KB 158.“birlikte almak.“kurumak” süçir. KB 2289. vd. 27/50b3=5:44) < bilkısġa “kısa” (KB 348. 188. karşı koymak” (KB 6274) < kadıkėŋür. vd.. 428.. 28/41b3=7:165) < katkeçig “köprü. vd.. KB 2115. elindekini kaybetmek” (DLT I.) < sat-..) < az. 2803) < albilsik.) < bitisoruġçı “sorucu” (DLT III. pak” (KB 727.... aġrıġ “ağrı” (DLT I.“yoldan sapmak” bayut. 4421.“azmak. KB 30/91a3=16:111) < ur-. KB 2396. 831. yolu şaşırmak. 2293. tüccar” (KB 2801.“vurmak” -(X)ş-: İştaş çatılı eylemler türetir: açış. KTer.) < keç-gA: Eylemin gösterdiği hareketi yapanı gösteren adlar ve nesneler türetir: bilge “bilgili. KB 1428) < yorı. 811. yoldan çıkmak” barkın “yolcu” (DLT I 440. temize çıkarmak.“uzatmak” (DLT I. soyulmak.. 180) < açalış. AH 111.4845) < saçuzat... vd.“tatlılanmak” yilgür. 5145. 107. 3757.“bilişmek.“dövülmek” (DLT I. KTer.“kucaklamak” uruş. heyecanlanmak’. KB 817.“kucaklaşmak” (DLT II. basılmak” (DLT II. KB 2726.“vuruşmak. KTer. 299.“azıtmak..“tatlılaşmak” (DLT II. 674. Kuran-ı Kerim” (DLT I. 192.) < albiliş. 21) < bilbassık. 542. Eylemden Ad Türeten Ekler -(X)g: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir. -gXn: Sıfat türünde sözcükler türetir: azġın “azgın. 227) < tutursuk.. KTer. çok” (KB 478. geçit” (DLT I.“yakalanmak” (DLT II. 384. KB 491. 3329) < yilgü.“saldırıya uğramak. KTer. 2994. KB 3292) < kuç. 174.“bilinmek” (DLT I. KTer. KB 2615.“alınmak.“çırpınmak” (KB 74. AH 169. 4326) < bar- .‘çırpınmak. 29/53b3=9:74) saçıt. tanışmak” (DLT II. 75) < süçi. 209.. KB 679) < ur. sert..“zenginleştirmek” (DLT II 325. 34/38b1=37:141) < bastutsuk. nöbetçi” (KB 608. KTer. -(X)t-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arıt.“kurumaya başlamak” (DLT II. 37/64a=49:13) < bilkuçuş. 208. beraber yapmak” (DLT I.“saçtırmak” (DLT II. 2671... 28/44a1=7:169) < biti. 228. 964) < kısyorıġa “rahvan giden at” (DLT III. KB 27.“döndürmek.“genişletmek” (KB 6274) < kėŋü-sIk-: Edilgen eylemler türetir: alsık.. KTer. 390.“ağrımak” arıġ “temiz. 208. KB 4305.“birlikte açmak” (DLT I.“kesmek” turġak “kapıcı.. 151. yoldan çıkarmak” (DLT I.“yürümek”. 4727. Yüzyıllar Türk Dili -Ir-(I): Geçişsiz ve geçişli eylemler türetir: kurır. zeki” (DLT I. 243.. 2536) < tur-(X)gçı: Eylemin gösterdiği hareketi yapan eyleyici adları türetir: bitigçi “yazıcı” (KB 2494.“temizletmek. vd. 119) < or. savaşmak” (DLT I 20. 242. günahtan arıtmak” (DLT I. 77) < kurı. 26/24a1=4:49) < arıazıt. 3344. -gAk: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir: orġak “orak” (DLT I.. 92. azılı” (KB 2311) < az.

hırçın” (KB 334. vd. öfkelenmek” egri “eğri” (DLT I 127.) < ur-. elbise” (KB 2280.“doymak”. 806.) < üdür- . KB 250. 37/89a1=51:29: ‘kısır’) < tüg.. KB 150. borç” (DLT I. 49.. iyi” (DLT III. DLT I 404 < keltügün “düğüm” (DLT I 400. 502) < tapuz. DLT I 132) < ögurunç “rüşvet” (DLT III. KTer. KTer. -mUr: Az sayıda sözcük türetmiştir: tamur “damar. 2443. 342. Ünite . KB 2598. 3338.. bağlamak’ yalın “alev” (KB 1415. temiz” (KB 973.“yaymak”.) < açartuk “fazla. 6154. kızmak... DLT III 85) < yal. KB 2149..2. KB 309. iyileştiren” (KB 3873) < emleküç kılġuçı “zulmeden” (KTer. 54. övünme” (KB 2292. KB 1057... nabız” (DLT I 362. 3540.. 1592.) < baremlegüçi “tedavi eden.) < egiryakşı “güzel. KTer. 32. 34/64b3=15:43. 2579. -(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir: açuk “açık” (KB 500. 38..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 33 tutġun “esir” (DLT I 438. KB 171... KB 309.. 850 . 3549. 33/35b1=34:13) < bedüsüzük “süzük. 3664. vd. 26/50a2=4:83) < korkögünç “övünç.. ziyade” (DLT I 99. sel” (DLT I 77. vd..“buldurmak” -I: Eylemden nesne ve özne adları türetir: buşı “hiddetli. 283) < yakış-. 37/76b3=50:29) < kıl-ġUk: Az sayıda örnekte görülen bu ekle türetilmiş sözcüklerden birkaçı şunlardır: kayġuk “kayık” (DLT III. 2013. atıcı” (AH 159) < atbarġuçı “giden” (DLT II.‘damlamak’ yaġmur “yağmur” (DLT III. umınç “ümit” (KB 2812. ….. 140) < ekögündi “övülen(kişi)” (DLT I 449) < ögüdründi “seçilmiş (şey) “(DLT I 145. -ġUçI: Eylemden sıfat ve işi yapını gösteren adlar türetir: alġuçı “alıcı” (KB 2425. KTer. 691. 3041.duru. 1521…) < süz-. 1084. KB 37/73a3=50:16) < *tam-mur < tam. KB 2442. ) < albėrim “borç” (DLT I. kaçan” (KB 1858) < kaçuçuġlıġ “uçan” (KB 1858) < uçyadıġlıġ “yayılı” (DLT III. DLT I 133) < um-(X)ndI: Eylemlerden sıfat ve ad türünde sözcükler türetir: akındı “akan (su)” (DLT 1 140) < akekindi “ekilen (tohum)” (DLT I.) < berkedim “giyecek. 2804. ... 449. 38/92a2=66:5. KB 1160.. 385. K 275. KTer. -(X)glXg: Sıfat türünde sözcükler türetir: kaçıġlıġ “kaçkın. 409. vd. 365. …) < artbedük “büyük” (DLT I. KB 373.. 75. 808 .) < alatġuçı “atan. KB 58. 33/37b3=34:16) < akkelin “gelin” (494... 2380.) < yad... 297) < kedtodum “doyum” (KB 4587) < tod.“parlamak” -(X)nç: Eylemden soyut adlar türetir: korkunç “korku.. korkma” (DLT II. sinirli. KTer.. KTer. -(X)m: Eylemlerden soyut ve somut adlar türetir: alım “alacak. 2972) ~ umunç (KB 1364. 36/21a3=42:28. 175) < kaytapuzġuk “bilmece” (DLT I..“hiddetlenmek.. vd. .‘çatmak. vd. 152. 550.. süzülmüş.) < yaġ-Xn: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcük türetir: akın “akın... AH 168..) < buş. KB 2834. 3345) < tut-.. KB 804. 186.

–(X)ş: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: aġış “yükseliş” (DLT I 61) < aġbiliş “biliş” (DLT I. bayağı” (KB 5327) < yėr.. 367.. 4 . 47) < uk-. beğenmemek. vd. 151... 28.. cevap” (DLT III. hilat” (KB 1766) < kedyanut “karşılık.. 29/59a1=9:82.) < bilçıkış “son. -(U)t: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: basut “yardım. KTer. KB 3475. bitiş. KB 538. anlayış” (KB 150. geçit” (KB 3665. gider.) < basçöküt “kısa.. Karahanlı Türkçesindeki yapım eklerinden hangilerinin Türkçede yaşadığını örneklerle karşılaştırma yaparak belirleyiniz. arka” (KB 419.) < yan. 3482. cücelik” (DLT I 356.“yermek.. vd. çıkış.. KB 2086) < çökkedüt “giyecek. alçak.. masraf ” (KB 1316. 623.. değersiz.“dönmek”. 154. AH 327. 374...AH 22. 1267. 497. kısalık. KB 492.34 XI-XIII. kötü.. danışma” (DLT III 365. vd. 6076.. Yüzyıllar Türk Dili süpründi “süprüntü” (DLT I 493) < süpüryėrindi “iğrenç.. DLT I 369) < keçkėŋeş “görüşme. 1325) < çıkkeçiş “geçme.) < kėñeukuş “akıl.

-(X)ndI. +ġıl/+gil. -ġUr-... +sXz Addan Eylem Yapan Ekler: +A-. +çı/+çi. 4808. +ak/+ek.. +daş/+deş. Uyum dışı olan bu ekler. kündin (KTer. 31/88a1=20:114). -(X)k. -ĠUr. -(X)ş-. +ġar-. +sıġ. +(X)k-. +lAġ. 6086). İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin.eylemden eylem yapan ek: bildür. 5692). kıldur. indür.. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381. -Ir-(I). 27/16a1=5:3).. KTer. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. 4434. -ġIr. +DA-. közi (DLT I-157. AH 78). II-115. DLT II-243). Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan eklerden kimileri de şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). 28/3b3=7:102). yėl.. DLT III-125). +I-. -(X)gçı. ėl. ėki. -ġUk. +lXg. bolġıl (KB 26…. turuġlı.(KB 4717). +(A)d-. +lAn-. -(U)t . +çIl. +DI belirli geçmiş zaman 3. -(X)glXg. 3212b1=28:18). 3182. korkuġlı (KTer... yėr. bilsü (AH 80). kuşnı (DLT I-253.(KB 6153). II-359). +k. 5655... III-33).. -(X)l-. 211. +ġaç. 37/12b1=47:15). . -sUn. AH 107). Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. köŋüldin (KB 1265. -gıl/-gil 2. 38/542=62:9). tė-. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). +la-/+le-. 2882. -gA. -(X)k-. +aç/+eç. -ġUçI. zayıflatmak’ (KB 5705).. 134. yoldın (KTer. 4826). ikegü. 34/44b2=37:173). +dak.113.. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88). boynı (DLT II233). +(s)I 3.2. bildügini (KTer. +l.. +(a)ġu(n)/+(e)gü(n). -gXn. 6191. yazuktın (KB 1329.. +ça/+çe. AH 185). -(X)tEylemden Ad Yapan Ekler: -(X)g. +nI belirtme durumu eki: köŋülni (KB 1551.‘yormak. 27/40b1=5:31). sütdin (KTer. -(X)m. +UEylemden Eylem Yapan Ekler: -ar-/-er-. barġum.eylemden eylem yapan ek: arġur. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer. +er. Bu eklerden bazıları şunlardır: +AĠU: biregü. boġuldı (DLT II-131). -DUr. +ç. +gey. -sIk-. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). +la/+le.. boġulmış (KTer. +kıya/+kiye. bakın-u tur. tekil kişi: boldı (KB 4.(KTer. Ünite .(KB 4095). -DUr-.3279. DLT I-64). 6563. –(X)ş. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. 2 Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabilmek Addan Ad Yapan Ekler: +aġu/+egü. kalsunı (KB 5607. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. -(X)n-.. -sU.85. +lXk.(KB 398. -U ulaç eki: al-u bėr. +kına. -msın-/msin-. +ġır-. ya hep düz ünlüyle ya da hep yuvarlak ünlüyle kullanılmaktadırlar. -ĠU: açġu.. +(A)r-. bėr-.(KB 2542). 3386). körmiş (KB 2367. tirgür. -(X)nç. biltür-. AH 233. 28/69b1=8:11). barsun (DLT II-64). -gAk. -I.. -mUr. barġu. -Xn.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 35 Özet 1 Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını öğrenmek Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ ünlüsüyle birlikte 9 ünlü bulunmaktadır. . AH 255). +DAm. Önlük-Artlık uyumunun tam olduğunu gördüğümüz bu dönemde düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen ekler bulunmaktadır. -sUnI 3. 29/11b2=9:16). köŋüli (KB 53.

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eylemden ad yapım ekiyle kurulmamıştır? a. ugan → “muktedir” d. alguçı b. ŋ ~ n c. bu beglik köki ol könilik yolı 4. körügli ne barmu yigü içgü aş b. Orhon Türkçesinde bulunan palatal n (ny) sesinin. Karahanlı Türkçesinde /g/’ye değişmesi. z ~ s e. bulıt hedye kılsa uşak katreni e. kuçuş- . Orhon Türkçesindeki söz başı /b/ sesinin. Aşağıdakilerin hangisinde yaşar. Karahanlı Türkçesinde /d/’ye değişmesi b. Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüktür? a. Karahanlı Türkçesinde içinde genizsil /n. turuk8. Karahanlı Türkçesinde bulunmaması. aldac. b > v değişimi d. Karahanlı Türkçesinde /v/’ye değişmesi c. e. urunç c. Orhon Türkçesindeki söz içi ve sonu /d/ sesinin. basıke. Aşağıdaki dizelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük yoktur? a. tutsuke. yagı → düşman 9. v > v değişimi e. ögündi 7. Orhon Türkçesindeki ön ünlülü sözcüklerin başındaki /k/ sesinin. yagmur 10. yeşermek d. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. okıglı kişiniñ sevinsün canı d. d. butık d. todġurd. yaşlanmak c. keçe → “gece” b. alkınb. yaşatmak e. tükenmek” sözcüğünün Karahanlı Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. k ~ h 5. d ~ y d. Türkiye Türkçesindeki “mahvolmak. Aşağıdakilerden hangisi eylemden eylem yapım eki almamıştır? a. k ~ g b. tünee. ŋ/ bulunması durumunda /m/ye değişmesi. Orhon Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesinin. tüş → “düş” c. ŋ > m değişimi b. t > d değişimi 3. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. 2.sözcüğünün anlamı doğru olarak verilmiştir? a. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi addan ad yapım ekiyle türetilmiştir? a. Karahanlı Türkçesinde hangi ünsüzler arasında nöbetleşme yoktur? a.36 XI-XIII. barımsınb. bitmek. bagırdak c. bitid. kėŋeş e. k > g değişimi c. göz yaşı akmak b. tatıc. yaşamak 6. basut b. kök → “mavi” e. yarag körse hacib ötünse sözüm c. agrıg d. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerinden biri değildir? a.

Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . buyan > KT muyan. altun. dal (d). körkit. meŋzet-ü. Uyg. . azuk./ -d değişimi: Karahanlı Türkçesinde /d/ sesinin. kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz.> adır-. m.yardımcı eylemiyle birleşip büzülerek olumluda u-. vd.~ koy/ŋ/ ~ /m/ değişimi: ahsuŋ ~ ahsum. vd. ev > KT ev. açur-. evir. kuduġ ~ kuduġ. soġık ~ soġuk. buŋ > KT muŋ. kün+din. sıŋuk ~ sınuk. d 3. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyerek hep yuvarlak ya da hap düz ünlülü ekler de bulunmaktadır: bir+egü. al-ġuçı.~ min. OrhT. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. bol-ġıl. körmes.> KT kod.vd. -z ~ -s değişimi: Bu değişim. kıl-dur-. geniş zamanın olumsuzunda ve nadiren de kimi sözcüklerde görülür: kögüz ~ kögüs. artuk. kamuġ. köz+i. vd. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.biçimini alır: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz. zel (d) bazen de ye /y/ ile yazıldığı görülür: /d/ ~ /d/ değişimi: bod ~ bod. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 3 Orhon ve Uygur Türkçesindeki ünsüzlerin bazıları Karahanlı Türkçesinde değişmiştir. -d. ET adır. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) ünlülerde değişim yoktur. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. b 7. yalŋuz ~ yalŋus. kod. kılmas sizler. körmiş. meŋgü ~ mengü b. olumsuzda ise. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Türkçesinden beri devam edegelen bu uyumdaki kurallar Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. iŋir ~ imir /ŋ/ ~ /n/ değişimi: erŋek ~ ernek. kuş+nı. al-su. aç+ġu. beŋgü > KT meŋgü. c 2.2. kör-di.~ körküt-. Yanıtınız yanlış ise “Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu değişimler kısaca şöyledir: -b-. a 5. OrhT eb > Uyg. unıt. -b > -v-. yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı. b 4. p. b Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlı Türkçesinde düz ünlülerden sonra düz. -uma-/-üme.> KT sevin-. vd. a 8. Yanıtınız yanlış ise “Addan Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.> Uyg. mün. ked ~ ked /d/ > /d/ değişimi: ET adak > KT adak. c 6. Orhon Türkçesi ve Uygur Türkçesinde uyumsuz olan sözcükler bu dönemde de aynı biçimde devam etmektedir. vd. sözcüğün içindeki /n/ ve /ŋ/ seslerinin etkisiyle gerileyici benzeşme yoluyla /m/’ye değişir: OrhT. ET kod. u./ -d ~ -d.~ evril-. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.‘çevirmek. sız-ġur-. OrhT sebin.> KT evür-.~ unut-. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcüklerden kimileri şunlardır: adruk. dolanmak’ > Uyg.T ebir. bulıt. kudruk ~ kudruk. Ulaç eki almış bir eylem. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. a 9. Karahanlı Türkçesinde de az sayıda örnekte ikili biçimde görülmektedir: avuçġa ~ avıçġa. sevin. kedim ~ keyim. -v değişimi: Orh.> m. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. evrül.değişimi: Sözbaşındaki /b/ sesi.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 37 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.gibi Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır: bulıt ~ bulut. Yanıtınız yanlış ise “Addan Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz./d/ ~ /y/ değişimi: kadın ~ kayın. bilmes sizler. bol-dı. tegmes. çık-sun.

6. TT: anaç. sevdir-. TT başlık.“açtırmak”. sevinç. -gA: KT bilge “bilgili. yanıt . 4. soruġçı “sorucu” < sor-. -Xn: KT akın “akın. yoldaş. vurul5. üdründi “seçilmiş (şey) < üdür-. güçlü. dolu. bulanık 8. TT bilge. gözük-.“sararmak”. asıġlıġ “faydalı” < asıġ “fayda”. öli. alış. artık. TT açtır-. darlan-. neçe. ekin. kėŋür“genişletmek < kėŋü7. karındaş “kardeş”. azılı” < az. +er: KT birer. gelin. +I-: KT tatı. 6. doğrula-. +l: KT başıl “beyaz tepeli”. TT ayık-. arka” < bas-.“zahmet çekmek” < emgek. yayılı (Türkiye Türkçesinde ekteki /g/ sesi düşmüştür). egri “eğri” < egir-. beraber yapmak” < al-. barkın “yolcu” < bar-. -I: KT buşı “hiddetli. TT: insancıl. kana-. gönülsüz.“yaymak”. temize çıkarmak. +ç. ayakkabıcı. ayrıntı. -(X)t-: KT arıt. TT acık-.“azmak. +DAm: KT erdem “erdem. bilgili (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki /g/ sesi düşmüştür).“tatlılaşmak” < süçi. 5. tutkun (Türkiye Türkçesinde ek ünsüz uyumuna uyar) 5. meñze. miŋer “biner”. -ar-/-er-: KT çöker.“azıtmak. yadıġlıġ “yayılı” < yad. kısġa “kısa” < kıs-. Yüzyıllar Türk Dili Sıra Sizde 4 Karahanlı Türkçesinde yer alan yapım eklerinin çoğu Türkçede de kullanılmaktadır. kėter. +ak/+ek: KT başak “okun temreni”. oğlak. TT erdem. sel”. TT bayı. taşıt. öfkelenmek”. TT morar-. TT ayrıl-.“kararmak” < kara. oynat-. sevin-. fazilet”. TT alış-veriş. TT benze-. danışma” < kėñe“danışmak”. biliş “biliş”. hasta”.38 XI-XIII. 3. dilenmek. yığıntı 13. bağlamak’. yaġmur “yağmur” < yaġ-.“tat vermek” < tat. daldır-. TT akın.“bölüklere ayrılmak” < böl. yeşil. başla-. okluk”. bėrim “borç” < bėr-. satıcı. alçı “hilekar. günahtan arıtmak” < arı-. yanut “karşılık. -(X)g: KT aġrıġ “ağrı” < aġrı. TT basılı.“azımsamak”. yazı 7. yazım 9. görüş. ataç. TT korkunç. mobilyacı. döğüş-. yaşça. 2.< tur“durmak”.“hiddetlenmek. görük- 4. bitil. tügün “düğüm” < tüg. dalga 3. –(X)ş: KT aġış “yükseliş” < aġ-. eliglik “eldiven” < elig . +lAn-: KT azlan. akım. gözlük.“ağrımak”. -(X)glXg: KT kaçıġlıġ “kaçkın.“yoldan sapmak”.“benzemek” < meñiz “yüz”. istenmek” < tile-. gözle-. +çı/+çi: KT: aġıçı “hazinedar”. tutuş 14. süslen6. sevim. Eylemden Ad Türeten Ekler 1. -gXn: KT azġın “azgın. gözsüz Addan Eylem Türeten Ekler 1. kızmak. görüş-. eğlendir-. 9. tüccar” < sat-. +sXz: KT arıġsız “kirli. kısrak. -DUr-: KT açtur. TT ağrı. tuza. masraf ”. TT: dişçi. TT azgın. emgeklen. oyna2. -(U)t: KT basut “yardım. yolu şaşırmak. kėŋeş “görüşme. bilinç 12. begeç. sunuş. igçil “hastalıklı. küçlüg “zorba. yöntem. kesil-. ziyade” < art-. Ortak yapım ekleri ve sözcükler şunlardır: Addan Ad Türeten Ekler 1. +k. tükenmek” < alk-. yolak “küçük yol”. TT kardeş < karındaş. sinirli. 4. 2. -(X)ş-: KT açış.“tatlılanmak”. temizlet-. berki -. TT açık. büyük. sevil-. TT yağmur 10. ayaklı. artuk “fazla.“tuzlamak” < tuz. bitmek.“temizletmek.“solmak”. nabız” < *tam-mur < tam.“birlikte almak. başla-.“ayrılmak” < adır-. TT kızıl.“yemek yemek” < aş. 7.“nemlenmek” < öl “nem”. görül-.‘damlamak’. geçit” < keç-. urunç “rüşvet” < ur-.“and içmek” < and. bencil. emle. murdar” < arıġ. gider.< çök-.“zenginleşmek. çıkış. zalim” < küç.“mahvolmak. yerdeş “hemşehri”. TT birer. yazıcı (Türkiye Türkçesinde ek başındaki /g/ sesi düşmüştür. +ça/+çe: KT: barça. yoldan çıkmak”. görücü. +aç/+eç: KT: anaç. kelin “gelin”. 11. zeki”. birik-. +(X)k-: KT andık. kısrak “kısrak” < kısır. TT kanıt. TT akıntı. yaşıl “yeşil” < *yāş “taze. bölük. azıt.“bildirmek. katı. kaçan” < kaç-. bağlan-. -(X)k: KT açuk “açık” < aç-.“bölmek”. +lXg: KT adaklıġ “ayaklı” < adak. +daş/+deş: KT: kadaş. çıkış “son. -mUr: KT tamur “damar. ekindi “ekilen (tohum)” < ek-. beşer.“yazmak”. yeşer. iyilik 12. işçi. < sarıġ “sarı”.“avuçlamak” < adut “avuç”. borç” < al-.< yaş “taze” 3. TT alım. TT bakın-. uktur. -(X)l-: KT adrıl. şaşkın. tuttur3. emgeksiz “zahmetsiz” < emgek “zahmet”. kuru (ekin sonundaki ünsüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür). anlatmak” < uk-. kızıl “kızıl” < *kız “kırmızı”. yoldan çıkarmak” < az. -Ir-(I): KT süçir. keçig “köprü. ataç. anlayış. -(X)k-: KT oŋuk. bence. onar. +la-/+le-: KT adutla. 2. giyim. gündem. bitiş. Eylemden Eylem Türeten Ekler 1.“ortadan kaldırmak” < kėt-. TT buluş-.‘çatmak. oktam “ok atımı. sarġar. TT adsız. +(A)r-: KT karar. hırçın”< buş. TT canlı. sevin-. +lXk: KT aşlık “aşevi” < aş. 8. TT dertlen-. +A-: KT aşa. korkma” < kork-. TT: kardeşçe.“yazılmak” < biti. -(X)n-: KT alkın. TT gider-. aldatıcı”.“solmak” < oñ. -(X)gçı: KT bitigçi “yazıcı” < biti-. ölümcül. yığın 11.“dönmek”. TT alıcı. köŋülsüz “gönülsüz. TT eğri. bilgin. kazı. güçlen-. ardıl 10. TT başlat-. aldır-. -(X)ndI: KT akındı “akan (su)” < ak-. -(X)m: KT alım “alacak. topaç. meslekdaş.“ilaçlamak” < em “ilâç”. tilen. bedük “büyük” < bedü-. -(X)nç: KT korkunç “korku. bėril-. bölge. +çIl: KT: yaġmurçıl “yağmurlu yer”. TT avla-. birik5. 6. TT başak. cevap” < yan. satıġçı “satıcı.“aranmak. elbise” < ked-. elsiz. 8.“birlikte açmak” < aç-. pis. 4. zorla”. kedim “giyecek. turuk.

IV. Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. Vol. Kutadgu Bilig. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Karahanlı Türkçesi Grameri. s. TDK yay. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Ankara 2004. Vol. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. İstanbul 1942. Kutadgu Bilig. s. Atabetü’l-Hakayık. Aysu. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Compendium of the Turkic Dialects I. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Suat. Fergana Nüshası. İstanbul 1943 Mansuroğlu. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 1982. A Functional Approach to the Lexicon. ------------. Reşit Rahmeti. Kök. Ankara 1943 Brockelmann. “Karahanlıca”.. Leiden-Boston 2004. Tarihi Türk Şiveleri.Analitik Dizin.) Atalay. University of London. TDK. pp. Ankara 2004. 5 . Ankara 2004. Erdal. Kutadgu Bilig. I-II. Marcel. I. Part 2 1984. ------------. Divanü Lugati-it-Türk. Kutadgu Bilig. 141-182. Ünlü. Ankara 1943.. Endeks. ------------. Necmettin.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 39 Yararlanılan Kaynaklar Ata. TDK. James Kelly. A Grammar of Old Turkic. Oxford 1972. TDK Yayınları. Abdullah. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. -----------. Ankara 1992. Ankara 1979. Tıpkıbasım III. Wiesbaden 1991. Edib Ahmed b. Harvard University. TDK. Mehmet Akalın). Old Turkic Word Formation. Gerard. İstanbul 1943. (Çev. Metin. Carl. Leiden-Boston 2004. Ankara 2003. 260-301 Hacıeminoğlu.2. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2). Leiden 1954. Dankoff. Viyana Nüshası. Mahmud Yügneki. Ünite . Clauson. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. III. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Tıpkıbasım I. Mecdut. Giriş-Metin-İnceme. Tıpkıbasım III. TDK yay. Arat. Robert. Ankara 1979(Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Yayımlanmamış Doktora Tezi. XLVII. “The Turkish Yarkand Dokuments”. Mısır Nüshası. Ankara 2004. II. Besim.

Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabileceksiniz. İsim çekim eklerini tanıyacak. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Zamir türlerini ayırtedebilecek. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç . Anahtar Kavramlar • • • • • • Çokluk ekleri İyelik ekleri İsim Durum Ekleri Asıl Sayılar Sıra Sayıları Topluluk Sayıları • • • • • Kişi Zamirleri İşaret Zamirleri Zarf Sontakı Bağlaç İçindekiler • • • • • İSİM ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ZARFLAR SONTAKILAR BAĞLAÇLAR XI-XIII.3 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Sontakıları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Bütün sayı sözcüklerini kavrayacak.

24. barça+sı “hepsi.. II 311. KB 663.. AH 89. şüpheniz” (KTer. kuş+uŋ “kuşun”(KB 6368).. küç+i “gücü” (DLT II 13). +An Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek. 26/10a3=4:135) DLT’de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara” (DLT II 54). . Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar. KB 110. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. söz+i “sözü”(AH 125). Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” (KB 4913).Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç İSİM İsim Çekim Ekleri Çokluk Ekleri +lAr Orhon Türkçesinden beri ençok kullanılan çokluk eki +lar/+ler’dir. 37/58b1=49:7).. söz+üŋ “sözün” (AH 430).. KTer. 34/27a3=37:87).. 32/7b3=16:78). baban” (KB 651. Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir. ıt+laka “itlere” (DLT I 483). DLT I 208) İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri. at+ımız “atımız” (DLT 328). Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. köz+üm “gözüm” (DLT I 46. baş+lar (DLT I 397).).). 31/11b3=19:28). Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür: Er+en “adamlar” (KB 234... İyelik ekleri şunlardır: 1.. öz+ümiz “özümüz.. yaġuk+lar ‘yakınlar. köz+ler (DLT I 105)..) idi+m “Tanrım” (KB 5. ölüg+ler “ölüler” (KB 4512).).. sezinçi+ŋiz “zannınız. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. babası” (DLT. hısım. 462. 5841) 2. 1552. akrabalar’ (KTer. DLT I 85. köŋ(ü)l+i “gönlü”(KTer. 90) Og(u)l+an “oğullar” (KB 462. köŋ(ü)l+üŋ “gönlün”(KB 1109).. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”(KTer. 111. 1184. KB 1166.. köŋül+ler “gönüller” (KB 6484). 222. babam” (DLT III 212. közleri+ŋiz “gözleriniz”(KTer. 3. kendimiz” (KB 4909. 1166. bütünü” (KB 5945). 2. at+laka “atlara”. 29/4b1=8:44) DLT’de bir yerde geçen kan+ıġ “(senin) kanın” sözcüğünde iyelik ekini +g biçiminde buluruz. 1589. 1...

XLVII. 67). künüg (künnüg ?) “günün” kölnig “gölün” 308:16V.. Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. 1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı. ek almaz. at+ka “ata” (DLT I 35. 209. 2876. iş+i “işi”(KB 2777). KB 163... 6229). 152). +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır. iş+leri “işleri” (KTer..). 34/7a3=36:40).)...). söz+ni “sözü” (KB 153. s.). Compendium of Turkic Dialect I. 93). s. köŋlüm+i “gönlümü” (KB 47. Karahanlı Türkçesi’nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır..42 XI-XIII. gibi. 53. Vol. 5686. bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır: baş+ı “başı”(KB 2420. 3182). at+ıġ ‘atı’ (KB 2401) kişi+g “kişiyi”(KB 163.. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır. kim+iŋ “kimin” (DLT I 440). ölüm+nüŋ “ölümün” (KB 1476. 2. Yüzyıllar Türk Dili 3. 1 İsim Durum Ekleri 1. 67): kimnig “kimin”(182:14) V.). 221:12 V. 2510. tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır: adı+n “adını” (KB 2554). 6206). University of London.. Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır. yalŋuk+uŋ “insanın” (DLT III. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge’dir. av+ka “ava” (DLT I. 5021.)... 28/40a2=7:163) Baş “baş” sözcüğünü iyelik ekleriyle çekimleyiniz. Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır. 81).. 550:8 V. 30/90a1=16:108. kaz+ka (DLT II. s.. söz+üg “sözü”(AH 151. ataŋ+nı “babanı” (K 1569). 2113).. Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT’de +nIg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly.).. 385). sözi+ni “sözünü KB 2504. 3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3. kitab+ı “kitabı” (AH B 77. 175. begnig) rastlandığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. Part 2 1984.. başı+n “başını” (DLT II24). yagı+nıŋ “düşmanın” (KB 2329. kişi+niŋ “kişinin” (DLT I 44. Belirtme Durumu (Yükleme. köŋül+ni “gönülü” (DLT II 243. Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır. yemeği” (DLT I. meŋiziŋ+i “benzini”(KB 4455.. Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır: ‘The Turkish Yarkand Dokuments’. 264 3. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. vd. aş+ka “aşa” (DLT I 227). az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır. 185. ünsüzlerden sonra da çoğunlukla +(n)Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz: ana+nıŋ “annenin” (KB 5158).. Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri’nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları” (DLT I 248). 343. Yönelme Durumu (Verme.) 2) +nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki. Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde gelmiş örneklerinin sayısı azdır. Tamlayan Durumu (İlgi. Marcel Erdal’ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki. 453:16. kul+nuŋ “kulun” (KB 1919. 6068). Bu çalışmada ayrıca Yarkend’de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de –g’li biçimlere (yernig. evleri+n “evlerini” (DLT I 231) 4) +ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek. 175. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). Compendium of Turkic Dialect I.). Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır. kün+leri “günleri” (KTer. evi+n “evini” (DLT I 283. köŋül+ke “gönüle” (KB 11). 4. KB 1551. 181)~ kaz+ġa “kaza” (DLT I 254) ... ABC 465). +lArI(n+): 3. söz+niŋ “sözün”(AH 488). ay+nı “ayı” (KTer.

köz+den “gözden” (DLT III. 285).). farklı eylemlerle ve farklı yapılarda 40 defa). ölümde basa “ölümden sonra” (KB 5416). tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. 29/39a1=9:53). kadaşıŋ+a “kardeşine” (KB 4976).Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 43 1. Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur: a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru” (DLT II 83). Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki. Teŋri+gerü “Tanrıya doğru” (DLT III 251). 145. tılda çık.“gönlünün istediği gibi yürümek” (KB 5276).3. seniŋde adın “senden başka” (KB 1151). dönüşten önce” (KB 1304). kut+un tiril. 27/27b1=5:12). bir kez). Vasıta Durumu (Araç. Bulunma Durumu (Kalma. 366). yay+ġaru “bahara doğru” (DLT III. d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka” (DLT III 151:19). zorbalıkla’ (KTer. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. yol+dın “yoldan” (DLT I 78). Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104).). kapuġ+da “kapıda” (KB 595..“günahtan sıyrılmak” (KB 1380).). Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki.“dilden çıkmak” (DLT III 161). 38/31a2=59:22) 6. 32/21a1=28:30). Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tin’dir: cān+dın “candan” (KB 1115). 7. tilin+din “dilinden” (AH 142. işim+e “işime”.. 1413. c) Bütünün parçasını gösterir: miŋindä bir “binde bir” (AH 204). b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın” (DLT I. kelmişiŋde berü “geldiğinden beri” (KB 3364). şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı” (KB 4768). vb. Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)n’dir: a) aracıyla. tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” (KTer. yazukta tıdın. kızda kızrak “kıttan daha kıt” (AH 444). 278). (çıkmak)” (DLT I I 234). aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır. köŋülçe yorı. göre: uġança telim kıl. anıŋda öndin “ondan önce” (KTer.). katılmazda aşnu “katılmadan. başı+ŋa “başına” (DLT II 233.. Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır. az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır: a) Ayrılma. baş+ta “başta”. 439.“girmiş gibi olmak” (DLT I 251). 4.. b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü” (KB 5319). küç+ün “zorla. vb. barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur.. özüm+ke “özüme” (KB 1175). +ŋa/+ŋe biçimindedir: atası+ŋa “atasına. 8. çıkma ve menşe ifade eder : yerde kop. 23/2b1=27:92). babasına” (DLT II 120.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392) c) kança. İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır: meniŋde basa “benden sonra” (KB 1092. a) kadar. özi+ŋe “özüne” (KTer. at+tan “attan” (DLT I 94. 178).“(bir şeyi)mümkün olduğu kadar çok yapmak” (DLT I 44). kapuġ+dın “kapıdan” (KB 5967). yıġaç+dın “ağaçtan” (KTer.“gözle bakışmak” (DLT I 183). kirmişçe bol.“hemen gelmek” (KB 5408). 3.. 5. b) yön bidirir ve ‘tarafından’ anlamı katar: solça kel. Ünite . .. 159). işi+ŋe “işine” (KB 430. 5802). yaşı+ŋa “yaşına” (KB 440.“yerden kopmak.“mutlulukla yaşamak” (KB 1251. 234.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). Ayrılma Durumu (Çıkma. 27/53b1=5:48). seniŋde oza “senden önce” (KB 1236).“elle göstermek” (DLT I 82). kış+ın “kışın” (DLT III. DLT’de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır: yèr+den “yerden” (DLT I 525). +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür: közüm+e “gözüme” (DLT I 172). 3150. ve 2.. gibi. terk ödün kel. bu künde naru “bu günden itibaren” (KB 4849). köz+ün bakış. 146). yol+da “yolda” (KTer. oŋça kel.

266.. KTer.KB 39.. 3. KTer. miŋer “biner” (KB 3421) DLT’de bir sayısına gelen +In vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını vermektedir. bėş. 13. Bu sayıyla ilgili Kaşgarlı Mahmud şu açıklamayı yapmaktadır: “yigirme: yirmi. tört.. İki kelime birleştirilmiştir.) biz+ni (DLT I 94.. miŋ “bin”. ellig. 46. 2. 25/29a1=3:200.. AH 198. KB 84.. 373). üç+egün “her üçü” (KB 1664). KTr. 449). içinde” (KB 2791... 360). 79. yigirme... 166. 373. 25/222=3:159.) seni (DLT I 36. KTer.44 XI-XIII. iç+re “içeriye. 4.. 260.. üç.). Sayılar ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ Kişi Zamirleri Tekil Kişi Zamirleri: men.. 25/1a2=3:19). sėkkiz ~ sėkiz.. sen. 40. berü “beri” (DLT I35. üçünç “üçüncü” (KB 267). bėşinç “beşinci” (DLT III 449). KTer.. altmış. Sekiz kere on demektir. Karahanlı Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir: Bir. 132)... Aslı tokuz on’dur.. AH 8. yėti ~ yėtti. 49.). ėkinç “ikinci” (KB 132). siler+niŋ (KTer.. 113. III 370. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. Aslı sekiz on’dur. tapa+ru “-a/-e doğru” (KB 521.. 106.. 27/38b1=5:28. 486). 452. iki.. Bu asıl sayıların dışında seksen ve doksan sayıları için Kaşgarlı Mahmud’un eserinde şu bilgiler verilir: “seksün: seksen. KB 30. 26/51b1=4:84. Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”. tokkuz ~ tokuz... KTer. 25/18a3=3:154.. Dokuz kere on demektir... Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç.. KB 4835. 125.) biz+iŋ (DLT I 341.. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer “birer” (KB 1014).... 25&14b2=3:147. 87. 113).. 3099. c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya” (DLT I 424). KB 16.) . olar+nıŋ (KB 32.Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye Türkçesinden çok da farklı değildir.) sen+iŋ (DLT I 76. törtünç “dördüncü” (DLT III.) anıŋ (DLT I 27. 37/57b3=49:7) anlar+nıŋ (KTer. Yigirmi dahi denir” (DLT III. AH 5. ottuz. onunç “onuncu” (DLT I... AH 166... Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin olur. İki kelime birleştirilmiştir (DLT 1 437). damlaya damlaya göl olur” (DLT II. KTer.. 1. +(X)nçI ekleri getirilerek elde edilir: birinç “birinci” (DLT III... AH 57. 132).. Yüzyıllar Türk Dili b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri” (DLT I 361. Belirtme Durumu: +nI meni (DLT I 53. yėgirminç “yirminci” (DLT I. on. 25/27b3=3:184) anı (DLT I 27. 2 Yigirme sayısıyla ilgili tek veri DLT’de geçmektedir. (KB 343).). II 133)... Toksun: Doksan. 159. 5340. II 55. AH 286). 5830. 37..AH 42. siz/sizler/siler. kırk. tümen “on bin”. ėkinçi “ikinci” (KB 788). yüz. KB 9.KB 4931.. ėv “ev” sözcüğünü Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle çekimleyiniz.. anlar/olar Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ men+iŋ (DLT I 26. 122. biz+niŋ (DLT I 46) siz+iŋ (DLT I 376.. KB 47.. üç+egü “her üçü” (KB 802). 48)..

siler+ke (KB 4864.). 489..... 3305.. 30/763=16:86) olar+nı (KB 62.. bana göre” (KB 6580) ança “ona göre” (DLT I 63..... Ünite .) sen+de (DLT III....). 3738. bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır... KTer.. 1632. 379. 7. 88... . 5339. 391... 19. sen+din (KTer. KTer. 6408.). 27/51a2=5:44. KB 395...). 285.. 319. 1445..... 29/33b3=9:43... KTer. anıŋ+da bolur “ondan olur” (KB 2888).) anıŋ+da adın “ondan başka” (KB 1280) anıŋ+da basa “ondan sonra” (KB 132. 1931. anda (DLT I 109. KB 381.. 1277.. KTer. bular+dın (KB 2423. 25/1b23=3:120.......KTer..... 2571b3=3:120... 25/4a1=3:128... kimiŋ+de bol. 186..) Bulunma Durumu: +da/+de men+de (DLT I 420. biziŋ+de (KB 2699. 25/16a1-2=3:152). 5244)....... 26/27a1=4:55.. 25... 1230...KTer.. 188. 26/31b1=4:60.“kimden olmak”(KB 2006). seniŋ+de turur “sendedir” (KB 4877.) Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir: meniŋ+din (KB 61....) aŋa (KB 1376.) Eşitlik Durumu: +çA mençe “bence..) siz+de (DLT I 407. 147. Ayrılma Durumu: +dIn....) sen+den (DLT I 529.) . 26/22b3=4:47... siler+ni (KTer. KTer. 27/15b1=4:176. meniŋ+de bar “bende var” (KB 4864). 28/16a2=7:134) olar+dın (KB 269.) meniŋ+de basa “benden sonra” (KB 1092.) seniŋ+de (KB 1151. olar+ıġ (KB 259... seniŋ+de bar “sende var” (KB 362)... 28/43a3=7:168..KTer. men+den (DLT I 40)......) saŋar “sana doğru” (KB 29.. Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig’de görülmektedir: meniŋ+de turur “bendendir” (KB 4877). 3165...) aŋar “ona doğru” (DLT I 35. KTer.. 4350....... 2734. KB 2.. KTer. Bu yapının. AH 244. 367. anlar+nı (KTer.) Yönelme Durumu: maŋa (KB 29. 357.... 484. KTer.. KTer.. 82.) anıŋ+da naru “ondan öteye” (KB 266.. 25/3b3=3:128....).Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 45 siz+ni (KTer. KTer.. 25/18b3=3:154.. 25/16a1=3:152.KB 259. AH 39. 812..örneklerin çoğu ayrılma durumu işlevindedir) seniŋ+din (KB 6.. KTer.. KTer. 60. 26/33a1=4:61.3.) biz+ke (DLT I 24. bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır...) biz+din (KTer. 31/7a1=19:10. 27/38b1=5:28... 6124.....) Vasıta Durumu: +(X)n anın “onunla” (DLT I 155. 25/8a3=3:137.... 20.... olarda (KB 2940.. 600... KTer..... IIII 178... 24.) mun+dın (KB 476..)..) andın (DLT I 60. KB 83. AH 175.. 37/56b3=49:6) olar+ka (KB 2433... 62. 3150. KTer...... 154. KB 128. 48.. 23. KB 5343...) siz+ke (KTer. 25/13a3=3:145. 5. men+din (DLT I 20.....) Yön Gösterme Durumu: maŋar “bana doğru” (KTer...) meniŋ+de kidin “benden sonra” (KB 1217..) Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır. 33/48b1-2=34:31..).) saŋa (KB 8. 2495... 25/27a3=3:183.129..).

549. yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı” 2. sonra” Er kėdin kaldı “Adam geri kaldı” (DLT II.).) Yön Gösterme Durumu: muŋar “ buna doğru” (KB 19. Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır” (KB. +DA... ne üstte. munuŋ (KB 1646. bular. 424) Berü < *ber+rü “beri.) Belirtme Durumu: munı (KB 107.. +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır. ne karşı tarafta (KB. kışın “kışın”.KTer. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öŋdün < öŋ+dün “önde. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır.. 28/81a1=8:31). 729. KTer. tünle “geceleyin”. Kayuda. 25) Altın < *alt+tın “altta” Bularda en altın bu yalçık yorır “bunların en altında bu ay dolaşır (KB. beriye. +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye. nereye” Kança bardıŋ ey oġul “ey oğul nereye gittin” (DLT I... 8) Kėdin < *kė+din “arkada.. dışarıda” Tamġa suvı taşra çıkıp taġıġ öter “bu suyun kolu dışarıya çıkarak dağı geçer” (DLT I. 245. 418) 3. aşağıya doğru” (DLT I. bular+nı (KB 1429.. +rA.) Bulunma Durumu: munda (KB 153. 266.. 301) Kanda erdiŋ “Neredeydin” (DLT I. Bunun için +A. +DIn. 907. bular+ıġ (KB 2929. 74) 5. ön tarafta” kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce. 4375..). 486) Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. 137) Astın < *as+tın “altta” Ne altın ne üstün ne otru orun “Ne altta. +rA.. 137. 4174. beride” evindin turup çıktı keldi berü “evinden çıkıp beri geldi” (KB. +(A)rU. bular+da (KB 131...46 XI-XIII. 26/88a2=4:29) Men kişi adılını isim durumu çekim ekleriyle çekimleyiniz 3 ZARFLAR Yer Zarfları Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştur. munıŋ (KB 390. Zaman Zarfları .) Eşitlik Durumu: munça (KB 96..). 2072. 4439) munuŋ+da naru “bundan öte” (KB 4070) Yönelme Durumu: bular+ka (KB 61. tün “gece”. 1836) 4. 18) Üstün < üst+tin “üstte.... 4337. Tamlayan Durumu: bular+nıŋ (KB 3590. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır: 1. Yüzyıllar Türk Dili İşaret Adılları Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu. önde ve arkada olan sensin” (KB. kidin “sonra”. ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır: munıŋ+da basa “bundan sonra” (KB 4376. . kün “gün” kündüz “gündüz”. . +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda. Aşağıdaki örneklerde ek. yukarıda” Ukuş ornı üstün meŋede-turur “anlayışın yeri yukarıdadır” (KB. ol. +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte....).. 126) Taşra < *taş+ra “dışarı. 727.).. +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar Asra < *ast+ra “aşağıda..

Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur (DLT I.3. hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim” (DLT I. 339) Katıġ “katı. 113. üküş “çok”. çabucak” Terkin kel “çabuk gel” (DLT I. 41) “Alper Tona öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek (böylece) öcünü aldı mı? Şimdi (onun ölüm acısıyla) yürek paralanıyor. yavaş” Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım” (DLT III. rahat. Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş” Akrun aŋar sevingil “ona yavaş.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 47 Emdi: Bu zaman zarfı DLT’de çok kullanılmıştır. tükel “bütün. telim “çok”. 441) Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir. 172) Durum Zarfları Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. 434) Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT’de geçmektedir. 159) Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT’de örneği vardır: Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur (DLT II. Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap” (KB. 100) Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz”biçimindeydi. 131) Çın “doğru. köp “çok”. 516) Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu” (DLT I. Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir” (DLT III. sakin biçimde sevin” (DLT III. gerçek” Çın aydıŋ “doğru söyledin” (DLT I. 172) Üküş: Bu er ol üküş katurkan “Bu adam çok sevinen. 952) Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır? Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz” (AH. sağlam” Kudruġ katıġ tügdümiz “kuyruğu sıkı bağladık” Terk/terkin “çabuk. gülen bir kişidir” (DLT I. çok”. Ünite . 200) Miktar Zarfları . Tünle bile bastımız “Geceleyin bastık” (DLT I. 5793) Tün le: Az kullanılan bir zaman zarfıdır. Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir. Artuk: İlig buştı artuk kararttı meŋiz “hükümdar öfkelendi benzini çok kararttı” (KB 629) Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle” (KB. Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı (KB. bedük “büyük”. sert. 361) Amul “sakin. Artuk “fazla. az “az”.114) Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır.

iç tarafta”. benzerlik. kibi “gibi”. üçün “için”. birlikte”. kaz takı kordayımı “kazımı ve kuğ kuşlarımı” (DLT. 99) Üçün: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kamuġ kadġusu erdi ümmet üçün “Bütün kaygısı ümmet için” (KB. Birle: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler çok sayıda değildir. II 177) Apaŋ: Karahanlı Türkçesinden önce az sayıda kullanılan apaŋ bağlacı bu dönem metinlerinde daha çok görülür. Ara: Sadece Yalın durumla kullanılır: Kişi ara kirdim “İnsanlar arasına girdim” (DLT I. Ara “arasında”. 87) İçre: Bu sontakı da sadece yalın durumla kullanılır: Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. Birle: Yalın ve tamlayan durumuyla birlikte kullanılır: kanı kan bile yumas “kanı kan ile yıkamaz ” (DLT III. tarz. Örnekler daha çok KB ve DLT’de görülür: Buşaklık bile erke övke yavuz “hiddet ve öfke insan için fenadır”(KB. 1093) Tamlayan durum ekini almış sözcüklerle kullanılan sontakıları örneklerle sıralayınız. gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. Bile. 157) Ol meniŋ birle körüşdi “o benimle görüştü” (DLT II. başkalık vb. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır. I 429). mekan. 76) Kibi: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kuşlar kibi uçtımız “kuşlar gibi uçtuk” (DLT I. 357) Adın: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: On iki ükek ol bularda adın “Bunlardan başka on iki burç vardır” (KB 138) Basa: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: Usanma ölür sen meniŋde basa “Gafil olma benden sonra sen de öleceksin” (KB. 485) SONTAKILAR 4 BAĞLAÇLAR Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. basa “sonra” gibi sözcükler. taparu “-e doğru”.48 XI-XIII. kalı “eğer”. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir.332) Takı: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler azdır. Tükedi bu on tört bab içre sözi “Bu on dört bölüm içerisinde sözünü tamamladı” (AH. . azu “yoksa. 895) Azu: İki şeyi karşılaştırarak birbirine bağlayan bu bağlaç KB ve DLT’de görülmektedir. Tilkü mü togdı azu böri mü “Tilkimi doğdu yoksa kurt mu?” (DLT. birle “ile. Bile “ile. bile. soŋ “sonra” adın “başka”. 483) Soŋ: Yalın durumdaki sözcüklerle birlikte kullanılır. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. takı “ve” apaŋ “eğer”. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. içre “içte. Yüzyıllar Türk Dili Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman. birlikte”. içerisinde. Bu söz soŋında ayġıl “Bu sözün sonunda söyle” (DLT III. Apaŋ edgü bolsa bu begler özün “Eğer bu beylerin kendileri iyi olursa…” (KB. Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi” (DLT I 445) Bile. yön. sözcük öbeklerini. 40) Seniŋ üçün keldim “senin için geldim” (DLT I.

2. çın “doğru. yėti ~ yėtti. tapa+ru “-a/-e doğru”. +dın/+din/+tın/+tin: kapuġ+dın “kapıdan”. rahat. tümen “on bin”. birlikte”. dışarıda”. köp “çok”. oŋça kel. babası” 1. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır. nereye”. üç+egün “her üçü” (KB 1664). Çoğul Kişi: +(s)I(n+). Yer Zarfları: +A. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyıp ve açıklayabilmek Eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. baş+ı 4. kėdin “arkada. tükel “bütün. altmış. Kişi Zamirleri: Tekil Kişi Zamirleri: men. çok”. Genetif): +Xŋ. Topluluk Sayıları: bir+egü “her birisi”. +ı/+i: aş+ıġ “aşı. on. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. Vasıta Durumu (Araç. +(A)rU. +ru/rü. aşağıya doğru”. +A. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: solça kel. ol. yigirme. az “az”. astın “altta. kayuda. Belirtme Durumu (Yükleme. +Xg/+Xġ +In. takı “ve” apaŋ “eğer”. +ŋa/+ŋe : av+ka “ava”. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. sert. kalı “eğer”. aşağıda” üstün “üstte. kanda “nerede”. üçünç “üçüncü” 3.3. miŋer “biner” 4. İşaret Adılları: bu.ėkinç “ikinci”. +rA. yukarıda”. bedük “büyük”. babasına” 5. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” 2. +lArI(n+): erŋek+leri “parmakları” İsim Durum Ekleri 1. telim “çok”.Ayrılma Durumu (Çıkma. ay+nı “ayı”. sonra”. Tamlayan Durumu (İlgi. ön tarafta”. Instrumental): +(X)n: el(i) g+in emle. ellig. 3. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. Zaman Zarfları: Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. yukarıda” kança “nereye. Ablatif): +da/+de. içerisinde. +çA ve +In ekleriyle kurulan sözcükler yer zarfı olarak kullanılır: Üze “üstte. kayda. terk/terkin “çabuk. altın. bile. Miktar Zarfları: Bu dönem eserlerinde kullanılan miktar zarfları şunlardır: Artuk “fazla. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. taparu “-e doğru”. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392 9. hep” Sontakıları işleyiş bakımından tanıyıp açıklayabilmek Yalnız başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında çeşitli bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. +An: İyelik Ekleri: 1. Yönelme Durumu (Verme. (çıkmak)” 7. Ünite . +DA. Bile “ile. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. baban” 3. Bulunma Durumu (Kalma. yavaş”. atası+ŋa “atasına.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). iç tarafta”. +(n)Xŋ: ana+nıŋ “annenin” 3. miŋ “bin”. birlikte”. kidin “sonra”. sen. yüz. gerçek”. +DIn. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz” 3. içre “içte. kırk. tünle “geceleyin”. çabucak” 4. Yalın Durumu: Eksizdir 2. kibi “gibi”. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılan sözcüklerdir. üküş “çok”. yerde kop“yerden kopmak. katıġ “katı. Üleştirme Sayıları: birer “birer”. asra “aşağıda. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilmek Zarflar 1. +ra/+re: yaġı+ġaru “düşmana doğru”. 3 Zamir türlerini öğrenmek 1. basa “sonra” gibi sözcükler. közüm+e “gözüme”. 4 5 2 6 . adı+n “adını”. Lokatif): +da/ +de/+ta/+te: ev+de “evde” 6. soŋ “sonra” adın “başka”. Sıra Sayıları: birinç “birinci”.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 49 Özet 1 İsim çekim eklerini tanımak İsim Çekim Ekleri Çokluk Eki: +lAr. sėkkiz ~ sėkiz. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. amul “sakin. tört. kün “gün” kündüz “gündüz”. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. iki. bėş.“elle göstermek” 8. anlar/olar 2. tün “gece”. yemeği”. kışın “kışın”. Durum Zarfları: Karahanlı Türkçesinde oldukça çok sayıda durum zarfı vardır: Akru/akrun “yavaş”. sağlam”. tokkuz ~ tokuz. üç. Ara “arasında”. berü “beri. Akuzatif): +nı/+ni.Asıl Sayılar: Bir. üçün “için”. azu “yoksa. üç+egü “her üçü”. öŋdün “önde. beride” 2. bular. babam” 2. taşra “dışarı. beriye. ottuz. sözcük öbeklerini. siz/sizler/siler. taş+ra “dışarıya” Bütün sayı sözcüklerini kavramak Sayılar 1. birle “ile.

yön gösterme durumuyla çekilmiştir? a. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı yoktur? a. İdimni ögermen e. adın d. yanısıra +da/+de de kullanılır.50 XI-XIII. başı b. anıŋ 7. ara c. Vasıta durumu eki +(X)n’dır 5. üze b. emdi e. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıda koyu renkli sözcüklerin hangisinde 1. Ayrılma durumu eki +DA’dır. basa d. Telim körmişim bar tegimsiz kişi d. elgiŋ c. birinç b. Edip Ahmet atım c. b. üstün d. Sözüm munda kalur b. 4. yanı sıra +da/+de kullanılır. Yön gösterme durumu için sadece +ra. birle c. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde belirtme durumu eki yoktur? a. birer d. taşra 8. bile . anı e. d. üçün b. közin e. Bu ay toġsa aşnu idi az toġar c. yegirmi 6. Ayrılma durumu eki +DAn’dır. ara 9. kibi e. tekil kişi iyelik eki yoktur? a. +re ve +ru. evni d. Asıl ek +DIn’dır. e. andın c. b. Yönelme durumu eki +ka/+ke. c. Tün kün turup yıġlayu 10. Eşitlik durumu eki +çA’dır e. Bu er ol üküş katurġan e. anda b. astın c. Aşağıdakilerin hangisinde işaret zamiri. Bu kaşım tügüki 2. Asıl ek +DAn’dır. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yer zarfı değildir? a. +rü ekleri kullanılır d. Ayrılma durumu eki sadece +DIn’dır. Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Ortak erden artuk almas b. Tamlayan durumu eki +(n)Xŋ’nın yanı sıra +nIg biçimi de vardır. +ġa/+ge. Karahanlı Türkçesindeki ayrılma durumu eki ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. kibi e. Erdem üze tügülür d. Aşağıdakilerden hangisi hem sontakı hem de bağlaç olarak kullanılmıştır? a. +a. birle b. kitabı 3. ikinçi c. Aşağıdakilerin hangisinde topluluk sayısı vardır? a. üçegü e. +e ve +ŋa/+ŋe’dir c. Aşağıdaki sontakılardan hangisi hem yalın hem de tamlayan durumu ekleriyle birlikte kullanılır? a. aŋar d.

Necmettin. II. Tamlayan Durumu (İlgi. Aysu. Reşit Rahmeti. b 4. Mahmud Yügneki. 141-182. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. d 6. Yanıtınız yanlış ise “Miktar Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. kök ya da gövdeyle aynıdır. Arat. +ru/rü. III. Instrumental): +(X)n: ėv +in 8. ------------. Marcel. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yanıtınız yanlış ise “Topluluk Sayıları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar ve Bağlaçlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Edib Ahmed b. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. TDK yay. +(n)Xŋ: ėv+iŋ Belirtme Durumu (Yükleme. c 7. Yanıtınız yanlış ise “Belirtme Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Robert. Divanü Lugati-it-Türk. +ı/i Yalın durumda genellikle +nı/+ni. Ankara 1992. Carl. 7. Karahanlı Türkçesi Grameri. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Endeks. 1982. Ankara 2004. (Çev. Ankara 1979. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 tekil kişi: baş+ım tekil kişi: baş+ıŋ tekil kişi: baş+ı çoğul kişi: baş+ımız çoğul kişi: baş+ıŋız çoğul kişi: baş+ları Sıra Sizde 2 Yalın Durum: Eksizdir. I-II. TDK Yayınları. Mehmet Vefa. Clauson. +a/+e ve +ka/+ke içiminde görülebilir: ėv+im+e 3. James Kelly. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. Leiden-Boston 2004. Oxford 1972. s. I. Vasıta Durumu (Araç. Yanıtınız yanlış ise “Ayrılma Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Ankara 1943. Old Turkic Word Formation. Ünlü. Gerard. Kutadgu Bilig. +ŋa/+ŋe : ėv+ke ve 2. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDK yay. Akuzatif): +nı/+ni. Ankara 2004.Analitik Dizin. Ünite . +Xg/+Xġ +In. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Mecdut. Bulunma Durumu (Kalma. Leiden-Boston 2004. Bilgeoğuz Yayınları. Dankoff. Wiesbaden 1991. 5 Nalbant. IV. d 8. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: ėv +çe 9. Leiden 1954. Metin. TDK. c 5. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Atabetü’l-Hakayık. s. Compendium of the Turkic Dialects I. Mehmet Akalın). +dın/+din/+tın/+tin: ėv +de .. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harvard University. Yanıtınız yanlış ise “Yer Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +ra/+re: ėv +gerü Sıra Sizde 3 Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ: men+iŋ Belirtme Durumu: +nI: meni Bulunma Durumu: +da/+de: men+de Ayrılma Durumu: +dIn: men+din Yönelme Durumu: maŋa Yön Gösterme Durumu: maŋar Eşitlik Durumu: men+çe Sıra Sizde 4 Taparu: Ol meniŋ taparu keldi “o bana doğru geldi” Birlen: Ol meniŋ birlen körüşdi “O benimle görüştü” Üçün: Seniŋ üçün keldim “Senin için geldim” Yararlanılan Kaynaklar Ata. Suat. Ankara 1943 Brockelmann. Lokatif): +da/+de/+ta/+te: ėv +de 6. Ankara 2003. +ŋa/+ŋe biçimindedir: ėv+i+ŋe 5. İstanbul 2008. “Karahanlıca”. Tarihi Türk Şiveleri. A Grammar of Old Turkic. ------------. Genetif): +Xŋ. c 2. Giriş-Metin-İnceme. Besim. Ayrılma Durumu (Çıkma. +Xg/+Xġ kullanılır: ėv +ni üçüncü tekil kişi iyelik eki almış sözcüklerden sonra +In gelir: ėv +i+n Az da olsa +ı/i’nin de kullanıldığı görülür: ėv +i Yönelme Durumu (Verme. a 9. -------------. Yanıtınız yanlış ise “İsim Durum Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. Ankara 19792 Atalay.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 51 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Hacıeminoğlu. A Functional Approach to the Lexicon. TDK. +A. Vol. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Erdal. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. Mansuroğlu. e 10. Ablatif): +da/+de.

Yüzyıllar Türk Dili     Bu üniteyi tamamladıktan sonra Karahanlı Türkçesindeki. Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavrayacak ve açıklayabileceksiniz. Sıfat-Fiiller. Anahtar Kavramlar • Fiil Çekim Ekleri • Birleşik Fiil çekimleri • Sıfat-fiiller • Zarf-fiiller • Birleşik Fiiller İçindekiler • • • • FİİL SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR) ZARF-FİİLLER BİRLEŞİK FİİLLER Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiiller. Birleşik Fiiller .XI-XIII. Fiil çekim eklerini. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız 4 XI-XIII. Zarf-Fiiller. Zarf-fiil eklerini. Sıfat-fiil eklerini.

. bol-duŋuz “oldunuz” (KTer. 354. Çoğul kişi: -DI(lAr) ekiyle kurulur: bol-dılar “oldular” (KB 6476. Bu dönem metinlerinde yer alan fiil çekimlerini sırasıyla açıklarken hangi tipte kişi eklerinin kullanıldığını da belirteceğiz. 85. 6492).295).). Tekil Kişi: {-DXŋ} ekiyle kurulur: ay-dıŋ “söyledin”(KB 147. 25/11b1=3:143) 3.. kir-dük (DLT II 61). 35/86a2=41:23).. Tekil Kişi: {-DI} ekiyle kurulur: bak-tı (KB 1572. tut-tumız “tuttuk” (KTer..) 2. kel-dük (DLT II 61. bar-dı “gitti”(AH 202. 45..).). kur-duk (DLT II 61).... 2. 36/70a1=43:79). 30/40b3=16:27) Fiil Çekim Ekleri . Uygur ve Türkiye Türkçesinde olduğu gibi fiil çekimlerinde farklı tipte kişi ekleri kullanılmaktadır.. bol-dum (KB 373. DLT II 33. kişi çoğul ekinin /r/siz iki örneği mevcuttur: ay-dıla “söylediler”(KTer. 63). yuvul-dımat “yuvarlandı” (DLT I 397) 1.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.. bol-dı (KB 4. kül-di (KB 6341).. 3. 30/27b3=15:58. 34/24a1=37:32). Zarf-Fiiller. 940) 3. 34/32a1=37:108.). berküt-tiler “sağlamlaştırdılar” (KTer. bar-dıŋız “gittiniz” (DLT II 47). Sıfat-Fiiller. 1.. biti-diŋ “yazdın” (KTer...) DLT’de /-DUk/ ekiyle kurulmuş Oğuzca biçimler de yer alır. DLT I 36. 397). bar-dımız “gittik” (DLT I 327)... 26/45b2=4:77). 28/42a2=7:166). kör-diler (KB 1057).. ay-dımız “söyledik” (KTer. Kuran Tercümesi’nde 3. 1586.. tekil kişinin -mat/-met ekiyle genişletilmiş biçimi de vardır: kevil-dimet “zayıfladı” (DLT I. Çoğul Kişi: {-DXŋXz} ekiyle kurulur: ay-dıŋız “söylediniz”(KTer.. 63). bul-duŋ (KB. Çoğul Kişi: {-DXmXz} ekiyle kurulur: aç-tımız “açtık” (DLT III 235). Tekil Kişi: {-DXm} ekiyle kurulur: ba-dım “bağladım” (KB 5899).... 1752. 62.. -ler ekiyle genişletilmiş biçim: kör-düŋüzler “gördünüz” (KTer. bar-duk “gittik” (DLT II 62. kod-tımız “koyduk” (KTer. 34/69b3=38:63). Belirli Geçmiş Zaman (Bilinen Geçmiş Zaman): Bu zamandaki fiillerin çekiminde iyelik eki kaynaklı kişi ekleri kullanılır. 25/27b1=3:183). Kuran Tercümesinde uyum dışı örnekler vardır: bol-dımız “olduk” (KTer. 391. Birleşik Fiiller FİİL Karahanlı Türkçesinde Orhon. yaval-dımat “yavaşladı” (DLT I 397). keçür-düm “geçirdim” (KB 649.

ay-ur “söyler” (DLT I 52. al-ır men “alırım” (KB 6035).. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er siz/sizler ekiyle kurulur: kork-ar sizler “korkarsınız” (KTer. -ġay/-gey. ay-ur mız “söyleriz” (KTer. 5984). 28/10a1=7:123) 3. Çoğul Kişi: ġay/-gey.). bil-geyler “bilecekler” (KTer... yazılur “açılır” (DLT III 78). kadġur-ar sen “kaygılanırsın” (KB 1233). 27/56b3=5:52. ünde-yür sen “seslenirsin” (KB 35/74a1=41:5) 3.). küse-r men “isterim” (KB 363) . Tekil Kişi: ġay/-gey. 3. Ünlü ile biten eylemlere çoğunlukla -r eki gelir. sėzik-er men “şüphelenirim” (DLT II 117) tur-ur men 2.... kes-gey men “keseceğim”(KTer. bil-gey sizler “bileceksiniz” (KTer. bėr-geler “verecekler” (DLT I 243. Çoğul Kişi: ġay/-gey. 1627. okı-rlar “çağırırılar” (KB 5344) Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle kurulur: -ġay/-gey.31/74b3=39:39). Yüzyıllar Türk Dili Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki her zaman düz ünlülüdür. -ġa/-ge miz ekiyle kurulur: çıkar-ġay miz “çıkaracağız” (KTer. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er men ekiyle kurulur: bak-ar men “bakarım” (DLT III 194).).. -ġa/-ge men ekiyle kurulur: iç-gey men “içeceğim” (DLT I 492).. Bunun dışında ünlü ile biten eylemlere -ur/-ür de eklenir. Tekil Kişi: {-mIş} ekiyle kurulur: al-mış (KB 5487).. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er ekiyle kurulur: at-ar “atar” (KB 28. 28/10a1=7:124) 2.. 31/78a1=41:52) “görürsünüz”. 5736. -ġa/-ge sen ekiyle kurulur: bul-ġa sen “bulacaksın” (KB 4553. kıl-ġa men “yapacağım”(KB 4956). -ġu/-gü. -ġa/-ge siz/sizler ekleriyle kurulur: ay-gay sizler “söyleyeceksiniz” (KTer. AH 36). Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır: 1. biti-r miz “yazarız” (KTer. 27/57a2=5:52. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er+lar/ler ekiyle kurulur: sür-erler “sürerler” (KB 5344). yap-ar “örter” (DLT III 33. 1.. Çoğul Kişi: ġay/-gey.yardımcı sesi girer.. 38/88b2=66:1).. -ġa/-ge karışık olarak kullanıldığından ikisinin örneklerini birlikte göreceğiz: 1. -ġa/-ge. bar-ur sen “gidersin” (AH 287.. DLT I 170. 37/40b1=48:20).).). iç-er “içer” (KB 73. al-ur sizler “alırsınız” (KTer. KB 1649) 1. kör-er siz (KTer. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er mIz ekiyle kurulur: kork-ar mız “korkarız” (KTer. 30/49b2=16:40... bu durumda araya -y. bak-ar “bakar” (DLT I 102. ay-urlar “söylerler” (KB 73. DLT I 93) Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er eklerinin eylemlere ekleniş biçimlerinde belli bir kural yoktur.. -ġa/-ge ekiyle kurulur: açıl-ġay “açılacak” (KB 358). tile-yür sen “istersin” (KTer.. 28/44a1=7: 149). 36/69a3=43:77).). Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır.. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er sen ekiyle kurulur: buz-ar sen “bozarsın” (KB 5746). Tekil Kişi: {-mIş men} ekiyle kurulur: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577) 2. Tekil Kişi: ġay/-gey.. DLT I 164)..... bayu-r “zenginleşir” (DLT III 274) 1.. bar-ġay “gidecek” (DLT II 66.. 36/74a3=43:89) “dururum” (KTer 31/12a3=19:30). 31/31a1=19:79) 2. al-urlar “alırlar” (KTer. 28/2a1=7:123) 2.. bol-mış “olmuş”(KB 257.)... kıl-ur mız “yaparız” (KB 4904. 431). 29/173=9:24). 5837). kör-gey sen “göreceksin” (KTer. -ġa/-ge+lar/ler ekiyle kurulur: ay-ġaylar “söyleyecekler” (KTer.) 3. 31/75a1=41:47)...54 XI-XIII. kizlemiş sen (KB 6308) 3.. bil-ge sizler “bileceksiniz” (KTer. Tekil Kişi: ġay/-gey.. Tekil Kişi: {-mIş sen} ekiyle kurulur: bekle-miş sen “beklemişsin” (KB 6308).

KTer.) 1... sözle-seler “söyleseler”(KB 3426. 29/41a1=9:57)..... yaşur-sa siz “gizleseniz” (KTer. Ünite . bar-ġalır men “hemen geleceğim” (DLT II 67).). bol-sa men “olsam” (KTer. Kişi eki olarak da her kişi için Türkiye Türkçesinde. Tekil Kişi: -sun/-sün..). 337. tüne-yi “geceyi geçireyim” (KB 6571).. 5491. 27/40a2=5:31) Kuran Tercümesinde az sayıdada olsa iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle yapılmış çekimlere rastlamaktayız: bol-sam “olsam” (KTer.28/2b3=7:88). ur-sa mız “vursak” (KB 4016) 2. 1. bol-ġıl (DLT I 64).4 kez) 2. Gelecek zaman olarak kullanıldığı örnekler çoğunlukla 3.. Karahanlı Türkçesinde ek artık tamamiyle –sa/-se biçimindedir. Çoğul Kişi: sa/-se siz/sizler ekiyle kurulur: bil-se sizler “bilseniz” (KTer. keç-gü turur “geçecek” (KB 5324).) .. 26/18a3=4:43). Çoğul Kişi: sa/-se miz ekiyle kurulur: biti-se miz “yazsak” (KTer.. ay-ayı “söyleyeyim” (KB 6581). 30/553=16:54).. katıl-ġu “katılacak” (KB 4316).. at-ġalır “hemen atacak” (DLT II 20). 683. 26/87b3=4:128). -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin” (AH166). bar-ġalır “gitmek üzeredir” (KB 5976). 266). Zarf-Fiiller. ėşit-gil “işit” (KB 153.). iç-se sen “içsen” (KB 6148). 5883) Emir Kipi: Bütün kişileri ayrı eklerle kurulur. 58. kör-süni “görsün” (KB 509. 1910. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem” (KB 5752). Tekil Kişi: sa/-se sen ekiyle kurulur: bar-sa sen “gitsen” (DLT I 134). ıd-ġıl “gönder” (KB 395). 4939. kir-sün “girsin” (DLT I 362). Tekil Kişi: sa/-se men ekiyle kurulur. kör! “gör” (KB 38. Bu ek ortaç eki olduğundan daha çok bu işleviyle kullanılmıştır. kol-sa sen “istesen” (KB (1450. 26/38a1=4::66). Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesinde -sar/-ser ekiyle kurulan şart kipinin -sa/-se biçimi Uygur dönemine ait kimi tıp ve astroloji metinlerinde görülür.) 3. 27/55a3=5:49).. sızġur-ġalır “eritmek üzeredir” (DLT II 188).. 25/20b3=1:156. Karahanlı Türkçesinde bu gelecek zaman eklerinin dışında yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir..... AH 76). al-ġalır “almak üzeredir” (KB 1472). kör-sü “görsün” (KB 104. yė-gil “ye” (DLT I 88) ay! “söyle”(K 267. tekil kişiyledir: ay-ġu “söyleyecek” (KB 1011. 1. AH 4. Orhon ve Uygur Türkçesinde olduğu gibi farklı ekler kullanılır.. kıl-sunı “yapsın” (KB 5491). 196. bol-sun “olsun” (AH 492). 26/68b2=4:102). 28/60a1=7:198). 513) bol-sunı “olsun” (KB 4957. öte-y (KB 1033) 2. kör-se men “görsem” (KB 815). kıl-su “yapsın” (KB 1555. bak-sa “baksa” (DLT I 340) bil-se “bilse” (KB 329. Çoğul Kişi: sa/-se+lar/ler ekiyle kurulur: bol-salar “olsalar” (KTer. Sıfat-Fiiller. 26/41b2=4:73. bul-sa siz “bulsanız” (KTer.4. bol-saŋ “olsan” (KTer.. -su/-sü..). 33/18a3=33:54) 3.. 540.). bol! “ol”(KB 4. 73. 3. 19.. 119.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.). Tekil Kişi: sa/-se ekiyle kurulur: aç-sa “açsa” (KB 1126... bil-gil “bil” (KTer. kėlsün “gelsin” (DLT II 64) al-su “alsın” (AH 78).) iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle oluşmuş örnekler” kör-seŋ “görsen” (KTer... Tekil Kişi: -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”(KB 672. kör-gil “gör” (AH 99). bol-sa miz “olsak” (KTer. kal-ġalır “kalmak üzeredir” (KB 1074). bul-salar “bulsalar” (KTer. 513. 26/55a2=4:89). kıl-sa siz “yapsanız” (KTer.. 198. beze-yin “süsleyeyim” (AH 43). Tekil Kişi: -(A)yI(n) ekiyle kurulur: ay-ayın “söyleyeyim” (KB 196. buz-sa mız “bozsak” (KB 4016). KB 5582)...). Birleşik Fiiller 55 -ġu/-gü eki daha az kullanılır... bol-su “olsun” (KB 111...

Kuran Tercümesinde gelecek zamanın hikâye birleşik çekiminde farklı bir yapıyla karşılaşmaktayız: bolġaytı “olacaktı” (37/17b2=47:21) < bolġay ėrti kılġatı “yapacaktı”(36/4a3=42:8) < kılġa ėrti ölmegetiler “ölmeyeceklerdi” (25/21a2=3:156) < ölmegey erti Birleşik Fiil Çekimleri . sına-lım “sınayalım” (KB 4930) Kuran Tercümesinde -alıŋ biçimi de tesbit edilmiştir: kıl-alıŋ “yapalım” (KTer. Yüzyıllar Türk Dili 1. bu nedenle ilgili zamanın her kişi ekiyle çekimi bulunmamaktadır. tut-uŋlar “tutunuz” (KB 4867).yardımcı fiilinin üzerine zaman ve kişi çekim eklerinin getirilmesiyle yapılır. Metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek” (KB 51) akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) küdezgü “korumak gerek” (KB 4526) küdezgü kerek “korumak gerek” (KB 2766. körmesünler “görmesinler” (KB 6600). kılmaz ėrdiler “yapmazlardı” (KTer.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. 6059). 28/86a2=8:40). Çoğul Kişi: -sun/-sün. tuġar ėrdi “doğardı”. bil-iŋ “bilin” (KTer. ayttılar ėrdi “söyledilerdi” (KTer. 1 Birleşik fiil çekimleri er. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler” (KB 6600). kıldım ėrdi “yaptımdı” (KB 1120). yaşa-ŋ “yaşayın” (KB 2302) 3. bolġay ėrdim “olacaktım” (KTer. bol-sunlar “olsunlar” (KB26/69a2=4:102). 572). gereklilik kipi olarak da kullanılır. kir-elim “girelim” (KB 4975). 28/8b1=7:117) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş ėrdiŋ “yaratılmıştın” (KB 1242). 27/43a3=5:34. 28/40a3=7:163) Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” (KB 3464). bil-iŋ-ler “biliniz” (KTer. 3765) tutġu “tutmak gerek” (KB 4120) yırak turġu “uzak durmak gerek” (AH 216) azılmaġu “yanılmamalı” (AH 216) Karahanlı Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan eklerin Türkiye Türkçesinde nasıl kullanıldıklarını karşılaştırarak hatırlayınız. 38/64b1=63:10).56 XI-XIII.. kalġay ėrdi “kalacaktı” (KB 3656.). okı-lım “çağıralım” (KB 3155). bar-ıŋlar “gidiniz” (DLT II 45). 33/34a2=35:37) 2. 5964). ulanmış ėrdiŋ “bağlanmıştın” (KTer. tiler ėrdim “dilerdim” (KB 571. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” (DLT II 45). 31/68a2=20:92) Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” (KB 5070). Çoğul Kişi: -(a)lım/-(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” (KB 3489. iç-elim “içelim” (DLT I 142). Hikâye Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -DI+kişi eki ile oluşturulmuş ėr.. ögren-süler “öğrensinler” (KB 5554) Gereklilik Kipi: Gelecek Zaman eki olarak kullanılan -ġu/-gü (kerek) eki. Bu tür zaman çekimleriyle ilgili örnekler metinlerde çok fazla yer almaz. Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” (KB 1089).

bulġu ėrse “bulacaksa” (KB 6566). 33/61b3=34:51) Rivayet Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -mIş+kişi eki almış ėr.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. bolsa ėrdiŋiz “olsaydınız” (KTer. hem sıfatın hem de eylemin özelliklerini taşıyabilirler. kodmış ėrse “koymuşsa” (6594) Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” (KB 6097). Birleşik Fiiller 57 Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi”(KB 425). kalġu ėrse “kalacaksa” (4739) SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) Fiilden türeyen sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilirler. bilür ėrseler “bilirlerse” (KTer. doğan güneşi şimdi batar” (DLT II 128) bilür ol edibniŋ ne kim aymışı “o bilginin ne söylediğini bilir” (AH 502) Taŋrı öldürür tenlerni ölmişi vaktinde “Tanrı tenleri ölüm vaktinde öldürür” (KTer. 25/19a1=3:154). 35/1a2=39:42) 3. Ünite .4. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur özüm taplamaz neŋ biri yalġan ol “benim beğenmediğim şeylerden biri yalandır” (KB 848) yazmas atım yaġmur yaŋılmas bilge yaŋku “usta atıcı yağmurdur. bolsa ėrdi “olsaydı” (KB 4920).yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli busuġdın çıkar teg çıkar üdsüzün “beklemediğin bir anda pusudan çıkar” (KB 4826) kaynar ügüz keçiksiz bolmas “coşkun su geçitsiz olmaz” (DLT I 390) 4. bardıŋ ėrse “ulaştıysan” (KB 4100). olumsuzluk ekini aldıkları ve değişik çatılara girdiği görülür.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. bėrdiŋ ėrse “verdiysen” (KB 5232) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış ėrse “basmışsa” (KB 2884). Fiilin sıfat biçimi oldukları için hem adın. Sıfat-Fiiller. 38/18b3=59:3). Bu tür sözcüklerin fiilden türedikleri için zaman kavramı taşıdıkları. bulur ėrse “bulursa” (KB 4137). Fiil+ėr+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti tiler ėrmiş “dilermiş” (KB 469) Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” (KB 3478) Şart Birleşik Zaman: Rivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki alan ėr. 1. körseler ėrdi “görselerdi” (KTer. Fiilin gösterdiği eylemi yapanı da gösterirler. Fiil+er+sA+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” (KB 790). Sadece kişi kavramı taşımazlar. yanılmaz bilgin bir yankıdır” (DLT III 380) bahıllık otalap oŋulmaz ig ol “ kıskançlık ilaçla geçmeyen bir hastalıktır” (AH 253) . Zarf-Fiiller. bitimiş ėrse “yazmışsa” (KTer. kolur ėrse “isterse” (KB 226). -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili maŋa kelmişiŋde berü men bu kün “bana geldiğinden beri ben bugün” (KB 3364) ölüg bile koşuldı/ toġmış küni uş batar “ölü ile birleşti. -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki özi bilmedükin anıŋdın kolur “kendisi bilmediği için ondan sorar” (KB 1909) bolup toġmaduk teg yitip bardı cān “Ruh hiç doğmamış gibi kayboldu gitti” (KB 1522) biliglig ukuşluġ tidüküŋ üçün “bilgili ve akıllı dediğin için” (KB 3164) 2. 30/50b1=16:41) Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” (KB 3886).

her tam olan eksilir” (AH 199) Ol Taŋrı bilgen ol örtüglilerni “sır (örtülü) olan her şeyi Tanrı bilir” (KTer. eklendiği eyleme -mak/mek ya da -mak/-mek için anlamı verir. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili özin tutġuçı er tirildi kutun “kendisini tutan (kendine hakim olan insan) huzur içinde yaşar” (KB 4452) ögüngüçi üminde artatur “kendini öven donunu kirletir (kendini çok öven sınandığı zaman yapamayınca donunu kirletir” (DLT I 203) Kulak tutġıl ol kün ündeyür ündegüçi “kulak ver çağıran. 26/97a2=4:142) 7. ucuzunu tanıyan. anlayan (kimse) olmalıdır” (KB 2802) ol at suvarıġlı erdi “o atı sulayandı” (DLT II 257) bakıġlı okıġlı asıġ alsu tep “gören ve okuyan yaralansın diye” (AH 78) ol Taŋrı aldaġlı olarka “Tanrı ikiyüzlülüğün (aldatmanın) karşılığını aldatarak verendir” (KTer. Cümlede çoğunlukla sözcükler arasında ilgi kurarlar. 37/81a1=50:41) 8. 29/56a1=9:78) 6. -DAçI: Bu sıfat-fiil eki de gelecek zaman anlamı taşır.58 XI-XIII. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili bu iç söz tutuġlı bütün çın kerek “Bu sırlara vakıf olana (vakıf olan herkese) itimat edilir” (KB 2676) aġırın uçuzun ukuġlı kerek “pahalısını. ‘ve’ bağlacı gibi kullanılmasının yanı sıra tümceye ‘-arak/-erek’ anlamı da katar.” (AH 30) bardaçı er. ınanġu tayanġu kişi boldı kız “inanılacak güvenilecek kişi az” (KB 6467) oynaġu yėr “oynayacak yer” (DLT I 121) sökünç kėlgü yolnı ‘akıllık tıyur “sövme gelecek yolu cömertlik kapatır” (AH 232) 9. sıkıntıya düşersem elimden tutacak olana…. nesne oluşlarına rastlanmaz. o gün çağırır” (KTer. Bağlayıcı olma özellikleri bulunduğundan özne. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili okıġan bitigen ukumaz munı “her okuyan yazan (okur-yazar) bunu anlayamaz” (KB-B 16) söz ukġan kerek bolsa hāzır cevāb “sözü anlayan ve hazır cevap biri olması gerekir” (KB 2648) ol küp ol süçikni açıtġan “o küp içine konan her tatlı şeyi daima acı hale getirir” (DLT I 154) bilig bilmegendin bir ança budun “halkın çoğu bilgisizlikten…” (AH 123) kamuġ tolġan irlür tükel eksiyür “her dolan azalır. Eylem çekimine girmedikleri için kişi ve kesin bir zaman kavramı taşımazlar. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşan bu ek. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir. 1. tümleç. Karahanlı Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi zarf-fiillerin sayısı fazladır. Yüzyıllar Türk Dili 5. keldeçi er “giden gelen kişi” (DLT I 24) 11. ol beg Teŋrige tapınġuluk erdi “Tanrıya tapmak onun hakkıydı”(DLT II 169) Hükm kılur Taŋrı bir işni kim erür kılġuluk kılınmış “Tanrı yapılması (yapmak için) bir işi emreder” (KTer. -(I)p: Eklendiği eylemi yan tümceye bağlar. Asıl eylemden önce gerçekleşmiş bir eylemi . 29/4b3=8:44) 10. burada ençok kullanılanlara yer verilecektir. kidin keldeçike özüm sözlegü “sözümü sonra geleceklere söyleyeceğim”(KB 192) elig tuttaçımka egirse muŋa “yarın derde. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: yıġaç bıçası neŋ “ağaç kesecek şey” (DLT I 13) otuŋ kesesi baldu “odun kesecek balta” (DLT I 14) ZARF-FİİLLER Eylemden türeyen ancak tümce içinde çoğunlukla belirteç görevi yapan sözcüklere zarffiil denir.

asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen eylemi ve hareketi gösterir. bunlardan hangilerinin bugün kullanıldığını belirleyiniz. Türkiye Türkçesinde -(y)Incaya kadar yapısıyla kullanılmaktadır. otlayarak etlenir” (DLT I 285) kereksiz sözini kömüp kizleyür “gereksiz sözü gömerek gizler” (AH 118) “işim tėp ınanıp sır ayma sakın “eşim deyip inanıp sırrını söyleme sakın” (AH 22) 2. ukuşluġ ukupan küzetür anı “anlayışlı anlayarak onu korur” (KB 22) yay baruban erküzi/ aktı akın mundızı “bahar giderken erimiş olan karlar coşkun seller gibi aktı” (DLT I 96-8) ol anda yatıpan birür sanını “o orada yatarak canını verir” (AH 276) 8. “-dığında” anlamları katar. Ünite . ölümke basıkma kelir alġalı “ölümü yendim sanma seni almak için gelir” (KB 5145) ne iş tuş kadaşlar yüzin körgeli “eş dost ve kardeşlerinin yüzünü görmek için” (KB 4921) yakadakı yalġaġalı eligdeki ıçġınur “ yakadaki yalanırken eldeki kaybedilir” (DLT I 253) 5. ekin eklendiği eylemin gösterdiği hareketin henüz gerçekleşmediğini ifade eder. Asıl eylemin amacını ifade eder. kılıç teprer erken yaġı tepremez “kılıç hareket ettiğinde düşman kımıldamaz” (KB 2144) ölüm tutmaz erken odun ay ilig “ey hükümdar. ölüm henüz yaklaşmadan uyan” (KB 1366) er barır erken kadıttı “adam giderken döndü” (DLT II 301) Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesindekileri karşılaştırınız. -(X)pan: -(X)p’ın genişletilmiş biçimidir. Günümüz Türkçesindeki biçimi -AlI’dır. -gInçA: Asıl eylemin gerçekleşeceği zamanın sınırını belirler. Bu özellik Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibidir. sakış birle adra tutar bilge büt “bilge kişi bunları hesaplayıp birbirinden ayırarak zapteder” (KB 4383) taŋ ata yortalım/ Budruç kanın irtelim “tan atarak (tan attığında) yürüyelim Budruç kanını isteyelim” (DLT III 356) 4. yarın bolsa işiŋ kalur kılmadın “yarın olursa yapılmadan kalır (bugünün işini yarına bırakma yarın olduğunda yapılmadan kalır)” (KB 5503) kayu baġka tegse suv eksümedin “hangi bahçeye su eksilmeden ulaşırsa”(KB 1808) biligsiz ne aysa ayur ukmadın “bilgisiz ne söylerse anlamadan söyler” (AH 119) 7.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.4. -(y)I: Bu zarf-fiille oluşturulan biçimler. -A: -(y)I ile aynı anlam ve işlevde kullanılır. miŋ edgüg adakını tutġınça sen “Sen bin iyinin ayağını tutuncaya kadar” (KB 3806) elig tutġınça ot tut “el tutacağına ateş tut (kefil olacağına ateş tut)” (DLT II 292) suv körmeginçe etük tartma “suyu görmedikçe çizmeni çıkarma” (DLT III 426) 6. bugün -madan/-meden olarak yer alır. aġırlayu tut sen asıġlıġ kişig “faydalı olan insana saygı göster” (KB 5539) vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek ve üstüne bir de sövme (küfür) alıp gitti” (AH 242) negüke bu anı ulaşu kınar “niçin bu (dünya) ona durmadan eziyet çektirir” (AH 446) 3. Zarf-Fiiller. Türkiye Türkçesinde de Orhon ve Uygur Türkçesinde de işlek olarak yer alır. 2 . Birleşik Fiiller 59 gösterir. -gAlI: Eklendiği fiile ‘-mak için’ anlamı katar. kapuġ açtı çıktı kadaşın körüp “kapıyı açtı çıktı kardeşini görüp…(KB 3292) yılkı yazın atlanur/ otlap anın etlenür “yılkı ilkbaharda at haline gelir. Bu ek. Birleşik fiillerde tasviri fiili asıl fiile bağlama görevinde de kullanılan bu ek. Türkiye Türkçesindeki durumun aksine ünlü ile bitenlere eklendiğinde araya /y/ kaynaştırma ünsüzü girmez. -mAdIn: Yüklemin gösterdiği hareketin gerçekleştiği sırada. Sıfat-Fiiller. -er/-mez erken: Eklendiği eyleme “-dığı zaman”. Orhon ve Uygur Türkçesinde –mAtI(n) biçiminde olan ek. Fiilin tarzını gösterir.

“yüklenmek.ve tut. et-: çak et.“ağırlamak” (DLT I 45) ėlig tut.kör.“ayıp olmak.“uzak durmak” (AH 153) d.“iyi korumak.“ses çıkarmak” (DLT I 333) çıŋ et.“artmaya devam etmek” iliŋ arta barġay kiŋügey yėriŋ “ülken günden güne genişler ve toprakların artar” (KB 5915) kit-e bar. kıl-: asıġ kıl. bėr-. daha az da et-.“kul etmek.“dik durmak” (DLT I. kėl. bil-. üzerine almaya devam etmek” vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek üstelik bir de ve üstelik bir de söğüş alarak gitti” (AH 242) b.“yardım etmek” (KB 29) umunç tut.: elig tut.60 XI-XIII. iyi davranmak” (KB 5860) aġırlıġ tut.“bırakmak.“öfkelenmek” (KB 1414) körünmez bol.“iyi olmak” (AH 377) b.“terlemek” (DLT I 322) ufut bol. a. Tasviri fiillerin hepsinin görevi ayrıdır. bol-: bulun bol.“fayda sağlamak” (KB 292) boş kıl. 342) yırak tur.“ümit bağlamak” (KB 2987) edgü tut. isim ya da sıfatla birlikte çoğunlukla bol-. tur.“itibarlı olmak” (KB 210) kul kıl.“ağır bir şey düşürerek ses vermek” (DLT III 354) kar kur et. utanmak” (DLT I 309) ayb bol.yardımcı fiillerinden birinin kullanılmasıyla oluşturulur: a. bar-: Bu tasviri fiille yapılan birleşik yapılar asıl eylemin devam ettiğini gösterir: arta bar. kıl-. ayıp etmek” (AH 362) edgü bol. gücü yetebilme anlamında fiiller oluştururlar .“çabuk gelmek” (DLT I 350) c.“kefil olmak” (DLT II 292) Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil -A/-U/-I zarf-fiil eki almış asıl fiilin bar-.“ esir olmak” (KB 3994) buşı bol. tut.tur-gibi tasviri fiillerle birlikte kullanılmısıyla oluşur.“gide durmak.“haya etmek. tur-: dik tur.“eziyet etmek” (KB 22) aġır kıl. Yüzyıllar Türk Dili BİRLEŞİK FİİLLER İsim. Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler Bu yapıdaki birleşik fiiller.“guruldamak” (DLT I 324) e.“görünmez olmak” (KB 537) ter bol. azad etmek” (DLT I 330) cefa kıl. gitmeye devam etmek” kite bardı künde üzüldi küçi “gücü hergün (biraz daha) azalmaya devam edip (sonunda) tükendi” (KB 247) kötrü bar. bil-: Bu yapıdaki birleşik fiiller bir işi yapabilme. kul yapmak” (AH 422) terk kıl.“çınlamak” (DLT III 357) böŋ et.

Birleşik Fiiller 61 adra bil.“yetebilmek.“söyleyivermek” ayu bėr maŋa bu negüke kerek “bana söyleyiver bu neye yarar? (AH 314) kėlü bėr. dikkatli olmak için çaba göstermek” baka körgil emdi uku sınayu “şimdi anlayarak ve sınayarak dikkatle bak” (AH 99) özüŋe baka kör kayusın kolur “hangisini istediğine iyice dikkat et” (KB 239) tur-: Bu yardımcı fiille kurulmuş yapılar da asıl fiilin sürekliliğini. akıp gelmek” aka kėlsü arzu kurımaz bolup “arzu kurumayan bir ırmak gibi akıp gelsin” (KB 943) kalu kėl.yardımcı fiili ile oluşturulan yapıda asıl fiilin sürüp gittiği ifade edilir. ister bizden ister dünyayı tutan beylerden olsun…. arta tur. baka kör.“aka gelmek.4.“dikkatle bakmak.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. aka kel.“kala gelmek. Sıfat-Fiiller. ayu bėr. Zarf-Fiiller.“gelivermek” kėlü bėrdi dünya tiriglik barır “devir döner ve saadet geliverir” kėl-: kel. olabilmek” akı er biligni yete bildi kör “ bak. cömert insan bilgiye yetebildi” (AH 237) bėr-: Bu yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller Türkiye Türkçesindeki gibi birlikte kullanıldığı asıl fiile “tezlik” anlamı katar. Ünite . sürekli yapıldığını ifade eder.” .“ayıra bilmek” begig kulda adra bilür mü özüŋ “beyi kuldan ayırabilir misin?” yete bil.“artmaya devam etmek” anın künde arta turur bu bida‘ “nun için bu bidat her gün artmaktadır” (AH 404) körü tursa bizde oza barġuçı kara tut ya begler ajun tutġuçı “bizden önce gidene(lere) dikkat edersen. kalmaya devam etmek” alardın kalu kėldi edgü törü “iyi kanun onlardan kala geldi” (KB 269) kör-: Bu yardımcı fiil birlikte kullanıldığı asıl fiilin gerçekleşmesi için çaba göstermeyi ve dikkat etmeyi ifade eder.

Belirli Geçmiş zaman:{-DX} ekiyle kurulur. bul-ġa sen “bulacaksın”. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Fiil Çekim eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Karahanlı Türkçesinde Orhon ve Uygur Türkçesindeki fiil çekim eklerinden farklı çekim ekleri görülmektedir. çıkar-ġay miz. -ġa/-ge. -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin”. Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er ekleri ve kişi zamirleri ile çekimlenir: bak-ar men “bakarım”. bekle-miş sen “beklemişsin” gibi. bol! “ol”. kol-sa sen “istesen”. bunun yanı sıra metinlerde yeni çekim ekleri görülmüştür. Tekil Kişi: -sun/-sün. aç-tımız “açtık” gibi. Tekil Kişi -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”. Yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir: bar-ġalır men “hemen geleceğim”. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” 3. biti-se miz “yazsak” gibi. Emir Kipi: Her kişi ayrı ekle çekimlenir: 1. 3. Çoğul Kişi: -(a)lım/(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” 2. at-ġalır “hemen atacak” üzeredir” Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesindeki -sar/-ser ekinin yerini Karahanlı Türkçesinde artık tamamiyle -sa/-se almıştır. tüne-yi “geceyi geçireyim” 2. kişi ekleri için kişi zamirleri kullanılır: iç-gey men “içeceğim”. bol-sunlar “olsunlar” Gereklilik Kipi: -ġu/-gü (kerek) ekiyle kurulan bu kipin metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek”. kişi eki olarak da kişi zamirleri kullanılır: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577). Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki ile çekimlenir. ay-dıŋ “söyledin”. yanına iyelik eki yapısındaki kişi eklerini alırlar: ba-dım “bağladım”. 4. -ġu/-gü) kurulur. Fiil çekim ekleri şunlardır: 1. Orhon ve Uygur Türkçesindeki kimi fiil çekim ekleri bu dönemde kullanılmamış. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem”. bolsunı “olsun” 1.62 XI-XIII. Fiil+er+sA+kişi ekleri Bilinen (Belirli) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış erse “basmışsa” Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” . Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle (-ġay/-gey.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. Tekil Kişi -(A)yI(n): ay-ayın “söyleyeyim”. Çoğul Kişi: -sun/-sün. ay-ġu “söyleyecek” gibi. tur-ur men “dururum”. akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) Birleşik Fiil Çekimleri Hikâye Birleşik Zaman: Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş erdiŋ “yaratılmıştın” Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi Rivayet Birleşik Zaman: Fiil+er+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti: tiler ėrmiş “dilermiş” Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” Şart Birleşik Zaman: Fiil+-sA+kişi eki+erRivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki almış er. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler”. al-su “alsın” (AH 78). tile-yür sen “istersin” gibi. 2. 3. -su/-sü.

“ayıra bilmek” 3.“söyleyivermek” 4.“ esir olmak”. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili: okıġan bitigen 6. kėl-: aka kel. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutġuçı. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşmuştur: tapınġuluk. -mAdIn: kılmadın. sıfat+yardımcı fiil biçiminde olan birleşik filler: a. otlap. toġmış küni -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli: çıkar teg 4. kıl-: asıġ kıl.“uzak durmak” d. toġmaduk -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili: kelmişiŋde.4. azad etmek” c. -(X)pan: ukupan. tur-: arta tur.“bırakmak. vebal kötrü bardı 3.“artmaya devam etmek” 2. Zarf-Fiiller.“aka gelmek. ukuġlı 7. -gAlI: alġalı.“dikkatle bakmak. et-: çak et. boş kıl. -DAçI: Gelecek zaman anlamı taşır: keldeçike. -er/-mez erken: teprer erken. bol-: bulun bol. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşır: bıçası neŋ Zarf-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Zarf-fiil e kleri 1. tur-: dik tur.“artmaya devam etmek” 3 . Ünite . buşı bol. akıp gelmek” 5.“yardım etmek” Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil 1. bėr-: ayu bėr. -A: adra tutar. yırak tur. dikkatli olmak için çaba göstermek” 6. taŋ ata yortalım 4. bil-: adra bil. eksümedin 7.“öfkelenmek” b.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. körgeli 5. -(y)I: aġırlayu tut. Birleşik Fiiller 63 2 Sıfat-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Sıfat-fiil e kleri -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki: bilmedükin.“dik durmak”. Sıfat-Fiiller. baruban 8. bardaçı er 11. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutuġlı. kılġuluk 10. kör-: baka kör. -gInçA: tutġınça sen. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: ınanġu tayanġu kişi 9.“ses çıkarmak” e. tut-: elig tut. kömüp 2. körmeginçe 6. ögüngüçi 8. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu: taplamaz neŋ 5. bar-: arta bar. -(I)p: körüp.“fayda sağlamak”. tutmaz erken 4 Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Birleşik Fiiller: Birleşik filler iki biçimde yapılır: İsim.

bir ol yaŋşar ėrse kereksiz sözüg c. uġınça 8. negü tėr ėşitgil kişi ödrümi d. tiler ėrmiş erdem idilerin ol d. aça bėrdi sözüm yorıttı tilig 2.64 XI-XIII. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. kılınçım yayıġ tėp ne ersel özüm d. negü teg yaraşur törü buzsamız d. kelc. körüp b. kal10. Taŋrı tirgüzür hem öldürür e. köŋül taplamış işni kılġu kerek c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. kimi sevse ermiş köŋül arzulap c. taŋrı fermanıka bolġaytı yahşırak olar b. köni tiyü bilsün kişiler seni b. tiler erdim emdi bu yaŋlıġ kişig b. çıkarı üçün terk yatarın yıkar c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil vardır? a. toġuġlı kim ölmez tėse bütmegil c. barb. men ündep olar ma maŋa kėlgeler e. kılġu e. Aşağıdaki cümlelerin fiil hangisinde geniş zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir? a. kaçan keldi ėrse Medyen suvıŋa buldı d. çoğul kişi çekimi kullanılmıştır? a. yiyümedi bardı körüŋ halini d. bu tamuġ ol kim va‘de kılnur ėrdiŋizler e. aġır neŋ kamuġı aġır kılġuka b. kėçe d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde 1. tilek arzu bulġay bu kolsa kalı c. meger bitgey ök aŋar ölmişinde burun 3. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yoktur? a. körd. maŋa bütsü mindin tiyü bilmesü . bilip iter işni ökünmez kidin c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde asıl fiil+ulaç+yardımcı fiil yapısında birleşik fiil yoktur? a. bilmedin c. nėgü tėr ėşitgil köni sözlüg ėr b. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. telim başlar yuvaldımat c. köni sözni yüdgen ukuşlug ere 7. Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. ayıtġu sözüm bar ayu bėr maŋa d. sızġurġalır üdikler essiz yüzi burġurar b. bu kürsi özele öz oldurdukı e. biligsizlik erni çökerdi kodı e. iveklik bu ėrdi seni bilmedin b. törütmişte yok bil aŋa tuş teŋe e. ukar ėrse şi‘r hem koşar ėrse öz 6. biligsiz tirig erken atı ölüg 4. ture. okın urdı ödlek köŋül kıldı baş b. terilmegey türkünüm emdi çerig çergeşür 9. kalı yandru yansa kaçumaz adak d. biliglig kişi kör bilür iş ödin e. ukuşluġ biliglig bėg ėrmiş ol 5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil eki yoktur? a. körü barsa yinçke sakış hendese e. Aşağıdakilerden hangisi birleşik fillerde kullanılan tasvir fiillerinden biri değildir? a.

Osman F. Besim. Sertkaya. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 9. A Grammar of Old Turkic. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Karahanlı Türkçesindeki belirli geçmiş zaman Türkiye Türkçesindeki gibi {-DX} biçimindedir. Kemal. Ankara 2004. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Yanıtınız yanlış ise. d 2. Şart kipinde ise Karahanlı Türkçesinde –sA+zamir kökenli kişi ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde –sA+iyelik eki kökenli kişi ekleri ile çekimlenmektedir. Ek. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . Nesrin. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. İpek. TDK Ankara 1986. c 3. Kutadgu Bilig III. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin).4. “Gelecek Zaman” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz. Atebetü’l-hakayık. Türkçede Fiilimsiler.Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Kişi eki olarak iyelik eki kökenli ekler gelir. e 5. TKAE Ankara 1979. -gAlI: Türkiye Türkçesinde –alı/-eli biçimindedir -gInçA: Türkiye Türkçesinde –ınca/-ince biçimindedir -mAdIn: Türkiye Türkçesinde –madan/-meden biçimindedir -(X)pan: Türkiye Türkçesinde yoktur -er/-mez erken: Türkiye Türkçesinde -er/-mez iken biçimindedir Yararlanılan Kaynaklar Arat. Taş. ------. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleri şunlardır: -(I)p.I İsim. Zarf-Fiiller. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Kutadgu Bilig I Metin. Ankara 1979. Geniş Zaman eki de aynıdır: {-(yX)r} ve -ar/er+zamir kökenli kişi ekleri. Ankara 1989 Ercilasun. Gelecek zaman için Karahanlı Türkçesinde -gay/-gey/-ga/-ge ve –gu/-gü ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde -acak/-ecek eki vardır. Agop. Ankara 1986.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Nuri Yüce. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. İstanbul 1951. TDK. Yanıtınız yanlış ise. “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gazi Üniversitesi. Erdal. TDK Yayıları. TDK. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Reşid Rahmeti. Atalay. d 8. TDK. Sıfat-Fiiller. Ahmet. Bilgen. Reşid Rahmeti. Mehmet Vefa. Yanıtınız yanlış ise. İstanbul 1980. Belirsiz geçmiş zaman eki Karahanlı Türkçesinde {-mIş men}’dir. c 4. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. -A: Bu ekler Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır. Bayraktar. İndex. “Fiil Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Aysu. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. İstanbul 2008. a 6. TDK. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 900. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Ankara 2004. Ata. Nalbant. c 7. Ankara 1984 Dilaçar. Leiden-Boston 2004. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Ankara 1986. Eraslan. Reşid Rahmeti. TDK Ankara 1972. Dīvānu Lugāti’t-Turk’te Söz Yapımı. Ünite . Emir kipinde her iki dönemde de her kişi için ayrı kişi ekleri kullanılır. -(y)I. Yanıtınız yanlış ise. Her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. Birleşik Fiiller 65 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. TDK. ------. e 10. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 2009. Eski Tükçe’de İsim-filler. “Belirli Geçmiş Zaman” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Yanıtınız yanlış ise. ------. b Yanıtınız yanlış ise. ------. Hacettepe Üniversitesi. Marcel. Yanıtınız yanlış ise. İbrahim. Karahanlı Türkçesinde düzlükyuvarlaklık uyumuna girmez ama Türkiye Türkçesinde ek uyuma girer ve her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 1985. ------. TDK.

Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Seçilen bölümlerdeki sözcüklerin yapısını çözümleyebileceksiniz. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.5 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılı seçilmiş metinlerin bir bölümünü yazmasından okuyup çeviriyazısını yapabilecek. Anahtar Kavramlar • Karahanlı Türkçesi Örnek Metinler • Sözcüklerin yapısı • Sözcüklerin anlamları İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ÖRNEK METİNLER • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.

0067. 0 7. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip . 4. 8. 0068. 0065. 0070. 18.Karahanlı Türçesiyle Yazılmış Örnek Metinler METİN İNCELEME I Kutadgu Bilig’in “Yaruk Yaz Faslın Ulug Tavgaç Bugra Han Ögdisin Ayur” Bölümü Orjinal Metin (Fergana nüshası 17. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı 2. sayfa) Çeviriyazı yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur 1. 3. 5. 6.

68 XI-XIII. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze 0080. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı 11. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin 0076. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin . 20. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar 00 19. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer 0074. 0 10. kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın 00 16. çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün 0079. 17. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer 00 13. 12. 14. 9. ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara 0077. Yüzyıllar Türk Dili 0071. 18. iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin 0081. 15.

.2 Fergana Nüshası.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.1 Fergana Nüshası. Ünite .5. 69 Metin 5.

dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister 3. METİN İNCELEME II Kutadgu Bilig’in “yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur ” Bölümü Mısır nüshası Orjinal metin (386. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter. Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç. Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar. Kaz. al. çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler 19. yamacı ve tepesi yeşil. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler. ördek. mor. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara 15. Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi) 7. 3. gece-gündüz mezamir (ilahi) okur 17. Ova. sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın 16. Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı. kuğu. uzaklaştırdı. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar. al giyip süslendi 8. sarı. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu. yayılıp döşendi. mavi. anlatır 1. Güneş yine yerine dönmüş olacak. kimisi koşar kimisi su içer 12. dünya sonra tamamiyle misk koktu 10. Keklik yüksek sesle öttü. vadi. erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar 18. ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar 11. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim . dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı 2. Sayfa) Çeviriyazı yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur 1. 4. katılarak güler. dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır 13.70 XI-XIII. işitmedinse benden söz dinle 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak 5. kırmızı (ile) süslendi 6. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim 2. sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der 20. dağ. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar. kıl kuyruk göğü kapladı. dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu 9. Dünya sırrını getirip bana açtı. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü. parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu 4. eşini çağırır 14. kır. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi.

5. (386. Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş 6. huzurunu ben şimdi kaybettim. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım 10. tam tutacakken elimden kaçırdım. 7. Eyvah gençliğime. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim Metin 5.3 Mısır Nüshası. fırtına yel gibi hayatımı tükettim 2. Sayfa) Türkiye Türkçesine Aktarma Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler 1. Ünite . yine gel sen bana. Ey gençlik. 9. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı. 6. 8. yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım 3. 5. ben seni elimde tutayım. senin için ipekler döşettim 4. . Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 71 5. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim.

4 DLT I. 3. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor.72 XI-XIII. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm. Türkiye Türkçesine Aktarma Beni avlayıp bırakmayın. Yüzyıllar Türk Dili 7. 45. gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor. 45) Metin 5. Dörtlük Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (DLT I. bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki). 2.5 DLT II. söz verip sözünüzden dönmeyin. Dörtlük Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız (DLT III. Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım. Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı. boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim. 2 METİN İNCELEME III DLT’den Seçilmiş Dörtlükler 1. 8. ben sana acıyorum. nafile. Ey gençlik. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. 10. 235) . Dörtlük Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar (DLT II. 9. gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor. esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok. 60) Metin 5. ben uzaklaştırdım. 60. Türkiye Türkçesine Aktarma (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). bugün yüzüme safran tohumu sürdüm.

Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler. 97) Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik. Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. Ünite . 3 . 235. 97.5. Metin 5.8 DLT II. Metin 5. 97. Türkiye Türkçesine Aktarma Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular. Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik.7 DLT II. Dörtlük Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur (DLT II.6 DLT III. 73 Türkiye Türkçesine Aktarma 4.

Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VI. Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında biligdin urur men sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adet yolı bilig bil sa‘adet yolını bula bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi süŋekke yilig teg erenke bilig eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig bilig bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig erken atı ölü .74 XI-XIII.

9 Atabetü’l-Hakayık. Ünite .5.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 75 .

Bilgili adam ölünce adı kalır. Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur. güzelliği akıldır. İnsanlar bilgi ile tanınır. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Sözüme bilgi ile temel atarım. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. insan için de bilgi odur.76 XI-XIII. bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir. mutluluğun yolu bilgi ile bulunur. . bilgisiz sağ iken ölüdür. iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz.10 Atabetü’l-Hakayık C 13. Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında ėşitgil biliglig negü tėp ayur edebler başı til küdezmek tėyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur ne kim kėlse erke tilindin kėlür tilindin kim edgü kim ėsiz bolur ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ küdezilse bu til küdezlür özüŋ resul erni otka yüzin atġuçı til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Metin 5. 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. METİN İNCELEME V Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VII. cahil olan erkek ise kadın gibidir) Kemik için ilik ne ise. insanın süsü. kemiğinki ise iliktir. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. bilgi edin ve mutluluk bul! Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış.

dilini korursan kendini de korumuş olursun. eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır. dişin kırılmasın. Dilini tut. sözünü kısa kes (az konuş). yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır. 77 Metin 5. kimi kötü olur. Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi. Türkiye Türkçesine Aktarma Dinle.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır” Dilini sıkı tut. Eski dönem metinlerinde kimi durum ekleri eksiz de ifade edilmektedir. gel. Ünite . Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ. Bu özellik. bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler. Yukarıdaki metinde bu özelliği gösteren yapıları belirleyin ve açıklayın. dilinden gelir.5. özüŋ. 5 .11 Atabetü’l-Hakayık C15.12 Atabetü’l-Hakayık C15. dili yüzünden kimi iyi. sözüŋ. İnsana ne gelirse. başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir. dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar.

İnsanın süsü. Belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir. Kişi adılı kaynaklı kişi eki kullanılmıştır. belirsiz geçmiş zaman eki d. Avlap meni koymaŋız 9. Zarf-fiil eki b. tümen tü çėçekler yazıldı küle dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. isimden fiil yapım eki. 2. belirli geçmiş zaman eki c. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl dizesindeki tonandı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak doğru olarak verilmiştir? a. yön gösterme durumu eki c. Yönelme durumu eki c. 2. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı b. İnsan kemik iliği ile akıllanır. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi b. Beni avlayarak koyun c. isimden fiil yapım eki. Yürüyen bulut gibi yiğitliği bekledim. 2. Ila suvın keçtimiz cümlesindeki keçtimiz sözcüğü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a.78 XI-XIII.Türkiye Türkçesinde g-’ye değişmiştir. Koşan bulut gibi gençliği kovaladım. fillden fiil yapım eki. Sözbaşındaki k. yönelme durumu eki d. Yönelme durumu eki c. ve 10. Birliktelik eki d. Beni avlayıp bırakın b. tekil kişi iyelik eki. b. eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig cümlesinin Türkiye Tükçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. İsimden fiil yapım eki. Çeşitli renkteki çiçekler gülerek yayıldı c. belirli geçmiş zaman eki 4. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı d. İsimden fiil yapım eki. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir? a. 6. İyelik eki e. Fiilden fiil yapım eki. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı c. 2. kemiğinki ise iliktir. Çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir . İsimden fiil yapım eki e. Birçok renkli çiçek gülerek açıldı 2. tekil kişi iyelik eki. yön gösterme durumu eki 8. 3. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. yönelme durumu eki b. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. tekil kişi iyelik eki. Sözcük keç. d. soruları aşağıdaki cümleye göre cevaplandırınız. İsimden isim yapım eki. c. balık kudrukındın kozı burnıŋa cümlesindeki burnıŋa sözcüğünün aldığı ekler. Ermiş kişilerin gücü akıldır kemiğin ise iliktir 7. Yukarıdakilerin cümlenin TürkiyeTürkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerin hangisidir? a. Binlerce renkli çiçek açılarak güldü e. Beni avlayıp bırakmayın e. Belirtme durumu eki b. Yüzlerce renkteki çiçek gülerek açıldı d. 3. Belirtme durumu eki d. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı 9. kemiğin ise akıl c. e. güzelliği akıldır. Ayrılma durumu eki 5. belirsiz geçmiş zaman eki b. çoğul kişi emir kipi 10. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi e. d. Yürüyen bulut gibi yiğitliği gönderdim d. güzelleşir e.köküne dayanır. yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig ifadesinde aşağıdaki isim çekim eklerinden hangisi kullanılmıştır? a. Beni avlayıp koyun 3. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz cümlesindeki udır ėrdiŋ ėrse’nin çekimi. 3. 3. Koşan bir bulut gibi yiğitliği gönderdim b. İnsanın ve kemiğin akıl ve iliğe ihtiyacı vardır b. e. fiilden fiil yapım eki. fiilden fiil yapım eki. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim c. Belirtme durumu eki. 2. 3. Erenlerin görkemi akıldır. Fiilden isim yapım eki. Beni bırakmayın avlayın d. aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. belirli geçmiş zaman eki e. yön gösterme durumu eki e. tekil kişi iyelik eki.

“donanmak” < ton “elbise. sarı. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. bütün güzellik(ler) ondan damlıyor (sanki). dörtlüğünün” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım Ey gençlik. acımak”-p (zarf-fiil eki) açı. kırmızı (ile) süslendi.“uzaklaştırmak” < yıra. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün Sözcük Çözümlemeleri” kısmı yeniden gözden geçiriniz. mavi.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 79 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. ben uzaklaştırdım esirke. taze”+ı (bağlama ünlüsü)+l (isimden isim yapım eki) bezen.“kaçmak”-ar (3. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. ben sana acıyorum. al.“damlamak”-ar (geniş zaman eki) tükel “tamam.5. tekil kişi belirligeçmiş zaman) yaşıl “yeşil” < yaş “yaş. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor).tekil kişi eki) Sıra Sizde 3 Bulnar meni öles köz Kara meiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). Beyitinde Yer Alan Sözcüklerin Çözümlendiği” kısmı yeniden gözden geçiriniz. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.“kurumak”-mış (geçmiş zaman sıfat-fiil eki) yıġaç “ağaç”+lar (çokluk eki) tonan.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-ŋ(2. b 10.“acımak”-r (geniş zaman eki)-men (1. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden okuyunuz. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. bul(u)na. yüz” kızıl “kızıl.tekil kişi iyelik eki)+i(belirtme durumu eki) sen “ikinci tekil kişi adılı” yırat. kırmızı” .“süslenmek” < bediz “süs”+e (isimden fiil yapım eki)-n (fiilden fiil yapım eki)+mek (isim-fiil eki) kızıl “kızıl. d Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-m (1. tekil kişi geniş zaman eki) 4. a 2. giysi”+an (isimden fiil yapım eki)+dı (3. baygın” köz “göz” kara “kara. hep” körk “güzellik” < kör. d Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in 8.“görmek”-k (fiilden isim yapım eki)+(ü)+m (1. kırmızı” yüz “yüz” andın “ondan (ol zamirinin ayrılma durumu)” tam. mor. Bölüm 3.“esir etmek” < bulun “esir”+a (isimden fiil yapım eki)-r (geniş zaman eki). Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. b 5. a 8. Dörtlüğünün Türkiye Türkçesine” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) men “ben”+i (belirtme durumu eki) öles “süzgün. c 7. bütün” < tüke. b 3. Dörtlüğünün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) yana “yine.“esirgemek. kurı. c 9. tekrar” ol “o” kaç. Ünite . e 6.“tamamlamak”-l (fiilden isim yapım eki) tuz “tuz” eki)-p (zarf-fiil eki).“uzaklaştırmak” < yıra.tekil kişi eki) saŋa “sen adılının yönelme durumu” ay “ey” kamuġ “bütün. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme II’nin 1. siyah” meŋiz “beniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelmeme I’in 5.tekil kişi eki) yırat. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün VI.

I-II. Arat. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. bilgisiz” biligsiz “bilgisiz.“olmak”+(u)r (3. Old Turkic Word Formation. Wiesbaden 1991. Reşid Rahmeti. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. TDK Ankara 1989. A Grammar of Old Turkic. Gazi Üniversitesi. Marcel. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. Ankara 1947. kadın” er “erkek” cahil “cahil. Reşid Rahmeti. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. Atalay. TDK. TDK. cahil” < bil. Talât. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Osman F. ___. Dankoff. Leiden 1954. Leiden-Boston 2004.“bilmek”. sözünü. sözüŋ. tekil kişi geniş zaman eki) tişi “dişi. Tekin. TDK. A Functional Approach to the Lexicon. Nuri Yüce. Compendium of the Turkic Dialects I. Clauson.(i)g (fiilden isim yapım eki)+siz (isimden isim (sıfat) yapım eki) bahasız “değersiz” < baha “kıymet. Gerard. Kemal. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. TDK. F. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. Kutadgu Bilig III. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. İstanbul 1943. yüzüŋ sözcükleri dilini. Vol. Sertkaya. eşit” bol. Ankara 1986. Besim. işaret sıfatı” cahil “cahil. TDK. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Steingass.(i)g (fiilden isim yapım eki)+lig (isimden isim (sıfat) yapım eki) kişi “kişi. Divānü Luġāti’t-Türk’teki Manzum Parçalar. London and New York 1988.I İsim. Ahmet. Harvard University. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. 1982. ___. A Comprehensive Persian-English Dictionary. özüŋ. İstanbul 1980. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. Reşid Rahmeti. Ankara 1984. Taş.. pul” kaçan “ne zaman” teŋ “denk. Robert. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . cahil olan erkek ise kadın gibidir) bahalıġ “değerli” < baha “kıymet. Nalbant. Carl. Ankara 2009. TDK. Atebetü’l-hakayık. TKAE Ankara 1979. İstanbul 1943. İstanbul 2008. -----. bilgisiz” Sıra Sizde 5 tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ------küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ ------küdezilse bu til küdezlür özüŋ ------til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Bu dizeleri Türkçeye çevirdiğimizde bu dizelerde yer alan tiliŋ. Mehmet Vefa. Eski Tükçe’de İsim-filler. -----. İbrahim. -----.80 XI-XIII. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . XI. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. . James Kelly. insan” bu “bu.“bilmek”. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. değer”+sız (isimden isim (sıfat) yapım eki) bişi “akçe. Bu nedenle bu sözcüklerde eksiz belirtme durumu bulunmaktadır. Ankara 1985. Oxford 1972. İndex. -----. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. değer”+lıġ (isimden isim yapım eki) dinar “dinar” ol “-dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır” biliglig “bilgili” < bil. Ercilasun. İstanbul 1942. Yüzyıl Türk Şiiri. Kutadgu Bilig I Metin. Eraslan. TDK. Ankara 1986. özünü ve yüzünü biçiminde çevrilmektedir. Erdal. TDK Ankara 1986 Brockelmann. İstanbul 1951. TDK.

.

Harezm Türkçesini tanımlayabilecek. Harezm Türkçesinin şekil bilgisini açıklayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Harezm Harezm Türkçesi Harezm Türkçesi Eserleri Ünlü değişmeleri Ünsüz değişmeleri Çokluk ekleri İyelik ekleri • • • • • • İsim hâl ekleri Bildirme ekleri Zamirler Sıfat fiil ekleri Zarf fiil ekleri Fiil çekimi İçindekiler • • • • HAREZM TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ • SES YAPISI • ŞEKİL BİLGİSİ Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Harezm Türkçesinin ses yapısını ayırt edebilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII.t Amaçlarımız 6      • • • • • • • XI-XIII. Harezm Türkçesi eserlerini sıralayabilecek. Harezm ve tarihini açıklayabilecek.

burada yaşayan halka da Harezmî (=Harezmli) denilmiştir. X. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. Bu sırada bölgeye bir süreden beri yerleşmeğe başlayan Oğuzların yanında Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesiyle Harezm bölgesinin nüfus yapısı Türklerin lehine değişmeğe başlamıştır. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı Harezm Türkçesi de oluşmuştur. Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. takvimi. Çin. Harezmşah. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. fethini güçleştirmiştir. Yapılan araştırmalar Harezmce diye de adlandırılan bir dil kullandıklarını. İran. ama Afrigoğulları bölgede Harezmşah unvanıyla bırakılmıştır. sulama kanallarıyla da tarımda ileri bir seviyeye ulaşmışlardır. yüzyıl Arap coğrafyacıları ve tarihçilerinin kaydettiklerine göre Ürgenç ve Zencan’a Türk kapısı denilmesi. İranî bir dil olduğunu göstermiştir. Harezm Türkçesiyle eser verilmesi de bu döneme rastlar. başkent Ürgenç’e taşınmış. 1097’de Sultan Sencer. Bu dönemde Harezm’de Kıpçak. Hindistan. bu dilin. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir . ölçüsü ve parası vardır. Afrigoğullarının kendi dili. yüzyılda Dîvânü Lügâti’t-Türk’te bölgede yerleşik Türk boyunun adı olarak Küçet isminin geçmesi bölgede daha o dönemdeki Türk varlığını göstermesi bakımından önemlidir. Gazneliler ve Selçuklular döneminde idare ve ordu Türklerin elinde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştır. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalmaktadır. XI. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Bölgenin Araplar tarafından fethinden sonra yalnızca ülke adı olarak kullanılmış. Bölgenin tabiî barikat görevi yapan Ceyhun nehri ve kanallarıyla çevrili olması savunulmasını kolaylaştırmış. dini. Harezm. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi HAREZM VE TARİHİ Harezm. Komşularıyla yaptıkları ticaret sayesinde çok zenginleşmiş. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Bu yüzden Sâmânlılar ve Selçuklular tarafından bölgeye atanan valiler kısa zamanda istiklallerini ilan edebilmişlerdir.

Kalmuk saldırıları yüzünden ticaret sekteye uğramış ve 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. Bu bölgeyle sınırlı kalmayıp Altınorda’nın bazı şehirleriyle Kırım’da da yazı dili olarak kullanılmıştır.ın başlarından XIV. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. XIII. HAREZM TÜRKÇESİ Harezm Türkçesi.ın sonlarına kadar Altunorda’ya bağlı kalmıştır. Harekeli metinlerde bile ünlüler harflerle yazılarak gösterilmiştir. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. yy. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. yy. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. yüzyıldan itibaren ürün vermeğe başlayan ve Orta Türkçe döneminin ikinci basamağını teşkil eden bu yazı dili XIV. İl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. XIV. Resim 6. yüzyıldan sonra yerini Çağataycaya bırakmıştır. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. yüzyıllarda nüfus yapısı ve siyasî bakımdan Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. Karahanlı Türkçesi de. Yüzyıllar Türk Dili devlet olmuş. Bölge XIII. Harezm Türkçesi üzerinde yazı ve söz varlığı bakımından etkili olmuştur. 1 Harezmlerin tarihi hakkında kısaca bilgi veriniz. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. XVI. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. . XI-XIII.84 XI-XIII. yüzyıllar arasındaki hanlıklar döneminde ilim ve kültür hayatı zayıflamış. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. yüzyılda altın çağını yaşamıştır.1 Karahanlılar (8401212) ve Harzemşahlar (1097-1231) Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür.-XIX. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir.

Paris’te bir. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Moğolca nüshasını 1938’de N. Ünite . Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. -gu/-gü. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. En eski nüshası Londra British Museum Add. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. • Görülen geçmiş zaman kipinin çekiminde birinci çokluk şahıs eki -dümiz yerine -duk olmuştur: bèrdükimiz • İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanmıştır: atlıg / atlı • Yönelme eki +ka / +ke’nin yanında +A da kullanılmağa başlanmıştır: bizge / bize • Gelecek zaman eki olarak -IsAr. Bunun dışında Paris. -AsI kullanılmıştır: keçürgüm. Moğolca. Süleymaniye Kütüphanesi. Arkeoloji Müzesi. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. kurtulası HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Taşkent. • Çok heceli kelimelerin sonundaki +g düşmüştür: arıg > arı. fiiller. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Hive. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. Şuster.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 85 Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden Ayıran Başlıca Özellikler • /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanır: kadgu > kadgu > kaygu. 1313-1314 yıllarında İslam adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. N. isim çekimi. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. M. Eserin Londra’da bir. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. S. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. yıglayısar. Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] .6. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. İstanbul Üniversitesi. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. Saint Petersburg’da altı. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Farsça. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler.

Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Yüzyıllar Türk Dili Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] . Üslubu gayet sade ve açıktır. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayınlanmıştır. iradat. nr. nefis ve kalp. Peygamber. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Yeni Cami nüshası 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır.86 XI-XIII. Birinci bap Hz. Husräv u Şirin Qutba I-II: Warszawa 1958). Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’d- dünyâ ve’d-dîn III. Eser. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. iktida. Paris. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. iman. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. süluk. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’te İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazması eldedir. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. nasihat. Eser. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Kutb’un eseri Nizamî’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir.lı a b mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177 -202 yaprakları arasındadır. Kazan. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. şeriat-tarikat. ikinci bap dört halifeyi. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. zekat. edep. Peygamberi. sy. sohbet. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. marifetü’l-hak ve Hz.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka.

. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Eserin biri Uygur harfli (British Museum). Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti.6.2 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan bu eserin imlâ özellikleri. Uygur ve Karahanlı Türkçesi gramer bilgilerinin Harezm Türkçesi için de geçerli olduğunu unutmayın.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 87 1353’te Harezmî tarafından Muhammed Hoca Bey’in arzusu üzerine yazılmıştır. A. Oğuz Karluk şive özelliklerini göstermesi. Paris Bibliothèque Nationale. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Ünite . Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Harezm Türkçesinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz ve Harezm Türkçesi eserlerinin belli başlılarını sayınız. içerdiği Moğolca kelimeler dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. İçinde gazel ve çok sayıda Farsça beyit bulunmaktadır. Muhabbet-name Mi‘rac-name Oguz Kagan Menakıbı 2 HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Daha önceki derslerinizde öğrendiğiniz Orhun. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. W. Eserin tek yazma nüshası Uygur harfli olup Paris Bibliothèque Nationale’dedir. Millet Kütüphanesi) olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. Bu yazma 1436’da Herat’ta Mansur Bahşı tarafından istinsah edilmiştir. ŞÇERBAK. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Le manuscript Oigour de la Bibliotheque Nationale adıyla Paris’te 1882’de yayınlamıştır. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. üslup ve konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzeyen yazarsız bir eserdir. Bu ünitede Harezm Türkçesinin bütünlüklü bir grameri değil. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. no. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. 1001’de kayıtlıdır. Supplement Turc. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Oguz Kagan Menakıbı. üçü Arap harfli (British Museum. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Uygur harfli nüshayı Tourkhan GANDJEI. Miraç vakasını anlatan bu eser Nehcü’l-Feradis adlı bir eserden tercüme edilmiştir. A. Orhun. Mi‘rac-name. BANG ve R. On bir küçük name şeklinde yazılan Muhabbetname mesnevi tarzında olup mefâîlün/ mefâîlün/feûlün vezninde yazılmıştır. Eserin 1511’de Nureddin Ali bin Kiçkine Seyyid Ali et-Talikani tarafından Mısır’da istinsah edilen Çağatayca bir tercümesi de Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. British Museum’daki Arap harfli nüshayı Emir Neciboviç NECİB yayınlamıştır. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Pavet de COURTEILLE eseri Fransızcaya tercüme etmiş ve Arapça ibarelerle birlikte Miradj-Nameh.1 Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. belli başlı gramer özellikleri anlatılacaktır. M. Uygur ve Karahanlı Türkçesinden farklılaşan yönlerine dikkat ediniz.

> sew-. eb > ew. biñ > miñ. yablak > yawlak. Örnekler verilirken isim kök ve gövdelerine gelen ekler +.> meñzeNot: bar.> dèokı-dı. arıg > arı. tavar ~towar b) e ~ ö : teşük ~ töşük.88 XI-XIII. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen başlıca ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süñük ~ süñek. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. yöri- > yörüb) Eklerde: ademnüñ. bar-. 2. böri > börü. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. 4. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri.işareti ile belirtilmiştir. ewrek ~ öwrek. sargar. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. tè. em-dür-. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. beñze. < (=küçüktür) işareti ve > (=büyüktür) işareti kelimenin eski şeklinden yeni şekle gelişme yönünü gösterir.> sararaçıg > açı. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a) Kelime köklerinde: sabır > sabur. adak / ayak. akşam > ahşam. za‘ifluk Ünlü Değişmeleri a) a ~ o: bark ~ bork. Kelime ortasında. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. teg > deg. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: e è ı i o ö u ü 2. atlı < atlıg) 3. kadgu / kaygu. tilkü ~ tülki. (atlıg > atlı. fiil kök ve gövdelerine gelen ekler . seb. Bazı kelimelerde ise t > d değişimine rastlanır. Yüzyıllar Türk Dili SES YAPISI Açıklama: 1. bol-. ~ değişken şekil Ünlüler a 1. katır > hatır Ünsüz Değişmeleri . kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. sew- ~ söw-. / (=eğik çizgi) ekin veya kelimenin farklı şekillerini ayırmada kullanılmıştır. ben > men.

kulnuñ. +nIñ / +nUñ / +Im Düzlük yuvarlaklık uyumuna uymakla birlikte ikili şekiller de ağırlıktadır: atnıñ. yüz+üm Teklik 2. +n. Kişi: +ñIz / +IñIz : ata+ñız. ŞEKİL BİLGİSİ İsim Çekim Ekleri İsimlerde Çokluk: Bütün kelimelerde +lAr ekiyle yapılmıştır: künler. • 3. ewleri . Yönelme Hâli: +GA. +lA küçün. biligni. müñüşde / müñüşte. butka / butga. bulutdan 6. kişi iyelik eklerinden sonra gelen zamir n’si ile ek başı /g/ sesi birleşerek /ñ/ sesini oluşturmaktadır. kılıçın. Bulunma Hâli: +DA Bu ek genellikle +dA şeklindedir. adak+ı Çokluk 1. İlgi Hâli: +Iñ. kim èrseyi 3. tünin kündüzin. HŞ’de ise yükleme eki olarak +I da kullanılmıştır: elgin / elgini.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 89 Harezm Türkçesinde görülen ses değişimlerinin belli başlılarını sayınız. ötümsüz ünsüzlerden sonra +tA olarak geldiği de görülmektedir: kapugda. biziñ. Çıkma Hâli: +DIn. vaktta / vaktda Açıklama: Bu ek bazı örneklerde Eski Türkçede olduğu gibi çıkma hâli eki vazifesinde kullanılmıştır: kızlarda birin. +rA içgerü ~ içgeri. oglıka / oglıga / oglıña 4. / kulnıñ. Ünite . Kişi: +mIz / +ImIz : öz+ümüz. +I Türkçe ve yabancı kelimelerde yükleme hâli eki +nI’dır. uçmakda. kişi iyelik eklerinden sonra ise bazen +n olduğu görülmektedir. feriştelerin. itçe. kul+uñuz Çokluk 3. idi atında soñ. Kişi : +m / +Im : elig+im. 5. soñınça 8. +KA. + DAn Çıkma hâli eki +DIn’dır. Vasıta Hâli: +n. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir: atındın. taşkaru ~ taşgaru asra. +A Bu ek ünsüz uyumuna tabi olmakla birlikte ikili kullanımı da sıktır: atka / atga. baylar Hâl Ekleri Kelime şekillerinde olduğu gibi eklerde de ikili kullanım yaygındır. közden. Yön Gösterme Hâli: +GArU / KArU / +KArI. Kişi : +I / +sI : közgü+si.6. Kişi: +lArI: atları. neydin. tünle 7. içre. 2. Kişi : +ñ / +Iñ : baş+ıñ. 3. Eşitlik Hâli: +çA şirinçe. karındaş+ımız Çokluk 2. künnüñ. topraktın andan. yalguzun biligle. boynın / boynını. bizim. söz+üñ Teklik 3. taşra 3 İyelik Ekleri Teklik 1. Yükleme Hâli: +nI. 1. Fakat burda da kuralsızlık ve farklı kullanımlar mevcuttur: koynıña.

Zamirler 4 5 Sıfat-Fiil Ekleri Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. ba’zıları. cümlesi. anlarga). sizden (sizlerdin) Çokluk 3. siziñ (sizim. mènde. bar-ur+ga. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ. meniñ. bizden (bizlerdin) Çokluk 2. (NF 364/7-10) Harezm Türkçesi iyelik eklerini sayınız. Bu işni mudavamat kılu ‘aşık boldı ol mikdar boldı. -r. öltür-ür. Bu mu’addin kaçan kim edan okımak üçün munaraga miner bolsa bakar èrdi. bizge (bize. biri. alarda (anlarda). birisi. mensiz. Mescidke yakın bir nasraniniñ ‘ayalı bar èrdi. saña. meniñle (mèn. sizni (sizlerni. sençe. biziñ (bizim. alarga (allarka. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu. sèndin. 2. Kırk yıl mu’addinlik kıldı. kim hêç sabrı kararı kalmadı. mèndin. bizleriñ). bizni (bizlerni. ansız. uç-ar kuş. anlar). sizniñ. 2. bar-ur+ın. kamug. barçası. sènçe. tüş-er yèr. sènsiz. Yüzyıllar Türk Dili a) Kişi Zamirleri Teklik 1. menim. muntèg. sèniñle) Teklik 3.90 XI-XIII. kel-ür yıl. öl-miş kişi. Kişi: men. küçüm yet-miş+çe ‘gücüm yettiğince’. bulardın (munlardın). anı. kıl-mış işlerini. alarnı (anlarnı). anıñla. sizlerge). kuwar-mış taş. kör-mez yerde. sendin. -ur / -ür. ança. anlarnıñ). anñla. tüken-mes gına ‘tükenmez zenginlik’. munuñ tèg. andın. sizlerniñ. bular (munlar) : bularnıñ (munlarnıñ). sènde. kamugı Metinde geçen isim çekim eklerini bulunuz. tog-mış+ta ‘doğduğu zaman’. Kişi: biz (bizler). Çokluk 1. . kir-ür. sizleriñ). Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. bularnı (munlarnı. bularda (munlarda). anlarga). Kişi: alar (olar. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin. alardın (onlardın. konar+ga ‘konmağa’. -yür: yara-r iş. sende. kıl-ur künüm. mal tèr-dük+indin. olar (anlar. anlardın). anıñ. -maz / -mez. Kişi: sen. alarnı (olarnı. sizge (size. añar. ne (nè). aña. aña. sizi). anda. bizlerge). anıñ. mendin. bularga (munlarga). -ar / -er . kayusı. anlarka. añar. alarda (olarda. bizlerniñ. anda. Kişi: ol. haberlig bèr-dük+indin. Bagdad èlinde bir mu’addin bar èrdi. ança. mende. bat-ar+ga. bizniñ. tañ at-mış+ta. tog-ar+dın. Kişi: siz (sizler). muña (muñar). andın. munda. sèniñ. seniñle (sèn. mundın. -ir. mèniñ. munları). bizde (bizlerde). bizi). neme (nème). seniñ. uçtmahlıg er-dük+i ‘cennetlik olduğu’. anlarda). Salih atlıg. mençe. c) Soru Zamirleri kim. ba’zısı. (anlarnıñ). mènim. yok kör-er+im. maña. kil-ir+in. munı. anlarnı). alardın (anlardın) b) İşaret Zamirleri bu: munuñ. mènsiz. mèniñle) Teklik 2. alarga (olarga. alarnıñ. Resulnıñ tè-miş+i. İñen sahib-cemal èrdi. tè-yür+de. sensiz. alar) : alarnıñ (olarnıñ. mundag ol: anı. yan-ar köz. meñleri bol-mas üçün ‘benleri olmadığı için’. mènçe. sizde (sizlerde). munça. barçaları. kayu d) Belgisiz Zamirler adın.

kel-ginçe. men ol kuş-men. uruş-kanı. kop-galu. Teklik 3. ör-e ~ ör-ü. ıd-geni. içer-ken. -ı (az). öl-geli. -galı / -geli. Bildirme Ekleri a) Geniş zaman Teklik 1. awla-yu. 7. kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. yuw-guçı ‘yıkayıcı’. yum-gınça ‘yumuncaya kadar’. yat-gu yèr. men kelgimçe. kılma-gu iş ‘yapılmayacak iş’. biç-igli tarıgçı. -gan / -gen. (nadiren) -meyin ‘madan / meden anlamında’: ay-madın. 1. -guluk / -gülük: al-guluk+nı. yapıcı’. -ası / esi: andın yè-gesi. bil-medin.6. kör-meyin HŞ. kop-galı. bagla-p. -up / -üp: agırla-p. Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri Zarf-Fiil Ekleri 1. -gesi. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç. Olumsuzu: yüreklig èr-mez. yè-gülük ne erse ‘yiyecek ne ise’. ak-a. az èr-ür. emgen-medin. ew-üp ~ èw-üp. tamam bol-gınça. Teklik 2. al-ıp. yalbar-ıp. rengin al-ıglı. öl-ügli. tebren-ü. bèr-igli Tañrı ‘veren Tanrı’. toprak i-mez. inan-gan. sor-madın. korkıp. kör-ügli. yol ur-uglı ‘yol kesen’. -üben. -a / -e : aç-a. -p. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. 6. bol-gaç. tap-madın. 9. -ıçak. söz ay+geni. kol-galu. kirmeyin.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yöriyür er-ken ‘yürürken’. kör-üp. tap-up. tè-yü bilse. yıgla-gan+ım. ayt-kan. 4. -kan / -ken: ayt-gan. kıl-ası. izde-p. 2. 5. büt-güçi ‘inanıcı’. yıkl-u yazdı. kılınç-sen. kèç-ip.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 91 3. bolmadın. al-u baruñ. -uçak / -üçek: bar-uçak. Ünite . biti-güçi ‘yazıcı’. ıd-a. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’. 8. -alı / -eli. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. yèr öp-geç ‘yer öpünce’. -u / -ü: yakul-ı tursa. körüş-gülük bolsa. haber ber-ü. tug-gaç. yet-ginçe. 7. kör-ginçe. -ıglı / -igli. -gınça / -ginçe. iç-medin. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘yapan. yap-up. in-gen ‘inen’. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. köy-ügli. -madın / -medin. 3. tik+ken+ge. tè-p. bile-y-üp. yè-p. kurtul-ası. eşitme-günçe. bèr-güçi ‘verici’. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. kişi: suw-sen. -ıp / -ip. tüz-üp. yoluk+kan. -uglı / -ügli ‘an / en’: oku-glı. kötrü bilme-gen+i üçün ‘kaldıramadığı için’. tegir-ü. sor-up. aç-ıp. -ken (i. emget-meyin. konak èr-mez-men. kel-gü yazuklaruñuznı ‘gelecek günahlarınızı’. 2. tutupan (MM) 4. 6. tut-guçı ‘tutucu’. bak-ası. -glı / -gli. 5. sözle-p. kişi: ay-ol. kıl-gan+ıñ+nıñ. sewn-ü. -içek. daçı / -deçi (NF): kıl-daçı zelletler ‘yapılacak günahlar’. kör-ü ~ kör-e. ıncaya kadar’. yè-gli+niñ. ayt-u başladı. Bu zarf fiilin genişletilmiş şekilleri -iben. kör-e ~ kör-ü. al-galu. kıl-galı. mün-üp. Olumsuzu: ivek èr-mez-men. kuş i-mez-men. kit-ip. -upan: kèl-iben. 3. kon-up. öltür-ginçe. kir-gen sayı ‘girince’. oltur-gaç. . bol-u. sürt-geç ‘sürtünce’. büt-e. nakş it-igli. NF’te -gimçe. kişi: bek èr-ür-men. sanlıg-ol. izder èr-ken. ayt-a ~ ayt-u. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. bölüş-üben.

-sun /-sün: bol-su. nèdin turur. izde-liñ. -gayım / -geyim (tek tük). bara-yın-men. b) Belirli geçmiş zaman Teklik 1. saç-ıñız.-ayım / -eyim (nadiren). külçire-y-iñ. köp-tür. bil-iñiz. tüş-gül. yıgla-gayın. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ). kişi: ehl èr-ür-ler. ayt-ıñ. Teklik 3. -ayın-men / -eyin-men (HŞ). bar i-se d) Belirsiz geçmiş zaman Teklik 1. 3. -ñlar / -ñler. -uñız. tanuk-tur.92 XI-XIII. bayıt-kıl. Çokluk 3. bil-eyim. kişi: perìlig èr-miş. -ñuz. kuç-ayın. kıl-sun. şah i-señ. bil-iñler. çık-alıñ. Teklik 2. yat-ma-ñ. yè-geyim. -ıñız / -iñiz. sına-lıñ. kèltür-üñ. Çokluk 1. kıl-ayım. kişi: yırak-biz. kör-eliñ. -kıl: bar-gıl. kişi: fiil kökü . bar i-di. ayt-ıñlar. biti-ñler. ıd-alıñ.-ıñ / -iñ. kör-üñ. kişi: -alıñ / -eliñ. bar-dı (< bar èr-di). tè-sün. inanma-galıñ. sına-yın. kèl-sü. -uñuz. awla-lıñ. -alım / -elim (nadiren). sew-gül. -gelim: bar-alıñ. -ıñlar: başla-ñ. açıl-sun. çewir-elim. töşe-ñiz. buyur-uñ. bil-eyin. oyna-lıñ. yarga-gayım.fiilinin geniş zamanlı çekiminden gelişmiştir: tur-ur > tur > dIr telim artuk turur. ederle-ñ. aya-yım. kişi: -ñ. tur. tile-liñ. ayt-ıñız. kişi: ot èr-señ. ogrı i-se. kişi: bag èr-di. bar-ayım. kör-üñüz. -galıñ. -uñ / -üñ. kişi: şagird i-dük. al-sunlar. -gayın / -geyin. koy-uñ. -gul / -gül (tek tük). bar-sun. kişi: men èr-dim. bar-dur. min-geyin. kèl-sün. kişi: bagda èr-sem. Çokluk 2. Teklik 3. kıl-alım. tur-su. kişi: -ayın / -eyin. sözle-geyin. koy-su. tap-uñ. c) Şart Teklik 1. kişi: ot i-miş-sen. . kèç-sü. kel-sünler. bar i-miş. oku-ñuz. Çokluk 1. bol-uñız. bol-ayın. bagla-gayın. çek-eyim. -lıñ / -liñ. ıd-alım. bil-eyin-men. kil-iñ. oltur-uñuz. oku-ñlar. -gıl / -gil. -ñız / -ñiz. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar. Teklik 2. yok i-miş Fiil Çekimleri Emir-İstek Teklik 1. tut-sun. okı-ñ. tile-geyin. kir-sü. kişi: yügrük èr-se. Teklik 3. -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın. yè-gelim. Teklik 3. kèltür-sünler. kan-su. at-sun. bil-eliñ. kör-gil. Yüzyıllar Türk Dili Çokluk 1. öl-eyin. bol-gul. işit-eyin. bil-sün. aktar-ıñ. aya-yın-men. • Türkiye Türkçesinde bildirme eki olarak kullanılan +dIr.

kèt-ti. yitür-düm. tapşur-duñ. kör-üp-miz. sakın-dıñ. otur-mış. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men. -tı / -ti: aç-dı. tile-dim. b) -p. ayıt-tılar. b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz. koy-dı. c) -üp-miz: kör-üp-miz. tè-mişler. tap-duk. kir-miş-sen. Çokluk 3. b) -up turur-lar: bol-up turur-lar. yè-dim. yıgıl-mışlar. -düñüz. Belirsiz Geçmiş Zaman Teklik 1. ög-diler. kör-diler. okı-dılar. aç-tı. unut-tum. tüş-ti. b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men. c) -üp-men: kör-üp-men. atan-dıñ. kişi: a) -dı / -di. köç-tüm. aç-tı. oltur-up turur. ugra-dımız. -dümiz (Daha eski şekil. Geniş Zaman Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır. -yur-men / -yür-men. kör-üp-men. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz. saç-tılar. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz. -duñız (NF’te nadiren). işit-tiñiz. Teklik 3. kop-tum. -tuñ / -tüñ: aydıñ. yit-tiler. Çokluk 1. yitgür-dü. kör-di. bagla-mış. c) -üp-siz: kör-üp-siz. tüz-düñ. yaz-dıñ. öp-tüñ. tüş-tüm. kişi a) -dılar / -diler. kèl-diñiz. tile-dük. tapun-dum. toyur-dı. oturt-dı. kıl-dımız. -tıñız / -tiñiz: al-dıñız. c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir. tök-miş. yıgla-dımız. Teklik 2. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk. kör-dük. ıd-tı. Teklik 1. -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’. -ur-men / -ür-men. Çokluk 2. kel-dimiz. atlandur-dum. sor-dum. kişi: -r-men. kör-düm. Olumsuzu a) -madın turur + kişi zamiri: teg-medin turur-men ‘ulaşama-dım’. ayt-tı. -dum / -düm.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 93 Belirli Geçmiş Zaman Teklik 1. silk-medin turur-miz ‘silkmedik’. ayt-tım. -duñ / -düñ. Teklik 3. unut-tılar. tüz-di. kör-düñ. işit-tük. tap-tıñ. çık-tuk. -dımız / -dimiz. -up turur: karga-p turur. kıl-duk. -tuk / -tük. kir-di. kèl-miş. tüş-tüñ. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen. b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen. ber-dük. oltur-duñız. kèç-ti. kör-üpsiz gibi. yè-diñ. öltür-dümiz. Çokluk 1. saç-tıñ. kal-duk. öp-tiler. bar-duk. Rabgûzî’de Çağataycada olduğu gibi turur’suzdur.6. b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz. -tıñ / -tiñ. Ünite . kişi a) -dıñız / -diñiz. yarat-ıp turur. kişi: -mış / -miş: aç-mış. tüşür-diler. otur-mış-sen. c) -üp-sen: kör-üp-sen. -tım / -tim. kör-düñüz. kişi a) -duk / -dük. talaş-tı. yèttim. te-di. okı-dım. bol-mış. kutrul-duñ. kişi: a) -dıñ / -diñ. tap-tum. aydı. -tılar / -tiler: başla-dılar. Çokluk 2. -ıp. kişi a) -dım / -dim. Teklik 2. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar. yèdiler. Çokluk 3. ay-dıñız. . -ar-men / -er-men. cehd it-tük. koy-duñ.

bize-yür. ay-ur-sen. Çokluk 1. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. tile-r-men. kör-er-biz. biti-yür-men. tile-r-biz. kal-ur ol (MM). kir-ürler. kör-er-sen. -ur-sen / ür-sen. Çokluk 2. -ar / -er. -arlar / -erler. Çokluk 3. kişi -a (u. bil-ür. yè-yür-sen. ayt-ur-siz. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). tiril-ür-men. yu) turur-lar: bar-a tururlar. yıgla-yur-biz. yè-yür-men Teklik 2. kıl-ur-miz. Teklik 3. ayt-ur. ay-ur-lar. kişi -rlar. tile-yür-men. targa-yur. bil-ür-biz. -ur-siz / -ür-siz. kıl-man (Oğuzca). kirmes ol (MM). kişi: bil-mezler. Teklik 3. -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz. ye-yür-biz. kişi: bil-mez-sen. koy-ar-lar. kişi: bil-mez-men. Çokluk 2. kişi -a (u. Gelecek Zaman • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). kişi -a (u. gitmekteyim’. Çokluk 3. Çokluk 1. kişi -r-biz. tök-erler. -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz. izde-yürler. Teklik 3. yu) turur-siz: bar-a turur-siz. ata-yur-lar. yıgla-yur-siz. kal-ur-biz. köy-er-men ayt-ur-men. yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’. asra-r. tap-ar-men. Çokluk 2. Yüzyıllar Türk Dili (Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men. -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler. Bu şimdiki zaman şekli XIV. kişi -r.94 XI-XIII. tile-yür. Teklik 2. bèr-ür. alda-yur-sen. bèr-ür-biz. • -ısar + kişi zamiri. tè-yür-sen. -y-sen. -yur / -yür: añl-ar. kişi -a (u. -ur ol. sına-r-sen. buz-man. Bu şekil Çağatay döneminde şimdiki zaman haline gelmiştir. ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM). -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz. XIV. kişi -a (u. -ar-sen / -er-sen. yolçıla-yur. işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz. kişi: bil-mez. yu) turur-sen: bar-a turur-sen. Teklik 2. Çokluk 3. bil-men. titre-yür-siz. ayt-ur-sen. okı-r-men. kişi: bil-mez-siz. ayt-ur-miz / biz. kèl-ür-men. yit-er. -ur / -ür. yıgla-yur-sen. kıl-u turur-miz. ayt-ur-lar. kişi -a (u. turur-men. -aç-ar. -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen. yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. kişi: bil-mez-miz / biz. -ar-biz / -er-biz. kişi: -r-sen. sözle-r-sen. Teklik 1. yè-r-sen. yu) turur: bar-a turur. ut-ar-biz. tut-ar-sen. -ar sizler. Çokluk 1. kişi -ar-siz / -er-siz. Olumsuz: Teklik 1. yaş-ar sizler (Miftah). yıgla-yur-men. . yu) turur-miz: bar-a turur-miz. bil-ür-sen. -urlar / -ürler. Rabguzi’de görülen -y-men. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). bol-ur-siz. Şimdiki Zaman • Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri.

kel-güñ yok ‘geleceğin yok’. kir-gey-miz. bak-ası. c) -gey-señ: d) -ası / -esi-señ: e) -güñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’. Teklik 1. bolgay-men. d) -ası / -esi. kişi: a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar. sanga bèr-gem ‘sana vereceğim’. bol-gay-miz. kişi: a) -ga / -ge. c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’. biti-gey. Teklik 3.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 95 • -gum / -güm (+ turur).6. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. sol-ısar. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’. b) -asılar / -esi-ler: c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’. Gereklilik • -gu / -gü + kişi zamiri Teklik 2. b) -gay / -gey. bil-geyler. d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. kişi: a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen. Teklik 2. kel-gey-sen. kişi: a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’. e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’. tap-ga-men. kıl-ası. -key. c) -ası / -esi-men (az kullanılır). kişi: a) -ga-siz: al-ga-siz b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz. Teklik 3. e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar. -kay / -key-men. . kişi: a) -ga / -ge-miz / biz: b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’. h) -açak: Çokluk 1. c) -ası / -esi-biz: d) -eçek-biz: e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’. bil-gey-miz. Olumsuzu: -gum / -güm yok. c) -gey-siz-ler : d) -ası / -esi-siz: Çokluk 3. bil-gü ‘bilmeli’. Ünite . b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik). men me sanga bol-gam ‘ben de senin olacağım’. yürit-gey-men. aldur-gay-men. gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. Çokluk 2. tut-ga-men. öltür-gey-siz. tap-ga. sakın-gay-sen. g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’. ol takı kel-güsi turur ‘o da gelecektir’. f) -gu / -gü. bol-ısar. f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’. tüz-gey-sen. bol-gay.

E. Harezm Türkçesi söz varlığının genel seslik özellikleri ise şöyledir: 1. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: London 1972. er- / èr. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ Teklik 3.‘imek. -ka-biz: Çokluk 1. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. kişi: -a / -e: Çokluk 1.> yörü3. E. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır. erkek’. -sak / -sek. FAZILOV’un hazırlamış olduğu iki ciltlik Harezm Türkçesi sözlüğüdür.) Harezm Türkçesi söz varlığı için bir diğer kaynak da E. İzdat.) • Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır. kişi: a) -a / -e-men: b) -ga / -ge-men: targa-men. -sa-miz / -se-miz. /e/’li ve /è/’li biçimler bir arada kullanılır: er / èr ‘er. Karahanlıca’dan Çağatayca’ya geçişte /e/ > /i/ değişiminde Harezm Türkçesi /è/yanlısıdır.‘sezmek’. FAN Uzbekskoy SSCB. kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler Harezm Türk çesi eserlerinin söz varlığı üzerine bütünlüklü bir çalışma henüz yapılmamıştır. Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. FAN Uzbekskoy SSCB. böri > börü. kişi: -sa-biz / -se-biz. 647.96 XI-XIII. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz Çokluk 1. kişi: -sa / -se: tedi er-se Çokluk 1. çulganga-sen Teklik 3. FAZILOV. yöri. Oxford University Press. 778. kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz Çokluk 3. (CLAUSON. -ga / -ge-biz. -sañan / -señen (HŞ). s. kişi: -sa-men / -se-men. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır: a) a ~ o : bark ~ bork. XLVIII+989 s./ sèz. -señin (HŞ): teslim kıl-sak Çokluk 2. sen / sèn ‘sen’. -sam / -sem: tap-sa-men Teklik 2. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen. Harezm Türkçesi metinlerinde /è/’nin kullanımı ise karışıklıktır. sez. Yüzyıllar Türk Dili Dilek-İstek Teklik 1. İzdat.: (FAZILOV. Sir Gerard CLAUSON. olmak’. köyge-men c) -am / -em: d) -gam / -gem: bol-gam e) -ay / -ey-men: Teklik 2. tavar ~towar Harezm Türkçesi Söz Varlığı . kişi: -a / -e-biz. kişi: - Şart Teklik 1. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak Clauson sözlüğüdür. 2.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. sözlüğünde Harezm Türkçesi söz varlığına da yer vermiştir. s. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur.

• d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. arıg > arı. eb > ew. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süngük ~ süngek. beñze. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur.‘gelmek’ birle / bile ‘ile’ gögüs / gögüz ‘göğüs’ bitür./ gèl. biñ > miñ.> meñzeNot: bar. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür.‘imek. katır > hatır Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler 1.6.‘bitirmek’ göz / göz ‘göz’ boz / moz ‘boz. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- 4. Aynı kelimenin Karahanlıcada veya Eski Türkçedeki biçimiyle kullanıldığı da görülür. Kelime ortasında. erkek’ ayak / adak [Fa.> sew-. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. em-dür-./ bèlgür- ‘: belirmek’ gel. sew- ~ söw-.> dèbutak > budak okı-dı. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır. Kelimelerin eski ve yeni biçimlerinin bir arada kullanılmasının yanında kimi kelimeler farklı imlâ ile yazılabilmektedir. bar-. ewrek ~ öwrek.] ‘kadeh’ er- / èr. sargar. tè. akşam > ahşam. Eski ve yeni şekilleri bir arada kullanılan veya farklı imlâlar ile yazılan kelimelere örnekler: böri / börü ‘kurt’ anıñ / anuñ ‘onun’ büt(1)-/bit-[Tü. bol-. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. büt. kır’ . Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur. kadgu / kaygu. Ünite . Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz./ bitir. seb. tilkü ~ tülki.> sararaçıg > açı. büte-] ‘bitmek’ arıg / arı ‘temiz’ er / èr ‘er. Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesi ile kıyaslandığında Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. yablak > yawlak. adak / ayak. teg > deg.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 97 b) e ~ ö : teşük ~ töşük. ben > men.= Mo. Bu ikili kullanım ödünçleme kelimelerde de görülür. olmak’ badram / bayram ‘bayram’ erdini / èrdini ‘mücevher’ balık / baluk ‘şehir’ eren / èren ‘eren’ bedik / bèdik / bedük ‘büyük’ erkek / èrkek ‘erkek’ belgür.

+ Tü.] : sevinçlilik hidmatçı [Ar. + Tü.‘yürümek’ yörügür. + Tü. + Tü. + Tü.] : hoş.[Fa. + Tü.98 XI-XIII. + Tü. + Tü.] : hizmetçi şahlık [Fa.] : perili edebsüzlük [Ar.] : bağcı kuvvatlı [Ar. + Tü./ yètir. + Tü.] : emir vermek. + Tü.] : suratlı harablık [Ar. üstünde ‘ yalguz / çalguz ‘yalnız’ yañgak / yıñgak / çañgak ‘yan taraf ’ yarlıg / çarlıg / çarlug ‘yarlık’ yaru / yarı ‘yarım. + Tü. + Tü.‘doğurmak’ tolun / tolun ‘dolun’ töl / döl ‘döl’ törtinç / törtünçi ‘dördüncü’ tur./ düş.] : övülmüşlük bahadurluk [Fa.] : rıza gösterme man çıkarmak rengli [Fa./ yürügür.] : ihtiyaç suratlıg [Ar.] : haberli sarhoşluk [Fa.] : rahatlık esrüklük [Ar. taraf.] : arzulu husravlık [Fa. + Tü.] : hakirlik şirinlik [Fa.+ Tü. Yüzyıllar Türk Dili tile./ dile.] : sultanlık hıramla. + Tü.[Fa.] : sarhoşluk hacatlıg [Ar.] : salınarak yürümek şeksiz [Ar.] : çeviklik padişahlık [Fa. + Tü. + Tü. lIk] : yiğitlik mezalıg [Fa. + Tü. şehir’ umunç / umınç ‘ümit’ üze / üzre / üzere ‘üzerinde.] : naziklik custluk [Fa. + Tü.] : hünerli awsunçı [Fa.+Tü. bahâdur = Mo. + Tü.] : iyilik şivelig [Fa.[Fa. + Tü./ dogur.‘düşmek’ tüşmen / düşmen [Fa. + Tü.] ‘düşman’ uçtmah / uçmah [Soğd. tatlı caduluk [Fa.‘yürütmek’ yultuz / yulduz ‘yıldız’ yüzlüg / yüzlü ‘yüzlü’ 2.] : dağlamak perilig [Fa.‘ulaştırmak’ yol / çol ‘yol’ yöri. + Tü.‘dilemek’ togur.] : padişahlık dagla.] : memnuniyet arzulug [Ar. + lIk] : haberli olma hvuşnudluk [Fa./ yètür. + Tü. + Tü.] : büyücü kavılandur.] : haraplık.] : bağışlamak mahmudluk [Ar. + Tü. ferrazilık [Ar. + Tü./ dur.] ‘cennet’ ulus / ulus ‘memleket. + Tü. bagatur maslahatlıg [Ar.] : renkli füsunçı [Fa. + Tü. + Tü.] : kuvvetlendirmek bagçı [Fa.[Ar.] : gerekli + Tü. Ödünçleme kelimelerin çoklukla ‘+lIK.] : tatlılık hvuşluk [Fa./ yörü.‘durmak’ türlüg / türlü ‘türlü’ tüş.] : işveli . +lIG +çI. + Tü. +sIz ve +lA‘ ekleriyle Türkçeleştirildikleri görülmektedir: agahlık [Fa. + Tü. + Tü.] : büyücü safalıg [Ar. + Tü. + Tü.] : şüphesiz horluk [Fa. viranelik şadilık [Fa.] : âşıklık hünerlig [Fa.] : sarhoşluk rastlık [Fa.] : cadılık nazüklük [Fa. + Tü.] : kuvvetli bagışla.] : gönlü şen habarlıg [Ar. + Tü. -e doğru’ yaruk / çaruk ‘ışık’ yètgür.] : doğruluk fermanla. + Tü. + Tü.[Fa.] : sultanlık c aşıklık [Ar.] : edepsizlik rahatlıg [Ar. + Tü.

] : zayıflık zarifluk [Ar.‘doğum sancısı çekmek’ savut ‘gemilerin dışına kaplanan çelik levha’ bulañ ‘?’ señek ‘ağaçtan yapılmış su kabı’ çak. halsiz düşmek’ kol ‘vadi’ aglak ‘ıssız.‘gezmek. + Tü.‘tiksinmek. çabuk’ sañı.‘kendinden geçmek. + Tü. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır.‘uydurmak’ ilersük ‘şalvar uçkuru’ ücek ?öçek ‘çatı.] : seyretmesiz yasak [Mo.] : zariflik zehirsiz [Fa.‘özlemek.‘aldatmak’ Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini listeleyiniz. terkedilmiş (yer)’ koymat ‘çoban’ agna. + Tü.‘eğilmek.] : zehirsiz 3.‘örtünmek’ yulduz ‘ağaç kökü’ kendeş ‘örtü. hücre’ inçi ‘üvey kardeş’ yagır ‘omuz’ kaçu ‘set’ yala.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 99 tarabsız [Ar. + Tü.] : yasak zacifluk [Ar.] : neşesiz temaşasız [Fa. kaçırmak’ tuturgan ‘pirinç’ ıñırçak ‘tahterevan’ uruk ‘ibret’ uruşunç ‘vuruşma’ ıyar.‘şaşırmak’ bıskır.‘dağıtmak’ dinte. dolaşmak’ tebrek ‘kürek’ emel. + Tü.‘yuvarlanmak.‘sıvışmak. bezmek.‘kapışmak’ aldım ‘balta’ öske. peçe’ yupula.‘çatmak. müreffeh’ pis ‘cüzzam hastalığı’ bat ‘tez. kurmak’ sözengür ‘konuşkan’ çalañ ‘?’ süplük ‘çöplük’ çaray ‘azık’ taguk ‘topuk’ çıgıt ‘yüzdeki koyu leke’ tañgı ‘üzengi’ çındar ‘gerdanlık’ tap ‘vücuttaki leke’ çokur : alaca tarı. yönelmek’ terinçek ‘örtü. debelenmek’ kunuş. Ünite . bürünçek’ ènç ‘müsterih’ tiril. 6 . arzu etmek’ aplak ‘horoz’ öwrek ‘ördek’ bargulug ‘ganimetli. + Tü.‘yaşamak’ èrik.‘vurmak istemek’ kakız : cesur yansı ‘ittifak’ kalık : çatı yasuk ‘geçit’ kamgak ‘çalı’ yazıla.‘tutkuyla davranmak’ karu ‘mükafat’ yoñ ‘gammaz’ kavbaş ‘kurukafa. korkuluk’ yövüt ‘yardım’ kedigle.‘gülümsemek’ sarkut ‘tortu’ boda. usanmak’ tuç ‘tunç’ ıçkın.‘pislemek’ kamruk ‘taşak’ yekin. Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen kelimelere örnekler: açguç ‘anahtar’ kogur ‘boz renkli inek’ adı ‘çok’ koguş ‘tabaklanmış deri’ agar.6.

Hindistan. söz+üñ Teklik 3. Harezm Türkçesini tanımlamak. Kişi: +lArI: atları. yüz+üm Teklik 2. Teklik 1. adak / ayak. 3 Harezm Türkçesi eserlerini sıralamak. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle bölge halkı Türkleşmiş ve Karahanlı Türkçesinin etkisi olan Oğuzca. Kıpçakça karışımı bir dil kullanmışlardır. Harezm Türkçesi iyelik eklerini listelemek. kul+uñuz Çokluk 3. böri > börü. Harezmler Türkleşmeden önce Horezmce diye adlandırılan eski bir İran dili kullanmaktaydı. yöri- > yörüb. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. Harezm döneminde verilmiş olan eserler: Hüsrev ü Şirin Kısasü ’l-Enbiya Mi‘rac-name Mu‘inü ’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis 7 2. ewleri Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini saymak. Harezm bölgesinde Oğuz. Kelime köklerinde: sabır > sabur. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. 4 2 Harezm Türkçesi ses değişimlerini anlatmak ve örneklendirmek. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Kişi: +I / sI : közgü+si. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. za‘ifluk . arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Harezm ve Tarihini anlatmak. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Eklerde: ademnüñ. Harezm Türkçesi ünlüleri hakkında bilgi vermek. 1. Çin. • -gum / -güm (+ turur). Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Harezm. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Kişi: +m / +Im : elig+im. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. XI-XIII. Harezm. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan. adak+ı Çokluk 1. Harezm Türkçesi.100 XI-XIII. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. • ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). karındaş+ımız Çokluk 2. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: a e è ı i o ö u ü 5 6 Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. • -ısar + kişi zamiri. İran.

-ar / -er . 6. -alı / -eli. -ur / -ür. 8. Geçmiş zaman sıfat-fiilleri 1. -uglı / -ügli: oku-glı Harezm Türkçesi ZARF-FİİL Eklerini Kavramak. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ 2. -kan / -ken: ayt-gan Gelecek zaman sıfat-fiilleri 1. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -içek. -a / -e : aç-a. -maz / -mez. -gan / -gen. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. kıl-galı 7. kör-meyin HŞ. -up / -üp: agırla-p. 5. -guluk / -gülük: al-guluk+nı 4. 4. -ıçak. NF’te -gimçe. ıncaya kadar’. -madın / -medin. -glı / -gli. -ıp / -ip. -ı (az). -ası / esi: andın yè-gesi 7. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç 9. -gesi. ak-a 2. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu 3. -ir. 5. -yür: yara-r iş 2. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘kılıcı’ 3. 6. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’ 2. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin Geniş zaman sıfat-fiilleri 1.6. -ıglı / -igli. -p. -ken (i. al-u baruñ 3. -r. -u / -ü: yakul-ı tursa. -daçı / -deçi (NF): kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. (nadiren) -meyin ‘: ay-madın. -gınça / -ginçe. -uçak / -üçek: bar-uçak. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. Ünite . -galı / -geli. 1.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yüriyür er-ken ‘yürürken’ 9 .Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 101 8 Harezm Türkçesi SIFAT-FİİL Eklerini Kavramak.

Gelecek zamanın rivayeti 9. Uygur .Kutb d. e. Şart e. Özbekistan . Çağatayca. d’li ve y’li şekiller birlikte görülür. Bütün /d/ler korunmuştur. Çıkma hâli eki +tan’dır. Afganistan . Kazakistan 10. İlk hecede e / i yazımında /i/ yanlısının olması (Kontrol) e.102 XI-XIII. ayıracağız c. adır-gay-miz kelimesi kök ve aldığı eklere göre anlamlandırılırsa.İslam e. Farsça. Nehcü’l-Feradis c.Çağatay . Mi‘rac-name 7.Kanglı b. Mi‘rac-nama d. Gelecek zaman d. Çıkma hâli eki +DA’dır. Kısasu’l-Enbiya . Mukaddimetü’l-Edeb d. Hüsrev ü Şirin b. /d/ler /y/ye değişmiştir. Oğuz . b.Uygur d.Göktürk . d. Altun Yaruk 3.Mahmud bin ‘Ali b. Harezm Türkçesi çıkma hâli ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. c.Özbekistan e. c. Moğolca. ayrılacak mıyız 5. 8. /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanması b. ayrı kalacağız e.Hvarezmi c.Rabguzi 6. Karahanlı . çok heceli kelimelerin sonundaki +g'nin düşmesi c. Nehcü ’l-Feradis e. Kıpçak .Harezm e. Türkiye Türkçesine doğru çevrişi aşağıdakilerden hangisi olur? a. Çıkma hâli eki sadece +DIn’dır. Türkmenistan c. Kırgızistan . /d/ler /t/ye değişmiştir. Mukaddimetü’l-Edeb . Çıkma hâli eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +DAn şeklindedir. Muinü’l-Mürid . Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunan sözlük. Belirtisiz geçmiş zaman c.Oğuz . 2. Harezm Türkçesini oluşturan dil malzemelerinin ait olduğu boylar. d. 4. Aşağıdaki eser ve yazarı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. aşağıdakilerden hangisidir? a. b. Yönelme eki +ka/+ke’nin yanında +A'nın da kullanılmağa başlanması.Çiğil . Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir.” cümlesindeki fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir? a. e. ayrılacağız d. Aşağıdakilerden hangisi.İran b.Kazak .Selçüklü c. Hüsrev ü Şirin b. Çıkma hâli eki +DIn’dır. İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanması. d.Türkmenistan d. Aşağıdakilerden hangisi Harezm dönemi eserlerinden biri değildir? a. ayıracaklarımız b. Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden ayıran özelliklerden biri değildir? a. Nehcü’l-Feradis . Dasitan-ı Cumcuma e. Arapça öğrenecekler için hazırlanmış olan ve Harezm Türkçesi. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a.Kıpçak . Belirtili geçmiş zaman b. “Evvel ahir ölgüñ. Kısasu ’l-Enbiya c. Harezm bölgesi günümüzde hangi devlet veya devletlerin sınırları içerisinde kalmaktadır? a. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Hüsrev ü Şirin . Harezm Türkçesi /d/ ünsüzü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Harezm Türkçesinde /d/ bulunmaz. Kazak .

Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. İran. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 3. Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde olup Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir devlet olmuş. Hindistan. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk . Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. a 2. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. e 5. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. b 6. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. ama Afrigoğulları bölgede Harzemşah unvanıyla bırakılmıştır. Yanıtınız yanlış ise “Harezm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. c 7. XI-XIII.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 103 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. Yanıtınız yanlış ise “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. d 8. başkent Ürgenç’e taşınmış. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. b 9. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Harezmşah. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. 1097’de Sultan Sencer Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Ėl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. Ünite . Çin. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir.6. c 10. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. Harezm döneminde verilmiş olan başlıca eserler ise şunlardır: Hüsrev ü Şirin Kısasu’l-Enbiya Mi‘rac-nama Muinü’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Harezm. Harezm. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. a Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur.

Dr. Recep - VURAL. AKALIN). Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. FAZILOV. Dil Özellikleri. Gülden: “Harezm Türkçesi”. FAZILOV. adak / ayak. E. +niñ. II. ECKMANN. (M. Ankara 1993. ewleri Sıra Sizde 6 • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). İstanbul 2002. +i. János: “Harezm Türkçesi”. Fahir İZ. FAN Uzbekskoy SSCB. Kişi: +m / +Im : elig+im. yüz+üm Teklik 2. nasrani (nasrani+niñ). +de. kişi iyelik ekidir. Kişi: +lArI: atları. SAĞOL YÜKSEKKAYA. János: Harezm. ss. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. söz+üñ Teklik 3. teklik 3. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. Aysu: Harezm – Altın Ordu Türkçesi: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). • -ısar + kişi zamiri.: Starouzbekskiy yazık chorezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. +n. -635. Philologiae Turcicae Fandamenta: Ediderunt: Louis BAZIN. adak+ı Çokluk 1. èlinde: +nde. ZAMAHŞARÎ. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Nuri YÜCE. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Frankfurt A. TEKİN. Husrev u Şirin Qutba I: Warszawa 1958. bulunma hâl ekidir. Örnekleri dikkatlice inceleyiniz. belirtme hâl ekidir. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi ses değişimlerini ünlü değişimleri ve ünsüz değişimleri olmak üzere iki grupta özetleyebiliriz. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Ders Kitapları Serisi No: 7. ZAJÂCZKOWSKI. D.104 XI-XIII. János: “Die Kiptschakische Literatur”. 241 s. Talat ve ÖLMEZ. 275-304. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. kul+uñuz Çokluk 3. zamir n’sidir. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. sabr (< sabr+ı) +ı. 647. Kişi: +I / sI : közgü+si. 183-223 ss. Helmuth SCHEEL. kişi iyelik ekidir. teklik 3. . ilgi hâli ekidir. Türk Dil Kurumu Yayınları. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar: Ankara 1996. • -gum / -güm (+ turur). 778. +ke. iş (< iş+ni) +ni. Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. HACIEMİNOĞLU. ECKMANN. ECKMAN. Alessio BOMBACI. mescidke: +ke. Tayyib GÖKBİLGİN. Sıra Sizde 5 Teklik 1. Simurg Yayıncılık. sabrı: +ı. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. ATA. +i. mescid (< mescid+ke). yönelme hâl ekidir. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). 1378. İzdat. Kelime çözümleme yaparken de kelimeye gelen ekleri sondan başa doğru belirleyip ayırmalısınız. 89-168. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. teklik 3. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Mehmet: Türk Dilleri -Giriş-: İstanbul 1999. Kesit Yayın No: 27. kişi iyelik ekidir. s. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. s. karındaş+ımız Çokluk 2. ss. nasraniniñ: +niñ. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg.: Starouzbekskiy yazık horezmijskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. Türk Dil Kurumu Yayınları. TOPARLI. Jean DENY. èl (< èl+i+(n)de). E. ‘ayalı: +ı. İzdat. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Sıra Sizde 4 Bildiğiniz gibi Türkçe sondan eklemeli bir dildir. ‘ayal (< ‘ayal+ı) +ı. FAN Uzbekskoy SSCB. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. MCMLXIV [=1959]. işni: +ni.

.

Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek.7 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ     Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Nehcü’l Feradis ve Kısasü’l-Enbiya’yı. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Bazı kelimelerin açıklamasını yapabileceksiniz. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcül-Feradis ve Kısasü'l Enbiya . Anahtar Kavramlar • Nehcü’l Feradis • Kelime İzahı • Çeviriyazı • Kısasü’l-Enbiya • Çeviriyazı • Kelime izahları İçindekiler • NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] • EDEBİYATLAR • METİN İNCELEME • KISASÜ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.

Kazan. Yeni Cami nüsha- . dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü ’l-Feradis ve Kısasü'l Enbiya Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Faradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Paris. NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Eser. Birinci bap Hz. Peygamberi. ikinci bap dört halifeyi. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Üslubu gayet sade ve açıktır.

Ankara 1956. günümüz Türkçesine çeviriniz. aldığı ekleri belirleyiniz. D. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . K. EDEBİYATLAR 1. 185/11185/16.1 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. K. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. XI+312 s. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi ol kullardın erdi. XIV+444 s. Yè tinç Fasl . Metni aslından okuyup çevriyazımını yapınız. 1 Nehcü’l-Feradis üzerinde kimler çalışmıştır? Açıklama: Bu bölümde Nehcü’l-Feradis’ten seçilen metinler ve o metinlerin çevirileri. 3. Ankara [1984].108 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili sı 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. 164]. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Ankara 1998. XIV+444 s. (1) 185/12 İmam-ı Sagani rahmatu’llahi ‘alayhi Maşariku’l-Anvar atlıg kitab içinde bu hadisni keltürmiş hadis bu-turur: 185/13 ruviya abu hurayrata raziya’llahu ‘anhu annahu kala rasulu’llahi salla’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi’llaha hayran yufakkihhu 185/14 fi’d-dini. Atatürk Kültür. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. T. Kelimelerin anlamlarını. bazı kelimelerin izahları yapılacaktır. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. XLIII+538 s. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. Bu hadis ma‘nisi ol bolur kim paygambar ‘alayhi’s-salam habar bèrü yarlıkar: Kayu mu’min ve muvahhid hakkıña 185/15 Hak ta‘ala edgülük kılmak tilese hem dünyada ve hem ahiratta ol kulga şeri‘at ahkamını bildürüp takı 185/16 ol kulnı fakih kılur köñliniñ közini açar.Hamza ZÜLFİKAR. T. METİN İNCELEME Metin I Metin 7. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Çeviriyazılı Metin İmam-ı A‘zam Abu Hanife-i Kevfi rahmatu’llahi ‘alayhi fazayiliniñ beyanı içinde-turur. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. 2. D. çeviri ve kelime izahlarından yaptığınız çalışmaları kontrol ediniz. ss. Daha sonra sırayla çevriyazılı metin.

K. edgü (edgülük) kulga ‘kula’ : +ga. yarlık+a.) adlı kitabında şöyle bir hadis getirmiştir. kel. 2. Bu hadisin anlamı şudur: Peygamber ‘alayhi ’s-salam buyurur: Hangi mü’min ve muvahhid hakkında yüce Allah iyilik etmek dilerse hem bu dünyada hem de öbür dünyada o kula şeriat hükümlerini bildirir ve o kulu anlayışlı yapar. (1) Çaganlı İmam rahmatu ’llahi ‘alayhi Maşariku ’l-Anvar(el-ÇAGANI. Çeviriyazı II (2) 185/17 İmam-ı Gazali rahmatu’llahi ‘alayhi İhyau’l-‘Ulum atlıg kitabında keltürmiş. kul (< kul+ga) Metin II Metin 7.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 109 Kûfeli Ulu İmam Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhinin erdemlerini anlatır. +i. Çeviri I Kelime izahları yètinç ‘yedinci’ : +nç. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kullardandı. Haydar [1181-1252]: Maşariku ’l-Envar [=Nurlar Feneri]: Çeviren: TAŞKÖPRÜLÜ-ZÂDE ‘İsamu ’d-din Ebu ’l-hayr Ahmed [14951561]. ‘arif bi’llah erdi takı Hak ta‘aladın katıg 186/02 korkgan erdi takı Hak ta‘alanıñ rizasın istegen erdi takı ahkam i şeri‘atnı yetiz bilgen erdi. -tür-. Metnin ayrıca basılmıştır: İstanbul 1329 [=1911].7. Bir . at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. yeti (< yeti+nç) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi üküş 186/01 ‘ibadat kılgan erdi takı dünyadın i‘raz kılgan erdi. Veliyyüddin Kit. sy. iç (< iç+i+nde-turur) atlıg ‘atlı’ : +lıg. sy. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Muhammed b. 516. Hasan b. c. gönül gözünü açar. D. 515.(< yarlık+a-r) edgülük ‘iyilik’ : +lük. [Çevrilişi: 1603] Beyazıt Devlet Ktp. (1012 Cumada ’l-ula [=1603 Ekim 8 Çarşamba]) 1b-307a yr. +nde. Ünite . (963 Şa‘ban sonları [=1556 Temmuz başları]) 320b-748a yr. (3) 186/03 Hammad ibnü Abi Süleyman rivayat kılur Abu Hanifedin rahmatu’llahi ‘alayhi: Tünle hêç yatmaz erdi. XIV+444 s. c.(< kel-tür-miş) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. ruviya abu hurayrata raziya ’llahu ‘anhu annahu kala rasulu ’llahi salla ’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi ’llaha hayran yufakkihhu fi ’d-dini. ss. Erteke tegrü 186/04 ‘ibadat ve ta‘at birle keçürür erdi.2 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. 185/17186/7. 1. Ebu ’l-Faza’il Raziyyu ’d-din Hasan b. T.

bu kişi gece hiç yatmaz. s. (KÜRKÇÜOĞLU Kemâl Edîb [19021977]: “Fatiha Tefsîri”. halayık mèni tünle 186/07 yatmaz ta‘at ve ‘ibadat kılur tèseler takı men yatsa-men. Ebu Hamid Muhammed b. anlarnı yalganlamış bolgaymen.110 XI-XIII. sabaha değin ta‘at eder. tè- (< tè-r er-di) . -gay. -r. bilinmesin yapılması sevâb olan fiili yapmaktır. -gan. Bir kimerse takı 186/05 bir kemerseke aydı: Bu ol kişi-turur.) adlı kitabında getirmiştir ki: Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi çok ibadet ediyor. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kişinin sözünü duyunca kendi kendisine.). Biri öbürüne.1974. kıl- (< kıl-gan er-di) aytur ‘söyler’ : -ur. Yüzyıllar Türk Dili kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi yoldın keçer erdi. Muhammed et-Tusi [1058-1111]: İhya’u ‘Ulumi ’d-Din [=Din Bilimlerinin Diriltilmesi]: [Yazılışı: 1102] Tercüme eden: Ahmed [Hulûsi] SERDAROĞLU. erteke tegi ta‘at kılur. dedi. anlar (< anlar+nı) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. dünyadan yüz çeviriyor. yüce Allah’tan çok korkuyor. İstanbul.(< bol-gay-men) tèr erdi ‘derdi’ : -di. er-.(< ayt-ur) mèni ‘beni’ : +i. tèr erdi. Bedir Yayınevi. mèn (< mèn+i) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. aytur erdi: Men Tañrı ta‘aladın uftanur-men. -sa.(< yat-sa-men) anlarnı ‘onları’ : +nı. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi yoldan geçiyordu. 1394 . kim kèçe hergiz yatmaz. 74. I. tedi erse. er-. yalgan (yalgan+la-mış) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. Her ibâdet Allâh’a bir tâattir. halk benim için gece yatmıyor ta‘at ve ibadet ediyor diyor ben yatıp onları yalancı çıkarırsam yüce tanrıdan utanırım. olmasın ve kimin için yapıldığı bilinsin. 3. bs. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 186/06 ol kişiniñ sözini işitti erse. fakat her tâat ibâdet olmaz. ayt. Diyanet İşleri Reisliği Mecmûası (Ramazan Nüshası): Ankara 1956 (Nisan) Sene: 1 Sayı: 1. Çeviri II Kelime İzahları kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. Allah’ı biliyor. yüce Allah’ın rızasını arıyor ve şeriat hükümlerini kesin biliyordu. (2) İmam-ı Gazzalî rahmatu ’llahi ‘alayhi İhya’u ‘Ulumi ’d-Din (el-GAZZALI. dedi. yat. bol. s. Sabaha değin ibadet ve taat (Tâat. (3) Ebû Süleymanoğlu Hammad Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiden sözle şöyle anlatır: Geceleyin hiç yatmazdı. niyyete mütevakkıf olsun.) ile geçirirdi. -la. 7.

sözümni kabul kılur mu-sen ya takı ebedi zindanda yatur mu-sen? tèdi 186/15 erse. Abu Hanife 186/12 rahmatu’llahi ‘alayhi kabul kılmadı. Ançaka tegi Mekkede turdı hilafat ‘Abbas oglanlarıña tegdi. hêç kabul kılmadı. İbnü Hübeyre Abu Hanifeni agırlar 186/09 erdi. 186/7187/7. zindandın çıkardılar takı ıda bèrdiler erse. 187/01 Abu Ca‘fer halifa boldı erse. Bir kün Abu Hanifeke aytur: Menim hatırımka andag tüşti kim beytü 186/10 ’l-malnı sizke bildürsem. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. T. nèçeme kim derhost kıldı erse.7. Birkaç eyyam zindanda yatmışdın 186/14 soñ İbnü Hübeyre kişi ıda bèrdi kim: Ne kılur-sen. K. Ünite . Kevfe halkı siziñ fermanıñızdın çıkmasa. andın soñ Abu Hani- Çeviriyazı III .Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 111 Metin III Metin 7. hemişe ziyaratka kelür erdi. Abu Hanifeke yigirmi agaç urdılar takı zindanka saldılar. XIV+444 s. tèdi erse. ss. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aydı kim: Maña mühlet bèriñ. İbnü Hübeyre katıg gazab 186/13 kıldı takı buyurdı. D. (4) Ümeyye oglan. dahl ve harc siziñ ‘ameliñiz birle bolsa cümle ne erseler siziñ kalemüñüz hükminde 186/11 bolsa. tèdi erse.186/08 -ları halifa erken Hübeyre atlıg kişini Kevfeke bèg kılıp-turur erdiler. takı siz menim katımda ulug bolsañız.3 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. cümle isti‘dadını tamam kıldı takı bir kèçe 186/17 kaçtı Kevfedin çıktı takı Mekkeke bardı. dostlarım birle yaranlarım birle meşveret 186/16 kılayın. tèdi.

kişi (< kişi+ni) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. ki halifelik Abbasoğulları [750-1258]’na geçti. -di. O Hasan adlı kişi de on bin dirhemi evin köşesine koyup çıktı. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi tirigi bar erginçe ol on miñ yarmakga hêç elig 187/06 tegürmedi. Siz bu yarmaknı 187/04 munda koduñ biz öziñe aygay-miz. Bütün hazırlığını gördü ve bir gece kaçıp Kûfe’den çıktı. Ondan sonra Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi Kûfe’ye geldi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi bir söz söylemedi. Abu Hanife neerse sözlemedi erse. Abu Ca‘fer Abu Hanifeni 187/02 agırladı. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi sağlığına kavuşunca o on bin dirheme hiç el sürmedi. bèr-. +in. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi hiç kimse ile konuşmuyor. 1166] çok kızdı ve buyruk verdi Ebû Hanîfe’ye yirmi ağaç vurdular ve hapise attılar. kod. dediler. bu yarmaklarnı menim vefatımdın soñ ol keltürgen 187/07 kişike teslim kılgay-sen. dedi. Birkaç gün hapisete yattıktan sonra Hübeyreoğlu [ö. tèdiler erse. arkadaşlarımla yakınlarımla danışayım. || On bin dirhem [Kahtabaoğlu] Hasan adlı kişi ile birlikte gönderdi.(< ıd-a bèr-di er-se) müñüşinde ‘köşesinde’ : +de. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiye dedi ki: Benim hatırıma şöyle geliyor: Devlet hazinesini size vereyim. er. ne yaptın.(< er-ken) andag ‘öylece’ : < antag < anıteg agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Mekke’ye gitti. müñüş (< müñüş+in+de) kodtı ‘koydu’ : +tı. dedi. On miñ yarmak Hasan atlıg kişi birle ıda bèrdi erse. Siz benim katımda saygı görürseniz Kûfe halkı sizin buyruğunuzdan çıkmaz. Oglı Hammad takı andag kıldı. Yüzyıllar Türk Dili fe rahmatu’llahi ‘alayhi Kevfeke keldi. 1166] adında bir kişiyi Kûfe’ye vali yapmışlardı. bu paraları benim ölümümden sonra getiren kişiye verirsin diye vasiyet etti.(< kod-tı) . bu parayı burada bırakınız bir kendisine söyleriz. 1166]. 187/03 yaranları aydı: Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi birer mundag kılur erdi. Hübeyreoğlu [ö. ol Hasan atlıg kişi takı ol miñ yarmaknı èwnüñ 187/05 müñüşinde kodtı takı çıktı. Ölürken Hammad oğlum. Oğlu Hammad da öyle yaptı. Hapisten çıkarıp gönderdiler. 1166] Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiyi sayıyor hep ziyaretine geliyordu. Hübeyreoğlu [ö.112 XI-XIII. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kabul etmedi. er-. agır (< agır+la-dı) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. (4) Ümeyyeoğulları halife iken Hübeyreoğlu [ö. diye kişi gönderdi. dedi. tèp. giriş ve çıkış sizin gözetiminiz altında bulunsun. [78b] Çeviri III Kelime İzahları kişini ‘kişiyi’ : +ni. sözümü kabul ediyor musun yoksa daha boyuna zindanda yatacak mısın. ne var ne yok sizin kaleminizin yetkisinde olsun. Ebû Cafer Ebû Hanîfe’yi ağırladı. Arkadaşları. Ebû Cafer halife oldu [754]. Öyle çok Mekke’de durdu. Ne denli üsteledi ise kabul etmedi. -a. ıd. hêç kimerse birle sözleşmez. +la-. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Bana süre verin. Vefatımda vasiyyat kıldı kim: Ey oglum Hammad.

4 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. tèp aydı. XIV+444 s. Paygambar ‘alayhi’s-salam yaranlarını 187/11 körmiş bolsa. Ünite . (5) ‘Abdu’llah ibnü Mübarek katında Abu Hanifeni sözlediler 187/08 erse. K. Çeviriyazı IV . tèp aydı.187/12 -larıdın tört kimerse kördüm: Enes ibnü Malik takı ‘Abdu’llah ibnü Hurri’rRuneydi takı ‘Amir ibnü Vatilani takı 187/13 ‘Abdu’llah Abi Avfini rizvanu’llahi ‘alayhim acma‘in. 187/08188/02. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. bu delalat kılgaña ol savab bolur.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 113 Metin IV Metin 7. Paygambar ‘alayhi’s-salam andag aydı kim: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Enes ibnü Malik[ni] takı raziya’llahu ‘anhu Basra èliniñ cami‘inde 187/14 kördüm kim halayık katında hazır erdiler takı özi Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni halayıklarga 187/15 aytur erdi. ‘Abdu’llah ibnü Mübarek aydı rahmatu’llahi ‘alayhi: Ol kimerseni mü sözleyür-siz kim dünyada takı dünyanıñ cümle 187/09 malları anıñ katında ‘arza kılındı erse ol dünyadın kaçtı takı dünyanı kabul kılmadı. 188/02 ol edgü iş kılgaña ne savab bolsa.7. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aytur erdi kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam yaran. Bu hadisni özi agızıdın eşittim kim Enes ibnü Malik raziya’llahu ‘anhu aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın 187/16 eşittim. ss. Yana aydı kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam 188/01 aydı: ad-dallu ‘ala hayrin kafa‘ilihi. tèp aydı. (6) Abu Hanife 187/10 rahmatu’llahi ‘alayhi tabi‘inlerdin erdi. ma‘nisi ol bolur kim: Bir mu’min takı bir mu’minni edgü işke delalat kılsa. T. D. Tabi‘in ol kimerseke ayturlar kim sahabaga satgaşmış bolsa. ma‘nisi 187/17 ol bolur kim: ‘İlm istemek fariza-turur tegme bir èr takı tegme bir tişi üze.

Mübarekoğlu Abdullah rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Dünya ve dünyanın bütün malları kendisine sunulduğu halde dünyadan kaçan dünyayı kabul etmeyen kimseden mi söz ediyorsunuz diye cevap verdi. Anıñ agzıdın takı . -yür. T. satgaş. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı.+ kim (< kim + er-se) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. D. halk yanında hazır idiler ve kendisi Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri halka anlatıyordu. Çeviriyazı V (7) [takı] Abu Hanife 188/03 rahmatu’llahi ‘alayhi aydı Ka‘beke ziyarat kılgalı bardım erdi mescidü’l-haram içinde ‘Abdu’llah ibnü Hurri’r-Runeydini 188/04 kördüm kim halayıkga Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni beyan kılur erdi. 188/02188/10. diye söyledi. XIV+444 s.(< satgaş-mış) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. ss. bilgi istemek her bir erkek ve hanım müslüman üzerine farizadır. (6) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi tabiindendi. èl (< èl+i+niñ) kimerse ‘kimse’ : -se. Yine dedi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salam addallu ‘ala hayrin ka-fa‘ilihi. krş. +ı. Malikoğlu Enes’i raziya ’llahu ‘anhu Basra ilinin camisinde gördüm. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. anlamı.5 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. +i. Çeviri IV Kelime İzahları satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. Ebû ‘Avfoğlu Abdullah rizvanu ’llahi ‘alayhim ’acma‘in. dedi. +le-. K. bir mümin bir mümini iyi işe kılavuzlayan o iyi işi yapana ne verildiyse kılavuzlayana da o sevap verilir.114 XI-XIII. agız (< agız+ı+dın) (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. Vatilanlıoğlu Âmir. anlamı. Sahabeye ulaşmış Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarını görmüş kimseye tabiin derler. er. Yüzyıllar Türk Dili (5) Mübarekoğlu Abdullah’ın yanında Ebû Hanîfe’yi sordular. Bu hadisi kendi ağzından duydum: Malikoğlu Enes raziya ’llahu ‘anhu dedi ki: Ben Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan şöyle dediğini duydum: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi derdi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarından dört kimseyi gördüm: Malikoğlu Enes. dagı Metin V Metin 7. Runeydli Hurroğlu Abdullah.

dedi. bar.188/06 -adı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu.(< bar-dım er-di) Aşağıdaki kelimeleri çözümleyiniz. tèp aydı. andag yatsa-men yalganlamış yètinç atlıg keltürmiş edgülük 2 . Man‘isi ol bolur kim: Kayu mu’min 188/07 ve muvahhid Tañrı dini içinde şeri‘at ahkamı ögrense. anlamı. üküş (üküş+leri) tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. Çoğu tabiîn idiler. teg. yön (< yön+din) rozini ‘nasip’ : +ni. Haram mescidi içinde Runeydinli Hurroğlu Abdullah’ı halka Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri anlatırken gördüm.7. (7) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi: Kabe’ye ziyaret maksadıyla gitmiştim. Çeviri V Kelime izahları sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. Ünite . er-. -ür-. san. (8) Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kendi üstatlarını saydı ve dört bin üstattan bilgi öğrendim. -dım. hangi mü’min ve muvahhid Tanrı dini içinde şeriat hükümlerini öğrense yüce Tanrı o müminin ne sıkıntısı var ise hepsine yeter ve o mümine sanmadığı yönden nasip gönderir. Tañrı ta‘ala ol mu’minniñ ne kim kadgusı bar erse cümle.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 115 188/05 bu hadisni eşittim kim ol aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın habar bèrü yarlık.(< teg-ür-gey) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. (8) Bir kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 188/09 öz ustadlarını hisab kıldı takı aydı kim: Tört miñ ustaddın ‘ilm ögrendim. Üküşleri tabi‘in 188/10 erdiler.188/08 -siñe kifayat kılgay takı ol mu’miña sanmaduk yöndin rozini tegürgey. Onun ağzından da bu hadisi duydum: Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duydum Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan haber vererek anlattı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. tèp aydı. dediğini duydum. rozi (< rozi+ni) üküşleri ‘çoğu’ : +leri.(< san-ma-duk) yöndin ‘yönden’ : +din. -ma-.

Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Paris’te bir. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din arRabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. Saint Petersburg’da altı. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. M. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır.116 XI-XIII. . Kazan’da birkaç defa basılmıştır. KISASÜ ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] 3 Kısasü ’l-Enbiya hakkında kısaca bilgi veriniz. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. En eski nüshası Londra British Museum Add. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. Eserin Londra’da bir.

Ankara 1997. Ünite . Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . “fa-stagfiruhu. ss. I. tèp [16] hak dinga ündegen. tumma tubu ilayhi. 31a-31b Kissa-i Salih Yalawaç ‘alayhi ’s-salam Ol “wa-ila Tamuda ahahum [13] Salihan (XI-61)” hil‘atın kedgen.6 RABGUZ‹. (XCI-13)’” [15] taşrifini bulgan.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 117 METİN İNCELEME I Metin Metin 7. “a-tanhana [14] an na‘buda ma ya‘budu aba’una (XI-62)” cavabın èşitgen. taşdın du‘a kılıp ingen çıkargan. XL+616 s. “fa-kala lahum rasulu llahi: ‘Nakata llahi wasukyaha. Atatürk Kültür. “inna Rabbi kariban muciban (XI-61)”. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Salih paygambar ‘alayhi ’s-salam ‘akl anut kelgil èşit Salih yalawaç kıssasın [17] bèlgülüg başdın ayakga aytayın men cümlesint Hak risalat bèrdi erse tüz tègürdi kavmıga [18] yüridi tün kündüzin başlap Tamudnıñ zumrasın kıldı iman da‘vatını koldılar bir mu‘ciza [19] koldı Hakdın çıkdı ingen yandı tagnıñ sahrasın bota tugdı barça bodun anı tañlap kördiler [20] kün kediglep suw üleşdi içdi kendü hissasın tandılar Hakdın kamugı kıldılar köp ma‘siyyat [21] ukmadın Salih sözin hem oşbu ingen fitnesin Çeviriyazı . (XI-61)” tèp kavmınga ögüt bèrgen.7.

barça (< barça+sı+n) . hekes onu hayretle seyretti [20] suyu gün aşırı su bölüştüler o kendi hissesini içti Sâlih’in sözünü ve hem bu dişi deve imtihananı anlamadan [21] Hak’tan uzaklaştılar hepsi çok günah işlediler İki bez dokuyucu koşarak geldiler bir ayağını kestiler [31b] botası feryat içinde döndü üç dostunu astılar üç gün içinde sarı kızıl ve kapkara oldular [2] kadir tanrı kudretiyle hepsini devirdi Nûh ona selam olsun oğlu Sâm oğlu İrem oğlu [3] Casir oğlu Samûd oğlu Hadir oğlu Masih oğlu Âsaf oğlu ‘Ubayd oğlu Sâlih. +le-. anu. +sı. diye [16] hak dine çağıran.(< tug-dı) kediglep ‘örtünüp. Kelime İzahları anut. (XI-61)” diye kavmine öğüt veren. duaları kabul edendir (XI-61)”. Çeviri Sâlih Peygamber ona selam olsun Kıssası O “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [13] gönderdik.(< kol-dı+lar) ingen ‘inen’ : -gen. (XI-61)” hilatini giyen.118 XI-XIII. tug.(< ked-ig+le-p) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. (XCI-13)’” [15] teşrifini bulan. “Ondan bağışlanma dileyin. gizlenip’ : -p. -ig. in. yemür.(< yemür-di) barçasın ‘hepsini’ : +n.‘hazırlatmak’ : -t.” dedi. kol. Yüzyıllar Türk Dili keldi yügrüp èkki bözçi bir adakın kesdiler [31b] botası ıñrap kayıttı aştılar üç sohbasın üç kün içre boldılar sarıg kızıl hem kap-kara [2] kudratı birle ugan kadır yemürdi barçasın Salih bin ‘Ubayd bin Asaf bin Masih bin Hadir [3] bin Tamud bin Catir bin İram bin Sam bin Nuh ‘alayhi ’s-salam. ıñır (< ıñır+a-p) yemürdi ‘devirdi’ : -di. sonra pişmanlık duyup ona yönelin. ked.(< anu-t-) yalawaç ‘peygamber’ : koldılar ‘istediler’ : +lar. Sâlih paygamber ona selam olsun akıl hazırla gel Sâlih peygamber kıssasını dinle [17] ben hepsini baştan ayağa tamamen anlatayım Hak risâlet verdi doğrudan kavmine gönderdi [18] gece gündüz demeden Samûd kavmini dolaştı imana davet etti bir mucize istediler [19] Allah’tan istedi dişi deve çıktı dağın düzlüğünü dolandı bota doğdu. “Rabbim çok yakındır. +a-. -dı. “bizi babalarımızın [14] taptığına tapmaktan menetmeğe mi çalışıyorsun (XI-62)” cavabını duyan. dua ile taştan dişi deve çıkaran.(< in-gen) tugdı ‘doğdu’ : -dı. “Allah’ın elçisi onlara: Allah’ın dişi devesine ve onun su içme sırasına dikkat edin.

Hicr yèrinde olturur èrdiler. I. ‘Ad bodunı Tamud [6] bodunıdın üküşrek èrdiler. Kawluhu ta‘ala: “Wa-ila Tamuda ahahum Salihan. [9] Kawluhu ta‘ala: “Wa-yanhituna l-cibala buyutan aminina. ‘Ad kabilası.7. Kamug butlarga tapınur èrdiler. Bu èkegüdin telim oglanlar boldı. Atatürk Kültür. Ünite . Mavla ta‘ala Salihni olarga [11] ıddı. 31b ‘Ad Tamud èkki malikler èrdiler. (XV-80)” Tamud bodunı ‘Ad tèg [8] uzun boylug èrdiler. Şamlı Hicazlı [7] arasında. Ankara 1997. Salih olarnı musulmanlıkga ündedi. [4] Sam bin Nuh oglanlarıdın. 61)” Salih olarnıñ urugındın üçün ahahum [12] tèyü yarlıkadı. (XI.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 119 METİN İNCELEME II Metin Metin 7. (XV-80)” Bir beyük tag tübinde olarnıñ suwı bar [10] èrdi. Hud kavmı ‘Ad-ı Avvali-turur Tamud kavmı ‘Ad-ı Ahiri-turur. Tamud kabilası [5] atadılar.7 RABGUZ‹. olarga tap bolguça. XL+616 s. Çeviriyazı . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Kawluhu ta‘ala: “Wa-lakad kaddaba ashabu l-Hicri l-mursalina. Taglar içinde taşlar ünüp èvler kopardılar.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. ss.

Dediler ki: “Ey Sâlih.120 XI-XIII. Hamnı magribga ıddı. Aydılar: “Ay Salih.” Kawluhu ta‘ala: [16] “Ya Salihu. Salih unamasa: “Kiçig-turur bilmes. oltur. (XV-80)” Samûd kavmi Âd gibi [8] uzun boylu idiler. dedi. +ları. Nûh’un üç oğlu kaldı.” tèyür èrdiler. kad kunta fina marcuwwan kabla hada. (XI-62)” Çeviri Âd ve Samûd Nûh oğlu Sâm oğullarından iki melik idi. oglan èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. oglanlarına vasiyyat kıldı: [21] cihannıñ ortasın Samga bèrdi. puta [15] tapınmayın. biz seni dinimizga kirgey tèp umêd tutar èrdük. Âd kavmi Samûd [6] kavminden daha çok idi. butga [15] tapunmañ.” dediler. (XI. olar (< olar-ga) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Ayet: “Biz davet ettiğin şey hususunda tam bir ikircik içerisindeyiz. 61)” Sâlih olarnın soyundan olduğu için kardeşleri [12] diye buyurdu. bil. ulugrak [14] bolsa.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun . Hâm’ı batıya gönderdi. èki (< èk+egü+din) olturur ‘oturur’ : -ur. Nûh ona selam olsun ölürken oğullarına vasiyet etti: [21] dünyanın merkezini Sâm’a verdi.” diyordular.(< ün-üp) kopardılar ‘inşa ettiler’ : +lar. Yüzyıllar Türk Dili Yene ba‘zı kıssa-[19]-larda Vahb ibnu l-Yamani rivayat kılurlar: Nuh bodunı tufanda helak bolmışda [20] kèdin. (XI-62)” “Èmdi bizge atalarımız dinini kodup edin dinga [17] mu ündeyür-sen?” Kawluhu ta‘ala: “A-tanhana an na‘buda ma ya‘budu aba’una? (XI-62)” “Biz bu sözge [18] bitmez-miz. yola girer.” Ayet: [16] “Ey Sâlih. Salihga paygambarlık kelmesdin burun: [13] “Biziñ birle butga tapungıl. Şâmlı Hicâzlı arasında Hicr bölgesinde olturur idiler. Nübüvvet geldikten sonra: “Müsülman olun. (XI-62)” Yene bazı kıssa-[19]-larda Yamânî oğlu Vahb rivayet ediyor: Nûh kavmi tufanda helâk olduktan [20] sonra. Hûd kavmi önüncü Âddır Samûd kavmi sonuncu Âddır. Âd kabilesi ve Samûd kabilesi [5] diye ad koydular. ün. tèdi. Yafitni maşrıkga ıddı. (XI-62)” “Şimdi bize atalarımızın dinini bırakıp başka dine [17] mi çağırıyorsun?” Ayet: “Bizi babalarımızın taptığına tapmaktan alıkoymağa mı çalışıyorsun? (XI-62)” “Biz bu söze [18] inanmıyoruz. Hepsi puta tapınırdı. Yâfes’i doğuya gönderdi..” tèyür èrdiler. Nuhnıñ üç oglı kaldı. Kawluhu ta‘ala: “Wa-innana la-fi şakkin mimma tad‘ana ilayhi muribin.(< oltur-ur) ünüp ‘yontup’ : -üp. büyücek [14] olunca. [7] Ayet: “Elbette Hicr halkı da peygamberlerin yalanlamıştı. -dı. [9] Ayet: “Dağlarda emniyet içinde kalacakları evler yontuyorlardı. [4] Bu ikisinden çok oğullar oldu. Sâlih onları Müslümanlığa çağırdı. Dağlar içinde taşları oyup evler peyda ettiler. kopar. Ayet: “Samûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i gönderdik. +egü. Nubuvvat kelmişde kèdin: “Musulman boluñ.” diyordular.” tèdiler. Sâlih’e paygamberlik gelmezden önce: [13] “Bizimle puta tapın. Nuh ‘alayhi ’s-salam ölerinde. biz seni dinimize girecek diye ümit besliyorduk. (XV-82)” Bir büyük dağ dibinde onlara yetecek kadar suları bar [10] idi. Allah taala Sâlih’i onlara [11] gönderdi.(< kopar-dı+lar) olarga ‘onlara’ : +ga. Kelime İzahları èkki ‘iki’ : < èkki oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. Sâlih tasvip etmeyince: “Küçüktür bilmez. yolga kirgey. sen bundan önce ümit beslemiş olduğumuz bir kişi idin.

” “Cunda‘ bin ‘Amr atlıg erni özleriñe malik tutundı-[6]-lar.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 121 METİN İNCELEME III Metin Metin 7. biri arslan surat-[8]-lıg. [2] Sam Mukaddasa yèrinde èrdi. Bu butga tört yüz kıldurdı: Biri adami suratlıg. kızıl altundın. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . XL+616 s. Mekkede Mu‘aviya bin Bekr atlıg üç yüz [4] miñ èr çerigi birle èrdi. öziñe bir but kıldı. Hicaz yèrindeki uluglar yıgılıp keñeştiler: “Bizge bir malik [5] kerek. bu duşman birle tokuşsa. edinler Sam urugındın-tururlar. Mülk aña musallam boldı erse. Atatürk Kültür.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.7. èkki közleri [7] yakutdın. Tamud Hicaz yèrinde èrdi. 32a [32a] Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. Ünite .8 RABGUZ‹. I. Ankara 1997. Çeviriyazı . ss. Tègme kabilanıñ birer malikleri bar èrdi. [3] Bu Tamud bodunı Mekkelig birle muta‘assib èrdiler.

[10] Mücevher kakmalı kızıl altından bir taht yaptırdı. O Samûd kavmi ol evden çıkıp sözleştiler. Bu èwge yüz kapug urdı. biri kuş sûretli. ol butga secde kıldılar. olarga aydı: [20] “Kayu yagı bu işni kılgay. Her kabilenin birer meliki vardı. Aña secde kıldı. onlara [20] “Kendinize yaptığınız bu işi hangi düşman yapar?” dedi. Bu eve öd ağacından yüz kapı koydu. Cunda‘ bin ‘Amr aydı: “Tègme yılda bir yolı kelip muña secde [17] kılıñ. Türlü [12] türlü elbiseler giyindi. öbürleri Sâm soyundandır derler. Hicâz’daki büyükler toplanıp [5] “Bu düşman ile çarpışmağa bize bir melik gerek” diye meşveret ettiler: “Amr oğlu Cunda adlı adamı kendilerine melik seçti-[6]-ler. Bir kısmı [18] “Bizim tanrımızın yüzü bizim taraf idi. Bu tahtga tört [11] adak kıldurdı: biri zimruddın.” tèdiler. Bütün kabileye adam [13] gönderdi.” tedi. O taht üzerine oturttu.” tediler. [19] Yetmiş bin er öldü. Amr oğlu Cunda “Her yılda bir yol gelip buna secde [17] edin. kamug meliklerni çerigi birle yıgdurdı. turur. biri ‘akikdin. sançıştılar. çerig (< çerig+i) keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. yüz karı èni. Ol taht üze oltur[t] dı.(< toku-ş-sa) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. mu (< mu+ña) tègme ‘her’ : -me. biri bulurdın. [15] Biri ol putun ağzına girip: “Ben sizden razıyım‚” diye seslendi.(< keñeş-ti+ler) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. duvarları damarlı akikten bir ev yaptırrdı. Bu habar Cunda‘ bin ‘Amrge tègdi. kim özüñüzge kıldıñız?” Olar aydı: “Ay malik.(< tèg-me) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar yagı ‘düşman’ : < yagı . Kamugları [16] sewünüp baş kötürdiler. biri at sûretli. Atlanıp keldi. Bu adam kendisine kızıl altından. Bu puta tört cephe yaptırdı: Biri âdam sûretli. Kamug kabilaga kişi [13] ıddı. Ona secde etti. +ın. Bu butga bir èw kopardı: èkki yüz [9] karı edizki. Söz talaştılar. Bu haber Amr oğlu Cunda’ya ulaştı. Bu puta kırk [9] metre yüksekliği. [15] Biri ol butnıñ agzınga kirip: “Men sizdin h uşnud-men.” dedi. Melikler ol tört cepheli kapıdan girdiler. Kelime İzahları urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. biri caz‘dın. +ın. “Bu benim tanrımdır. Malikler ol tört yüz kapugdın kirdiler.” tedi. Bu tahta dört [11] ayak yaptırdı: biri zümrütten. yirmi metre eni. Ol Tamud bodunı ol èvdin çıkıp sözleştiler. Bir ançası aydı: [18] “Biziñ tañrımıznıñ yüzi biziñ sıñar èrdi. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) muña ‘buna’ : +ña. Söz dalaştılar. Bizi savaştırmayacak başka tanrı ediniriz. bize bu tanrı [21] gerekmez. Aydı: “Bu meniñ tañrım-turur.” tèdi. Bizni tokuşga kèmişti. keñeş. Samûd Hicâz’da yerleşmişti. [19] Yètmiş miñ èr öldi. giriştiler. -ti. bütün melikleri askeri ile topladı. Törlüg [12] törlüg tonlar kedürdi. bizni tokuşturmagay. urug (< urug+ın+dınturur+lar) çerigi ‘askeri’ : +i. iki gözü [7] yâkûttan bir put yaptı. Buna secde [14] edin. tamları caz‘dın ‘akikdin. +dın. kızıl altun guhar birle murassa‘. biri damarlı akikten. Bizi savaşa attı. Çeviri [32a] Türkler Yâfes soyundandır. Ata binip geldi.‚” tèp ün kıldı. biri at suratlıg. Mülk ona teslim edildi. toku.” tèdi. -ş-.” tèp. biri kristalden. o puta secde ettiler. [3] Samûd kavmi Mekkeli olmakla tutucu idiler. Mekkede Bekr oğlu Mu‘âviye adlı birinin üç yüz [4] bin askeri vardı. [2] Sâm Kudüs’te yerleşmişti. tèg. Onlar “Ey melik. Yüzyıllar Türk Dili biri kuş suratlıg. biri arslan sûret-[8]li. Edin tañrı tutunur-miz. biri akikten.122 XI-XIII. [10] ‘ud yıgaçındın. bizge bu tañrı [21] kerekmez. Bir taht kıldurdı. Hepsi [16] sevinip baş kaldırdılar. Muña secde [14] kılıñ.

başı altundın. Ünite . 32b [32b] Karra‘ atlıg tagga kişi ıddılar. Çeviriyazı . Atatürk Kültür. bir èr bu butga hadımlık kılsa.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 123 METİN İNCELEME IV Metin Metin 7. İblis ‘alayhi ’l-la‘na burunrak [2] bu Karra‘ tagınga keldi. [5] Aña ‘Abhar atadılar. Aydılar: “Ay malik. But tutunmaga taş tilediler. ak taşnı kesip koddı. [6] Katur bin ‘Ubayd atlıg erni kördi. sekkiz karı èni.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. XL+616 s. Ankara 1997. I. tişleri yinçüdin. Katurnı ol [7] butga hadım kıldılar. közleri [4] yakutdın.” Cunda‘ bakdı erse. Körklüg. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. kırk karı uzunlukı. Razi boldılar. [3] Èltip bir but kıldılar. Olar kelip anı kördiler. törlüg tonlar kèdürüp ol taht üze olturtdı. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . arıg. ss.9 RABGUZ‹. “Bu yaragaymu?” tèdiler.7.

Kâsûr zindandan çıktı. èder.” diye seslendi. kırk yıl zindanda kaldım. dişleri inciden. karka suratlıg. kırk yıl zindanda kaldım. Cabrâ’îl kanat ile bir vurdu. “Ey melik.” tèp. köñlinde sakındı: “Kırk yılnı ‘Abharka hidmat [15] kıldım. bu yèrdin kèteyin. Şeytan ona lanet olsun gelip o putun ağzına [10] girdi.” Zindanga kèmiştiler erse. Bir gün Şeytan meleklerden [8] Bu Kâsûr’un soyundan Sâlih adında bir peygamber gelecek.(< èder-gil) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. Dağ içinde bir mağara buldu. [3] Götürüp bir put yaptılar. Aymışlar: Sahur atlıg èrdi. başka birini puta hizmetçi ettiler. bir adam bu puta hizmet etse. bu Kâsûr benim hizmetime yaramaz. çıkgıl. Allah taala bir meleğe onu saklattı. bu kafirlar anıñ èliginde [halak bolgay]. aydı: “Ay [14] Katur. uyudu. Za‘ûm Kâsûr’u takip etmeğe başladı. körk (< körk+lüg) èltip ‘iletip’ : -ip. -t-. Ol kavm-[9]-nıñ kamugları ol butga yıgıldılar. Cunda baktı. koşuyor bağırıyordu. gözleri [4] yakuttan. Katurnıñ èwinde Za‘um atlıg èwlüki [18] bar èrdi. Kâsûr’un Za‘ûm adlı bir karısı [18] vardı. yüksek sesle “Ey benim kullarım. kâfirler onun elinde ölecek” diye duydu. buradan gideyim. katıg ün birle aydı: “Ay meniñ kullarım. Bir kün İblis feriştelerdin èşitdi [8] kim bu Katur urugındın bir paygambar bolgay. [20] Bir gece evine karga suratlı bir kuş geldi. sekiz karış eni. İblis ‘alayhi ’l-la‘na kelip ol butnıñ agzınga [10] kirdi. Kâsûm’u [21] görmek istiyorsan. Anı [11] zindanga salın.(< oltur-t-dı) èdergil ‘takip et’ : -gil. Ferişte … [32b] Karra dağına adam gönderdiler. [5] Ona Abhar dediler. yügrüp çarlayur èrdi. meni èdergil.” Katur zindandın çıkdı. Salih atlıg. +la-. Kırk yıl uyku-[17]-da kaldı. Zindana attılar. Kopdı. yinçü+din) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. Melek … Çeviri Kelime İzahları burunrak ‘evvelce’ : +rak. gönlünden “Kırk yılı Abhar’a hizmet [15] ettim. “Ey Za‘ûm. Güzel. Èmdi kurtuldum.” dedi. Put yapmak için taş aradılar. Bir hayli gün geçtikten sonra bu kadın [19] deli oldu. [6] Ubeyd oğlu Kâsûr’u gördü. Yorulmuştu. çar (< çar+la-yur) karı ‘karış’ : < karı . Zindânı iki parça etti. Özi yawlak körklüg èrdi.” diye düşündü. Kırk yıl hizmet etti. Aydı: “Ay Za‘um Katurnı [21] körgü köñlüñ bar erse.(< èlt-ip) yinçüdin ‘inciden’ : +din. Zindannı èkki pare kıldı. Kendi çirkin görünüşlüydü. oltur. yene biregüni butga hadim kıldılar. tagga [16] ugradı. Kâsûr [12] kırk yıl zindanda kaldı. Cabra’il bir kanat birle urdı. Şimdi kurtuldum.124 XI-XIII. udıdı.” dediler. başı altından. O mağaraya geldiler. türlü elbiseler giydirip o taht üzerine oturttu. dağa [15] gitti. èlt. beni takip et. Ol üñürge keldiler. Razı oldular. çık. Sahur adlıydı da derler. Kalktı.” tèp. Mavla ta‘ala bir feriştege anı saklatdı. Bir kèçe sarayında bir kuş keldi. “Bu yapar mı?” dediler. Şeytan ona lanet olsun daha önce [2] bu Karra dağına geldi. Onlar gelip onu gördüler. burun (< burun+rak) körklüg ‘güzellik’ : +lüg.” dedi. Tag içinde bir üñür yolukdı. Yüzyıllar Türk Dili Kırk yıl hidmat kıldı. Halk aña rahm [20] kıldı. Kırk yılda kèdin Cabra’ilga yarlıg boldı: “Katurnı zindan-[13]-dın çıkargıl. Kâsûr’u bu [7] puta hizmetçi yaptılar. O kavm-[9]-in hepsi o putun başına toplaştılar. yinçü (< Çin. Kırk yıl udku-[17]-da kaldı. Kırk yıldan sonra Cebrâ’îl’e “Kâsûr’u zindan-[13]-dan çıkar” diye ferman geldi. Armış èrdi.” Za‘um Katurnı èderü bardı. Ay [14] Kâsûr. temiz ak taşı kesip bıraktı. kırk karış uzunluğu. bu Katur meniñ tapugımga yaramaz. Halk ona acıdı. Bir ança rozgar kèçmişde bu hatun [19] telwe boldı. Onu [11] zindana atın. Katur [12] kırk yıl zindanda kaldı.

Atatürk Kültür. sen [5] mendin ga’ib-sen. Za‘um kadgulug Ol kuş aydı: “Bu üñürdin çıkgıl. I. [3] munda èrmişsen. Munça yıl boldı. 33a [Ferişte] [33a] aydı: “Èriñni ündegil. ss. Ol üñür yarıldı.” tèdi. Sahur kirdi. XL+616 s. [8] Za‘um çıkdı. Ol üñür bèlgüsiz boldı. Za‘um Salih paygambarga yüklüg boldı.7.10 RABGUZ‹. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kisasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . ‘süñü-[9]-kiñdeki oglannı kandın aldıñ?” tèp sorsalar.” Za‘um katıg ün birle Katurnı ündedi.” tèdi. [2] Katur ün bèrdi: “Kirgil.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 125 METİN İNCELEME V Metin Metin 7. Ünite . Ankara 1997.” Bu sözlerni sözleşürde Katurnıñ èwlükiñe ragbatı [6] boldı. tanuk tile- Çeviriyazı . gil boldı. Èkegü kawuştılar.” Za‘um aydı: “Yüz yigirmi yıl boldı. Yene bu kuş aydı: “Ay Za‘um.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. maña nelük kelmediñ?” Katur aydı: “‘Abhar [4] zindanıdın kurtuldum. bir kèçe munda yatur-men. Ol sa‘atda [7] Katur öldi. Katurnı kördi. aydı: “Ay Katur. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.

O saatte [7] Kâsûr öldü. Ve görünmez oldu. Malik sordı: [20] “Bu oglannı kaydın aldın?” Sahura magaranı aytu bèrdi: Malik tañladı: [21] Aydı: “Ay malik.” Za‘um [11] aydı: “Sen nè kuş-turur-sen?” Za‘umga aydı: “Men kuzgun-men.” diye sordu.” dedi. Za‘ûm kaygılandı. Allah taala onların şerrinden korur. Muharram ayında Du-şanba kün kèçesi Salih paygambar anadın [19] tugdı. çarlayur burunrak üñürdin tumşukıñ yagı keñeştiler èkegüdin bilmes koldılar tugdı . èw (< èw+lük+i+ñe) üñürdin ‘mağara’ : +din. Muharrem ayında Pazartesi gününün gecesi Sâlih peygamber [19] doğdu. tumşuk (< tumşuk+ıñ) èriñni ‘kocanı’ : +ni. İkisi birleştiler.” dedi.” dedi.” dedi. [18] Tokkuz ayda kèdin. andın korkup başım akardı. O Za‘ûm’ “Ben kuzgunum.” dedi. Bu sözleri söylerken Kâsûr’un karısına canı [6] çekti.” tèdi. Kâsûr’u gördü. “Bin yıl Tûbâ ağacına kondum. küded.” Yene aydı: [16] “Karnıñ nelük kara-turur?” Aydı: “Bir kün tamug üzesindin kèçer èrdim. Annesi Sâlih’i kundaklayıp kucağına alıp gitti.” dedi. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. Çeviri [Melek] [33a] “Kocana seslen. Yüzyıllar Türk Dili seler. Yine “Ayak-[15]-ların niye yeşil?” diye sordu. kelgil saña körgüzeyin.” dedi. şahit isteseler. Za‘ûm Sâlih peygambere hamile kaldı.” tèdi.126 XI-XIII.” dedi. söz (< söz+le-ş-ür+de) èwlükiñe ‘eşine’ : +ñe. sen [5] benden uzaksın. Kâsûr ““Abhâr [4] zindanından kurtuldum. -ür-.(< küded-gey) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. “Cennetteki safrandan yedim.” Allah taala [13] bana ne ceza verecek diye korktuğumdan başım ağardı. Yene aydı: “Adak-[15]-larıñ nelük yaşıl-turur?” Aydı: “Miñ yıl Tuba yıgaçında kondum.” dedi. Sahur girdi. Za‘ûm yüksek sesle Kâsûr’u çağırdı. “Kâbil’in Hâbil’i öldürmesine ben sebep idim. [8] Za‘ûm çıktı. maña ınanmas èrseñ. “Ey Kâsûr. -ür. +le. [3] buradaymışsın. Za‘ûm [11] “Sen ne kuşusun?” dedi. Ot [17] ıssıgı mundag kıldı.” Takı körünmes boldı. Tañrı ta‘ala olarnıñ şarrındın küdedgey.” dedi. [18] Dokuz ay sonra. Melik [20] “Bu oğlanı nereden aldın. O mağara yarıldı. “Başın [12] niye ağardı?” diye sordu.” dedi. èr (< èr+iñ+ni) kèçe ‘gece’ : < keçe 4 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. Sâhûra evine döndü. bir gece burada yattım. onları [10] bu mağaraya getir. Ateşin [17] harareti böyle yaptı. -ş-.” Aydı: “Tumşukıñ [14] nelük sarıg-turur?” Aydı: “Uçmahdagı za‘farandın yèdim. “Gagan [14] niye sarı?” diye sordu. Sahura èwige keldi.(< üñ-ür+din) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. Yine bu kuş “Ey Za‘ûm. Anası Salihni kundaklap öz èliñe alıp bardı. “Bir gün cehennem üzerinden geçiyordum. Kelime İzahları munda ‘sıkıntıda’ : +da. bana inanmıyorsan. gel sana göstereyim. +lük. Yine [16] “Karnın niye kara?” diye sordu.” dedi. Sâhûra mağarayı söyledi: “Melik şaşırdı. Za‘ûm “Yüz yirmi yıl oldu. olarnı [10] bu üñürge keltürgil. bana niye gelmedin?” dedi. toprak oldu. kuca-[9]-ğındaki oğlanı nereden aldın?” diye sorsalar. [2] Kâsûr ses verdi: “Gir.” [21] “Ey melik. Mavla ta‘ala [13] maña nè ceza bèrgüsi. O kuş “Bu mağaradan çık. +i. +iñ. üñ. O mağara belirsiz oldu. Bunca yıl oldu.” Sordı: “Başıñ [12] nelük akardı?” Aydı: “Kabil Habılnı öltürmekiñe men sabab èrdüm.

K. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. er-. -a. Atatürk Kültür. +la-. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. er. agız (< agız+ı+dın) andag ‘öylece’ : < antag < anteg anlarnı ‘onları’ : +nı. er-.7. üküş (üküş+leri) yalganlamış ‘yalanlamış’: -mış. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcu’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır.(< bardım er-di) bolgaymen ‘olacağım’ : -men.+ kim (< kim + er-se) kişini ‘kişiyi’ : +ni. anlar (< anlar+nı) atlıg ‘atlı’ : +lıg. -tür-. rozi (< rozi+ni) sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. at (< at+lıg) aytur ‘söyler’ : -ur.(< satgaş-mış) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. kod. Ankara [1984].(< teg-ür-gey) tèr erdi ‘derdi’ : -di. Ünite .Hamza ZÜLFİKAR. -yür. Edebiyatlar 1. mèn (< mèn+i) müñüşinde ‘köşesinde’ : +(n)de. edgü (edgülük) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. bèr-. 164]. bol. -dım. D.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 127 Özet 1 Nehcü’l-Feradis hakkında bilgi vermek. yeti (< yeti+nç) yöndin ‘yönden’ : +din. iç (< iç+i+nde-turur) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se.(< ayt-ur) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. Ankara 1998. kişi (< kişi+ni) kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr.(< ıd-a bèr-di er-se) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş.(< kel-tür-miş) kimerse ‘kimse’ : -se. +i. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. XIV+444 s. teg. -gan.(< erken) agırladı ‘ağırladı’ : -dı. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. -ür-. -r. agır (< agır+la-dı) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. yalgan (yalgan+lanmış) yarlıkar ‘buyurur’ : -r.(< yat-sa-men) yètinç ‘yedinci’ : +nç.(< kıl-gan er-di) kodtı ‘koydu’ : +tı. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA.(< san-ma-duk) satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. tè. -gay. yön (< yön+din) . +i. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). san. XLIII+538 s. èl (< èl+i+niñ) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. Ankara 1956. yat. 3 2 Nehcü’l-Feradis’te geçen Türkçe kelimelerin izahını yapmak. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518.(< kod-tı) kulga ‘kula’ : +ga. satgaş. bar. er-. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir.(< yarlık+a-r) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. 2. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. kel. -la. XI+312 s. -sa. er. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. Kazan. Nehcü’l-Feradis üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. kul (< kul+ga) mèni ‘beni’ : +i.(< tè-r er-di) üküşleri ‘çoğu’ : +leri. müñüş (< müñüş+i+nde) rozini ‘nasip’ : +ni. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. kıl. Paris. +le-.(< bol-gay-men) edgülük ‘iyilik’ : +lük. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. T. Eser. krş. +nde. dagı tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. er-. +i. -di. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. yarlık+a. +ı. 3. ayt. -ma-. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. ıd. Üslubu gayet sade ve açıktır. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN .

èw (< èw+lük+i+ñe) ingen ‘inen’ : -gen. -dı. ked.(< in-gen) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. : Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. çerig (< çerig+i) èdergil ‘takip et’ : -gil. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din: Kısasü’lEnbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Tıpkıbasım: Aysu ATA.(< ün-üp) üñürdin ‘mağara’ : +din. çar (< çar+la-yur) çerigi ‘askeri’ : +i. Atatürk Kültür.128 XI-XIII. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. +ın. +sı. bil. urug (< urug+ın+dın-turur+lar) yagı ‘düşman’ : < yagı yalawaç ‘peygamber’ : yemürdi ‘devirdi’ : -di.(< kopar-dı-lar) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. +i. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 13101311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. yinçü+din) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. +a-.(< kol-dı-lar) kopardılar ‘inşa ettiler’ : -lar. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) . anut. Ankara 1997. Atatürk Kültür. ıñır (< ıñır+a-p) karı ‘karış’ : < karı 5 6 kèçe ‘gece’ : < kèçe kediglep ‘örtünüp. E. +le. I. yemür. oltur. -ür.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun burunrak ‘evvelce’ : +rak. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk.(< èder-gil) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. RABGUZ‹.(< anu-t-) barçasın ‘hepsini’ : +n. toku. èlt.VANDAMME. En eski nüshası Londra British Museum Add. üñ. -ti.(< èlt-ip) èriñni ‘kocanı’ : +ni. küded. kol. in. IV+820 s.(< keñeş-ti-ler) koldılar ‘istediler’ : -lar. -dı. yinçü (< Çin. -ür-. Ankara 1997. èki (< èki+egü+din) èkki ‘iki’ : < èkki èltip ‘iletip’ : -ip. Brill. -ig.(< tèg-me) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. barça (< barça+sı+n) bilmes ‘bilmez’ : -mes. +ları. körk (< körk+lüg) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. +egü. . Kısasü’l-Enbiya’dan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. -ş-. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. M. söz (< söz+le-ş-ür-de) tègme ‘her’ : -me. +ın. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. +dın. kopar. [Yazılışı: Hvarezm 1310]. H.(< oltur-t-dı) olturur ‘oturur’ : -ur. Kısasü’l-Enbiya üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. burun (< burun+rak) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. oglan olarga ‘onlara’ : +ga.(< kedig+le-p) keñeştiler ‘danıştılar’ : -ler.(< tug-dı) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. -t-. èder. BOESCHOTEN.‘hazırlatmak’ : -t. J. Yüzyıllar Türk Dili 4 Kısasü’l-Enbiya hakkında bilgi vermek. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. Paris’te bir.(< küded-gey) muña ‘buna’ : +ña.TEZCAN S. . +la-. keñeş. mu (< mu+ña) munda ‘sıkıntıda’ : +da. ün.(< yemür-di) yinçüdin ‘inciden’ : +din. +le-. tèg. -Dizin: Aysu ATA. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. E. -ş-. XL+616 s. +iñ. Saint Petersburg’da altı.(< oltur-ur) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. anu. oltur. gizlenip’ : -p. olar (< olar-ga) olturtdı ‘oturttu’ : -dı.(< üñ-ür+din) urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar.(< toku-ş-sa) tugdı ‘doğdu’ : -dı. Peygamber kıssalarını konu alır. Eserin Londra’da bir. tug. èr (< èr+iñ+ni) èwlükiñe ‘eşine’:+ñe. +lük. II. tumşuk (< tumşuk+ıñ) ünüp ‘yontup’ : -üp. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. turur. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın.

. öbürleri Sâm soyundandır. Paris b. +le-. -inç. 4. c. Türkçe telif bir eserdir. Ey Ebû Hanîfe. +le-. Türkler söylemişler: Yâfes soyundandır. kedig (< kedig+le-p) 6. edinler Sam urugındın-tururlar” ifadesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. 1310-1311 yılında yazılmıştır. Bu üçünçi kişi de eliyle bu yılanı atmıştı. zekat gibi dini bilgiler 3. törtünci kişi. kid. üze 9. öze d. c.(< kedig+le-p) e. -ig. ked. Bu üçünçi kişi takı èlgi birle bu yılannı atmış erdi. kediglep ‘örtünüp. b.(< kedig+le-p) b. -ig. Ünite . tuncı. Nehcü’l-Feradis'ın konusu aşağıdakilerden hangisidir? a. gizlenip’ : -p. d. Türkler Yâfes soyundandır. d. +ç. üze c. biniş b. gizlenip’ : -p. 2.” cümlesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirilişi aşağıdakilerden hangisidir? a. Aşağıdakilerin hangisinde “kediglep” kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. Ey Ebû Hanîfe. tör. e. kerek kim bu su’alnıñ cevabını siz aysañız. öbürlerinin de Sâm soyundan olduğunu anlatmışlar. bu soruya cevap vermeniz gerek. engebelik 7. Doğruluk ve adalet c. -ig. ked. d. b. öze b. b. Cennet hayatı d. köşe c. Kısasü ’l-Enbiya’nın en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. Namaz. yèti e. Dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgileri b. 8. e. öbürleri Sâm soyundandır. kediglep ‘örtünüp. Ey Ebû Hanîfe. yèti. Peygamberlerin hayatı e. Yukarıdaki ifadenin çeviriyazılı doğru şekli aşağıdakilerden hangisidir? a. Türkler’in Yâfes soyundan olduğunu. bu sorunun cevabını ancak siz bilirsiniz. d. öbürleri Sâm soyundan dururlar. dördüncü kîş. gizlenip’ : +lep. . Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Kahire c. kediglep ‘giyinip’ : -p. e. Ey Ebû Hanîfe. Yukarıdaki kelimelerin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir? a. c. Türkler Yâfes soyundan dururlar. +le-.(< kidig+le-p) c. bu sorunun cevabını sizin söylemeniz uygun düşer. bu soruya kimin cevap vermesi gerekir? c. e. bininci e. Londra e. Kısasü’l-Anbiya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi yanlıştır? a. törtünçi kişi. oruç. çatı d. bu sorunun cevabını bir söyleseniz. Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur. kid. kediglep ‘örtünüp. müñüş kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. +nç. yètb. “Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. yètind. “Ya Abu Hanife. kediglep ‘örtünüp. Viyana d. yèt5. +nç. +le-.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 129 Kendimizi Sınayalım 1. Taşkent . Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından yazılmıştır. Bu üçünci kişi takı eli birle bu yılanı atmış erdi.(< kid-ig+le-p) d. b. kişi. 10. üze e. öbürleri Sâm soyundandır derler. Türklere söylemişler: Yâfes soyundandır. nç c. Bu üçünçü kişi dahi eli ile bu yılanı atmış idi. -i. törütçi kişi. Ey Ebû Hanîfe.7. Aşağıdakilerin hangisinde yetinç kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. gizlenip’ : -p. Bu üçünçi kişi takı elgi birle bu yılannı atmış erdi. -ig.

Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. yeti atlıg ‘atlı’ : +lıg. 183-223 ss. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. +la-. a 6. K. tug. +la-. T.(< kel-tür-miş) edgülük ‘iyilik’ : +lük. Atatürk Kültür.(< yat-sa-men) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.VURAL. XIV+444 s. Atatürk Kültür. E. E. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. Ders Kitapları Serisi No: 7. Ankara 1998. I. Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). XLIII+538 s.(< tug-dı) Yararlanılan Kaynaklar BOESCHOTEN. . çar (< çar+la-yur) burunrak ‘evvelce’ : +rak. Sıra Sizde 2 andag ‘öylece’ : < antag < anıteg yatsa-men ‘yatsam’ : -men. c 2. H. yat. burun (< burun+rak) üñürdin ‘mağara’ : +din. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 NF üzerine ECKMANN. èki (< èki+egü+din) bilmes ‘bilmez’ : -mes. IV+820 s. b 7. 241 s. TOPARLI. -ti. Gülden: “Harezm Türkçesi”. tumşuk (< tumşuk+ıñ) yagı ‘düşman’ : < yagı keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler.(< bil-mes) koldılar ‘istediler’ : +lar. -sa. II. d 4. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. J. -tür-. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Ankara 1997. János: “Harezm Türkçesi”. kol. Brill. XI+312 s. d 8. (M. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk.(< üñ-ür+din) tumşukıñ ‘gagan’ : +ıñ. : AlRabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. Yanıtınız yanlış ise “ Metin III’ün Çevriyazısı çevirisini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. SAĞOL YÜKSEKKAYA. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. ECKMANN. êEdebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. keñeş. Recep . d Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bil. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. Yanıtınız yanlış ise “Metin I Kelime İzahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Tezcan S. -dı. d 5. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya”konusunu yeniden gözden geçiriniz.Dizin: Aysu ATA. Kesit Yayın No: 27.Metin . Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya” konusunu yeniden gözden geçiriniz.(< kol-dı+lar) tugdı ‘doğdu’ : -dı. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. AKALIN). e 10. edgü (edgülük) Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. b 9. Ankara 1997. Ankara 1956.(< keñeş-ti+ler) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. RABGUZI. 164]. [Yazılışı: Hvarezm 1310].Vandamme. Atatürk Kültür. üñ. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. D. 89168. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. Tarihî Türk Lehçeleri: 2.Hamza ZÜLFİKAR. M. ss. Peygamber kıssalarını konu alır. -ür. kel. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Feradis” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 3. +egü.130 XI-XIII.Tıpkıbasım: Aysu ATA. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. . XL+616 s. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. Sıra Sizde 4 çarlayur ‘bağırır’ : -yur. Ankara [1984]. yalgan (< yalgan+lamış) yètinç ‘yedinci’ : +nç. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 6811. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazılı Metinleri ve Çevirilerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ve Aysu ATA çalışmışlardır. . Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . .

.

Eser hakkında genel bilgi verebilecek. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Yazmasından çevriyazılı okuyabilecek. Anahtar Kavramlar • Kelime izahları İçindekiler Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin • • • • • • HÜSREV Ü ŞİRİN METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Hüsrev ü Şirin’i.Amaçlarımız 8     • Hüsrev ü Şirin • Çeviriyazı XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz.

sy. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayımlanmıştır. HÜSREV Ü Ş‹R‹N . Husräv u Širin Qutba I-II: Warszawa 1958). Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’de İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazmasıdır.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’ddünyâ ve’d-dîn III.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312.

A. E. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inde doksan konu başlığı yani doksan bölüm vardır. KÖPRÜLÜ. Eserin tamamı üzerinde ise N. T. bir kısmıyla ilgili olan pek çok yayın yapılmıştır. TAHİRCANOV. BLOCHET. HACIEMİNOĞLU çalışmış ve ‘Dil Hususiyetleri’ni de inceleyerek metin yayınını yapmıştır. Türkiye’de de eserle ilgili pek çok değerlendirme yazısı yazılmıştır. N. İçeriğinde de Nizamî’den farklılıklar bulunmaktadır. A. eserle ilgili irili ufaklı.134 XI-XIII. HACIEMİNOĞLU ve diğerleri çalışmıştır. N. NADJİR. İNAN. SAMOYLOVİÇ. 1 METİN İNCELEME I Metin Metin 8. İ. Kutb’un eseri Nizami’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. ZAJÂCZKOWSKI. ancak pek çok yanlışlıkları ve eksiklikleri de hâlâ bünyesinde barındırmaktadır. eserin tamamını ele alan. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i hakkında kısaca bilgi veriniz. Eserin ilk ve sonraki baskılarında yer alan “yanlış-doğru cetveli” eserin sadece İmlâ Hususiyetleri bölümünü kapsar. İkinci kademede Husrev’in siyasî hayatı anlatılmaktadır. ss. F. 7b . N. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermenî hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır.1 ZAJÂCZKOWSKI’nin yazmanın tıpkıbasımı ve metin neşrinden2 sonra. A. E. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. FAZILOV.3 ZAJÂCZKOWSKI’nin yayınına dayanan bu çalışma Türkiye’de ilk olması sebebiyle önemlidir. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. Yüzyıllar Türk Dili Kutb’un Husrav u Şirin’i üzerinde A. E.1 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka.

hanım atınga oşbu parsi tilni çewürdüm tüzdüm oş nazm üzre kılnı çıkardım hoş yıdıglık suw bu köldin köñüller kansu tèp bu safi suwdın Çeviri I Kitabı nazmetmenin sebebini anlatır 240. dedim. Ünite . sonra geç olur. Ey Kutb! Çabuk ol. boyum şehrige köñlüm èrdi sultan canım andın kabul kıldı bu ferman köñül fermanını can birle tut[t]um adın sakınçnı bir yolı unut[t]um kazan tèg kaynap oş sevda bişürdüm nizami balıdın halva bişürdüm 249. Gönülde bu düşünce vardı.8. haydi hazırlan! 243.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 135 Çeviriyazı kitab nazm kılmakka sebeb beyan ayur 240. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. Ne kadar yıl oldu canım özlerdi. nèçe yıl boldı canım ösker èrdi köñülde oşbu endişe bar èrdi nèteg şah tapgıña bir barga-men tèp bu köñlüm kadgusını targa-men tèp körüp köñlüm kim asru ragbatım bar buyurdı kim katıglan èmdi èy yar 243. bu gönlümün kaygısını bir dağıtayım. dedi. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. bil. Padişahın huzuruna bir varayım. revan èy kutb terkin kèç bolur bil nè bilgeyler sèni sözletmeseñ til nizami nazmı yañlıg tüz sözüñni anın belgüt hanıñga bu özüñni hanım birle melike atıña bir kitabı kılguka kıl tèdi tedbir 246. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. . Gönlüm aşırı arzumu görünce Ey dost.

+le. -t-. suw (suw+dın) METİN İNCELEME II Metin 8. Kelime izahları ösker ‘ister. Nizamî’nin balından helva pişirdim. -me-. at (< at+ı+ña) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. Kazan gibi kaynayıp işte bu sevda hikâyesini pişirdim. Sultanımın adına Fars dilinde olan bu eseri çevirip şiir hâlinde yeniden yazdım. 7b-8a . Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. arzular’ : +r.(< öske-r) barga-men ‘varayım’ : +men. bu saf sudan gönüller kansın diye hoş kokulu su çıkardım. Bu gölden. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. anlatmazsan’ : -señ.(< bar-ga-men) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. katıg (< katıg+lan-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. 249. söz(< söz+le-t-me-señ) atıña ‘adına’ : +ña. yol (< yol+ı) suwdın ‘sudan’ : +dın.136 XI-XIII. Bedenime gönlüm sultan olduğundan canım bu fermanı ondan ötürü kabul etti. +ı.(< sakın-ç+nı) (bir) yolı ‘defa’ : +ı. ss. sakın. bar. -ç. öske. -ga. Başka düşünceyi bir an unuttum. Yüzyıllar Türk Dili 246.2 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Gönül fermanını can ile tuttum.

8. Kaç gündür yolculuk zahmeti çektim. Gelmekteki bu maksat. dileğimi Hakk’ın yerine getireceği düşüncesiydi. Ünite . 014 (8a) O yaşlı başlı kişi ne güzel söyledi: Ey akıllı kişi. 255. iyi bir hâlde. 0257. 252. talihi bu kula yâr edince. tüzüp til bülbüli bu nazm öze saz muradım èrdi ol kim bu kapugda kèlip yol tapsa-men tèp bu tapugda sefer rencin kördüm özüm kaç eyyam tapugka yèttim èmdi oş serencam 255. gel de ferah gel. İşte şimdi bu zahmetin sonunda huzura yetiştim. nèçe kim kèldim èrse men velikin tükel kèldim tükellik yahşı oş çın 0256.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 137 Çeviriyazı kılıp han davlatı bu kulga yari kèterdi teñri tabcımnuñ gubarı bu perde içre keltürdüm hoş avaz 252. 0260. nasıl gelirsen gel. bi-hamdi ’llah tilekke hak yètürdi 0259. bu köñlümnüñ kuşı kim taptı hoş bag kerek bülbül okup ursun kerek zag yana köñlüm söz ara kıldı avaz kim èy bülbül açıldı gül kèlip yaz Çeviri Han. gelip bu huzurda bir yer bulmaktı. Bu kapıdaki isteğim. Allah yaradılışımın tasalarını giderdi. . ne kadar geç gelirsen gel. 014 (8a) nè hoş ayı[t]dı kör5 ol pir ü kamil yètirgil nèçe kèç kèlseñ èy cakıl bu kèlmeklikde maksud èrdi bu kim yètürgey hak tèyü munda tilekim tilek èlgi umınç yasını kurdı 258. Ben de bu perdeden olmak üzere hoş sesler getirdim. iyi ve tam bir şekilde geldim. Nasıl geldiysem geldim ama. Dil bülbülü (Nizamî) bu nazmın özüne uygun türkü yakmış.

Bu gönlümün kuşu güzel bir bahçe buldu. èlig (< èlig+i) yasını ‘yayını’ : +nı. Allah’a hamdolsun dileğime eriştirdi. yaz gelince gül açıldı! Kelime izahları keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. Sonra gönlüm söz içinde avaz etti: Ey bülbül. 8a Çeviriyazı 261. köñül (< köñül+üm) yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. yèt. İster bülbül şakısın ister karga gaklasın.3 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Yüzyıllar Türk Dili 258. tükel (< tükel+lik) èlgi ‘eli’ : +i. -ir-.(< kel-tür-dü-m tükellik ‘mükemmel’ : lik. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. -tür. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. kel. Dilek eli emel yayını kurdu. +sı. +üm.(< yèt-ir-gil) nèçe ‘nice’ : < neçe METİN İNCELEME III Metin Metin 8.138 XI-XIII. ya köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. ss. cihan bostanı kayra boldı hurrem bar erse cışkıñ èmdi sözle sen hem bu caşık oş andın6 sözler sözini tüzüp mun-tèg bèzedim söz yüzini kişiniñ kim köñülde cışkı bolsa nè tañ bülbül meñizlig7 zarı kılsa .

. 267. 0 270. der.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 264. 264. Dünya bostanı tekrar şen oldu. felek mihrabı cışk èrmiş hoş añla caşıklarnıñ sözin cışk birle tıñla 139 kişi kim caşık èrmez canı yok bil ölügni bar mu tèr ajunda cakıl eger it köñliñe hak cışkı kirse kèlür ol tilge kètmez ursa sürse 267. Ünite . Akıllı. dünyada ölüm var mı. şaşkın yürümezdi. feleğin mihrabı aşk imiş. 8 Âşık olmayan kişinin canı yoktur. vursa da sürse de dilinden zikri gitmez. bil. Şayet aşağılık gönlüne Allah aşkı girse dile o gelir. kayu neñ kim bu calem içre kördüm nèdin mun-tèg tèyü caklımka sordum Çeviri 261. Hem aşkın varsa şimdi söyle.8. arada dinlenirdi. Bir kişinin gönlünde aşkı olsa nice seher bülbül gibi inler. Şayet felek âşık olmasaydı Bu yedi kat yer âşık olmasaydı neden bunca yaratılmışın darbesini yesin? Denizler âşık değilse bir sor: “Neden kaynar. Dizip söz elbisesini böyle süsledim. Âşıkların sözünü aşk ile dinle. İyi anla. Bu âşık işte o yüzden söyler sözünü. eger bolmasa caşık çarh-ı badram caşık bolmasa oşbu yèti kat yèr nè ser-gerdan yörir kılga’rdi 8 aram nèdin munça halayık zahmını yèr teñizler caşık èrmez erse bir sor nèdin kaynar nè gurruşlar kılur kör 270. bak ne gurruşlar kılar. Bu dünyada her ne gördümse neden böyle diye aklıma sordum.

meñiz (< meñiz+lig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.140 XI-XIII. söz (< söz+le-) meñizlig ‘gibi’ : +lig. 8a-8b Çeviriyazı 0272.(< ur-sa) bar ‘var’ : < bar METİN İNCELEME IV Metin Metin 8. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.4 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. bu cışkım birle başlap dastannı sala tèp cışkka ündedim cihannı husrav [u] şirin hikayetiniñ evveli 15 (8b) munuñ-tèg aymış ol pir-i cakıl kim ol èrmiş kamug nevc içre kamil . teñiz (< teñiz+ler) ursa ‘vur-‘ : -sa. ayur cışk birle tirig oşbu calem eger cışk bolmasa bolmaz èrdi adem canım cışkdın ferah taptısa bildim köñül bèrdim yèrine cışk[ı] aldım 273. ss. mu (< mu+n+ça) teñizler ‘denizler’ : +ler. tıñ (< tıñ-la-) munça ‘bunca’ : +ça. ur. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları sözle ‘söyle-‘ : +le-. +n.

0 276. 0275. Aşk olmasaydı Âdem olmazdı. Ona cevherden saf oğul verdi. ata tahtın bilip ol dad kıldı cadil birle cihan abad kıldı 0 tutar èrdi atasınıñ töresin anıñ resminçe falın hem yorasın üküş kurban kılıp ol şah ugandın tiledi bir ogul yègrek bu candın 279. ogul bèrdi aña gevherdin arı ugannıñ bahşişi deryasıdın dur anıñ şemciñe bèrmiş fazlıdın nur Çeviri 0271. Onun mumuna fazlından nur verir. Ata tahtı bilip yardım etti. yerine aşkı aldım. ferahlık bulduğunu bildim. 273. “İşte bu âlem aşk ile hayattadır. Destana bu aşkım ile başlayıp *0 0274. Onun dergahına yalvarıp ağladı.” der. 0280. Nûşirvân’ın ayı tutulunca Hürmüz üstüne devlet kuşu kondu. Atasının töresini sürdürürdü. anıñ dergahıña kıldısa zari 0280. 279.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 141 tutuldı erse nuşirvannıñ ayı konup hürmiz üze davlat humayı 276. Canımın aşkta sevinç. O bütün yaratılmışların içinde olgunmuş. Ünite . meydan okuyarak dünyayı aşka çağırdım. 0277. Gönül verdim. Adalet ile dünyayı mamur etti. O padişah çok kurban kesip Allah’tan “bu hanımdan iyi bir oğul” diledi. 0278. 0272. . Allah’ın bahşişi deryasından uzaktır.8. Onun resmine bakıp falını tabir edesin. *Husrev ve Şîrîn hikâyesinin evveli 15 (8b) O akıllıların piri böyle söylemiş.

ss. -a. -tı. -di. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları tirig ‘canlı’ : < -ig. -maz. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.142 XI-XIII. tap.5 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka.(< bolmaz erdi) taptısa ‘bulduysa’ : -sa.(< tir-ig) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. yakin husravlıkın kördi atası zarifluk içre kamil èrdi datı bu yoldın ötrü pervêz boldı atı 028 . tir. ugan (< ugan+nıñ) METİN İNCELEME V Metin Metin 8. yor. 8b Çeviriyazı mübarek talici davlat mekanı yüzinde belgülüg şahlık nişanı oş andın ötrü pervêz9 boldı atı 282.(< yor-a-sın) üküş ‘çok’ : < üküş ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. èr-. -de-. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. bol. ün (< ün+de-di-m) yorasın ‘tabir edesin’ : +sın.(< tap-tı-sa) ündedim ‘seslendim’ : -m.

Sultanlığını babası iyice anladı. 02 02 İşte o yüzden adı Perviz oldu. Ünite . 028 İpeğe bürünmüş misk kokusu gibidir. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah anıñ tèg körki boldı èlde meşhur yüzin körgen bu yusuf tèyü saknur atası kıldı bir üstad tertib anıñ roz-garı zayic kèçmesün tèp hünerlig boldı husrav öz halınça 0 294. 0293. bu söz aymışda soñ kèçti bir ança Çeviri Mübarek devleti kısmet yeridir. Elden ele gül gibi götürürlerdi. Bu yüzden adı Perviz oldu. Zatı zariflikte olgundu. Bütün gönüllere sevgi tohumunu ekti.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 143 yañakı kün meñiz köz baksa bolmaz yüzin körgen köñülde kadgu kalmaz 285. göz bakamaz. 8 tamam bèş yaşga yètti èrse añlap körüp köp neñni cibret aldı tañlap 0 291. Yanağı güneş gibi. anı şah tapgıña ketrürler èrdi èl èlge gül meñiz kötrürler èrdi = harirge çulganılmış kin yıpar tèg tamam dürr daneni kizlep tutar tèg nèteg-kim çıktı beşikdin cihanka sewüglük urgın èkti barça canka 288. yèti yaşka yètip ol serv-kamet gül üzre müşk saçmak kıldı cadet 0292. Padişahlık nişanı yüzünde bellidir. . Nitekim beşikten dünyaya çıktı. yıl aşmışça idi arturdı davlat bilig taclim alıp ögrendi cizzet 0289. Yüzünü gören gönülde kaygı kalmaz. 282. Onu padişah huzuruna getirirlerdi.8. 285. İnci tanesini gizleyip tutar gibidir.

oş (< oş an+dın) baksa bolmaz ‘bakamaz’ : -maz. Kelime izahları belgülüg ‘belli’ : +lüg. gül üzerine misk kokusu saçmağı adet etti. Bu söz anlatıldıktan bir zaman sonra Husrev kendi hâlince hünerli oldu. +gü. -mış. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. Yıl geçtikçe Allah nasibini artırdı. an. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. +üg. yön (< yön+ler+ni) aşmışça ‘geçtikçe’ : +ça.(< sew-üg-lük) urgın ‘tohumunu’ : +ın. -sa. bak. aş.(< aş-mış+ça) sewüglük ‘sevgi’ : +lük. Yüzünü gören “bu Yusuf ” diye düşünür. sakın. 294.(< bak-sa bol-maz) saknur ‘düşünür’ : -ur. Onun zamanı boşa geçmesin diye babası bir hoca temin etti. urug (< urug+ın) 2 Okuduğunuz bölümde şair HŞ’i kimin için yazdığını hangi ifadelerle anlatmaktadır? . Yüzyıllar Türk Dili 288.144 XI-XIII. şaşırarak ibret aldı. +ler. bol-. Tam beş yaşına girince çok şeye bakıp. bel (< bel+gü+lüg) oş andın ‘işte ondan’ : +dın. sew. O servi boylu yedi yaşına ulaşınca 0 Güzelliği memlekette meşhur oldu.(< sakın-ur) yönlerni ‘etrafını’ : +ni. 0 291. İlim talim edip izzet öğrendi.

+ı. bol.(< öske-r) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. ZAJÂCZKOWSKI. -di. èlig (< èlig+i) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan. Ünite . teñiz (< teñiz+ler) tirig ‘canlı’ : < -ig. suw (suw+dın) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. köñül (< köñül+üm) meñizlig ‘gibi’ : +lig. sakın. -me-. tir. söz (< söz+le-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.(< ur-sa) yasını ‘yayını’ : +nı.(< yèt-ir-gil) yorasın ‘tabir edesin’ : -sın.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. +sı. èr-. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. tap. NADJİP. öske. tıñ (< tıñ-la-) tükellik ‘mükemmel’ : lik. arzular’ : +r.’dadır. tükel (< tükel+lik) ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. (bir) yolı ‘defa’ : +ı. meñiz (< meñiz+lig) munça ‘bunca’ : +ça. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. bar. mu (< mu+n+ça) nèçe ‘nice’ : < neçe ösker ‘ister. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. söz (< söz+le-t-me-señ) suwdın ‘sudan’ : +dın. -t-. N. ZAJÂCZKOWSKI. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. ün (< ün+dedi-m) ursa ‘vur-‘ : -sa.(< yor-a-sın) .(< kel-türdü-m köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. 3 2 Hüsrev ü Şirin üzerine yayımlanmış eserleri bilmek.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 145 Özet 1 Hüsrev ü Şirin hakkında bilgi vermek. yol (< yol+ı) atıña ‘adına’ : +ña. -maz. Hüsrev ü Şirin. -ga. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. 1378. -tür. sy. at (< at+ı+ña) bar ‘var’ : < bar barga-men ‘varayım’ : -men. yor. anlatmazsan’ : -señ. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir.(< bolmaz erdi) èlgi ‘eli’ : +i.(< tir-ig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. Hüsrev ü Şirin’den seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak.(< tap-tı-sa teñizler ‘denizler’ : +ler. ur. yèt. -a. İkinci kademede Hüsrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır.(< bar-ga-men) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. ugan (< ugan+nıñ) üküş ‘çok’ : < üküş ündedim ‘seslendim’ : -m. +n. -ç. katıg (< katıg+lan-) keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. +le. ZAJÂCZKOWSKI.(< sakın-ç+nı) sözle ‘söyle-‘ : +le-.8. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. -tı. HACIEMİNOĞLU. kel. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. E. -ir-. -de-. ya yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. +üm. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.

2 c. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. sakınçnı ‘saklanmayı’ : +nı. Urumçi d. 11 3. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. Ürgenç c.(< sakın-ç+nı) b.” ifadesi aşağıdaki beyitlerden hangisinin tercümesidir? a. 6. sakın. inayetler kim oş munça sèniñ bar zacif kulnı kaçan zayic koyar zar c. Taşkent e. inayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah e. Hüsrev ü Şirin ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Eckmann c. sakın. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +nı. 4. d. e. Gazel ve kasidelerden oluşur. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +ını. 4730 5. -ın. -ç. arı b. 1341-1833 c. c. yardım kapını aç ve rahmetinin tohumunu gönlüme saç. tercüme bir eserdir. -nç. 1341-1342 anıñ dergahıña kıldısa zari ogul bèrdi aña gevherdin arı 10. Padişahın altı yaşına girmesiyle her yönünü anlayıp bilmesi bir oldu. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inin bütününü ilkin kim çalışmıştır? a.(< sak-ınç+nı) 7.(< sakın-ç+nı) c. 1341-1383 e. 1241-1381 b. bèrdi c. -ç. Ey Allahım yardım kapısın aç köñlüme rahmatıñ tohumunu saç c d. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +ı. 1342-1353 d. e. “Allah’ım. anıñ d. 6443 c. Buhara 9. Ne zaman ki altı yaşına ulaştı o padişah her yönünü anlayıp oldu ferah. -ç. 6512 e. 4 e. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. b. c. Yukarıdaki beyitte G > Ø değişimine örnek olan kelime aşağıdakilerden hangisidir? a. ilahi tevfikıñ kapgın aça bèr köñülge rahmatıñ urgın saça bèr 8.(< sakı-nç+ı) e. b. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah Yukarıdaki beytin Türkiye Türkçesine doğru aktarımı aşağıdakilerden hangisidir? a. Telif bir eserdir. gevher . 1 b. Radlov d. HacıEminoğlu b. Zajâckowskı 2. Altunordu b. Fazılov e. sakı. Hüsrev ü Şirin’in yazıldığı bölge aşağıdakilerden hangisidir? a. 4370 d. “sakınçnı” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. 1241 yılında yazılmıştır. sak. Padişah altı yaşına girince çevresindeki her şey ona malum oldu. 1470 b. cinayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah c b. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i kaç beyitten oluşmaktadır? a. -ç. altı yaşına basınca her şeyi anlayıp alim oldu. O şah. ogul e. Yazarı belli değildir. 3 d. sakın. Hüsrev ü Şirin’in Kutb tarafından çevrildiği ve Berke Fakih tarafından çoğaltıldığı yıl aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Hüsrev ü Şirin’in bilinen kaç yazması vardır? a. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu.146 XI-XIII.(< sakın-ç+ını) d. d.

Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. sonra geç olur. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. NİZÂMÎ: Hüsrev ve Şirin: Çeviren Sabri SEVSEVİL: İstanbul 1955. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sy. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1378. Yanıtınız yanlış ise “Kelime İzahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 2. e 8. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. b 6. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. d 10. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. d 4. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ZAJÂCZKOWSKI. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. dedi. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. ZAJÂCZKOWSKI. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . c 3. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. NADJİP.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 147 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. E. Ünite . Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. ZAJÂCZKOWSKI.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. bil. c 5. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Gönlüm: Ey Kutb! Çabuk ol. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. N. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. a Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Maarif Matbaası. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hüsrev ü Şirin. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. b 7.8. Yararlanılan Kaynaklar HACIEMİNOĞLU.’dadır. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. a 9. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelemeleri V” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’lEdeb ve Mu‘inü’l-Mür‘id’i. Anahtar Kavramlar • Mukaddimetü’l-Edeb • Mu‘inü’l-Mürid • Çeviriyazı • Kelime İzahları İçindekiler • • • • • • • • • MUKADDİMETÜ’L-EDEB METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV MU‘İNÜ’L-MÜRID METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III HAREZM TÜRKÇESİ METİN İNCELEME III: MUKADDİMETÜ’L-EDEB ve MU‘İNÜ’L-MÜRID’DEN METİN ÖRNEKLERİ . Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek.Amaçlarımız 9     XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme III:
Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ]

Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Moğolca nüshasını 1938’de N. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

150

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

1

Mukaddimetü’l-Edeb hakkında kısaca bilgi veriniz.

METİN İNCELEME I Metin

Metin 9.1 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6a.

Çeviriyazı

006a babu’l-avvalu
vakt hangam çak cak avan mitluhu m m hakub mitluhu m m avkat cam‘ c c avana cam‘ c c ahkab cam‘ c c hin mitluhu m m aban mitluhu m m hikba mitluhu m m ahyan cam‘ c c ababagin cam‘ c c hikab cam‘ c c dahr mitluhu m m barha mitluhu m m acal vakt-i mu‘ayyan acal cam‘ cam‘ cam‘ duhur cam‘ c c manun mitluhu m m

A. F. T. M. A. F. T. M. A. F. T. M.

9. Ünite - Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri

151

METİN İNCELEME II Metin
Metin 9.2 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6b.

Çeviriyazı
A. F. T. M. A. F. ‘asr mitluhu m m suruf cam‘ a‘sar cam‘ c c rayb mitluhu ‘usur cam‘ c fatrat dirang-i dar-miyan-i du paygambar èki paygambarnıñ arası ötken çakı c

006b
zaman mitluhu m m haştad sal azman cam‘ c c azmina cam‘ c c karn cam‘ seksen yıl sarf mitluhu m m kurun

T.

c

m

c

152

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili koyar yalawacin cu’ura nögci-gsen cak havl mitluhu m m al-kabil say ayanda kèlür yıl

M. A. F. T. M. A. F. T.

c sanat sal yıl hon a‘vam cam‘

m sinun cam‘ c c al‘amu’lavvalu par sal bıltur nidani hon

nayan hon ahval cam‘ c c fasl yak fasl yılnıñ ülüşdin bir ülüş honı törben kubi’asa

c haccat mitluhu m m fusul az-çar fasl c niken kubi cam‘ hicac cam‘ c c ‘am mitluhu m m al‘am im-sal bu yıl ène hon

M.

c

irekün hon

c

METİN İNCELEME III Metin
Metin 9.3 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 7a.

) şahru rabi‘i’lrabi‘i’l-avval ahir mah-i rabi‘u’l-avval rabi‘u’l-avval ayı kubi sara racab mah-i racab racab ayı hö’ö lcin sara şa‘ban mah-i şa‘ban şa‘ban ayı öbülün dundadu sara şilami urdu sara mah-i rabi‘u’lahir rabi‘u’l-ahir ayı cunu dumdadu sara .Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 153 Çeviriyazı A. M. rabi‘ bahar yaz kabur şuhur cam‘ c c al-muharram mah-i muharram muharram ayı honu hekin sara cumadi’lavval mah-i cumadi’lavval cumadi’lavval ayı köke sara sayf tabistan yay cun gurrat avval-i mah ay başı yekin sara as-safar mah-i safar safar ayı kucir sara cumadî’lahirat mah-i cumadî’l-ahirat cumadî’lahirat ayı 007a harif tira mah küz namur gurrat cam‘ c c şita zamistan kış öbül sirar şahr mah ay sara salh mitluhu m m m m aşhur cam‘ c c muhak ahir-i mah aynıñ yakı sara’in köl şahru (şahri.9. F. A. F. F. F. T. A. T. A. M. Ünite . M. M. T. T.

+534b yr.154 XI-XIII. No. . Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Metin Mein 9.4 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. 17320061. ss. [IV]+22 s. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. 7b. Persican. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B).

T. ramadan mah-i r. M. T. Ünite .9. M.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 155 Çeviriyazı A. A. roza ayı şilam sara cadidan şab u roz kèce kündüzm söni ödür layal cam‘ c c sahar vakt-i sahar tañ ür şavval mah-i ş. A. M. T. (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay . (müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi ay başı : ay başı aynıñ yakı : ay sonu bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay bıltur : geçen yıl bu yıl : bu yıl cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem kèce : gece kèce kündüz : gece gündüz kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü kèlür yıl : gelecek yıl kış : kış kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay küz : güz. kurban ayı honu köl sara layla şab kèce söni vahn miyan-i şab yarım kèce carım söni al-laylatu’l-bariha şab-i ravşan yarulkı kèce uridu süni layl mitluhu m m mavhin mitluhu m m laylatu’s-sadak şab şoda kışnıñ ahir kècesi ö lin koitu söni Kelime İzahları ara ayı : aralık ayı. bayram ayı şilam koitu sara malavan mitluhu m m kita‘ para-i şab kèceniñ bir ülüşi söni niken keşik ashar cam‘ c c 007b du ’l-ka‘da mah-i d. sonbahar muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay roza ayı : oruç ayı. F. M. T. F. F. A. ara ayı ara sara ‘asran mitluhu m m zulaf mitluhu m m sahur cam‘ c c du ’l-hicca mah-i d. F.

Yüzyıllar Türk Dili seksen yıl : seksen yıl şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay tañ : tan yarım kèce : gece yarısı yarulkı kèce : önceki gece yay : yaz yaz : İlkbahar yıl : yıl yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim 2 Mukaddimütü’l-Edeb’ın sözlük tekniğini açıklayınız. Eser. nasihat. iman. edep. şeriat-tarikat. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. nr. iktida. 3 . şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. sohbet. nefis ve kalp. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. zekat. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. süluk. iradat. Peygamber. Mu‘inü’l-Mürıd hakkında kısaca bilgi veriniz. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18.156 XI-XIII. marifetü’l-hak ve Hz.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır.

Mustafa ARGUNŞAH. Hakikat gönül. Çeviriyazı babun fi maṯali ’ş-şari‘ati va ’t-tarikati va ’l-hakikati 344 şeri‘at tarikat hakikat öñin tèyü bilmegil oş èşit söz soñın 198b hakikat başak tèg tarikat uluñ şeri‘atnı bilgil bu oknuñ yüñin 345 yüñi yok ok atgıl barur mu kanı şeri‘at tarikat hakikat kanı hakikat köñül tèg tarikat ‘akıl şeri‘at èrür bu vücuduñ canı 346 cemad cansızın ol nè işge yarar kulak mu èşitür bu öz mü körer şeri‘at til ol bil tarikat kulak hakikat bu köz tèg kanı kim sorar 347 şeri‘at bilip kasd kılıp sormak-ol tarikat kirip rast yörüp barmak-ol hakikat talib matlubınga tègip anıñ birle meclis tüzü kurmak-ol Çeviri 344 Şeriat tarikat hakikati anlatmadan önce sözü sonuna kadar dinle. Şeriat ve tarikat hakikatın cevheridir. tarikat temrensiz ok (okun sapı).5 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . 332 s. Şeriat bu vücudun canıdır.Çeviri .Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . .Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 157 METİN İNCELEME I Metin Metin 9. Ankara 2008. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Hakikat temren gibi. Ünite . tarikat akıl gibidir. ss. 22b.9. Şeriatı bu okun yünü (tüyü) olarak bil. Atatürk Kültür. 345 Tüyü olmayan oku atarsan nereye kadar gidebilir.Metin .

Yüzyıllar Türk Dili 346 Taş toprak cansızdır. hakikat bu göz gibidir. soñ (< soñ+ın) uluñ ‘temelin’ : +uñ. teleği’ : +in.6 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . bilmek. sor. yol yürümek ve varmak (ilerlemek)tir. Hakikat isteyenin istediğine erişip onunla birlikte bir yerde olmasıdır. Kelime izahları öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. Çeviriyazı 348 şeri‘at resul kavli tutgıl yöri tarikat resul fi‘li tutgıl yöri hakikat nè ol tèp eger sorsa-sèn resul hali ahvali tutgıl yöri BABUN FI BAYANİ ’L-KALBİ VA ’N-NAFSİ 349 köñül nefs ü ruhdın netice èrür galib bolsa biri añar yüz urur biliñ bu beyan şeyh şeref hvaceniñ mebadi sülukda bitiglig-turur 350 takı köp meşayih bu yol sözleri köñül nefs beyanı ayur özleri köñül tut kulak aç yakin bil munı ayur nè kim anlar körer közleri . Atatürk Kültür. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. göz mü ki görsün? Şeriat dildir. yüñ (< yüñ+in) kanı ‘hani’ : < kanı sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. 332 s.Metin . ne işe yarar? Bu kulak mı ki işitsin. ul (< ul+uñ) yüñin ‘tüyü. tarikat ise (hakikata) girmek. amaç edinmek ve sormaktır.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI .Mustafa ARGUNŞAH.158 XI-XIII. -mak. Ankara 2008. hani sorun soran nerede? 347 Şeriat. ss.(<sor-mak+ol) birle ‘ile’ : < birle METİN İNCELEME II Metin Metin 9. 22b. bil ki tarikat da kulaktır.Çeviri .

Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI .Metin . 350 Birçok şeyhin sözleri de böyledir. tut. +lig.(< sor-sa+sèn) bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. 23a. +la-. -sa. (onu da) tut ve (ona göre) yürü. tarikat resul peygamberin yaptıklarıdır. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. biti. Hakikat nedir diye sorarsan. ss. Atatürk Kültür. Ankara 2008.7 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Gönül tut. 351 Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Ünite . Böyle bitir. huzuru (iyiliği) istersen adı gönüldür. (o sözü) tut ve (ona göre) yürü. nefis ve ruhun bir hulasasadır. kör. 332 s. Kalp ve Nefis Bölümü 349 Gönül.(< biti-g+lig+turur) körer ‘görür’ : -er. onların gözleri ne görürse onu söylediklerini iyi bil. -g. bunu anla. .Çeviri .Mustafa ARGUNŞAH. Bu bilginin Şeyh Şeref Hoca’nın Mebâdî Sülûk adlı kitabında yazılı olduğunu bilin. kulak aç.9.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 159 351 köñül nefs beyanı èşit tiñlegil bu èkkisi bir neñ munı añlagıl fesadını tilese bolur atı nefs salahnı tilese köñül soñlagıl Çeviri 348 Şeriat peygamber sözüdür. Kendileri gönül ve nefisle ilgili bilgiler verirler.(< kör-er) neñ ‘şey’ : < neñ köp ‘çok’ : < köp soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. sor. Bu ikisi bir şeydir. Kelime İzahları tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. Bunlardan birisi galip gelirse öbürüne ilgi gösterir.(< tut-gıl) sorsasèn ‘sorsan’ : +sèn. peygamberin hâl ve tavrıdır: (onları) tut ve (ona göre) hareket et. soñ (< soñ+la-gıl) METİN İNCELEME III Metin Metin 9. Fesadı istersen bunun adı nefistir.

bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. tèg.160 XI-XIII. boş’ : -g.(< tarı-sa) yörise ‘yürüse’ : -se. 354 Kişi. Zikredecek yerde hikâye eder. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir. 355 Mürit. Kelime izahları kurug ‘kuru. nefs-i mutmainnedir. körküt. tarı.(< yöri-se) bile ‘ile’ : < bile kètürmişde ‘getirince’ : +de. -tür-. -miş-. kèl. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden. kuru. yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır.(< tèg-er) tarısa ‘ekse’ : -sa. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır. 353 Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir.(< körküt-üp) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu tèger ‘değer’ : -er. pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir.(< kèl-tür-miş+de) . nişanı şikâyet eder. yöri. Yüzyıllar Türk Dili Çeviriyazı 352 takı nefs nişanı şikayet kılur dikir kılgu yèrde hikayet kılur kurug da‘vi birle zahir körkütüp ulaşu bu gafletni ‘adet kılur 353 fesadnı tilemişde emmare ol nedamet kètürmişde levvame ol hidayetga tevfik bolur mülhime veli mutma‘inne tama’nine ol 354 inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 355 mürid yolnı muntèg bilü yörise tèger maksudınga bu nefs korısa ayıtmışda allah hakikat muhib añar bag u bostan cahan tarısa Çeviri 352 nefis.(< kuru-g) körkütüp ‘gösterip’ : -üp.

Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Mukaddimetü ’l-Edeb’in sözlük tekniği hakkında bilgi verir.(< kuru-g) neñ ‘şey’ : < neñ öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. iradat. Peygamber. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. zekat.(< tarı-sa) tèger ‘değer’ : -er. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. -mak. Moğolca. Mu‘inü ’l-Mürid’ hakkında bilgi verir. boş’ : -g. +la-. kuru. sohbet. isim çekimi. kör. -miş-. marifetü’l-hak ve Hz. iktida. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. nasihat. yüñ (< yüñ+in) 3 . körküt. tarı. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. sor.(< tèg-er) tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir.(< sor-sa+sèn) tarısa ‘ekse’ : -sa.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 161 Özet 1 Mukaddimetü ’l-Edeb hakkında bilgi verir.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. -g. Ünite . 4 2 Harezm Türkçesi kelimelerinin izahını yapar. iman. teleği’ : +in. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. isim çekimi. şeriat-tarikat. -tür-. süluk. Moğolca. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. +lig. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. ul (< ul+uñ) yörise ‘yürüse’ : -se. sorsorsa-sèn ‘sorsan’ : +sèn. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimatu ’l-Adab isimler. kèl. tut. tèg.(< kör-er) körkütüp ‘gösterip’ : -üp. fiiller. soñ (< soñ+la-gıl) sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. Mukaddimatü ’l-Edeb isimler. soñ (< soñ+ın) soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl.(< körküt-üp) kurug ‘kuru.(< bitig+lig+turur) kanı ‘hani’ : < kanı kètürmişde ‘getirince’ : +de. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. fiiller. nr. yöri.(< tut-gıl) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu uluñ ‘temelin’ : +uñ. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Eser.(< yöri-se) yüñin ‘tüyü. nefis ve kalp. -sa. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Farsça. Farsça.(< kèltür-miş+de) köp ‘çok’ : < köp körer ‘görür’ : -er. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. edep.9. bile ‘ile’ : < birle birle ‘ile’ : < birle bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. biti. Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 11281144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [10751144]’a sunulmuştur.

Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesindedir. Mukaddimetü’l-Edeb’in en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. İlkin János Eckmann tarafından yayımlanmıştır. e. bıltur : geçen yıl b. yay. . -g. yay. küz. bitiglig-turur ‘yazıp durur’ : . -g. Dörtlüklerle hâlinde yazılmıştır. M. küz. N.162 XI-XIII. körkütüp ‘korkutup’ : -üp. Hendrik Boeschoten b. 11 c. yaz. (Müslüman takviminde) on ikinci ay 9.(< biti-g+lig tur-ur) b. kış 4. yaz d. küz.(< bitig+lig-turur) c. Mu‘inü’l-Mürid’den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin çözümlenmesi yanlış verilmiştir ? a. 7. Şuster e. soñ (< soñ+la-gıl) d. +lig. biti. T. e. -g. küz.(< biti-g+lig-turur) d. b. Berlin c. Yozgat b. 3 b. yüñin ‘tüyü. 13 d. Arapça’dan Harezm Türkçesine tercüme edilmiştir. c. ara ayı : aralık ayı. yaz. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : -turur. 1128-1144 yılları arasında yazılmıştır.(< bitig+lig+turur) e. +lig. rabi‘ bahar ? kabur sayf tabistan ? cun harif tira mah ? namur şita zamistan ? öbül 6. bitiglig-turur ‘yazılı durur’ : -turur. Kaare Grønbech d. 20 e. yaz. Kazan d. İstanbul 2. Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. -g. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : tur-ur. Mukaddimetü’l-Edeb ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. 42 A. F. teleği’ : +in.(< tarı-sa) b. tarı. kış. b. körküt. -ig. yay.(< korkut-up) c. Tasavvufî bir eserdir. d. yarım kèce : gece yarısı c. Mukaddimetü’l-Edeb’in bilinen kaç yazması vardır? a. Farklı dillerde karşılıkları verilen yukarıdaki kelimelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir? a. +lig. N. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. Mu‘inü’l-Mürid ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. 1967’de Mukaddimetu’l-Edeb’in Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayımlayan Polonyalı Türkbilimci aşağıdakilerden hangisidir? a. biti. birle ‘ile’ : < birle 3. c.Hakayık’la aynı vezinde yazılmıştır. yaz : İlkbahar e. kış e. kış. soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. bitiglig-turur kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Poppe e. yay c. Vandamme c. bit. yaz. yüñ (< yüñ+in) e. Ananiasz Zajâczkowskı 5. +la-.(< bitig+lig-turur) 8. M. tarısa ‘ekse’ : -sa. biti. tur-. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. d. biti.ur. yay. Mukaddimetü’l-Edeb’ den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı yanlıştır? a. yay : yay d. +lig. Sözlük türünde bir eserdir. Zamahşerî tarafından yazılmıştır. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. +lig. kış b. küz.

1.9. b 8. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. d 4. sebat edip ibadet eden. d 3. Yukarıdaki kıtanın Türkiye Türkçesine aktarılışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. Kim ki. Kurtuluşu bulascak olan kişi. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘inü’l-Mürid” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. e 5. mutmain olan kişidir. kendini böyle sıfatlandırırsa. b 10. Ünite . a 2. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. a 6. . Bir kişi. d. Bu ikisi bir şeydir. bunu anlarsan mutmain olur ve kurtuluşu bulursun. e Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb’a ait Metin incelemelerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sebat edip ibadet etse.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 163 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 10. c 9. ibadet eder. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Kişi. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. Yanıtınız yanlış ise“Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 7. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çevirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Farsça. Recep . ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. nasihat. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Nuri YÜCE. [IV]+22 s. Dr. isim çekimi.VURAL. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). zekat. marifetü’l-hak ve Hz. 17320061.Metin . No. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Çeviren: Mustafa S.Mustafa ARGUNŞAH. . MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Dil Özellikleri. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Arapça ifadelerin altında Harezm Türkçesi. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. nr. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). TOPARLI.lı mecmu‘atu’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır.Dizin . sohbet. Gülden: “Harezm Türkçesi”. iman. Ankara 2008. Türk Dil Kurumu Yayınları-976. 332 s. Türkçe karşılıklar kırmızı mürekkep ile yazılmıştır. süluk. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. Kesit Yayın No: 27. Ankara 1993. edep. Farsça. Sıra Sizde 3 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. iradat. Sıra Sizde 2 Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Persican. N. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır.Çeviri . Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. ss. Türk Dil Kurumu Yayınları-535. Moğolcadaki anlamları verilmiştir. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. Atatürk Kültür. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. POPPE. +534b yr. 241 s. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü’l-Edeb isimler. nefis ve kalp. ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Hazırlayan: N. Eser. 89-168. şeriat-tarikat. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi.164 XI-XIII. Yararlanılan Kaynaklar İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. KAÇALİN. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Moğolca. Peygamber. Ankara 2009. fiiller. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. iktida. SAĞOL YÜKSEKKAYA.

.

Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı . Anahtar Kavramlar • Oguz Kagan Menakıbı • Metin inceleme • Kelime izahları İçindekiler • • • • • • • • • OGUZ KAGAN MENAKIBI METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V METİN İNCELEME VI METİN İNCELEME VII METİN İNCELEME VIII XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız     Bu üniteyi tamamladığınızda Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili. Bazı kelimelerin izahını yapabilecek. Eser hakkında umumi bilgi edinecek.t 10 XI-XIII. Oguz Kagan Menakıbı’nın ses ve yapı özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaksınız.

OGUZ KAGAN MENAKIBI . R. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir.G. 1001’de kayıtlıdır. 69 s. R. R. NOUR [NUR]. . Societe de Publications Egyptiennes.) Oguz Kagan Menakıbı’nın yeniden okunması ve sözlüğünün oluşturulmasında şu yayımlar göz önünde tutulmuştur: BANG. 64 s. İstanbul 1970. MEB Yayınları. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. W. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. Rıza Nur. Muharrem ERGİN. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. R. BANG. Paris Bibliothèque Nationale.G. adlı eserinden alınmıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Philosophisch-Historische Klasse XXV. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Supplement Turc. no. . W. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. W. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. W. Oğuz Kağan destanını yeniden işleyerek ve başka destanlardan da katkılar yaparak Oğuzname adıyla yayımladı: (Bk. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. BANG [1869-1934] ve G. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı.) Yayına hazırlayan: Prof. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. .G. Dr. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936.

ss.1b Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri 6. İstanbul 1942. T. 1001 . Supplement Turc. (Kutadgu Bilig: Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Yazıcızâde Alî’nin Târih-i Âl-i Selçuk adlı eserinin başında Câmi’ü’t-tevârîh’ten çevrilen bölüm 5. 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında kısaca bilgi veriniz. Ebu’l-Gâzi Bahâdır Han’ın Şecere-i Terâkime’si 4.D.1a Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın birinci sayfası. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır.4 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır1. Çağatay Türkçesi ile yazılmış Uzunköprü’de ele geçen manzum bir Oğuz-nâme3 Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [11671227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. METİN İNCELEME I Çeviriyazılı Metin Resim 10.) Resim 10. 191’den alınmıştır. Reşîdü’d-dîn’in Câmi’ü’t-tevârîh adlı Farsça eserinde yer alan rivâyet 2. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir.K. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır: 1.168 XI-XIII. Harezm Türkçesi Oğuz Kağan Menâkıbı2 3. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. no. Yüzyıllar Türk Dili Oguz Kagan Menakıbı.

Bir bugu aldı. Günlerden 9 gecelerden sonra delikanlı oldu. köp ögüzler bar èrdi. Gine bir adug aldı. közleri al. saçları kaş-ları (7) kara èrdiler èrdi. Onun resmi 2 budur. Çeviri 01 1 … olsun. Yig et. 4 (1) ya ok birle. oynadı. Burada gezen 3 avlar uçan kuşlar pek çok idi. Çıda birle. Bunda kèlgen. saçları kaşları 7 kara idi. Aguz Kagan bir iriz (8) kakız kişi èrdi. Erkek çocuk doğurdu. Ve bundan sonra sevin3 diler. Oğuz Kağan cesur 8 kahraman bir kişi idi. 4 Bu orman içinde büyük bir boynuz burunlu var5 dı. Kördi. sorma5 (2) tiledi. Kördi. yaban 8 avına gidiyordu. sırtı samur sırtı gibi.(3) ler k(è)y(i)k köp köp. Çiğ et. (4) Oşol orman içinde bedük bir kıyandkat bar (5) èrdi. (8) Mundın soñ èrte boldı tañ èrte (9) çakda Kèldi. Künlerdin (9) soñ. aş. atlara biniyor. yüridi. Yılkılar küdeye (7) turur èrdi. oynadı. Bedeninüñ kamagı (6) tüg tülüklüg èrdi.(6) turur.(3) nuñ çubukı birle ıgaçka bagladı. bunda uçkanlar kuş köp köp èrdi. yagrı kiş yagrı teg. Konuşmağa başladı. keçelerdin soñ igit boldı. || Bu… 03 1 || çağda. Gene künlerdin bir gün Ay Kagan. şarap 2 istedi. Oşol ogul ana. kırk günden sonra 3 büyüdü. çorba.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 169 1 (1) … bolsungıl’ . Şol bugunı tal. ağzı ateş kızıl idi.(5) da geldi. (2) köp mörenler.(4) nuñ közü yarıp bodadı. burada büyük bir orman vardı. Anuñ añagusu (2) oşbu turur: [ ] Takı mundın soñ sevinç (3) tapdılar.(9) sınıñ kögüsündün aguznı içip. Bedük (6) yaman bir k(è)y(i)k èrdi. gözleri elâ. kim: kıyandkat adugnı alıp-turur. Ünite . mundın 2 (1) artık-rak içmedi. kalkan (2) birle atladı. kim: kıyandkat bugunı alıp. dediler. kırık kündin soñ (3) bedükledi.tep tediler. Yakşı nepsikilerdin (8) körüklügrek èrdi.(9) lerde bir kün avga çıkdı. Yılkılarnı. kitdi. bêlleri (4) böri bêlleri teg. Güzel perilerden 8 daha güzel idi. Bu boynuz burunluyu avlamak istedi. yèl künlerni yèr èrdi. yürüdü. Bu kıyandkatnı avlamak tiledi. agızı ataş kızıl èrdi. bilekleri 4 kurt bileği gibi. Bu … [Eksik] 3 (1) çakda bu yèrde bir ulug orman bar èrdi. Gün- . altunlug (7) bêlbagı birle yıgaçka bagladı. 2 çok nehirler çok ırmaklar vardı. Tili gile başladı. kögüzü (5) adug kögüzü teg èrdi. Gene günlerden bir gün Ay Kağan4 ın gözü parlayıp doğum sancıları başladı. Tañ èrte çak. Vücudunun tamamı 6 tüylü tüylü idi.10. Adakı ud adakı teg. (5) Oşol ogul-nuñ öñlüki çıragı kök (6) èrdi. Birke emgek birle (7) êl künni basup èrdi. 5 Bu çocuğun beti benzi mavi 6 idi. At sürüleri güdü7 yor. Kitdi. èrkek ogul togurdı. Büyük bir baskı ile 7 insanları sindirmişti. Kün. Ayakları öküz ayağı gibi. takı kılıç birle. göğsü 5 ayı göğsü gibi idi. k(è)y(i)k (8) av avlaya turur èrdi. || Bu çocuk ana9 sının göğsünden ilk sütü emip bundan 02 1 daha çok emmedi. (4) Andın soñ èrte boldı. atlarga mine turur èrdi. Büyük 6 belâ bir yabanî idi. At sürülerini insanları yiyordu.

bugu (< bugu+nı) adugnı ‘ayıyı’ : +nı.170 XI-XIII. Supplement Turc. || Bir geyik aldı.2a Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale.(< körük+lüg+rek) bêlbagı ‘kuşak’ : < bêl + bag+ı METİN İNCELEME II Çeviriyazılı Metin Resim 10. kör. Yüzyıllar Türk Dili 9 lerden bir gün ava çıktı. Kargı 04 1 ok yay ile ve kılıç kalkan 2 ile ata bindi. 192’den alınmıştır. 8 || Ertesi sabah oldu. T.(< yar-ıp) körüklügrek ‘daha güzel’ : +rek. al. İstanbul 1942. adug (< adug+nı) alıp-turur ‘alıptır. yar.) . ss. almış’ : +turur. o geyiği söğüt3 ün dalı ile bir ağaca bağlayıp gitti. -ıp. ıgaç (< ıgaç+ka) kıyandkat ‘gergedan’ : < kıyandkat bugunı ‘geyiği’ : +nı. +lüg. Tan ağarır9 ken gelip boynuz burunlu ayıyı almış gördü.(< al-ıp tur-ur) tülüklüg ‘tüylü’ : +lüg. || Sonra bir ayı aldı. Kelime İzahları ıgaçka ‘ağaca’ : +ka. -ük. 1001 Resim 10. no. altınlı 7 kuşağı ile ağaca bağlayıp gitti.K. +tülük (< tülük+lüg) yarıp ‘parlayıp’ : -ıp. 4 || Ertesi sabah oldu.2b Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın sekizinci sayfası. (Kutadgu Bilig:Tıpkıbasım I Viyana Nüshası.D. Tan ağarırken 5 gelip boynuz burulunun geyiği al6 mış gördü.

Gene günlerden bir gün 5 Oğuz Kağan bir yerde Tanrı’ya yalvarmak6 ta idi. Güzel alım3 lı bir kız.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 171 5 (1) Gene oşbu ıgaçnıñ tübinde turdı. çalguz olturur èrdi. başını kesti. aldı. anuñ (5) tişi ünçü teg èrdi. Ya birle. (4) Anuñ saçı mören osugı teg.(6) lüg èrdi. başın kesti. tep sütdin (8) kumuz bola tururlar. Kökdün (7) bir kök yaruk düşdi. çürekige ataş [tüşti.(9) sı oşbu-durur bugu yèdi adug yèdi çıdama 6 (1) öldürdi: demür bolsa kıyandkatnı şuñ. Onun başında par4 lak ışıklı bir beni var idi 5 demir kazık gibi idi bu kız öyle .10. Ve boynuz burunlunun resmi bu4 dur.(4) lug yaruklug bir meñi bar èrdi (5) altun kazuk deg èrdi oşol kız andag (6) körüklüg èrdi kim külse kök (7) teñri güle durur ıglasa gök teñri (8) ıglaya durur Oguz Kagan (9) anı kördükte usı kalmadı kitdi. Oğuz 3 kargı ile boynuz burunluğun başına vurup onu 4 öldürdü. Antag görük. Karanlık bastı. dilegüsin aldı. sevdi. dedi. anı (4) öldürdi.(5) sige ay ad koydılar üçünçü. Gökten 7 Bir ışık indi. Döl bogaz (2) boldı. 3 gitti.(6) süge yulduz ad koydılar. || Sonra 5 gelip bir ala doğan boynuz burunlunun bağırsaklarını 6 yemiş gördü. Anuñ (3) közü kökdün kökrek èrdi.(3) lüg bir kız èrdi anuñ başında ataş.(2) kar yèdi ya okum öldürdi ya bolsa tep tedi (3) gètdi dakı kıyandkatnıñ añagusu oşbu. Karañguluk keldi. kim: şuñkarnuñ añagu. Ünite . kim: yèrniñ yèl küni anı körse. alıp gitti.(6) da èrdi.) Geyiği yedi ayıyı yedi kargım demir olduğundan 06 1 öldürdü. Gene bir gün (7) Oguz Kagan avga gitdi bir (8) köl arasında alındın bir ıgaç (9) gördi bu ıgaçnuñ kabucagında 9 (1) bir kız bar èrdi. Ok yay ile 7 ala doğanı öldürdü. Künlerdin soñ kecelerdin soñ (3) yarudı üç èrkek ogulnı dogurdı birinçi. (7) ay ay ah öler-biz. Oğuz Kağan yürüdü 07 1 bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü 2 var idi. Güneşten 8 aydan daha parlak 9 idi. Gene (5) kelip kördi.(4) turur: [ ] Gene künlerde bir kün (5) Oguz Kagan bir yèrde teñrini çalbargu. kim: bir şuñkar kıyandkat içegüsin (6) yèmekte-turur. Kıyandkat (2) kelip başı birle Oguz kalkanıñ urdı Oguz (3) çıda birle kıyandkatnıñ başın urdı. (2) Yakşı körüklüg bir kız èrdi. ok birle (7) şuñkarnı öltürdi. kılıç birle başın kesti. Andına (8) soñ tedi. Boynuz burunlu 2 gelip başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu. anuñ 8 (1) birle yatdı.(4) sige kün ad koydılar ikinçi. Kündün aya (8) aydın kogulgurak (9) èrdi Oguz Kagan yörüdi kördi kime: 7 (1) Oşbu yaruknuñ arasında bir kız (2) bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körük. aldı gitdi. Boynuz burunluyu ala 2 doğan yedi yayım okum öldürdü yay olduğundan. Kılıç ile başını kesti.] Çeviri 05 1 || Gene o ağacın dibinde durdu. Oguz Kagan (9) anı kördükde usı kitdi. Ondan 8 sonra (Ala doğanın resm9 i budur.

Birinci4 sine Gün adını koydular ikinci5 sine Ay adını koydular üçüncü6 süne Yıldız adını koydular. aldı. 7 ay aman ölüyoruz. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. +i. +si. yüreğine ateş [düştü. Yüzyıllar Türk Dili 6 alımlı idi ki gülse gök 7 yüzü güler ağlasa gök yüzü 8 ağlardı onu görünce 9 Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. çürek (< yürek+i+ge) Aşağıdaki metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Öyle gösteriş6 li idi ki: yerin halkı onu görse. 9 onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı gitti. yalnız oturuyor idi. 2 .172 XI-XIII. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. diye sütten 8 kımız olurlardı. 4 onun saçı ırmak suyu gibi dalga dalga. Onun 3 gözü mavi mavi idi. sevdi. Sevdi aldı onun 08 1 ile yattı dileğini aldı döl döş 2 oldu. öl. Oşbu yaruknuñ arasında bir kız bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körüklüg bir kız èrdi anuñ başında ataşlug yaruklug bir meñi bar èrdi altun kazuk deg èrdi oşol kız andag körüklüg èrdi kim gülse gök teñri küle durur ıglasa kök teñri ıglaya durur Oguz Kagan anı gördükte usı kalmadı kitdi. Üç erkek çocuk doğurdu.] Kelime İzahları oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. onun 5 dişi inci gibi idi. 2 Güzel gösterişli bir kız idi. +in. -er. +inçi. Günlerden sonra gecelerden sonra gözü 3 parladı.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. Gene bir gün 7 Oğuz Kağan ava gitti bir 8 göl içinde önünde bir ağaç 9 gördü bu ağacın kovukçuğunda 09 1 bir kız var idi.

: Paris Bibliothèque Nationale. kim meniñ agız. Birin5 cisine Gök adını koydular. yok bolsungıl (7) tep kılur-men. onun ile yattı dilek2 ini aldı. Oşbu kagannuñ (9) çerigi köp köp. Üç erkek çocuk doğurdu. Kırık şire (2) kırık bandeñ çapturdı. . kim (4) agızumga bakmaz turur bolsa.(5) çisige kök at koydılar. gecelerden sonra gözü 4 parladı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 173 METİN İNCELEME III 10 (1) tüşdi. ikin. tamga bize bolsun (9) buyan. (6) tagurak basıp. Birin. kımızlar (4) aşadılar. keçelerdin soñ (4) yarudı. Biltürgülük bitidi. aldı. Türlüg aşlar. çerig çekip. üçüncü7 süne Deniz adını koydular. tep tedi. no. köp telim (3) kız yakut taş alıp. agızıga bakındı. köp telim erdiniler yiber. Anuñ birle amırak (7) boldı. tilegü. Takı tedi. Gene andın soñ (4) Oguz Kagan tört sarıga çarlıg (5) çumşadı.(8) da oñ çañakda altun kagan (9) tegen bir kagan bar èrdi. tep tedi.(3) lüg sormalar.10. kök böri bolsungıl uran.3 Oguz Kagan Menakıbı s. balıkları köp köp èrdiler Çeviriyazılı Metin Resim 10. av yèrde yörüsün kulan. èlçilerge (6) bèrip yiberdi.(6) çisige tag at koydılar. tep tedi.(2) sün aldı.12 (1) lar bol orman. (8) kim yèrniñ tört buluñınuñ kaganı (9) bolsam kerek-turur.(4) ip yumşap. Oguz Kaganga suyurkap (5) bèrdi. Toydın soñ Oguz (5) Kagan beglerge êl künlerge (6) çarlıg bèrdi. temür çıda. Günler3 den sonra. 1001 Çeviri 10 1 düştü onu sevdi aldı. duşman tutar-men. sinlerdin baş çalungu. döl döş oldu. (2) takı taloy takı mören kün tug bolgıl.(2) umga bakar turur bolsa. Töl bogaz boldı. tarıtıg (3) tartıp dost tutar-men. tür. üçünçü. anuñ birle yatdı. Oşol. Supplement Turc. Ünite .(7) ge boldum kagan. gök (3) kurıkan. Oşbu Altun 14 (1) Kagan Oguz Kaganga èlçi yumşap (2) yiberdi. kim: Men sinler. Köp telim altun kümüş tartıp. anı sevdi. Gene bu çak. asturıp. (8) Andın soñ Oguz Kagan bedük (9) toy6 bèrdi. kim: Men Uygurnıñ kaganı bola-men. Çoñ çañakıda Urum tegen (8) bir kagan bar èrdi.(3) din soñ. ikin6 sine Dağ adını koydular. keldiler.13 (1) luk tilep-men-turur. Yakşı bigü birle (6) dostluk kıldı. çımad (5) çakıp. içdiler.(7) süge Teñiz at koydılar. Künler. Oşbu biltürgülükde bitil. êl günge çarlıg ……………………… 11 (1) çarlap kèñeşdiler. çubuyanlar. Üç èrkek ogulnı togurdı. Oşbu. alalıñ ya takı (8) kalkan.(7) miş èrdi.

2 daha deniz. demir kargı1 lar bol orman. diye yazıyordu. düşman tutarım. geçe (< geçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. Onun ile dost 7 oldu. 6 hemen saldırıp. alalım yay ile 8 kalkan. Pek çok altun gümüş çekip.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. dedi. tart. Ziyafetten sonra Oğuz 5 Kağan beylere halka 6 söylev verip ben sizler7 e oldum kağan. Sol yanda Roma denilen 8 bir krallık var idi. kim benim söz2 üme uyar ise. pek çok 3 kırmızı yakut taş alıp. Gene bu çağ8 da sağ yanda Altın (Kin) Kağan 9 denilen bir kağan var idi. şehirleri pek çok Kelime İzahları keçelerdin ‘gecelerden’ : +din.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. Oğuz Kağan’a bağışlayıp 5 verdi. Bildiriler yazdırdı. gün. tür3 lü içecekler. elçilere 6 verip gönderdi. gök 3 çadır. halka’ : +ge. daha nehir güneş alem olsun. geldiler. sizlerden baş açma1 nızı istiyorum. yiber. Bu bildirilerde 7 Ben Uygur kağanı 8 olarak yeryüzünün dört bir yanının da kağanı 9 olsam gerektir. Yüzyıllar Türk Dili 11 12 13 14 8 Ondan sonra Oğuz Kağan büyük 9 ziyafet verdi. dedi. boz kurt olsun nara. yok olsun 7 diye çalışırım. tatlılar ve kımızlar 4 yiyip içtiler. Türlü yiyecekler. İyi vergi ile 6 dostluk kurdu. Halka yarlık 1 çağırınca danıştılar. vergi 3 alıp dost tutarım. ağzından çıkana baktı. êl (< êl gün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. kim 4 sözüme bakmaz ise. av yerinde yürüsün kulan. astırıp. Kırk masa 2 kırk sıra yaptırdı. asker çekip. damga bize olsun 9 uğur. balık (< balık+ları) . al. Gene ondan sonra 4 Oğuz Kağan dört yana buyruk 5 gönderdi. Bu kralın 9 askeri pek çok.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. +ler. pek çok mücevherler gönder4 ip verip. Bu Altın 1 Kağan Oğuz Kağan’a elçi görevlendirip 2 gönderdi.174 XI-XIII. İşte. İşte. öfke 5 çakıp.

(9) lerniñ aralarıda köp telim boldı uruşgu. kılıç birle uruşdılar. Munı söz söz.16 (1) ın tüşkürdi. Bu Roma kralı Oğuz Kağan2 ın yarlığını dikkate almıyor idi. sessizce uyudu. şük bolup uyup turdı. ona atlanmak istedi. köp telim tirig Çeviriyazılı Metin Çeviri 15 1 idi. Bunun söylediği söz4 ü tutmuyorum deyip yarlığ5 a uymadı. Urum kagan (6) kaçdı.(7) nuñ kaganlukın aldı. Oşol Urum kagan Oguz Kagan. (5) kim: çerigniñ tapukları. gök çallug bu bedik (3) èrkek böri turup turdı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 175 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. Oşol böri Oguz (7) Kaganga söz bèrip turur èrdi.(3) gu barmaz èrdi. kim: Ètil mören. Ok birle. Ol çarukdun kök (5) tülüklüg. Ol böriniñ artların kadag. kurıkan. O ışıktan gök 5 tüylü. tep yarlıg. kitdi. 17 (1) ay ay. Bu kurt Oğuz . êl (8) künin aldı. tep tedi. tuglarnı tutup kitdi. kök çallug (7) bedik bir èrkek böri yörügüde (8) turur. Asker ile 7 atlanıp. tutu 3 vermez idi. aña atlagu tiledi. Bir 18 (1) neçe künlerdin soñ kök (2) tülüklüg. kök çallug bedik (6) bir èrkek böri çıkdı. çıda (8) birle. Oguz Kagan Urum kagan. Tan vakti 2 olunca Oğuz Kağan’ın 3 çadırına güneş gibi bir 4 ışık girdi. Çañ èrte (2) boldukda Oguz Kagannuñ (3) kurıkanıga kün teg bir (4) çaruk kèrdi. 19 (1) êl künlerniñ köñülleride (2) köp telim boldı kaygu. (8) Takı tedi. Urum (9) üstige sen atlar bola sen.(6) da kök tülüklüg.(4) nüñ sugı kıp kızıl. Kördi. Munda Ètil mören tegen (5) bir talay bar èrdi. Oguz takı çerig (4) birle turup turdı.10.(6) ıda bir kara tag tapıkıda (7) uruşgu tutuldı. Ünite . Oguz Kagan çımad (6) atup. bolsungıl agızumga çumşadı kabucagında çürekige ıglaya durur 3 METİN İNCELEME IV 15 (1) èrdi. alemini kaldırıp gitti. Ètil mörenniñ kudug. Oguz. uruşunç (3) antag yaman boldı. Oguz Kagan başadı. çadırın16 1 ı kurdurdu. Tutulunç.(5) ka bakmadı. Kırık (8) kündün soñ Muz tay tegen (9) tagnuñ adakıga keldi.(2) nuñ çarlıgın saklamaz èrdi. kim: ay ay. sip siñgir teg (5) boldı.(9) lap yörügüde turur èrdiler èrdi.(4) ni tutmaz-men turur-men. kadagla. gök yeleli büyük 6 bir erkek kurt çıktı. Çerig. Oguz tapukuñlarga men (2) yörür bolamen. Gene (3) andın soñ Oguz Kagan (4) kurıkannı türtürdi. Çerig birle (7) atlap. Ordusıga köp (9) ulug ölüg bargu. Oğuz Kağan öfke 6 gösterip. Bin iki yüz 8 kilometreden sonra Buz Dağı denilen 9 dağın eteğine geldi.

(< yörü-gü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k.176 XI-XIII. İdil nehrinin kıyı6 sında bir büyük dağın önünde 7 savaşa girişildi. Oğuz önünüzde ben 2 yürüyeceğim. kargı 8 ile. +la-. Asker9 lerin aralarında pek çok vuruş oldu. gök yeleli bu büyük 3 erkek kurt durdu. 17 1 ay ay. -uş-. gök yeleli 7 büyük bir erkek kurt yürüyor 8 gördü. Kapışıp vuruşmaları 3 öyle yaman oldu. Oğuz da asker 4 ile durdu. èr-. Urum kagannuñ (2) bir karundaşı bar èrdi.(4) da teriñ7 mören arasıda (5) yakşı berik balukka yumşadı. -k. ur. Bir 18 1 kaç günden sonra gök 2 tüylü. Oğuz. +lar. dikkate almazdı’ : -di. Roma kralı 6 kaçtı. Sarayına pek 9 çok ölü ganimet. Oğuz Kağan Roma kralı7 nın krallığını aldı. pek çok diri Kelime İzahları saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. Takı (6) tedi. Ok ile. -dı. zincifre gibi 5 oldu. -maz. gitti. Oğuz Kağan yendi. 19 1 herkesin gönlüne 2 pek çok acı düştü. 8 Hay ay. Burada İdil nehri denilen 5 bir nehir var idi. O kurdun ardı sıra taki9 ben yürüyorlar idi.(< ur-uş-dı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. hal8 kını aldı. Gene 3 ondan sonra Oğuz Kağan 4 çadırını kaldırttı. bedi.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. dedi.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. yörü. uruz beg tegen (3) èrdi. Çeviriyazılı Metin . sen Roma 9 üstüne yürüyeceksin. kılıç ile vuruştular. -uş-. ur. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı.(< ur-uş-unç) METİN İNCELEME V 20 (1) bargu tusu boldı. Ol Urus beg ogulun tag başı. -gü. 5 Askerin önün6 de gök tüylü. ki: İdil nehri4 nin suyu kıp kızıl. çaru. Yüzyıllar Türk Dili 7 Kağan’a hitap ediyordu. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun.

Takı tedi. kim: maña köp altun yumşap-sen.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 177 kim: baluknı kadaglagu kerek turur. Roma kralının 2 bir kardeşi var idi. 7 sen de savaştan sonra şehir8 i bizim için koru gel diye söyledi. dedi. (8) tep tedi.(5) ga yèr bèrip buçurmuş bolup turur.(3) ıbız senniñ ıgaçuñnuñ (4) urugı bolmuş bolup turur. 22 (1) Bizniñ kutı-bız senniñ (2) kutuñ bolmuş. (2) baluknı yakşı saklap sen. 6 Şehri korumak gerektir. dostluk (4) kıldı. kim: bu yèrde köp telim tallar. tep tedi. Ben sana 6 başımı ve devletimi veriyorum. babam bana bu 4 şehri verdi. yüzü güldü. sen takı (6) uruşgulardın soñ baluknı baña (7) saklap kelgil. . Şehr5 i korumak gerektir. tep tedi. köp telim (3) ıgaçlar …… oşol ıgaçlar (4) m …………… kesdi. Tanrı san5 a yer verip lütfetmiştir. anuñ atı Ulug Ordu 24 (1) Beg èrdi. atam çımad atup èrse. Rus bey derler3 di.(8) nı bizge saklap kelgil tep tedi. menniñ (3) kaganum sen. kim: ay ay. 8 benim suçum olur mu. Igaçlarda (5) yatdı. Takı tedi. sevindi. Oğuz Kağan delikanlının 9 bu sözünü iyi gördü. Takı tedi. kim: ay. 8 diye ekledi. Oguz Kagan sevinç atdı. Oguz Kagan anı (7) kördi. Men saña (6) başumnı kutumnı bère-men. Urus 21 (1) begniñ ogulı aña köp altun (2) kümüş yiberdi. Ètil tegen (6) bedük bir mören-turur. dostluktan çıkmam. babam öfke gösterdi ise. sendin (9) çarlug baglug bellüg bola-men. Teñri san. Rus 21 1 beyin oğlu ona çok altın 2 gümüş yolladı. senden 9 buyruk bağlılık tanırım. keçdi. Anuñ (3) üçün aña saklap at koydı. sen de 6 vuruştan sonra şehri bana 7 sakla gel. kim: Ètilniñ sugıdın (8) neçük keçerbiz. (9) Oguz Kagan oşol balukka atladı. Takı ilgerü kitdiler. Kıpçak tegen sen beg boluñ. tep tedi. bizniñ urug. dostlukdın çıkmaz turur-men. 22 1 Bizim devletimiz senin 2 devletin olmuş. (8) tep tedi. 9 Oğuz Kağan bu şehre yürüdü. (6) Takı aytdı. küldi. Bigü (7) bèrip. Ay. küldi. Maña atam bu (4) baluknı bèrip turur. Andın soñ (9) Oguz Kagan gene kök tülüklüg. Ünite . (8) menüñ tapum èrürmü. O Rus bey oğlunu dağ başın4 da derin nehir içinde 5 iyi tahkim edilmiş şehre yolladı.(5) nı kadaglagu kerek turur. dedi. (2) Kördi. Uslug …… bir èr èrdi. kim: baluk. benim 3 kağanımsın. sèvindi.10. sen munda beg (7) boluñ. Oguz Kagan igitniñ (9) sözün yakşı kördi. bizim uruğ3 umuz senin ağacının 4 yemişi olmuştur. Çeviri 20 1 tutsak kazandı. (7) sen takı uruşgulardın soñ baluk. Çerigde bir (9) yakşı beg bar èrdi. Takı 23 (1) aytdı. Gene çerig birle Oguz Kagan (5) Ètil tegen mörenge geldi. Vergi 7 verip.

kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. Yüzyıllar Türk Dili 23 1 Bana çok altın yollamışsın. 2 şehri güzel saklamışsın. 2 Bu yerde pek çok söğütler. İdil’in suyundan 8 nasıl geçeceğiz. Ondan sonra 9 Oğuz Kağan gene gök tüylü.(9) de turur. Ve doğuya gittiler. ap ak èrdi. kalıkları temürdin èrdiler (8) èrdi. (4) tep tedi. dedi.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. İdil dedikleri 6 büyük bir nehirdir. beglerni kèltür. aytdı. Oguz 26 (1) Kagan bir çokurdın aygır atka mine (2) turur èrdi. Anuñ üçün anuñ atı muz8 tag (8) turur. 6 Ay ay. (9) Çerigde Çeviriyazılı Metin . tuñlukları takı (7) kümüşdün. Çolda oşbu aygır at közidin yitü (4) kaçdı. Ağaçlarda 5 yattı. onun adı Ulu Ordu 24 1 bey idi. geçti. Gene asker ile Oğuz Kağan 5 İdil denen nehre geldi. Oşol aygır atnı bek çok sèviyor (3) èrdi. Oguz 28 (1) Kagan sèvinç birle küldi. köp erdini suyurkadı. (4) atlap êl künlerni. men saña başlap yolnı körgürür (6) -men. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. 8 dedi. Munda ulug bir tag bar (5) èrdi. (5) Gene yolda bedük bir öy kördi. +ı. İlgerü gitdi. Muz (8) taglarda köp soguk bolupdın ol beg (9) kagardın sarunmış èrdi. … o ağaçları 4 m … kesti. tep tedi. Çürügüde. Oşol beg taglarga kirdi. Çerigde (2) bir bèdik kakız èr beg bar èrdi. Oguz Kagannıñ atı Muz tag (9) içige kaçıp kètdi. Onun 3 için ona Saklap [Bulgar] adını koydu. Anuñ başı sogukdın ap ak (7) turur. emgek çekip turdı. Oşbu kök (2) böri Oguz Kaganga aytdı. yüzü güldü.178 XI-XIII. sen munda beglerge bolgıl başlık. Oğuz Kağan onu 7 gördü. kim: (2) ay.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. Askerde bir 9 iyi bey vardı. kim: amtı (3) çerig birle mundun atlañ. (6) yörüdü. Tañ èrte boldukda (7) Oguz Kagan kördi. Oguz. Tokuz kündün soñ Oguz (7) Kaganga aygır atnı kèltürdi. -e. ilkerü kitdi. buçur. sogurguda oña (5) èr èrdi. il (< il+gerü) METİN İNCELEME VI 25 (1) kök çallug èrkek böri kördi.(5) gil. kim: èrkek böri (8) çerigniñ tapuklarıda yörügü. sen burada bey 7 ol. +daş. Akıllı … bir er idi. pek çok 3 ağaçlar gördü. bèr. açkıç yok èrdi. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. bey olun. dostluk 4 kurdu. kitdi. Üze üstünde toñ takı muz (6) bar turur. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. Kapuluk èrdi. (3) ma meñlep saña at bolsun Kagarlık. sevindi. dedi. Kelime İzahları karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. Oguz Kagan mundın 27 (1) köp çıgay. Kıpçak denilsin. (3) Çalañ bulañdın korukmaz turur (4) èrdi. Oğuz Kağan sevinç gösterdi. Bu öynüñ (6) tagamı altundın èrdi. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş.

Onun başı sovuktan ap ak 7 tır. aç kalık. Bundan ona Kalaç adını verdi. Tarlagusız (9) bir yazı yèr èrdi. 4 buyurdu. doğuya gitti. Üstünde don buz 6 var idi. Burada yüksek bir dağ var 5 idi. Oğuz 26 1 Kağan bir alacadan aygır ata bini2 yordu. Oğuz. 4 atlanıp halkı. Muña çürçet tetürürler èrdi. gitti. Kapalı idi. pencereleri de 7 gümüşten çatıları? demirden 8 idi. 2 Hey. ap ak idi. 4 dedi. Bu evin 6 damı altından idi. Ünite . 3 çalang bulangdan korkmuyor 4 idi. O bey dağlara girdi.(6) lüg.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 179 bir yakşı çeber èr bar èrdi. doğu5 ya gitti. Onun için adı [El]Burz dağı8 dır. Gene bir gün gök tüy- . 5 ben sana baş olup yolu gösterir6 im. 2 sen burada kal. şimdi 3 asker ile burdan atlanın. Tan ağarınca 7 Oğuz Kağan erkek kurdu 8 askerin önünde yürüyor 9 gördü. Oğuz 28 1 Kağan sevinerek yüzü güldü. Oğuz Kağan bundan 27 1 çok sıkıntı. Dokuz günden sonra Oğuz 7 Kağan’a ayğır atı getirdi. tep (4) tedi. Bu gök 2 kurt Oğuz Kağan’a. zahmet çekti. sovuğa dayanıklı 5 er idi. beyleri getir. kurıkan (8) tüşküre turgan turdı. Çok mücevher bağışladı. kök çallug èrkek böri yörümeyin (7) turdı.10. ilge. kim: sen munda kal. 9 Askerde bir iyi zeki er var idi. Anuñ 29 (1) atı Tömürdü Kagul tegen èrdi. Onun 29 1 adına Tömürdü Kağul deniliyor idi. 3 ve senin kalıcı adın Karluk olsun. Bu aygır atı pek çok seviyor 3 idi. Çeviri 25 1 gök yeleli erkek kurt gördü. dedi. [El]Burz [Gur Garcistan: Karluk] 8 dağlarında çok sovuk olduğundan o bey 9 kardan sarılmış idi. Yürüyüşe. sen buradaki beylere baş ol. Gene bir kün kök tülük. 6 yürüdü. Ona. Oğuz Kağan’ın atı [El]Burz dağı 9 içine kaçıp gitti. açacak yok idi. aç kapıyı 3 açtıktan sonra saraya gel. Aña (2) çarlıg kıldı. 5 Gene yolda büyük bir ev gördü.(5) rü kètdi. sevindi. Oguz Kagan takı turdı. (3) Açguñdun soñ kèl orduga. Mundın aña kalaç at koydı. Doğuya gitti. Yolda bu aygır at gözden gidip 4 kaçtı. Askerde 2 bir büyük cesur er bey var idi.

ebedî’ METİN İNCELEME VII 30 (1) Bedük bir yurt êl kün èrdi. Oguz Kagan kaña. Munda çürçet kagan. Uruşgudun soñ Oguz Kagan. Buna Mançurya diyorlar idi. Andın soñ 33 (1) gene bu. kètdi.(4) ı.(2) ige antag ulug ölüg bargu tüşdi. öz yurtıga birledi. Yılkıları (2) köp. (7) çürçet kagannı basdı. ud (4) azlık boldı. oklar birle. kèltürmekke at.(6) larnı kördi. buzağıları çok.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. (4) Oşol yèrniñ kaganı Masar9 tegen bir kagan (5) èrdi. atla. (4) Köp uruşgudın. kim: kaña kaña (7) birle ölügni tirig yürügürsün. 3 mücevherleri çok idiler. takı Tañgud. Uruş tokuş başlandı. kim. At sürüleri 2 çok.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. köp tokuşgudun soñ (5) anlarnı aldı. Antag yaman uruşgu boldı. Munda köp k(è)y(i)kleri. aç. buzagları köp. Anuñ duşmanları köp [kaygular tapdı] Çeviriyazılı Metin Çeviri 30 1 Büyük bir yurt halk idi. bol. êl kün. Oguz (7) Kagan başadı. kök çallug (2) èrkek böri birle Sindu. -duk. (3) erdinileri köp èrdiler èrdi. başın (8) kesdi. basdı. Kelime İzahları atlañ ‘atlanın’ : -ñ. öküz. èrdinileri köp turur. çokur (< çokur+dın) açkıç ‘anahtar’ : -kıç. (2) Kañalar takı çapdılar.180 XI-XIII. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. Oguz (8) anı basdı. kılıç. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. kitdiler. tep tèdi. (6) Gene taşgarun kalmasun. tüş. Oguz Kagan baş{l} adı.(3) de kaña. Çürçet êl künin öz agızıga (9) bakınturdı. Munlar kaña yörümek. Köp ısıg bir yèr 34 (1) turur. (3) yüklemekke. kümüşi köp. Munda Oguz Kagannuñ (5) çerigide uslug yaşkı bir çeber kişi bar èrdi. başadı.32 (1) nüñ. öltürdi. kètdi. kim: kündünki buluñda (8) Barkan tegen bir yèr bar turur. Anuñ dostları (9) köp sèvinçler tapdı. +luk. çıragı kap kara turur. Masar kagan kaçdı. (7) bellüg bolsun. yurtın aldı. Anuñ (6) atı barmaklıg çosun billig èrdi. köp kuşları bar turur (2) altunı köp. Burada Mançurya kağan4 ı.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. kök tülüklüg. Tartdılar. altun kümüşleri köp. Bu çeber (7) bir kaña çapdı. Kaña başıda tirig (9) bargunı koydı. takı (3) Şagam yıñaklarıga atlap kètdi. kaña söz bire turur (4) èrdiler èrdi. êl küni Oguz Kaganga karşu (5) kèldiler. êl künnüñ kamagı munı kördiler. êl kün. Kaña üstünde ölüg (8) bargunı koydı. -kür-. nökerlerige. Anuñ üçün anlarga (5) kaña at koydılar.(3) leriniñ öñlüki. Oguz Kagan anuñ üstige (6) atladı. kaña. Ekinsiz 9 bir ova yer idi.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. Yüzyıllar Türk Dili 6 lü gök yeleli erkek kurt yürümeden 7 durdu. takı aytdı. Nökerler. Oğuz Kağan da durdu.31 (1) nuñ çerigige. küldi. ud. halkı Oğuz Kağan’a karşı . tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. altın gümüşleri çok.(6) lar birle uruşdılar. kagatır. çadır 8 kuran durdu. Ulug (9) bargulug bir yurt turur.(8) lug saña at bolguluk kaña (9) belgürsün. şaşdılar.

4 az geldi. Oğuz 7 Kağan yendi. Onun 6 adı Parmaklı Çosun Bilig idi.(< ur-uş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg .Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 181 31 32 33 34 5 geldiler. gök tüylü. Kağnı başına diri 9 tutsağı koydu. Tangut. Oğuz Kağan kağnı6 ları gördü. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. kılıç6 lar ile vuruştular. başını 8 kesti. oklar ile. maiyetine. Vuruş dokuş başlandı. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. Ünite . gitti. 2 Daha kağnılar yaptılar. ur. -tür-. Vuruştan sonra Oğuz Kağan’ 1 ın askerine. 4 Bu yerin kağanı Masar denilen bir kağan 5 idi. şaştılar. Oğuz kağan onun üstüne 6 atlandı. yendi. Bu becerikli 7 bir kağnı yaptı. Maiyet1 in. -gu. Onun için onlara 5 Kanglı adını koydular. 6 Gene dışarda kalmasın.10. Burada çok avları. Çok sıcak bir yer1 dir. öküz. gümüşü çok. Ondan sonra 1 gene bu. 3 yüklemeğe. mücevherleri çoktur. 7 Çürçet kağanı yendi. Masar kağanı kaçtı. Çektiler.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. dedi. katır. gök yeleli 2 erkek kurt ile Hint. baş etti. Burada Oğuz Kağan’ın 5 askerinde akıllı becerikli iyi bir kişi var idi.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. Büyük 9 varlıklı bir ülkedir. Onun düşmanları çok Kelime izahları yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. Kağnı 9 göstersin. Kağnı üstünde ölü 8 ganimeti koydu. çok kuşları vardır. Kağnı8 lı sana ad olsun. Oğuz 8 onu yendi. gitti. ülkesini aldı. öldürdü. toku. ki. -uş-. Oğuz Kağan baş etti. ve 3 Şam taraflarına atlanıp giti. Mançurya halkının kendi ağzına 9 baktırdı. Kağnı kağnı 7 ile ölüyü diriyi yürütsün. Onun dostları 9 çok sevindiler. getirmeğe at. Öyle çetin vuruş oldu. Bunlar kağnı yürümek3 te kanga kanga sesi çıkarıyor 4 idi. öl. kendi ülkesine kattı. gittiler. halk2 ına öyle büyük ölü ganimet düştü. 4 Çok vuruştan. yüzleri kap karadır. yüzü güldü. çok döğüşten sonra 5 oraları aldı. 2 Altını çok. Halk3 larının renkleri. halkın hepsi bunu gördüler. 7 belli olsun: güney yönünde 8 Barshan denen bir yer vardır.

Bu altun (3) ya kün toguşıdın ta kün batuşı. kitdi. kim: Oguz Kagannuñ (6) çanıda ak sakallug. tep tedi.. kök teñrige men ötedim10. Oguz Kagan Ulug Türük.(7) larıdın soñ çolda üç kümüş ok. atasıga bèrdiler. küldi. ay. kim: ay aga. kim. Oğuz Kağan yendi. evine gitti. (8)………………………………. (6) adakıda bir kara koyunnı bagladı. (8) Çoñ yakada uç oklar olturdı. yılkı.. (4) çıda bile ok köp atdum... 2 Sayısız nesneler. meniñ (9) köñülüm avnı tilep turur. Kün. (9) Ve takı] oñ yakıda 41 (1) kırık kulaç ıgaçnı tiktürdi. ögütüge köre kıldı.. dostlarumnı men (6) kültürdüm.(8) lerni çarlap kèltürdi. (4) tep tedi. (2) kim: ay iniler. takı üç kümüş ok kördi. Gene andın (5) soñ Oguz Kagan ulug kurıltay (6) çakırdı. oklar teg (4) senler boluñ. (8) takı tedi. tep tedi. buluñ (< buluñ+da) METİN İNCELEME VIII 35 (1) kaygular tapdı. Tag.36 (1) lerde bir kün uykuda bir altun (2) ya kördi. (7) senlerge bère-men yurdum. (3) Kök. 4 Gene dışarda kalmasın. Ay. (7) Oñ yakada boz oklar olturdı. (6) Teñiz köp k(è)y(i)kler. kırık kèçe aşadılar.. Gene andın soñ Kök. Takı ok.. kèlip kèñeşip olturdılar. kim. Nökerlerin. tep tedi. Tag.. Ya bolsun senlernüñ.(3) da bir ak koyun bagladı.. adakı. +dün. moz saçlug (7) uzun uslug bir kart kişi turur bar èrdi. (9) Oguz Kagan sèvindi. Andın soñ üçegü. Yüzyıllar Türk Dili uslug ‘akıllı’ : +lug. ay kaganum saña. ya teg (4) oklarnı kökkeçe atuñ.. oklar bolsun senler. (2) ay yultuz tañ sarıga senler baruñ. kır saçlı .(8) nı çapdılar..(8) lardın soñ çolda bir altun yanı (9) çapdılar.(3) lar. ögütün (6) tiledi. tala (3) turur yèrni uruguñga bitürsün. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da...(4) ler barur..(5) düm. karı bolgumdın 38 (1) meniñ kakızlukum yok turur. (8) Ukgulug... Kün. Çeviriyazılı Metin Çeviri 35 1 üzüldüler.. (5) bellüg bolsun. Uykudun soñ tüşde kör. Andın soñ Oguz Kagan (2) ogullarıga yurtın üleştürüp bèrdi. Dönüp yurduna.. Anuñ (2) başıda bir altun taguk koydı. uruşgular köp men kördüm. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki..(3) nüñ. Takı tedi kim: (3) Ay ogullar.. 42 (1) içdiler. Teñiz tün sarıga sen. Takı aytdı.. tep (5) tedi. tüşimel (9) èrdi. takı üçegü. sèvinç tapdılar. küldi..(6) sü tün sarıga bardılar. Yurtıga.. Çoñ (4) yakıda kırık kulaç ıgaçnı tiktür. anuñ atı Ulug Türük èrdi... Takı bu üç (5) kümüş ok tün yañgakka kète (6) turur èrdi. atasıga bèrdiler.. Andın (7) soñ èrte bolupta agalarnı. (2) Sanagulugsız nemeler. köp kuşlar avlagu. (7) Yultuz köp k(è)y(i)kler. aldılar. 37 (1) türlük bolsungıl tüzün: negü kök (2) teñri bèrdi tüşümde kèltürsün..(5) sü tañ sarıga bardılar. (9) ………………………... (4) Gene çaşkarun kalmasun. tüzün bir yèr èrdi. (9) Kırık gün... at sürü3 leri aldı. êl künlerin (7) çarlap çakırdı.. Takı aytdı. Oguz (8) Kagan bedük ordu [tiktürdi. aygır birle köp yörü. köp men aşdum. aldılar. Takı aytdı.. öyige tüşdi. duşmanlarnı ıglagurdum.(5) di. 5 belli olsun: Oğuz Kağan’ın 6 yanında ak sakallı... ini. kim: ay kaganum. 39 (1) Oguz Kagan sèvindi. Takı yanı (2) üç buzgulug kıldı.182 XI-XIII. ya atdı oknı.40 (1) larnı üçüge üleştürdi.(5) nüñ sözün yakşı kördi. Kün. Oguz Kagan başadı. Anuñ başıda bir kümüş taguk koydı..(4) gaça tegen èrdi. saña (9) çaşgu bolsungıl tüzün..(7) genin Oguz Kaganga biltürdi.. köp kuşlar avlagu..(3) lar aldı.

Oğuz 8 Kağan büyük saray … 9 … sağ yakada . dedi. sana 9 yaşamak hayırlı olsun. Ay. babalarına verdiler. yaşlandığımdan 1 benim cesaretim yoktur. yüzü güldü. tavsiyesine göre davrandı. kardeş8 lerini çağırıp getirtti. Oğuz Kağan Ulu Türk’ 5 ün sözünü beğendi. Mutemet 9 idi. 3 Gök. yay gibi 4 okları göğe atın. Ünite .Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 183 36 37 38 39 40 7 uzak görüşlü bir yaşlı kişi var idi. 2 Ey kardeşler. Bu altın 3 yay gün doğusundan ta gün gün batısı4 na değin ulaşıyor idi. aldılar. Ay. 4 dedi. 8 Ay kağanım. Ve bu üç 5 gümüş ok gün kuzeyine gidi6 yor idi. Gün. benim 9 gönlüm av istiyor. tavsiyelerini 6 istedi. 5 dedi. Ve yayı 2 üç parça yaptı. Gene ondan sonra Gök. babalarına verdiler. 1 Oğuz Kağan sevindi. 7 Yıldız çok avlar. onun adı Ulu Türk idi. Deniz batı yönüne siz4 ler varın. Yay sizlerin olsun. asil bir er idi. yüzü güldü. 6 Deniz çok avlar. 1 dirlik hayırlı olsun: Yüce 2 Tanrı düşümde verdiğini beri getirsin. 8 Anlayışlı. Gün1 lerden bir gün uykuda bir altın 2 yay gördü. dedi. Ve ok1 ları üçüne üleştirdi. Uykudan sonra düşte gör7 düğünü Oğuz Kağan’a anlattı. Gün. Ondan sonra üç5 ü doğu yönüne vardılar. Dağ.10. ay kağanım sana. 2 Ay. Dağ. aldılar. 9 Oğuz Kağan sevindi. Maiyetlerini. Ay ağabey3 ler. halkını 7 sesletip getirdi. ve üç6 ü batı yönüne vardılar. oklar sizlerin olsun 3 sizler yayın attığı oklar 4 gibi olun. bütün 3 yeri uruğuna bağışlasın. ve üç gümüş ok gördü. Gene ondan 5 sonra Oğuz Kağan büyük kurultay 6 çağırdı. çok kuşlar avla8 dıktan sonra yolda bir altın yay 9 buldular. Ondan 7 sonra sabah olunca ağabeylerini. Yıldız doğu yönüne varın. çok kuşlar avla7 dıktan sonra yolda üç gümüş ok 8 buldular. gelip danışıp oturdular.

kök böri bolsungıl uran. vuruşmalar ben çok gördüm. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. kök (kök teñri+ge) 4 “Men sinlerge boldum kagan. temür çıdalar bol orman. kök kurıkan. aygır ile çok yürü5 düm. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. +gu. teñri. 4 kargı ile ok çok attım. .” ifadesini Türkiye Türkçesine çeviriniz. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. Ondan sonra Oğuz Kağan 2 oğullarına yurdunu üleştirip verdi. ayağın3 a bir ak koyun bağladı. takı taloy takı mören kün tug bolgıl. sevindiler. Yüzyıllar Türk Dili 41 1 kırk karış11 ağaç diktirdi. 6 ayağına bir kara koyun bağladı. tamga bize bolsun buyan. 9 kırk gün. kèñeş. +lug. 8 Sol yakada uç oklar oturdu. +gak. 7 Sağ yakada boz oklar oturdu. 7 sizlere yurdumu veriyorum.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. dedi. 42 1 içtiler.san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. tep tedi. 3 Ay oğullar. meşveret edip’ : -ip. Onun 2 başında bir altın topuk12 koydu. yüce Tanrı’ya ben ödedim. Sol 4 yakada kırk karış13lık bir ağaç diktir5 di. av yèrde yörüsün kulan. Kelime İzahları sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. +a. -gu.184 XI-XIII. ben çok yedim. +ler. alalıñ ya takı kalkan. düşmanları ağlattım. Onun başında bir gümüş topuk koydu. dostlarımı ben 6 güldürdüm. kırk gece yediler. buz.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge.

Oguz Kagan Menakıbı’nı ele alan yayınları bilmek. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Supplement Turc. dikkate almazdı’ : -di.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. W. BANG. Oguz Kagan Menakıbı. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. R. W. Philosophisch-Historische Klasse XXV. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. 3 2 Oguz Kagan Menakıbı’ndan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. +in. Ünite . Muharrem ERGİN. il (< il+gerü) atlañ ‘atlanın’ : -ñ. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. -k. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. èr-. çokur (< çokur+dın) . 69 s. +ler. 1001’de kayıtlıdır. Paris Bibliothèque Nationale. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. atla. İstanbul 1970. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. -uş-. halka’ : +ge. tart. W.) Yayına hazırlayan: Prof. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. . +inçi.(< ur-uş-unç) karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. öl. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. keçe (< keçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. -er. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. çürek (< yürek+i+ge) keçelerdin ‘gecelerden’ : +din.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 185 Özet 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında bilgi vermek.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. MEB Yayınları. ur. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. êl (< êl kün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ.G. adlı eserinden alınmıştır. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ.(< yörügü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. yörü. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. BANG [1869-1934] ve G. W. -e. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. kün. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. -uş-. -gü. BANG. . al. bèr. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. +ı. bedi. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır.(< ur-uşdı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. no. R. R. oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de.G. yiber. -dı. -duk. +la-. R. +lar. -maz.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. +si. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Dr. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. ur. buçur. +i. +daş.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. bol. balık (< balık+ları) saklamaz èrdi ‘düşünmezdi.G.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936.10. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. çaru. .

(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. teñri. +ler.186 XI-XIII. kök (kök teñri+ge) . +gu. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. -uş-. buluñ (< buluñ+da) sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. -kür-. ur. aç. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. +a-. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. tüş. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. buz. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. Yüzyıllar Türk Dili açkıç ‘anahtar’ : -kıç. +luk. ebedî’ yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları.(< uruş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg uslug ‘akıllı’ : +lug. -gu.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. toku. san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. -tür-. öl.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. +gak. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. +dün. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. meşveret edip’ : -ip. -gu. +lug.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. kèñeş.

sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. W. ewige kitdi. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. öyige kitdi. b. Sanagulugsız nemeler. savaştım. Sanagulugsız nemeler. d. yılkılar aldı. vuruşmalar ben çok gördüm. ben çok dağ aştım.(< yaruk+dun) e. çaru. aygır ile çok yürüdüm. “açkıç” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yazılmıştır. ben çok yedim. öyige tüşdi. Ay oğullar. Uygur harfli tek bir yazma nüshası vardır. Sanagulugsız neme. açacak d. Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. aygır ile çok yürüdüm.10. 4. çok ben yedim. çarukdun ‘çarıkta’ : +dun. d. 5. +lug. “sanagulugsız ” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Celaleddin Harzemşah döneminde yazılmıştır. Kaare Grønbech b. +lug. Ay oğullar. at sürüleri aldı. köp men aşdum.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 187 Kendimizi Sınayalım 1. +lug. heybe . Yurtıga. c. kitdi. Baştan ve sondan eksiktir. Ey oğullar. Eserin yazarı ve yazıldığı yer belli değildir. +du. Her sayfasında 9 satır vardır. Yurtıga. Fazılov e. yılkı aldı. çarukdun ‘ışıktan’ : +n. 6. 8. acıkmak e. sana(< sana-gu+lug+sız) b. kayıttı. yılkılar aldı. düşmanları ağlattım. sanagu (< sanagu+lug+sız) d. düşmanları ağlattım. yılkı aldı. Universitätsbibliothek Wient d. çaru. kargı ile ok çok attım. c. b. düşmanları ağlattım. çaru. Çingis Kağan öncesi bir dönemde yazılmıştır. Yukarıdaki metnin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. çaruk. Oguz Kagan Menakıbı’nı 1932’de Almanya’da daha sonra da Türkiye’de yayımlayan türkolog aşağıdakilerden hangisidir? a. düşmanları ağlatırdım. Uygur harfli Oguz Kagan Menakıbı aşağıdaki kütüphanelerin hangisinde bulunmaktadır? a. Ey oğullarım. Ünite . dostlarımızı ben güldürdüm. G. evine gitti. -gu. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. kargı ile ok çok attım. ben çok yedim.(< çaru-k+dun) c. dostlarımı hep güldürdüm. c. çaru. uruşgular köp men kördüm. çarukdun ‘çarıktan’ : +dun. d. dostlarumnı men kültürdüm. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. c. dostlarımı ben güldürürdüm. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. vuruşmalar ben çok gördüm. kitdi. yazı tarzı göz önüne alındığında Oğuz Kağan Destanı’nın yazıldığı dönemle ilgili olarak aşağıdakilerin hangisi söylenebilir? a. Paris Bibliothèque Nationale b. Koço Uygur Kağanlığı döneminde yazılmıştır. Rahmeti c. 1300’lü yıllarda yazılmıştır. -gu. açınız b. aygır ile çok yürüdüm. 9. Sansız nemeler. Yurtıga. çıda bile ok köp atdum. -gu. St. “Sayısız nesneler. aygır ile çok yürüdüm. vuruşmalar ben ne çok gördüm. Oguz Kagan Menakıbı’nın yazma nüshası ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? a.(< yaru-k+du+n) d. dostlarımı ben güldürdüm. Uzbekistan Manuscripts Library 3. Okunaklı nesih yazıyla yazılmıştır. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. -k. -gu. çok savaştım.(< çaruk+dun) b. +lug. e. 10. e. Sansız neme. Yurtıga. +lug. c. İlige. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. İslâmiyet öncesi bir dönemde yazılmıştır. +a-. dostlarımı ben güldürdüm. sana(< sana-gu+lug+sız) 7. yay ile ok attım. ancak son sayfada iki satır eksiktir. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. e. -k. çok ben yedim. R. Ay oğullar. Baştan ve sondan eksiktir. -k.” İfadesi aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesine çevirisidir? a. E. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlatır. anahtar c. aygır birle köp yörüdüm. b.(< yaru-k+dun) Ay ogullar. Radloff 2. Dönüp yurduna. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. b. san (< san+a-gu+lug+sız) c. b. e. kargı ile çok ok attım. Petersburg Library c. 21 varak (42 sayfa)’dan oluşur. Muharrem Ergin d. +a-. aygır ile çok yürüdüm. “çarukdun” kelimesinin çözümlemesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. duşmanlarnı ıglagurdum. e. süngü ile ok çok attım. öyige tüşdi. yılkılar aldı. d. san (< san+a-gu+lug+sız) e. kitdi. d. -k. Millet Yazma Eser Kütüphanesi e. düşmanlarınızı ağlattım.

344+80 s. TOGAN. Yanıtınız doğru değilse “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 3 bolsungıl ‘olsun’ +gıl. +i. b 2. çürek (< çürek+i+ge) ıglaya durur ‘ağlar’ : -ur. SÜMER. . Oguz Kagan Menakıbı. Mustafa S. a 3. KAÇALİN. . Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. [Yazılışı: Hive 1660]. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. d 9. Yusuf HAS HACİB: Kutadgu Bilig (Viyana Nüshası Tıpkıbasım): İstanbul 1942. Yararlanılan Kaynaklar . Demir kazık gibi idi bu kız öyle alımlı idi ki gülse gök yüzü güler ağlasa gök yüzü ağlardı. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 89. BANG ve R. 167-244. PhilosophischHistorische Klasse XXV. Simurg Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. alalım yay ile kaykan. Yanıtınız yanlış ise “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. Societe de Publications Egyptiennes Oğuz Kağan Destanı: (BANG. KAÇALİN. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. Dr. güneş alem olsun. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. gök çadır. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. Paris Bibliothèque Nationale. R. no. EBULGAZİ BAHADIR HAN [1603-1663]: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü): Hazırlayan: Zuhal KARGI ÖLMEZ. -sun. 1001’de kayıtlıdır. +ın. Onun başında parlak ışıklı bir beni var idi. daha nehir. İstanbul Üniversitesi Merkez Ktp. Sevdi aldı. Enderun Kitabevi. c 5.188 XI-XIII. av yerinde yürüsün kulan. BANG. İstanbul 1990. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. bol.G. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. W. Ankara 1996. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı.G. 559 s. çumşadı ‘yolladı’ : -dı. ss. XII. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936.(< bol-sun+gıl) agızumga ‘ağzıma’ : +ga. Güzel alımlı bir kızdı. W. +um. Onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. damga bize olsun uğur.(< ıgla-ya dur-ur ) Sıra Sizde 4 Ben sizlere oldum kağan. Çiñgis Kağan Târihi Çevirisi: Mustafa S. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. 384 s. 164 s. a 10. Supplement Turc. MEB Yayınları. Türk Dil Kurumu Yayınları. 19026. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. adlı eserinden alınmıştır. 1973-1975. Cild XVIII. b Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Kitabevi. Yanıtınız doğru değilse “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. İstanbul 21970. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. T. boz kurt olsun nara. 64 s. 69 s. dedi. ç 7. 406 s.G. daha deniz. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. R.(< çumşa-dı) kabucagında ‘kovuğunda’: +da. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. Sıra Sizde 2 Bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü. Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri boy teşkilatı destanları: İstanbul 41992. . Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. R. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. NOUR [NUR]. demir kargılar bol orman. Oxford University Press. Zeki Velidi: Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili): İstanbul 21982. ıgla. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. W. W. c 4. kabucag (< kabucag+ın+da) çürekige ‘yüreğine’ : +ge. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. dur-. a 6. -ya. Muharrem ERGİN. d 8. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. CLAUSON.) Yayına hazırlayan: Prof. agız (< agız+um+ga) BANG. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. çumşa.

insanlar : erguvan : esmek : esirgemek. söz verme buġra han bulbul(u)nbul(u)nabulıt bur bütbütrü : özel isim : bulmak : bulunmak : esir etmek : bulut : kokmak : inanmak : tamamiyle C-Ç cahil cān çapçėçek çėçek çėçeklik çerig çıkçumġuk çuz : cahil. yazık : fena. asker : çıkmak : kuş adı : ipekli kumaş D devlet (Ar. baht : dinar : dost : dünya B babahalıġ bahasız balık kudrukı barbarça baş baş başlanbek belgülüg bėrbezenbilbile bilig biliglig biligsiz birle bişi bolbu : bağlamak : değerli : değersiz : balık burcu : gitmek : bütün. ruh : koşmak : çiçek : çiçek : çiçeklik. kişi : erkek : i. acımak : eyvah. bilme : bilgili : bilgisiz.ek-eylemi : erdem.rej) eren erġuvān (Far. hep : baş. başlangıç : baş : başlanmak : kilit. yuvarlanmak : dünya : akmak : kırmızı : ondan (ol zamirinin ayrılma durumu) : kervan : ad : atmak : avlamak : ihtiyarlık : ey : söylemek : avuç : vaat.Sözlük 189 Sözlük Karahanlı Türkçesi Metinleri Sözlüğü A ‘akl (Ar.) dinar dost dünyā (Ar.) : mutluluk.) esesirkeesiz esiz ėsiz : ipekli kumaş : edep. öfkelenmek : ağız : ipekli kumaş : debelenmek. pul : olmak : bu E ed edeb edgü ėletėlig elik emdi eŋ er er ėrerdem erej (Sogd. bahçe : ordu. huzur : adamlar.) aç açaçıaġ(ı)z aġı aġnaajun akal andın arkış at atavla avuçġalık ay ayaya ayık : akıl : aç : açmak : acımak. fazilet : rahat. kötü : kötü . saadet. emniyet : belli : vermek : süslenmek < bediz süs : bilmek : ile : bilgi. terbiye : iyi : iletmek : el : erkek geyik : şimdi : yanak : adam. cahil : ile : akçe. bilgisiz : can.

düz : gönül : bak : bakmak. içeri : içmek : memleket. kırmızı : kızıl : küçüklük. siyah : kara : karanfil : yaşlılık < karı yaşlı + lık : karışmak : kaş : kaş : katmak kopkor koykozı burnı kök kök kökiş köni köŋül kör körkörgülüg körk köz kudı kuġu kurkurıkurışkuş küdezkül: katılmak. Yüzyıllar Türk Dili katġurkaynakayu kayu kaz kėçkeçkeklik : dönem. çıkmak.katmak : kaynamak : hangi : kimi : kaz : geçmek : geçmek : keklik : gelmek : gemi : gezmek : kıl kuyruk kuşu : yapmak. sıkıntılı < ir. zaman kėlkemi kez: hakan. eziyetli. yükselmek” : bütün. görmek : görünen.(ı)ş : kuş : korumak : gülmek : işitmek : örtmek : düzene sokmak.190 ėş ėşiteşüėtėtėtin: eş XI-XIII.yukarı çıkmak. katılarak (gülmek) < kat. düzenlenmek F fasl(Ar.) de. misk : kişi. taklidi ses kalı kalık kamuġ kamuġ kan kança kanı kap kara kara kara karanfil (Ar.) karılık karışkaş kaş kat- . sıkıcı. mutsuz olmak. insan : gitmek : kol. herkes : kan : nereye : nerede : simsiyah : kara. yalnız kalmak.yalnız olkızıl kızıl kiçiglik kim kim kin kişi kitkol kon: kaçmak : ne zaman : Uzak Doğu’da yetişen ıtırı kuvvetli bir mad: ötüşmek. yayılmak : zarar : koymak : koç burcu : mavi : mavi : mavi : doğru. çocukluk : ki bağlacı : kim : güzel koku. düzenlemek : düzene sokulmak. ırmak adı : iletmek : kötü.) H hakan hāli hem hıtay I-İ ıd iç içil Ila iletirinçig mak. hep : bütün.görmek : güzellik : göz : aşağı. aşağıya doğru : kuğu : kurmak : kurumak : karşılıklı kurmak < kur. görüldüğü gibi < kör. etmek : kır : kış : kış : kız : kızıl. yamaç (mecazen) : konmak : kopmak. ülke : özel ad. süslemek : yapmak. üzülmek K kaç kaçan kāfūr (Ar.ses çıkarmak < *kakı kuşların çı: eğer : gökyüzü < kalı. koku kakılakardığı ses. hükümdar : boş : da/de bağlacı : Çin kıl kılkır kış kış kız : göndermek : iç.kurmak .

Sözlük
külkülmiz kün kün küreşküret: gülmek : dişi geyik : gün, gündüz : gün : güreşmek : kaçırmak saçsandvaç saŋa sarıġ sata sen sevsı: bana : dahi, da, de : ben : beniz, yüz : beniz, yüz : özel ad : bin : dişi karaca sıġun sınsilig söz sunulsūr-ı cibri (Far.) suv süçig süŋek sür: ne : ne kadar : ne : saçmak : bülbül : sen adılının yönelme durumu : sarı : mercan : ikinci tekil kişi adılı : sevmek : kırmak : erkek karaca : kırılmak : temiz : söz : uzatılmak : mezamir (ilahi) : su : tatlı : kemik : sürmek, kovmak”

191

M
maŋa me men meŋ(i)z meŋiz Mıŋlak miŋ muyġak

N
ne neçe negü

T
taġ tamtaŋ : dağ : damlamak : sabah vakti : bulmak : çekmek, sürmek : tat, tatlılık : Çin : yalvarma : demek, söylemek : gibi : çevre : tam, bütün, hep : ten, vücut : denk, eşit : deniz : çabuk : dil : dilemek, istemek : diri, canlı : diri iken, hayatta iken : hayat, canlılık : diş : dişi, kadın : deve kervanı : dizilmek : dolmak : dolu : dolunay : donanmak

O-Ö
oġlaġu okıokıoktaol ol olduroprı or(u)n ot oynaögölöles ölü öŋdün ördek ötöz : nazlı : çağırmak, davet etmek : okumak : ok atmak : -dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır :o : oturmak : vadi : yer : ateş : oynamak : övmek : ölmek : süzgün, baygın : ölü : önce : ördek : ötmek : öz, kendi

taptarıttat(ı)ġ tavġaç tazarru‘ (Ar.) tėtėg tegre temām (Ar.) ten teŋ teŋiz terk til tiletirig tirig erken tiriglik tiş tişi titir

R
resūl (Ar.) : peygamber

tiziltoltolu

S
sa‘adet sabā (Ar.) : saadet, mutluluk : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgar

tolun tonan-

192
torku töşetöşentutuġtumşuk turturna tuttuta biltuz tü tügtükel tüket tümen tün tüpi tüz: örtü

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
yaşık yaşıl yavalık yay yaz yazyazı yazılyėl yėl yėlgüryėr yıd yıd yıġyıġaç yıparsıġ yıratyigitlik yilig yipün : uçmak : uyumak : temel : bağlamak, eklemek : keklik : ulu, büyük, yüce : vurmak : tohum : şu, işte : cennet : karşılaşmak, karşı karşıya gelmek : özel ad, boy adı : ses : seslenmek, çağırmak : üzerinde yitük yitüryok yokaru yol yorıyöre yulyük(ü)nyüz yüz : güneş : yeşil : nafile, boşu boşuna : yaz : ilkbahar : açmak : ova : açılmak : yel, rüzgar : yel : uçmak, havalanmak : yer, toprak : güzel koku, misk : koku : yığmak, toplamak : ağaç : misk gibi : uzaklaştırmak : gençlik : ilik : mor : kaybolmuş, kayıp : kaybetmek : yok : yukarı : yol : yürümek : yöre, çevre : çekmek, kurtarmak : eğilmek : yüz, surat : yüz, surat

: döşemek : döşenmek : kaplamak : doğmak : gaga : kalkmak : turna : tutmak : tutabilmek : tuz : renkli : düğümlemek, çatmak : tamam, bütün : tüketmek < tüke- tükenmek, bitmek : on bin : gece : tipi : düzmek

U-Ü
uçudıul ulaular kuş uluġ urur(u)ġ uş uştmah utruşUyġur ün ündeüze

Z
zacferān (Ar.) : safran

Y
ya ya yadyaġız yakın yanyana yana yaŋkulayaruk yaş : ey : yay : yaymak : kara : yakın : dönmek : tekrar, yeniden : yine, tekrar : yankılamak, ses çıkarmak : parlak : gözyaşı

Sözlük

193

Harezm Türkçesi Metinleri Sözlüğü A
aç açaçkıç ad adak adak(1) adak(2) adem ademi
c

ança andag andın anı anın añlaanlar antag / andag anuñ anutarara aram arı(1) arı(2) arıg / arı
c

: o kadar, öyle, o şekilde : bk. antag : 1. ondan, ondan dolayı, böylece 2. oradan : onu : onun ile, ondan dolayı : anlamak : onlar : öyle, öylece, o kadar : onun : hazırlamak : yormak : ara, arasında : [< Fa.] istirahat : arı : bk. arıg : temiz : [< Ar.] arif : arslan : art, arka : fazlaca : artırmak : [< Ar.] sunma : sahabeler : çok : astırmak : aş, çorba : 1. aşmak 2. geçmek : yemek : [< Ar.] âşık : atmak, ağarmak, ışımak : at : ad : ata, baba : ad vermek : ateş : ateşli : ata binmek, yürümek : bk. atlan: ata binmek : atlı : adlı : av : [< Fa.] yüksek ses : avlamak : söylemek, anlatmak : ay (kamer) : ay (otuz günlük zaman dilimi) : ay! : [< Fa.] kadeh

: aç : açmak : anahtar : ad : ayak : ayak : bk. ayak : [< İbr. âdem (=toprak)] insan : [< Ar.] insanoğlu : [< Ar.] âdet : başka : [< Ar.] âdaletli : ayı : büyük kardeş : bk. yıgaç(1) : [< Fa.] haberli : hürmet etmek : ağız : ilk süt, ağız : ah : [< Ar.] ahiret : [< Ar.] hükümler : [< Ar.] hâller : [< Soğd.] dünya : ak, beyaz : akmak : [< Ar.] akıllı : [< Ar.] akik : [< Ar.] akıl : almak : al, kızıl : ela : [< Ar.] ona selam olsun : ön : [< Ar.] Allah : altı : altın : altınlı : iş : sevgili, dost : [< Ar.] amir : şimdi : ana : ona : resim : ona

adet adil

adın
c

adug aga agaç agah agırlaagız aguz ah ahirat ahkam ahval ajun ak akc c

arif

arslan art artıkrak arturc

arz

ashab asru asturaş aşaşac

aşık

akıl akl

atat(1) / at(1) at(2) / at(2) ata ataataş ataşlug atlaatlanatlan- / atlanatlıg(1) atlıg(2) av avaz avlaayay(1) ay(2) ay(3) ayak / adak(2)

akik

c

alal(1) al(2)
c

alayhi’s-salam

alın allah altı altun altunlug
c

amel

amırak
c

amir

amtı ana aña añagu añar

194
aygır ayıtaytazlık : aygır

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
bèr- / berberik berü bèş beşik beyan : [< Fa.] bahçe : sicim : bağlamak : bağlı : [< Fa.] bahşiş : bakmak; itaat etmek : bakınmak; itaat etmek : bal : şehir : bk. balık : bana : sıra : var : varmak, gitmek : hep : hepsi : ganimet : ganimetli, müreffeh : parmak : basmak, ezmek : baş : yenmek : ok temreni : başlamak : baş, lider : batı : beden, vücut : bk. bedik : büyük : bk. bedik : büyümek : bk. beg : beğ : pek : bel : belbağı, kuşak : göstermek, belirtmek : işaretsiz : belirtmek : belli : vermek (yardımcı fiil) beyük bèzebigü bil(1)bil(2)bildürbile biltürbiltürgülük bir biregü birer biri birinçi birkaç birle / bile birlebişürbitibitiglig bitilbitürbiz bodabodun bogaz bolbostan bota boy boylug boz / moz böri bözçi bu(1) bu(2) buçurbugu bulbulañ buluñ bulur bunda : vermek : sağlam, muhkem : beri : [< Tü. bêş = Skr. pañça] beş : beşik : [< Ar.] anlatma, açık söyleme : bk. bedik : süslemek : vergi, hediye : bilmek : bilmek(yardımcı fiil) : bildirmek : bk. birle : bildirmek : tebliğ : bir (sayı adı) : biri, birisi : birer : biri (belirsiz zamir) : birinci : birkaç : ile : birleştirmek, katmak : pişirmek : yazmak : yazılı : yazılmak : bitirmek : biz : doğum sancısı çekmek : boyun : gebe : olmak : [< Fa.] bostan : deve yavrusu : boy : boylu : boz, kır : kurt : bez dokuyan, dokumacı : bu (işaret sıfatı) : bu (işaret zamiri) : buyurmak : geyik : bulmak : ?hiçbir şey : yön, taraf : [< Ar.] billur : burada

: anlatmak : demek, söylemek : azlık

B
bag(1) bag(2) baglabaglug bahşiş bakbakınbal balık / baluk baluk baña bandeñ bar barbarça barçası bargu bargulug barmak basbaş başabaşak başlabaşlık batuş beden bèdik bedik / bèdik / bedük / beyük bedük bedüklebèg beg / bèg bek bêl bêlbagı belgürbèlgüsiz belgütbellüg bèr-

belgülüg / bèlgülüg : belli, işaretli

Sözlük
burun burunrak but buyan buyurbuzag buzgulug bülbül : önce : evvelce : [< Fa. bût < but Skr. Buddha] put, güzel : [< Mo.] uğur : buyurmak : buzağı : parça : [< Fa.] bülbül çol çoñ çubuk çubuyan çulganılçumşaçürek çürügü : bk. yol : sol : çubuk : [< Hint.] tatlı : sarılmak : yollamak : yürek : yürüyüş

195

C-Ç
camic can cavab cemad ceza cümle çak çakçakırçalañ çalbarçalguz çallug çalunçañ çan çañak çapçapçapturçarlaçarlıg çarlug çaruk çaşgu çaşkaru çeber çekçerig çewürçıda çıgay çıkçıkarçımad çın çırag çok çokur : [< Ar.] cami : [< Fa.] can, ruh : [< Ar.] cevap : [< Ar.] cansız : [< Ar.] ceza : [< Ar.] bütün, herkes : çağ, zama : çakmak; gazaba gelmek : çağırmak : hiç kimse : yalvarmak : bk. yalguz : yeleli : itaat etmek : bk. tañ : yan : bk. yañak : bk. tap: yapmak : yaptırmak : bağırmak, seslenmek : bk. yarlıg : bk. yarlıg : bk. yaruk : hayat : dışarı bk. taşkaru : becerikli : çekmek, toplamak : asker : çevirmek : kargı : felaket : çıkmak : çıkarmak : gazap : doğru, gerçek, tam : yüz, çehre : çok : alaca

D
dad dahl dakı dane dastan dat da vat
c

: [< Fa.] adalet : [< Ar.] gelir : bk. takı : [< Fa.] tane : [< Fa.] destan : [< Ar.] zat : [< Ar.] davet : [< Ar.] dava, iddia : [< Ar.] devlet, kısmet : bk. teg : [< Ar.] deliller : bk. temür : [< Fa.] huzur : [< Fa.] istek, arzu : [< Fa.] deniz : [< Ar.] zikir : bk. tile: [< Ar.] din : bk. togur: [< Fa.] dost : dostluk : bk. töl : [< Ar.] dua : [< Fa.] uzak : bk. tur: bk. tur: [< Fa.] düşman : [< Ar.] dünya : [< Ar.] inci : bk. tüş-

dacvi davlat deg delalat demür dergah derhost derya dikir diledin dogurdost dostluk döl du a
c

dur durdurduşman dünya dür düş-

E
ebedi èderedgü edgülük edin ediz èk: [< Ar.] sonsuz : takip etmek : iyi : iyilik : başka, diğer : yüksek : (tohum) ekmek

196
èkegü èkki êl èl(1) èl(2) èl(3) èlçi èlig èltèmdi emgek emmare èn endişe èr er / èr èrer- / èrèrdini erdini / èrdini erin / èrin èrkek erkek / èrkek erken èrte erte / èrte èşitet ètil èvèw èwlük èy eyyam : iki : halk

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
: ikisi, her ikisi

G-Ğ
ga’ib gaflet galib gazab gene gevher gubar guhar gurruş gül : [< Ar.] bilinmezlik : [< Ar.] habersizlik : [< Ar.] galip, üstün : [< Ar.] gazap, öfke : gene, yine : [< Fa.] mücevher, kıymetli taş : [< Ar.] toz, toprak : [< Fa.] cevher : [< Fa.] haykırış, dalga : [< Fa.] gül

: el krş. èlig : il, memleket : el, yabancı : elçi : el krş. èl : iletmek : şimdi, böylece : eziyet, zahmet : [< Ar.] insanı hissî zevke yönelten nefis : en, genişlik : [< Fa.] endişe : bk. er : er, erkek : bk. er: imek, olmak : bk. erdini : [< Soğd.] mücevher : dudak : bk. erkek : erkek : erken : bk. erte : sabah : işitmek : et : İtil ırmağı : acele etmek : ev : eş, hanım : ey (seslenme ünlemi) : [< Ar.] günler

H
habar hadim hadis hak hakikat hal hal halayık hali halva ham han harc harir hatır hatun hazır hem hemişe hergiz hidayet hidmat hikayet hilafat hilcat hisab huma husravlık hünerlig hvace hvuş h uşnud
v

: [< Ar.] haber : [< Ar.] hizmet eden : [< Ar.] hadis : [< Ar.] 1. Allah 2. Doğru, hakikat : [< Ar.] hakikat : [< Ar.] hâl : [< Ar.] hâl : [< Ar.] halk, yaratılmışlar : [< Ar.] boş : [< Ar.] helva : [< Ar.] ham, çiğ : sultan : [< Ar.] vergi : [< Ar.] ipek : [< Ar.] hatır : [< Ar.] kadın : [< Ar.] hazır : [< Fa.] hem : [< Fa.] daima : [< Fa.] asla : [< Ar.] kurtuluş : [< Ar.] hizmet : [< Ar.] anlatma : [< Ar.] hilafet : [< Ar.] kaftan : [< Ar.] hesap : [< Fa.] huma (anka) kuşu : sultanlık : hünerli : [< Fa.] hoca : [< Fa.] güzel, iyi, tatlı : hoşnut

F
fakih fal fasl fazayil felek ferah ferişte ferman fesad fitne : [< Ar.] fakih, din âlimi : [< Fa.] fal, uğur : [< Ar.] mevsim : [< Ar.] faziletler : [< Ar.] felek, dünya, gök : [< Fa.] iç açıklığı, sevinme : [< Fa.] melek : [< Fa.] emir, buyruk : [< Ar.] fesat, kötülük, anlaşmazlık : [< Ar.] fitne (mec. güzel)

] kafir : kağan. sert : zahmet çekmek : söz : kavim : kavuşmak : nereden : kaygı : geri dönmek : kaynamak : tekrar. bünyesinde : 1.] ibadet : şeytan : [< Ar. baştan aşağı : [< Ar. hanlık : kar krş. yine : kim. huzur : katı.] gariban : karşı : ihtiyar : kardeş : [< Ar. kar : katır : cesur : yiğitlik. han : kağanlık. hangi : kazan : kazık : bk. ağlamak : sıcak : bk.] kalem : pencere : kalkan : [< Pers. kagar : kara : karanlık : karış : yaşlı : [< Ar. hadise : işitmek : köpek (mec. Allah 2.] kast : kaş : yan.Sözlük 197 I-İ ıdıgaç ıglaıglagurınanıñraısıg / ıssıg ıssıg c c kalem : salmak. kel- ışk ibadat ibret iblis c iç içiçegü içre idi igit ikinçi ilgerü iman ini iriz isteisti dad c iş işitit K kacbe kabila kabucag kabul kaç kaçkaçan kadaglakadgu kadgulug kafir kagan kaganluk kagar kagatır kakız kakızluk kal- . sahip : yiğit : ikinci : ileri : [< Ar.] bütün : kanmak. eşik : kapalı : kar krş. göndermek : bk. cesurluk : kalmak kaydın kaygu kayıtkaynakayra kayu kazan kazuk kèç keç.] olgun./ kèçkèçe keçe / kèçe kedkediglekèdin kèdinkèdürkèl- : [< Ar.] kabul : kaç (soru edatı) : kaçmak : ne zaman : tutmak : kaygı : kaygılı : [< Ar. aşağılık) kalık kalkan kamag kamil kamug kankaña kanat kandın kanı kapkara kapug kapuluk kar kara karañguluk karı karı kariban karşu kart karundaş kasd kaş kat katıg katıglankavl kavm kawuş: [< Ar.] ibret : iç.] istidat : iş. sevgi : [< Ar. ısıg : [< Ar.] aşk. tam : [< Mo.] hep. keçe : gece : giymek : örtünmek : sonra : giyinmek : giydirmek : bk.] kabile : kovuk. yıgaç : ağlamak : ağlatmak : güvenmek : inlemek. oyuk : [< Ar. karın : içmek : bağırsak : içinde.] iman : küçük kardeş : cesur : aramak : [< Ar.] Kabe : [< Ar. keç : geçmek : bk. doymak :? araba : kanat : nereden : hani : kapkara : kapı.

kimse : misk kokusu : girmek : samur : kişi.] hikâye : gergedan : kız : nâdir : bk./ kèñeşkerek kerekkeskètketürkèyik [k(è)y(i)k] kıl kılkılıç kımız kırık kırk / kırık kıssa kıyandkat kız(1) kız(2) kızıl kızıl / kızıl kiçig kifayat kim(1) kim(2) kimerse kin kirkiş kişi kit. kul 2. Yüzyıllar Türk Dili : gelmek : bk. doldurmak. zaman : güneş : halk : gündüz M ma / me magara magrib maksud mal : da. keñeş: danışmak./ ketürkèmiştoplanmak? kendü kèñeşkeñeş. devlet : kuzgun : gütmek : gözetlemek.198 kel. kırk : kırk : [< Ar.] kim (bağlama edatı) : kişi. servet . kılmak : kılıç : kımız : bk. kararlaştırmak : gerek : gerekmek : kesmek : bk. : kendi : bk. iktidar./ kètür. mavi : gökyüzü : göl : gönül : çok : görmek. hizmetçi : kulaç : kulak : katır. gösterişli : göstermek : güzel : götürmek : bk. kögüs : gök. yaban eşeği : kımız : kundaklamak : [< Ar. köz : göz : [< Ar. adam : gitmek : [< Ar./ kèlkèltürkeltür. yay kabı : çadır : kurultay : kurtulmak : kuru : kuş : saadet./ kètkitab kizlekodkogulgurak kolkonkopkoparkorıkorukkoykoyun XI-XIII.] kudret : kuyu : 1. kızıl : kızıl : küçük : [< Ar. ?bakmak : göstermek : güzellik.] mal. kit: bk. etmek. de (bağlama edatı) : mağara : batı : [< Ar./ kèltür. iyilik : güzel.] kitap : gizlemek : koymak : parlakça (kogulgu=parlak) : istemek : konmak. inmek. tel : yapmak. mola vermek : koşmak : koparmak. kırmak : korumak : korkmak : koymak : koyun kögüs / kögüz kögüz kök(1) kök(2) köl köñül köp körkörgürkörk körklüg körkütkörük kötürköz köz / köz kudrat kudug kul kulaç kulak kulan kumuz kundaklakurban kurban kurıkan kurıltay kurtulkurug kuş kut kuzgun küdeküdedkülkültürkümüş kün(1) kün(2) kün(3) kündüz : göğüs : bk. yarışmak.] sadak.] istek : [< Ar. yararlık : kim (şahıs zamiri) : [< Fa. keltür: getirmek : atmak.] yeterlik. koymak. iyi. korumak : gülmek : güldürmek : gümüş : gün.] kurban : [< Mo. keltür: geyik : kıl.

] yer : [< Ar. sebepler : [< Ar.] meclis.] şeyhler : [< Ar.] tatmin olmuş : : buz : [< Ar.] günah : [< Ar.] nişan.] mülk : kıyı köşe : [< Ar.] pişmanlık : neden : nefis : ne : niçin. ne kadar : ne kadar çok : nasıl : [< Ar.] sahip : bana : [< Ar.] Sultan : [< Ar.] mihrap : bin : binmek : bk. maksat murassac musallam musulman musulmanlık mutma in c 199 : [< Ar. okumak : o (işaret sıfatı) : o (kişi ve işaret zamiri) .] danışma : [< Ar.] ilkeler : [< Ar. boz : ırmak : mümin : [< Ar. nasıl : eşya : nesne.] süre : [< Ar.] (Müslüman takviminde) önüncü ay : [< Ar. şey : [< Pers. ma : [< Ar. neden. erkek çocuk : (isim) Oğuz : ilk süz. böylece : buna : buna : bunça : burada : bunun gibi : buradan : buradan : bunu : [< Ar.] doğu : [< Ar. nasıl.] vasfolunmuş : [< Ar.Sözlük malik maña macni macsiyyat maşrık matlub mavla me mebadi meclis mekan melik melike meñ men / mèn meñiz(1) meñiz(2) meñizlig(1) meñizlig(2) meñlemeşayih meşhur meşveret mevsuf mihrab miñ minmoz mören mu’min muciban mucciza muharram muhib mukaddas mun-tèg muña muña munça munda mundag mundın mundun munı munkalib munlar muntèg munuñ-tèg murad : [< Ar.] mucize : [< Ar.] mukaddes : bunun gibi.] mübarek : [< Ar.] tür.] talep olunan.] kurtuluş : bir kaç : nice. istenilen : mevla : bk.] misk muvahhid muz mübarek mühlet mülk müñüş mürid müşk N nazm ne / nè necat neçe nèçe nèçeme neçük nedamet nèdin nefs negü nelük neme neñ nepsiki nèteg nèteg-kim netice nevc nişan nöker nubuvvat nur : [< Ar.] herkes tarafından kabul edilmiş : [< Ar. bağlı : [< Fa.] Hanım sultan : ben (siyah nokta) : ben : beniz : gibi : benizli : gibi : ebedîleşmek : [< Ar. belirti : maiyet : peygamberlik : [< Ar.] istek.] mânâ : [< Ar.] nur O-Ö oglan ogul oguz oguz ok(1) ok(2) okuol(1) ol(2) : oğlan : evlat.] müslüman : müslümanlık : [< Ar.] şiir : ne : [< Ar. ağız : ok : bizzat. çeşit : [< Fa. toplantı : [< Ar.] tabi.] şöhretli : [< Ar.] gerekenler.] değişen : bunlar : bunun gibi : bunun gibi : [< Ar.] peri : nasıl : nitekim : netice. sonuç : [< Ar.] değerli taşlarla süslenmiş : [< Ar.] seven : [< Ar. tam (kuvvetlendirme edatı) : çağırmak.

] istek : [< Ar.] saz : [< Ar.] perde. bırakmak. çehre : özlemek : ödemek : -den dolayı : ev : öz.] sevda : bk.] son : [< Fa.] özellikler : -e doğru P para parsi paygambar perde pir : [< Fa./ oturolturton oñ oña ordu orta osug oş oşbu oşol ot(1) ot(2) oyaglık oynaögrenögüt ögüz ölöldüröltür.] servi boylu : sevmek : [< Ar. sevinç : sevinç : sevgili : bk.] yolculuk : sekiz : bk.] doğru : [< Ar. ruh.] ruh : oturmak : oturtmak : on : sağ : ona : ordugâh. endişe : saklamak. peygamber : [< Fa.] dünya nimetlerinden uzak durma : rıza. saray : orta : dalga. can. diğeri : yüz./ öldürölüg öñin öñlük öskeöteötrü öy öz : onlar XI-XIII.] rızık. sevin: [< Ar. başkası. tavır : işte : bu.] pir. musîki perdesi : [< Fa.] meydan okuma haykırışı : [< Ar./ sèvinsèvinç sevinç / sèvinç / sevünsevüglük sevünsıfat sıñar . razı olma sevda sèvinsevin. taraf : sarı : sarılmak : sataşmak : [< Ar. öltür: öldürmek : ölü : başka. kendi.] secde : [< Ar.] rüzgâr : [< Fa. temiz : [< Ar.] ev.] başı dönmüş : [< Fa.=saymak) : savaşmak.] sebep : saç : saçmak : [< Ar.] giden : [< Ar.] peygamberlik : [< Ar. saray : yan. işte bu : o.] merhamet : [< Fa. korumak : saklatmak : salmak. + Ar.] saflık. doğruluk : sana : sayısız (sana. Yüzyıllar Türk Dili roz-gar rozi ruh : [< Fa.] kır : sakal : 1.200 olar oltur.] parça : [< Fa.] iyilik. sevin: sevinmek : bk.] haberci.] sebep : [< Ar.] zahmet : [< Fa.] sevap : [< Fa. göndermek : [< Ar. ihtiyar sekkiz sèn sen / sèn ser-gerdan serencam serv-kamet sev- R ragbat rahm rast rasul razi renc revan risalat riyazat riza : [< Ar. işte o : ot : ateş : uyanıklık? : oynamak : öğrenmek : öğüt : dere : ölmek : bk. dövüşmek : [< Fa.] sahabe : [< Ar. sen : sen : [< Fa. yol. düşünmek : düşünce.] resul : [< Ar. nefs S-Ş sabab saç saçsafi sahaba sahra sakal sakınsakınç saklasaklatsalsala salah saña sanagulugsız sançışsaray sarı sarıg sarunsatgaşsavab saz sebeb secde sefer : [< Ar.] razı : [< Fa. nasip : [< Ar.] Farisi : [< Fa.

ve. te: demek.] Sahabeleri görmüş olan müslümanlar. söylemek : [< Ar.] takdim etmek. talay : tam : [< Ar.] tamam : damga : [< Soğd. eşik.] istekli : [< Ar.] taht tèg teg / /tèg / deg teg./ tètedbir : tâ : [< Ar.] şikayet : masa : [< Fa. suç : bulmak : ön : hizmet. dahi : dal : dolu. tegür: ulaştırmak. teg : gibi : değmek : kadar : değme. beden :[< Ar.] tedbir./ tègtègi tegme / tègme tegrü tègürtegür.] şer : şaşmak : [< Fa. sessiz takı / dakı / dagı tal tala talaştalay / taloy talic talib taclim taloy tam tamam tamga tamug tantañ(1) / çañ tañ(2) tañlatañrı tanuk tap taptapık / tapuk tapug tapuk tapun. çare : bk. bütün : münakaşa etmek : [< Çin. : dağ : duvar : topuk : derhal. çabuk : [< Fa.] şirin. sözleşmek : söyletmek : bk suw : [< Ar.] talih : [< Ar. devam etmek : süt : Şam : [< Fa. tatlı : şu : aladoğan : [< Soğd.] şehir : [< Ar.] şeriat./ tègürtelim telwe : yine.] şeyh : [< Ar. -a kadar : bk. bağışlamak : kemik : sürmek.] sakin. söyleşmek 2. sunmak : çok : deli 201 T ta ta ala c tacat tabc tabicin tag tagam taguk tagurak taht . art.] dost : son.] ibadet : [< Ar. eşsiz : -a doğru. doğru yol : [< Ar.] mum : [< Ar.] sultan : suratlı : su : [< Çin.] vücut.= vuruşmak) : [< Ar.] cehennem : inkar etmek : tan : acayip : şaşırmak : tanrı : tanık : istek. meşk : bk.] şeref : [< Ar. kapı : bk. sonra : tamamlamak : sormak : boza : söz : söylemek : 1.] sultan : sultanlık : [< Ar.] yüce : [< Ar.] öğrenme./ tapıntartarıtarıttarıtıg tarlagusız tarttaş(1) taş(2) taşgaru / çaşgaru taşrif tay tète.] deniz : [< Ar. huzur.Sözlük siñgir siz soguk sogurgu sohba soñ soñlasorsorma söz sözlesözleşsözletsug sultan suratlıg suw / sug / su suyurkasüñük sürsüt şagam şah şahlık şarr şaşşehr şemc şeref şericat şeyh şikayet şine şirin şol şuñkar şük : zincifre : siz : soğuk : vuruşma (sogur. tapık : tapınmak : dağıtmak : dağıtmak : çekmek : hediye : tarlasız (tarlagu=tarla) : kabul etmek : taş : dış : dışarı : teşrif : dağ : bk.

202 temür / demür teñiz teñri tèp teriñ terkin tertib teslim tetürtevfik tıñlatiktürtil tile. kurmak. nesil. büyük : yüce : ümit : tasvip etmek : unutmak : vurmak. ton : elbise : toy : döl : töre : türlü : dört : [< Ar. tesadüf etmek.] tufan : tuğ : doğmak : gaga : pencere : durmak : durmak (yardımcı fiil) : ayağa kalkmak : +dır : ganimet : tutmak : boğuşma : tutunmak : tutuşmak : dip.] teslim : demek. canlı : diş : hanım : doğmak : doğurmak : dokuz : çarpışmak : çarpışma : dokuz : bk.] tertip : [< Ar. : savaş bağrışı : tohum./ durtur(2)tur(3)tur(4)tusu tuttutulunç tutuntutuştüb tüg tükel XI-XIII./ dogurtokkuz tokuştokuşgu tokuz toñ ton / toñ toy töl / döl töre törlüg tört tufan tug tugtumşuk tuñluk tur(1). dedirmek : [< Ar. kurmak : asil U-Ü uçuçmah c : uçmak : [< Soğd.] yardım : dinlemek : dikdirmek : dil : dilemek : dilek : dinlemek : diri.= anlamak) : temel.] üstad : uyku : uzun : uzunluk : üç ud ud udıudku uftanugan ugraukukgulug ul ulaşu ulug ulug umınç unaunutururan urug uruş uruşgu uruşunç us uslug ustad uyku uzun uzunluk üç .] cennet : [< Ar. esas : daima. akıllı : [< Fa. sürekli : ulu. döl : vuruşmak : vuruşma : vuruşma : akıl : uslu. uğramak : narin : düşürmek : düz : düzenlemek.] öd ağacı : öküz : uyumak : uyku : utanmak : Tanrı : ulaşmak : anlamak : anlayışlılık (< uk./ düştüşimel tüşkürtüz tüztüzün : mükemmel : tüy : tüylü : gece. Yüzyıllar Türk Dili : demir : deniz : Tanrı : diye : derin : çabucak : [< Ar. batı : geceleyin : türlü : hayat : dürdürmek : Türk : düş : düşmek./ diletilek tiñletirig tiş tişi togtogur. esas : tüy : tamamen tükellik tülük tülüklüg tün tünle türlüg türlük türtürtürük tüş tüş.

gözyaşı 2. lakin : [< Fa.] üstat : üzerinde. fersah ?(= 455 mil= 56 kilometre) : yığdırmak. pay etmek : seda. kesin : yetmiş : bk.] sevgili.] fakat : [< Ar. yaş : yeşil : yahşı. toplatmak : yıl : at sürüsü : bk. parçalanmak : [< Fa. yètgür: tam. üze : bk.] inci : kaybolmak : yok : yol .] peygamber : yalanlamak : yalnız : yaman. kaybolmak : yedi : yedinci : bk. üze yarayaran yarı. ferman V ve vefat veli velikin vücud Y ya ya(1) ya(2) yagı yagır yahşı yak yaka yakin yakşı yakut yalawaç yalganlayalguz / çalguz yaman yan. yanak : gibi : [< Fa.] kesin bilgi : iyi : [< Ar.(1) yan. çorak : yemek : iyi. yarı: ışık : ışıklı : 1. yardım : bağışlamak : dirhem : bk. avaz : yontmak : inci : çağırmak : mağara : üst : [< Fa./ yaruyarılyari yarlıkayarmak yaruyaruk / çaruk yaruklug yaş yaşıl yaşkı yatyawlak yay yaz yazı yè: ve : [< Ar. üstünde : bk.] ölüm : [< Fa.] varlık yèg yègrek yèl yemüryene / yène yèr(1) yèr(2) : ya! : ya : yay : düşman : omuz : çok iyi : yan taraf : yaka : [< Ar. el : devirmek : yine : yer : er : 1. kötü : geri dönmek : yanmak : yine : yan taraf.Sözlük üçegü üçün üçün üçünçü üküş üküşrek üleşüleştürün ününçü ündeüñür üst üstad üze / üzre / üzere üzere üzre : üçü : -den dolayı. iyi : yatmak : kötü : yaz : ilkbahar : ova. paylaşmak : üleştirmek. karış 2.] fakat. dost yètyèti yetinç yètiryetiz yètmiş yètüryıdıglık yıgaç(2) yıgduryıl yılkı yıñak yıpar yiberyig yigirmi yinçü yityok yol / çol : yaramak : [< Fa. ulaşmak 2.] dostluk.] yakut : [< Hwar. için : için : üçüncü : çok : çokça : üleşmek.] dost : parlamak : yarılmak. yètgür: kokulu 203 yarlıg / çarlıg / çarlug : yarlık. daha iyi : iyice : il.(2) yana yañgak / yıñgak / çañgak yañlıg yar yıgaç(1) / ıgaç / agaç : ağaç : 1. yañak : misk kokusu : göndermek : iyi : yirmi : [< Çin.

204 yolı yolukyoryön yöri. âşikâr : [< Fa. yultuz : yıldız : göndermek : yurt : hızla koşmak : yüklemek : yüklü : yün.] açık.] yara : [< Fa.] kayıp : [< Ar. Yüzyıllar Türk Dili : karşılaşmak.] karga : [< Ar. yörügür: yüz : yüz (sayı adı) : zemin (yeryüzü) yörügür. rastlamak : tabir etmek : yön.] zümre .] zarif : zariflik : [< Ar.] ağlayıp inleme : [< Ar.] zindan : [< Ar./ yörü. tüy. telek : bk. yöri: bk./ yürüyörüyulduz yultuz / yulduz yumşayurt yügüryükleyüklüg yüñ yüriyürügüryüz(1) yüz(2) yüz(3) : defa XI-XIII.: yürütmek Z zacfaran zag zahir zahm zari zarif zarifluk zayic zimrud zindan ziyarat zumra : [< Ar.] zümrüt : [< Fa. taraf : yürümek : bk.] zaferan : [< Fa. yöri : bk./ yürügür.] ziyaret : [< Ar.

ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. s. [FAZYLOV. 3 DLT’deki bu biçimler Dankoff yayınında sadece 217 hariç bulıt olarak yer alır: CTD II.: Starouzbekskij jazyk chorezmijskie pamyatniki XIV veka. ‘boza’. TOPARLI: Kıpçakça Sözlük: 239b. Clauson da ş’nin ç’den geliştiğini belirtir (EDPT. s. 1973-1975. III. TDK. (Bk. 2491241. İdrak: Metin: 57. 7 (Yazmada kılga èrdi.) 8 Yazmada husrav pervêz. E. ol bir. s. Kitabevi ss. 4 Yazmada kör yok. Aslının ç’li olduğunu belirtir. Beyit tekrarlanmaktadır. 9 Ebulgazi’deki Mısır göz önüne alındı. 10 ötündüm? 11 yetmiş metre olamaz. İstanbul 2003. eserin dilinin Karahanlı Türkçesi ile Klasik Çağatay arası bir döneme ait olduğunu belirtir. 8 Nalçik Sohumkale arasında 5633 m. 6 13. 133 5 Atalay’ın yayınında da unutsa (DLT I 215) ve unutmuş (DLT I 228) biçiminde verilen sözcükler.] 2 ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Hindus ve Bağdad memleketleri arasında bulunan Aru Maru ve Madasari halklarının memleketindeki Abtu şehrini almak için gönderdi. Meket ve Men-kermen-keyibe şehirlerine girmiş. s. s. Bk. Ankara 2004.) 3 Bu eseri ele aldığı makalesinde Kemal ERASLAN. 396b). 6 Dankoff sözcüğe ş’li biçimiyle yer verir. 6 Yazmada meñizlig ol. Husrev u Şîrîn Qutba I-II: Warszawa 1958. 262: bulut 4 Dankoff ’da körgit. s. ss.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. FAZILOV: Harezm Edebiyatı XIV. Cild XVIII. 8. 4 KAÇALİN. 406 s. FAN Uzbekskoj SSCB. 406 s.Dipnotlar 205 Dipnotlar Ünite 2 1 Talat Tekin.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. bir kelimedir. CLAUSON: EDPT: 852b. Muhakemetü ’l-Luğateyn. 12 tavuk olamaz. İlkin CLAUSON. 51-53 2 Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Dankoff-Kelly yayınında unutsa (CTD I. 2 Bu eser ilim âleminde Uygurca Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. 298). Çeviri: 92. Taşkent: İzdat. Slovnik 1961. XLVIII+989 s. Oxford University Press. 8. 203) unıtmış (CTD I. (CTD I. Kitabevi ss. 3 HACIEMİNOĞLU: Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Ünite 10 1 KAÇALİN. 5 sorma TMEN III. Mustafa S. MNT § 261. 104.dan sonraki Far. 13 yetmiş metre olamaz Ünite 8 1 Kutb’un Husrav u Şîrîn’ini ele alan çalışmalar için bak. 5 Yazmada oş andın bu caşıklar. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. yy. 171-172. Mustafa S.olarak düzeltilmiş: CTD II. Bundan sonra (Çinggis-hahan) Dörbet’li Dörbai-dohşin’i. 7 İdil ve Cayah gibi derin nehirleri. 209) biçiminde düzeltilmiştir. . CLAUSON. 1966. yükseklikteki dağ olmalıdır. Orhon Türkçesi Grameri. Oğuz Kağan Destanı’nın dil malzemelerini Harezm Türkçesi söz varlığı içerisinde değerlendirmiştir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful