P. 1
11. ve 13. Yüzyıllar Türk Dili

11. ve 13. Yüzyıllar Türk Dili

|Views: 193|Likes:
Yayınlayan: Sinan Ataseven

More info:

Published by: Sinan Ataseven on Feb 10, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/22/2015

pdf

text

original

T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2369 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1366

XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ
Yazarlar Prof.Dr. Zuhal ÖLMEZ (Ünite 1-5) Prof.Dr. Mustafa KAÇALİN (Ünite 6-10)

Editörler Prof.Dr. Mehmet ÖLMEZ Doç.Dr. Can ÖZGÜR

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend Kılıç Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Öğretim Tasarımcısı Doç.Dr. Cemil Ulukan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Ölçme Değerlendirme Sorumlusu Öğr.Gör. Şennur Arslan Kitap Koordinasyon Birimi Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili ISBN 978-975-06-1043-1 1. Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Eylül 2011

İçindekiler

iii

İçindekiler
Önsöz .................................................................................................................. Kısaltmalar.......................................................................................................... x xi

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler.........................................
KARAHANLI TÜRKÇESİ ......................................................................................... KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER .......................................... Kutadgu Bilig .............................................................................................................. Dîvânu Lugati’t-Türk .................................................................................................. Atebetü’l-Hakayık ....................................................................................................... Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri .............................................. KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE ....................... YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR ................................................................. Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar ............................................................... Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar .................................................. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar ........................................................ Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar ...................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2
3 5 5 7 8 10 10 10 10 12 13 13 14 17 18 18 19

1. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri I. Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı......... 20
AÇIKLAMA ................................................................................................................. SESBİLGİSİ .................................................................................................................. Ünlüler .......................................................................................................................... Ünlü Uyumu ................................................................................................................ Önlük-Artlık Uyumu ............................................................................................ Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu ................................................................................. Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................ Yuvarlaklaşma ........................................................................................................ Benzeşme ................................................................................................................ Büzüşme ................................................................................................................. Ünsüz Değişmeleri ...................................................................................................... -b-, -b > -v-, -v değişimi ...................................................................................... ç- ~ ş- değişimi ...................................................................................................... -z ~ -s değişimi ...................................................................................................... -d- / -d ~ -d- / -d değişimi ................................................................................... /k/ ~ /h/ değişimi ................................................................................................... /ŋ/ ~ /m/ değişimi ................................................................................................. /ŋ/ ~ /n/ değişimi .................................................................................................. b- > m- değişimi ................................................................................................... Yer Değiştirme (Metatez) ..................................................................................... Ünsüz Düşmesi .............................................................................................. r > Ø ........................................................................................................................ Biçimbilgisi ................................................................................................................... SÖZCÜK YAPIMI ....................................................................................................... 21 21 21 21 21 21 23 23 23 24 24 24 24 24 25 25 26 26 26 26 26 26 27 27

2. ÜNİTE

iv

İçindekiler

Addan Ad Türeten Ekler ............................................................................................ Addan Eylem Türeten Ekler ....................................................................................... Eylemden Eylem Türeten Ekler ................................................................................. Eylemden Ad Türeten Ekler ....................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

27 29 30 32 35 36 37 37 39

3. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağaç ............................................... .... 40
İSİM .............................................................................................................................. İsim Çekim Ekleri ....................................................................................................... Çokluk Ekleri ......................................................................................................... İyelik Ekleri ............................................................................................................ İsim Durum Ekleri ................................................................................................ Sayılar ............................................................................................................................ ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ................................................................ Kişi Zamirleri .............................................................................................................. İşaret Adılları ............................................................................................................... ZARFLAR .................................................................................................................... Yer Zarfları ................................................................................................................... Zaman Zarfları ............................................................................................................. Durum Zarfları ............................................................................................................ Miktar Zarfları ............................................................................................................. SONTAKILAR ............................................................................................................. BAĞLAÇLAR ............................................................................................................... Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 41 41 41 41 42 44 44 44 46 46 46 46 47 47 48 48 49 50 51 51 51

4. ÜNİTE

Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil, Sıfat-Fiiller, Zarf-Fiiller, Birleşik Fiiller ....................................................................... ......... 52
FİİL ................................................................................................................................ Fiil Çekim Ekleri ......................................................................................................... Birleşik Fiil Çekimleri ................................................................................................. SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) .................................................................................. ZARF-FİİLLER ............................................................................................................ BİRLEŞİK FİİLLER ..................................................................................................... İsim, Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler ........................................ Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil ............................................................................ Özet ............................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................ Yararlanılan Kaynaklar ............................................................................................... 53 53 56 57 58 60 60 60 62 64 65 65 65

...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................. Türkiye Türkçesine Aktarma ............ Oguz Kagan Menakıbı .......................................................................................... Zamirler .................................. Sıfat-Fiil Ekleri ........................................................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma ................................ ÜNİTE .......................................................................................İçindekiler v 5.. Hüsrev ü Şirin ......................................................................................................................................................................................... METİN İNCELEME III ................................................................................................................................................. Çeviriyazı ................................................................................................................. 67 67 70 70 70 71 72 72 72 73 73 74 76 76 77 78 79 79 80 Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi ........................................................................... 82 HAREZM VE TARİHİ ......................... ÜNİTE Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler ............................................................................................................................................................................................................ SES YAPISI ...................................................... Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] ................................................ Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri ............................................................ Türkiye Türkçesine Aktarma .................................................................................................. ŞEKİL BİLGİSİ . 83 84 85 85 85 85 86 86 87 87 87 87 88 88 88 88 89 89 89 90 90 90 90 91 91 91 6....................... Türkiye Türkçesine Aktarma ...................... Bildirme Ekleri .................................................................................................................................................... METİN İNCELEME IV ..................... Türkiye Türkçesine Aktarma ....................................................................................... Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] ...................... Ünsüz Değişmeleri ................................. Türkiye Türkçesine Aktarma ...................................................................................................................................... Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri .................................................................................................................... METİN İNCELEME V . Ünlü Değişmeleri ........................................................................................................................................................ Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] ...................... ..................... Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri ................................................ Mi‘rac-name ............................ Türkiye Türkçesine Aktarma ................................................................................................................................ İyelik Ekleri ................................................... Çeviriyazı ..... Ünlüler ....................................................................................................... METİN İNCELEME II ................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ .................... 66 METİN İNCELEME I ................................................................................ Kendimizi Sınayalım .................................. Yararlanılan Kaynaklar ... Zarf-Fiil Ekleri ............................................................................. HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ .................................... Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] .................................................................................................................................................... ..................................................................... İsim Çekim Ekleri ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... HAREZM TÜRKÇESİ ................................................. Muhabbet-name ............................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................................................

............................................................................................................................................................................................................................... Çeviri III .................................................. Harezm Türkçesi Söz Varlığı ............................................................................... Metin IV ..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı II ...................................................................................................................................................................... Çeviriyazı III ....................................................................................................................................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve Kışaşü’l Enbiya......................................................................................................................................................... Çeviri I ................................................................................................................................................ EDEBİYATLAR ....... Çeviriyazı ................................................................................................ KISASÜ ’L-ENBİY [=NEBİLERİN KISSALARI] ........................................................................................................................................... Kelime izahları ............. Emir-İstek ........................................................ Yararlanılan Kaynaklar ........ Çeviriyazı IV ....................................................... METİN İNCELEME ........................................................................... Kelime İzahları ............................................. Çeviri IV ............................................................................................................................................ Geniş Zaman .............. Kelime İzahları ...... Metin II . Metin I .................................................. ................................... A METİN İNCELEME I ............................................. Kelime izahları ........................ Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler ....................... Metin ...................................................................................................................................................................... Şart ...................................................................... Çeviriyazı V ................................................................................................................................................................................. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ......................................vi İçindekiler Fiil Çekimleri ............................................................................................. Çeviri II .......... 107 108 108 108 108 109 109 109 109 110 110 111 111 112 112 113 113 114 114 114 114 115 115 116 117 117 117 118 118 ...................................... Şimdiki Zaman ................................................................................................. Belirli Geçmiş Zaman ......................................................................................................................................................................................... 92 92 93 93 93 94 94 95 96 96 96 97 100 102 103 103 104 7......................................................... Gelecek Zaman ................................................................................................................................................................................................ Kelime İzahları .............................................................. Gereklilik ................................ Belirsiz Geçmiş Zaman ................ Metin V .................... Kelime İzahları .......................... Çeviriyazılı Metin .............................. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Özet ....................................................................................... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Metin III ................ Çeviri .................................................................................................................................................................. Çeviri V .... 106 NEHCÜ ’L-FERADiS [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] .............................................................................. Dilek-İstek ...................................................................................................................

............................................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .......................................... Çeviri ................................ Metin ............................................................................................................................................................................ Metin ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Yararlanılan Kaynaklar ........................................................ Kelime İzahları ............ Metin .................................... Kelime İzahları .......................................................................................................................... Çeviri .................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .................................................. Kelime izahları ......... 119 119 119 120 120 121 121 121 122 122 123 123 123 124 124 125 125 125 126 126 127 129 130 130 130 Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin............................................................................................................. Çeviri ................................................................................................................................................................................ Kendimizi Sınayalım .......................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri ............................................................ Özet ........................................................................................................................................................................................ METİN İNCELEME III ................................... Çeviriyazı ............................................................................ Metin ...................................................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviri .................. METİN İNCELEME V ........................................................................................................................ Metin ...........................................................................................................................................................................................................................İçindekiler vii METİN İNCELEME II ................ Çeviriyazı ............................ Metin .......................................................................................................................... Çeviriyazı ............................................................................................. METİN İNCELEME IV .......................................................................... Çeviriyazı ......................................................................................... Çeviriyazı .......................................................................................................................... Kelime izahları .......................................................................................................................................................................................... Kelime izahları .................................................................................................................................................... METİN İNCELEME II .................................................................................. Metin ................................................................................................................ ÜNİTE .............................. METİN İNCELEME III ................................................................................................................................................. Çeviri ........ 132 133 134 134 135 135 136 136 137 137 138 138 138 138 139 140 140 140 140 141 142 142 142 8.................................................................................................................... Kelime İzahları ....... METİN İNCELEME V ............................................ Çeviriyazı ................ .................. Kelime izahları ........................ METİN İNCELEME I ..................................................................................................................................................................................... HÜSREV Ü ŞiRiN .................... METİN İNCELEME IV ................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. Metin . Çeviri .................................................................................. Çeviri I ........ Çeviriyazı ....................................................... Çeviriyazı ..................................................................................................................................................................................................................

................ Özet .............................................................................................................................................................................................................. 149 150 150 150 151 151 151 152 152 153 154 154 155 155 156 157 157 157 157 158 158 158 158 159 159 159 159 159 160 160 160 161 162 163 164 164 ........................................ Kalp ve Nefis Bölümü ............................................................................................................................................................................................................................... Çeviri .....viii İçindekiler Çeviriyazı ............................................................ Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................................................. METİN İNCELEME III ............................................................... METİN İNCELEME IV ................................................................................................................................................................................................................................ Metin ............................................................................................................................................. Çeviriyazı ......................................................................... ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri ........................................................................................................................................................................................................... Çeviri .................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ............................................................................................................................................................................................................................................................ Metin .................................................................................................................................................... Kelime izahları .............................................................................................................................................. Kelime İzahları .............. Yararlanılan Kaynaklar ................................................................................................................................................................................... Metin .............................................. Çeviriyazı ................................... Yararlanılan Kaynaklar .................................................................................................... Kelime izahları ..... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ..................................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................... Çeviriyazı ........................ Özet ................................... METİN İNCELEME III .................................................................... METİN İNCELEME I ................... Metin ............................. METİN İNCELEME II ......................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ..................... Metin .............................................................................................................................................. Çeviri . Çeviri ................................................................................... METİN İNCELEME I ............................................................................................... METİN İNCELEME II ............................ Çeviriyazı .............................................................................................................................................................. Metin ..................................................................................................................................................................... 148 MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ] .......................................... Çeviriyazı ......................................................................................................................................................................................................................................................... Çeviriyazı ....... Kendimizi Sınayalım ................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları .................................................................................... Kelime izahları ... Metin ................................................................................................................................... 142 143 144 145 146 147 147 147 9.............. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] ........................................................... Kendimizi Sınayalım .......................................................

....... METİN İNCELEME II ............................................................................................ Çeviriyazılı Metin .......... Kelime İzahları .................. Kelime İzahları ...................................................................... Çeviriyazılı Metin .................... Yararlanılan Kaynaklar ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Çeviriyazılı Metin .................................. Çeviri .......................................................................................................................................................................................................... Çeviri ...................... Çeviriyazılı Metin ........................................................................................................................................................................... Çeviri ................................................................................................... Kelime İzahları ............................................... Kelime izahları ....................................................................................... Kendimizi Sınayalım ...................................... Çeviri ................................................................................................. METİN İNCELEME I .................................................................................. Kelime İzahları ...................................................................................................................... Kelime İzahları ............................................................................................................................................................................................................................................................................................ Çeviri ................................................................................ METİN İNCELEME III .................................................................................................... Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................... Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........... METİN İNCELEME V ............................................................................ METİN İNCELEME VI .......................................................................................................................... Çeviri .......................................... METİN İNCELEME VIII ...............................................................................İçindekiler ix 10...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kelime İzahları ................. ÜNİTE Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı .................................................................................................................... Çeviriyazılı Metin ................................................................................................................................................................................. METİN İNCELEME IV ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Özet ......... METİN İNCELEME VII ...................................... Çeviriyazılı Metin .............................................................. Çeviri ...... Çeviriyazılı Metin ...................... Çeviri ................ Çeviriyazılı Metin ................................................ 205 ................................................................................................................... 167 168 168 169 170 170 170 171 172 173 173 173 174 175 175 175 176 176 176 177 178 178 178 179 180 180 180 180 181 182 182 182 184 185 187 188 188 188 Sözlük .............. Kelime İzahları ........................ 166 OGUZ KAGAN MENAKIBI ..................................................................................................................................... 189 Dipnotlar..................................................................................................................................................................................................................................

x Önsöz Önsöz Sevgili öğrenciler. Mukaddimetü ’l-Edeb adlı eserlerden seçilen örnek metinler sayesinde Harezm Türkçesinin dil özelliklerini daha iyi anlayacak. Metin inceleme bölümlerinde. Kisasü ’l-Enbiyâ. Mu‘înü ’l-Mürîd. dil özelliklerini kavrayacağınıza. Hüsrev u Şirin. çeviriyazısı ve çevirileri verildi. ilk siyaset-name. yorumlayabileceğinize ve çözüm bekleyen konulara çözüm üretebileceğinize. Her iki bölümde de önce dönemin tarihi ve genel hususuyetleri ortaya konuldu. nihayetinde bu derste başarılı olacağınıza inanıyoruz. Harezm Türkçesi ise Karahanlı Türkçesi ile Çağatay Türkçesi arasında bir geçiş dönemidir. . Ardından ses ve yapı özellikleri hakkında genel bilgiler verildi. Bu dönem eserleri. İlk aruz. Bu ders kitabının belirli yerlerine yerleştirilen ‘sıra sizde’ ve ‘kendimizi sınayalım’ bölümleri okuyucuyu araştırmağa yöneltecek okuduklarını hatırlamağa ve bildiklerini sınamağa imkân sağlayacaktır. Karahanlı Türkçesi bölümünde bu iki eseri yakından tanıyacaksınız. dil malzemesi açısından önem taşımaktadır. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi gerek söz varlığı gerek ses ve yapı özellikleri gerekse bu dönemlerde verilen eserler ile Türk dili ve edebiyatının en önemli dönemlerinden ikisidir. Ders kitabınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Oğuz Kağan Menâkıbı Nehcü’l-Ferâdis. ilk mesnevi. Siz gençlerimizin. Madeniyet sahnesinde yükselen değer İslamiyetin ilk Türkçe eseri Kutadgu Bilig (1069) pek çok yönden ilk olma özelliğini taşır. Elinizde bulunan kitapta Karahanlı ve Harezm Türkçesi eserleri. medeniyeti ve tarihi hakkında bilgiler edindiğimiz Dîvânu Lugâti’t-Türk Karahanlı Türkçesi ile yazılmış öbür önemli eserdir (1072). Türk dili ve edebiyatının kaynak metinlerini beğenerek okuyacağınıza ve öğreneceğinize. her iki dönemin dil özellikleri hem lisans öğrencilerinin bilmesi gereken hem de araştırmacılara yön verebilecek seviyede sunulmuştur. Metinlerden seçilen kelimelerin izahı yapıldı. bu eserlerin kendi dönemi içinde arzettiği farklılıkları ve Türk dili tarihi içindeki yerini kavrayacaksınız. Elinizdeki eser iki bölüm olarak hazırlandı. bu eserler üzerine yapılan çalışmaların başlıcaları. Kitaba alınan metinlerde geçen kelimelerin anlamları için kitabın sonuna iki ayrı sözlük eklendi. Türk dili. Birinci bölüm Karahanlı Türkçesine ikinci bölüm ise Harezm Türkçesine ayrıldı. Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi eserlerinden seçilen metinlerin aslı.

: Uygurca .Kısaltmalar xi Kısaltmalar AH: Atebetü’l-hakayık DLT: Dîvânu Lugati’t-Türk ET: Eski Türkçe HŞ : Husrav u Şirin OrhT: Orhon Türkçesi KB: Kutadgu Bilig KT: Karahanlı Türkçesi KTer.: Kur’an Tercümesi MM: Mu‘inu ’l-Murid NF: Nahcu ’l-Faradis Rabguzi : Kisasu ’l-Anbiya TT: Türkiye Türkçesi Uyg.

Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler . YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra.1 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanıyabilecek. Anahtar Kavramlar • Kutadgu Bilig • Atebetü’l-hakayık • Dîvânu Lugati’t-Türk İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİ • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR XI-XIII. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebileceksiniz. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilecek.

7. T’u-chüe teorisi Bu teorilerin en doğrusu kabul edilen Karluk teorisine göre Karahanlılar sülâlesi. Balkaş gölü. Satuk’un oğlu Baytaş. Doğu Türkistan’ın batısında kurulan bu devletin kökeni muhtemelen Karluklara dayanmaktaydı. -13. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. 3. 4. yüzyıl) ile yazılmış eserler oluşturur. Göçen bu Türk boyları Tarım havzasının batısına. 2. 5. Doğu Türkistan’ın batı bölümü. Sâmânîlerden birinin Artuç’a sığınmasına izin vermiştir. Amuderya ırmağı. Bu konuyla ilgili olarak kaynaklarda çeşitli teoriler ileri sürülmüştür. Bu müslüman şehzade ile karşılaşma. Karluk teorisi. Uygur teorisi. 840 yılında Uygur-Karluk birliğinin çökmesinden sonra kurulan Karahanlı devletinin kurucusu Bilge Kül Kadır Han’dır. Kaşgar ve civarına yerleştiler. Buradaki Türk boylarının dağınıklığı bir süre daha devam eder. 1047’den sonra devletin batı bölümünü Mâverâünnehir . 10. batıda Karakum çölü. kuzeyde Tarbagatay dağları. Karluk-Yağma teorisi. bütün devleti 960 yılında islamlaştırmıştır. İslami Dönem Doğu Türk edebiyatının başlangıç döneminin devamını ise Harezm-Altınorda Türkçesi (XIIIXIV. Aral gölü. yüzyılın başlarına doğru çevredeki Türk boylarını idaresi altına alarak müstakil bir Türk devleti kuran Karahanlı Türkleri Satuk Buğra Han’ın 950 tarihinde islamiyeti kabulüyle de İlk İslam-Türk devletini kurmuş oldular. Karahanlıların hangi Türk boyundan çıktığı konusu tarihçiler arasında tartışma konusu olmuştur. Daha sonra idareyi ele alan iki oğlundan Taraz’da bulunan Ogulçak sonraki yıllarda merkezini Kaşgar’a nakletmiştir. 6. Çigil ve Tohsı gibi Türk boylarının da göç etmelerine neden olmuştur. 11. Sâmânîler arasındaki kargaşalıklardan yararlanan Ogulçak. Fergana bölgesi ise. Bunların en önemlileri şunlardır: 1. Karluk Türkleri 747-840 yıllarında Uygur birliğine bağlıydılar. güneyde Hindistan ve Hindikuş. Devletin sınırları Doğu Türkistan’la Maveraünnehir sahasını aşmıştır. bu alanın ortasında bulunmaktaydı. yüzyıl) ve Çağatay Türkçesi (XIV-XVI. Pamir ve Karakum dağları. Türkmen teorisi. Ogulçak’ın yeğeni Satuk’un ilerde şahsen İslâmiyeti kabul etmesini (932) ve devletin batı kısmında İslâmiyetin resmen kabulünü sağlamıştır. Orta Asya’daki bu yazı dilinin. Çigil teorisi. Uygur Hakanlığının yıkılmasından sonra Orta Asya’nın doğusundaki boşluk bu bölgede yaşayan Karluklarla beraber Yağma. T’u-chüe A-shi-na hanedanının bir kolu olan Karluk hanedanına dayanmaktadır. Yağma teorisi. 1047’deki bölünmeden önce devletin coğrafi sınırları şöyleydi: Doğuda.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler KARAHANLI TÜRKÇESİ Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi Karahanlı Türkçesi’dir. Devletin coğrafi sınırları Doğu Türkistanla Mâverâünnehir sahasını aşmıştı.

M. Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönem ilk yapılan çalışmalarda Orta Türkçenin başlangıcı kabul edilmiştir. Kaşgar’da 1014-1024 yılları arasında hüküm süren Yusuf Kadir Han zamanında birlik sağlama girişimleri artmasına rağmen onun da bu çabaları fayda sağlamamış. Uygur 2. Doğu Türkçesi (Kaşgar. Grønbech ile 1936 yılında Der türkische Sprachbau çalışmasıyla başlayan Türk dilinin tarihsel dönemlendirilmesi şu biçimde değerlendirilmiştir: 1. 301-327) Ligeti tarafından şöyle bir sınıflandırma yapılmıştır: 1. Fergana bölgesinin bir bölümü. Orhon ve Uygur Türkçesinin devamı olan bu dönem Türkçesi için Hakaniye Türkçesi terimi de kullanılmaktadır. doğu bölümünü ise. Ligeti’nin bu sınıflandırmasında Gabain’in görüşlerinin de etkisi olmuştur. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin oluşturduğu ‘Karahanlı Dönemi’dir. K. Yüzyıllar Türk Dili bölgesi. Eski Türk yazı dilinden gelişen İslâmî Orta Asya Türk yazı dilinin ilk evresi. Talas ve İsficab oluşturmaktaydı. von Gabain. XI-XIII. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi I (1958) adlı kitabında Eski Türkçenin içine sadece Orhon Türkçesi ve Uygurcayla yazılmış eserleri almıştır. Otrar ve Taşkent önemli kültür merkezleriydi. Eski Türkçe (VI-IX.4 XI-XIII. Eski Türkçe: Orhon. Buhara. 1056 yılında Kaşgar’da Süleyman Arslan Han’dan sonra hükümdarlığa Tavgaç Ulug Buğra Kara Han geçmiştir. Bu çalışmaların hepsinde Karahanlı Türkçesi Eski Türkçe içine alınmamış. Akalın). eski adıyla Şaş (bugünkü Taşkent). Türkçenin Yapısı. Kıpçak ve Oğuz dil yadigarları 3. ancak bunun ne derece doğru olduğu tartışılır. Hive). asırdan bugünkü Türkçenin kuruluşuna kadar). Orhon Yazıtlarının dili olan Orhon Türkçesi ile başlar ve Eski Uygur Türkçesi ile devam eder. Marcel Erdal tarafından 2004 yılında yayımlanan A Grammar of Old Turkic adlı çalışmada Karahan- . Kutadgu Bilig ve Divanu Lugati’t-türk onun zamanında yazılmıştır. s. Batı Türkistan ağızları (Özbek. Eski Türkçe ve Orta Türkçenin hangi yüzyılları ve hangi dönem dillerini kapsadığı konusu bilim adamları tarafından farklı biçimlerde yorumlanmış ve dolayısıyla farklı görüşler ortaya çıkmıştır. IX/3 Eylül Ankara 1951. Azeri. (çev. oğulları 1047’de Karahanlı devletini paylaşmışlardır. Kıpçak Türkçesi (Kırgız. Bunda islamiyetin kabulünün bu dönem içinde gerçekleşmesinin payı vardır. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. Semerkand ve Amu Derya’nın yukarı kesimi. Yeni Türkçe (XVI. ve X. Osmanlıca Metinler 3. Çağatay yazı dili. Abakan). Buhara. Orta Türkçe: Karahanlı Türkçesi. Türkmen). Eski Türkçenin Grameri. Buğra Han adaletli ve dürüst yönetiminin yanısıra bilim ve sanat adamlarını korumasıyla da ün salmıştır. A. Mehmet Akalın. Eski Türkçe. Kuzey Türkçesi (Koybal. Volga lehçeleri (K. Yeni Türkçe: Güney Türkçesi (Osmanlı. TDK Ankara 1988) adlı çalışmasında Orhon yazıtları ve Uygur harfli metinlerin tamamını Eski Türkçe içinde değerlendirmiştir. VI. yüzyıl ile başlar. Louis Ligeti’nin de bu konudaki görüşlerini içeren bir çalışması vardır. Saltanatta meydana gelen değişimler Karahanlı devletinin bir bütün içinde yönetilmesine engel olmuştur. Hasan Eren tarafından Türkçeye çevrilen “Çin Yazısiyle Yazılmış Barbar Glossaları Meselesi” adlı makalede (Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi. Semerkand. yüzyıl): Göktürkçe. Orta Türkçe (X-XV. Altay. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir. 1995: 11-15). Çağatayca. Turfan). yüzyıl): Uygur yazı dilinin oluşumu. Uygurca devri 2. Kuça. yüzyıllar arasında gelişen bu yazı dilinin merkezi Doğu Türkistan’da Kaşgar’dı. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. 1941 yılında yazdığı Altürkische Grammatik (Çev. Grønbech.

1200’den itibaren başlattığı Karahanlı Türkçesini Geç Eski Türkçe döneminden sonra yer verdiği Orta Türkçe içinde değerlendirmiştir. hekimliğe ve toplumbilimine merak saldığını ve bunlar hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. Bu çalışmadan biraz daha eskiye gittiğimizde. Farsça ve İran dillerinden Soğdçaya hakimdi. 1991 tarihli András Róna Tas’ın An Introduction to Turkology adlı eserinde Eski Türkçeyi 1200 yılında bitirdiğini görürüz. A. Yusuf Has Hâcib tarafından yazılmıştır. 1069/1070 yılında tamamladığı eseri üzerinde 18 ay uğraştığını ve eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğunu eserinde belirttiğinden dolayı 1019/1020 yıllarında doğduğunu tahmin etmekteyiz. belagat sanatına. Kaynaklardaki bilgilere göre felsefe. Ligeti ve Brockelmann’ın Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. ahlak ve toplumbilimi alanında aşağı-yukarı çağdaşı olan iki Türk filozofunu anlayarak okumuş ve onların öğretilerini benimsemiştir. 1 KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig. İslâmdan önceki Türk dünyasını ve kültürünü de çok iyi biliyordu. İslâmî bilgilere. Balasagun’da doğan Yusuf. Kutadgu Bilig’den ve eserin baş tarafındaki mukaddimeden öğrenebildiklerimizle sınırlıdır. Burada dikkati çeken Orta Türkçe dönemini başlattığı tarihtir. yüzyılın başından itibaren tarihlendirilmiştir. Yüzyılı Orta Dönem’in başlangıcı olarak ele almıştır (Turkic Languages. astronomiye. Bunlardan biri. 1998:81-125) Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. Hakkında fazla bilgisahibi olmadığımız yazarla ilgili bilgilerimiz. Old Turkic Word Formation (1991) adlı çalışmasında da Erdal. eserinde yaşı hakkında verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Ahmet Caferoğlu da Türk Dili Tarihi kitabında Orta Türkçe dönemini Karahanlı Türkçesiyle başlatır. matematiğe. O yalnız Arap ve Fars dilini. Róna Tas’tan sonra Lars Johanson da “History of Turkic” adlı yazısında XIII. diğeri de İbn-i Sinâ idi. felsefeye. Moğol istilasını yeni bir dönemin oluşmasında önemli bir etken olarak kabul edersek Türk dilinin Orta dönemini 13. yüzyıldan itibaren ele almak mümkündür. düş yorumuna. Türk atasözlerine. Bu durumda Karahanlı Türkçesini Eski Türkçe içinde değerlendirmek gerekir. Fârâbî’nin ve İbn-i Sinâ’nın Arapça felsefe kitaplarını okuduğunu. Firdevsî’nin Şeh-nâme’sini. batıdaki klasik bilgileri değil. Ana dilinden başka Arapça. devlet örgütüne. çalışkan. Yusuf Has Hâcib’in doğrudan doğruya bu ikisinin öğrencisi olup olmadığı hakkındaki bilgilerimiz de net değildir. kültürünü.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 5 lı Türkçesine ait ilk metinler de Eski Türkçe metinler içinde değerlendirilmiştir. Görüldüğü gibi birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilerek 11. Eserini 50’sini yeni geçtiği sıralarda bitirdiği ve ondan sonra da daha fazla yaşamadığı düşünülen Yusuf Has Hacib’in Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu 1103 yılında öldüğü tahmin edilir. anlayışlı ve bilgili bir kişiydi. aruza. ancak her ikisinin de yazılarını okuduğunu ve onların görüşleri hakkında bilgi sahibi olduğunu eserinden anlamaktayız. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. bu tarih de Moğol istilasının başladığı yıllara denk gelmektedir. Fârâbî.1. Ünite . . Yusuf Has Hacib’in doğum ve ölüm tarihleri bilinmemektedir. akıllı. Grønbech. Karahanlı Türkçesinin tarihsel olarak Türkçenin hangi dönemi içerisinde değerlendirildiğini tartışınız. efsanelere. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin sözvarlığına yer vermiştir.

Yusuf Has Hâcib. onsekiz ay içinde yazmıştır. Yusuf Has Hacib bu eseriyle hem Türk hükümdarlık felsefesi ve devlet idaresinin hem de hikmet geleneklerinin Arap ve Fars gelenekleri ile karşılaştırılabilecek derecede başarılı olduğunu göstermek ve ispatlamak amacını gütmüştür. kendisine en yakın tuttuğu (has) saray adamlarından olmasından dolayı da has ünvanını aldığından adı tarih sayfalarına “Yusuf Has Hacib” olarak geçmiştir. İlk islâmî eser olması dolayısıyla ilk müslüman filozoflar ve onların kaynağı olan Batılı düşünürlerden Eflatun ve Aristo’nun bu konuda yazdıkları. Yüzyıllar Türk Dili Balasagun’lu Yusuf. yurda ve halka mutluluk ve kutluluk getireceğinden dolayı bu ad verilmiştir. baht. Kutad. yani ‘perdedârlık’ (mâbeynci) görevini yapmıştır. Dört kişi arasında geçen münazarayı andıran eser. dolunay”. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. talih ve ikbali temsil eder. Batının fikir ve görüşlerini alarak bunu islâmî görüşlerle bağdaştıran müslüman filozof Fârâbî’nin eserleri de devlet ve yönetim konusunda O’nun başvuru kaynağıdır. Buğra Han’ın çok güvendiği. adaleti temsil eder. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. Eserin ikinci yarısı ise. Eserin başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. yaşadığı dönemde hükümdarların saraylarında en ileri ve en önemli görevlerden biri olan ‘hacib’lik. akıl ve anlayışı temsil eder. Kut ‘mübarek. bilim’ anlamındadır.‘mutlu. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır. bilig ise. Kitabın konusu. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. eski dönemlerden kalma atasözleri ve bilgelik ifadesi taşıyan deyimlerle süslenmiştir. Eserde bu dört ana karakterin dışında anlamlı adlar taşıyan üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Ay Toldı (vezir) “ay doldu. görüşleri ve felsefeleri Yusuf ’a kaynak olmuştur. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün . Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. ‘bilgi.6 XI-XIII. Yusuf Has Hâcib’in yönetim ve siyaset alanında başka kaynakları da vardı. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. deyişleri Orta Asya’daki Türk hükümdar ve devlet büyüklerinden seçmiştir. Kutadgu Bilig didaktik bir eser olmasına rağmen yer yer şiirselliğin ve lirizmin görülmesi (özellikle eserin başındaki Tanrı ve Peygamber övgüleri. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. kutlu olmak’ eylemine gelen -gu ortaç ekiyle kurulmuş kutadgu ‘mutlu olma’ demektir. dünya işlerinin sonunu temsil eder.doğan güneş”. gerekse epik üslup açısından Firdevsî’nin 1010 yılında tamamladığı Şeh-nâme’sinden etkilenmiş. bahar kasidesi ve hükümdar övgüsü bölümleri) Yusuf Has Hâcib’in duyarlı bir şair olduğunu göstermektedir. Eserin ilk yarısı bu karakterlerin ilk üçü arasındaki ilişkileri anlatır ve çoğunlukla İran edebiyatından kaynaklanan geleneksel “hükümdarlara ayna” temalarını ele alır. Eserinin hemen başında bu dört kişiden bahseder ve onları okuyucuyla tanıştırır (353 ve 358 beyitler arası). Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. mukaddes’. Bunları bilmek. Bu amaçla da devleti yönetenler ve yönetim biçimleriyle ilgili sözleri. O’nun Farsçada yaptığını Türkçede yapmak istemiştir. devlet idaresinin yollarını ve gidişini göstermektedir. Yusuf Has Hâcib eserini meydana getirirken gerek nazım örgüsü. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. daha çok muhalif karakter olan Odgurmış üzerinde yoğunlaşır ve sufilik ya da İslâm mistisizmine ilişkin dinî temaları içerir.

Kaşgarlı Mahmud’un bu eserinden başka bir de Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk (Türk dilinin gramer cevherleri) adlı bir de gramer kitabının olduğu bilinmektedir. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan ve Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan Dîvânu Lugati’t-Türk’tür (asıl adı: haza kitabu divani lugati’t-turk). 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. 6645 beyittten oluşmaktadır. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Kaşgarlı Mahmud ese- . içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. Uygur haflerine olan bu ilgi Batı Türklüğünü de etkilemiştir. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı da bunlardan biriydi. Kutadgu Bilig’in Mısır nüshasının 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir ancak eser hakkında herhangi bir şey yapılmamıştır. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. anlatım özelliği. biçim. Türkçeninin lehçelerini ve Arapçayı iyi bilmektedir. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. ancak eser bugüne kadar bulunamamıştır. Eser hem Araplara Türkçe öğretmek hem de sözvarlığı. 15. Bulgar. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası.1. Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. Eldeki bilgilere göre Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Yine eserinden anlaşıldığına göre Türkçeyi. 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshası bulunan ilk nüshadır.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 7 fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. külterel zenginlik açısından Türkçenin Arapçadan hiç de geri kalmayan bir dil olduğunu göstermek amacıyla meydana getirilmiştir. Kendisinin Kaşgar’da doğduğu eserinden anlaşılıyorsa da Barsgan şehrini anlatırken kullandığı “bu şehir Mahmud’un babasının şehridir” ifadesinden yola çıkılarak babasının Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Oğuz. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi. Ünite . yazarın kendi tabiriyle “Türkçe”nin oluşturmasının yanı sıra Hakaniye Türkçesinin yayılma alanına yakın Çigil. Bu dönemde Türkler Arap harflerini kullanıyorlardı ama kimi eserleri Uygur harfleriyle kopyalıyorlardı. 18. Arap harfleriyle yazılmış olan bu nüsha (5800 beyit). dizeler ve atasözlerinden halk edebiyatı yönünün de kuvvetli olduğunu görüyoruz. Bu nüsha da Arap harflidir. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Argu. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. Suvar. Osmanlı saraylarında Uygur hafleriyle ilgilenen yazıcılar bulunmuştur. ayrıca verdiği örnek maniler. Yagma. Sözlüğünde verdiği bilgilere dayanarak Kaşgarlı Mahmud’un sözlükçülüğünün yanısıra filoloji ve ağız araştırmacılığı yönünün de olduğunu söyleyebiliriz. Basmıl boylarının dilleri de oluşturmaktadır. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshasının 14. yüzyılın ilk yarısında Herat ve Semerkant siyaset. 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır. Yemek. Kençek. kültür ve bilim merkezleriydi. Karluk. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk (bundan sonra DLT şeklinde kısaltma kullanılacaktır). Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir.

Edibniŋ yiri atı Yüknek erür Safālıġ ‘aceb yir köŋüller yarar Atası atı mahmud-ı yükneki Edib mahmud oġlı yok ol hiç şeki . Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Yüzyıllar Türk Dili rini hazırlarken bir alan araştırıcısı gibi çalışmış. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. Türkmen. Kaşgarlı Mahmud’un bu sözlüğü yazmasındaki diğer önemli bir neden de Araplara Türkçeyi öğretmektir. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği) manzum öğüt kitabıdır. arasıra yüreğime doğar dururdu……”. Daha sonra farklı araştırıcılar tarafından şiirlerin tamamının aruz vezniyle yazıldığı iddia edilerek tam tersi görüş savunulmuştur. DLT’deki dörtlük ve beyitler madde başlarında verilen sözcüklere ilişkin örnekler olduğu için eserde dağınık halde bulunmaktadırlar. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. en açık anlatanı. bende onlardan her boyun dili en iyi yolda yerleşmiştir. Örneğin yukarıda verdiğimiz kendi ifadesinde yer almasına rağmen eserde Kırgızların diliyle ilgili hiç bir bilgi yer almamaktadır. Oğuz. akılca en incesi. Ben onları en iyi surette sıralamış. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. Memleketinin Yüknek. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. Kaşgarlı Mahmud eserini yazarken nasıl bir yol izlediğini şöyle ifade etmiştir: “Ben onların (yani Türklerin) en uz dillisi. İslâmiyetin kabul edildiği dönemde meydana getirilmiş olan bu manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. Eserinde her lehçeye aynı derecede ağırlık vermemiştir. en iyi kargı kullananı olduğum halde onların şarlarını (= şehirlerini). Çiğil. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan’ın AH’ın sonuna yazdığı dörtlükten öğrenmekteyiz. Kaşgarlı Mahmud. Yağma. Manzumeler üzerine ilk yapılan çalışmalarda şiirlerin hepsinin hece ölçüsüyle yazıldığı görüşü hakim olmuştur. halk şiiri ve aydın zümre şiiri olarak iki kolda geliştiği ortaya konmuştur. Nerede ve ne zaman yaşadığını bilmediğimiz Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. öyle ki. kullanılmakta olan kelimelerle bırakılmış bulunan kelimeleri bu kitapta birlikte yazmak. Türk. kafiyelerini belliyerek faydalandım. 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ü içerikleri bakımından karşılaştırarak ne türde eserler olduğunu açıklayınız Atebetü’l-Hakayık 12. yüzyılda Karahanlılar çevresinde yetişen ilk müslüman Türk şairlerinin aruzla yazılmış eserlerinden alınmış manzum parçaları içerdiği. en iyi düzenle düzenlemişimdir”. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. Kaşgarlı Mahmud eserinde ifade ettiği şu sözle böyle bir sözlüğü yazmaktaki amacını dile getirmiştir: “Türk dili ile Arap dilinin atbaşı beraber yürüdükleri bilinsin diye Halil’in Kitabü’l-ayn’ında yaptığı gibi. şiirler. Sonuçta bu şiirlerin hem eski Türk halk şiiri örneklerini hem de XI. soyca en köklüsü.DLT’te yer alan manzum parçalar (dize sayısı 764’tür) ve atasözleri (289 tane) eserin edebi değerini arttırmaktadır. Kırgız boylarının dillerini. böylece Türk dilinin lehçelere göre dilbilgisi kurallarını başarıyla ilk kez belirlemiştir. Ali Emiri Efendi sahafta kitabı görünce tanımış ve hemen satın almak istemiştir. çöllerini baştan başa dolaştım. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur.8 XI-XIII. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. ancak parası yetmeyince borç para bularak almayı başarmıştır.

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

9

(Edib’in yerinin, memleketinin adı Yüknek’tir, (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). Kitabın sonunda yer alan bu ekin dışında iki tane daha ek bulunmaktadır. Toplam üç tane olan bu eklerden biri yukarıda örneğini verdiğimiz Arslan Hoca Tarhan’a, ikincisi Emir Seyfettin’e, üçüncüsü ise bilmediğimiz bir kişiye aittir. Kime ait olduğu bilinmeyen bu dörtlükte yazarın kör olduğu, Emir Seyfeddin’e ait dörtlükte ise, edipler edibi olduğu belirtilmektedir. Nevayi, Nesayimü’l-Mahabbe min Şemayimi’l Fütüvve adlı eserinde Edib Ahmed hakkında şu bilgileri vermektedir: “Türk ülkesindenmiş. Onun işleri hakkında garip şeyler anlatılmıştır. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görürmüş ama gözü olup görmeyenler gibi değilmiş. Çok akıllı, zeki, zahit ve takva sahibiymiş. Yüce Tanrı zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü parlak etmiş”. Burada verilen diğer bilgilere göre oturduğu yerden uzun yollar katederek İmam-ı Azam’ın sohbetlerine gelirmiş. İmam-ı Azam da öğrencileri arasında en çok onu takdir edermiş. On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır, eserin tamamı 484 mısradır; eser, Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber, dört halife, Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı, bilgisizliğin zararı, dilini tutmanın erdemi, dünyanın dönekliği, cömertliğin övülmesi, cimriliğin yerilmesi, kibir, harislik, zamanenin bozukluğu gibi konuların işlendiği bölümler yer alır. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser, işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir, ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille, kendi ifadesiyle (Anın uş çıkardım bu Türkî kitap) Türkçe yazmıştır. Atebetü’l-hakâyık’ın baş kısmındaki övgü ve sebeb-i telif kısımları beyitlerle ve övgü tarzındaki asıl eser ise, aaba/ccdc/eefe biçiminde uyaklanmış dörtlüklerle yazılmıştır. Ayrıca İslâmiyet öncesi Türk şiirinde görülen dize başı uyak da çok kullanılmıştır. Tam ve yarım uyakların yanı sıra bazen redife de yer verilir. Vezin ve uyak bakımından kusurlu olan eserde çok sayıda imale ve zihaf bulunmaktadır. Aruzla şiir yazma geleneğinin yeni yeni başlamış olmasından dolayı bu kusurlar olağandır. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. Bu nüshalardan biri yazılışından çok sonra 15. yüzyılda düzenlenmiştir biri de oldukça eksiktir; en iyi ve en eski tarihli olanı ise Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi, Ayasofya bölümü nr. 4012’de kayıtlıdır. 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Eserin doğru adını ve kime sunulduğunu göstermesi de bu nüshaya ayrı bir değer katmaktadır. Ayasofya kütüphanesi nr. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise, 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Metin, üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Fatih ya da II. Bayezit döneminde İstanbul’da kopyalandığı tahmin edilmektedir. Eserin dördüncü nüshası ise, Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. Arap harfli olan bu nüsha baştan, ortadan ve sondan eksiktir.

10

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Kur’ân Tercümeleri

İslamiyet Türkler tarafından X. yüzyılda devlet dini olarak kabul edilmiştir. Bu dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçeye ilk tercümesinin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak ilk tercümelerin islamiyetin kabul edildiği X. yüzyıl ya da XI. yüzyılda yapıldığı tahmin edilmektedir. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri, satır-altı tercüme niteliğindedir. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Eser gösterdiği dil özellikleri yönünden Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metniler arasına dahil edilmektedir. Türkçe bölümler kırmızı mürekkeple ve nesih yazı stiliyle yazılmıştır. Sözvarlığı açısından başka metinlerde bulunmayan yeni sözcüklere rastlanmaktadır. Bunun yanı sıra sözvarlığı Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığıyla örtüşmektedir. Yazmanın sonunda harfler bitiştirilmeden farklı bir tarzda Kuran’ın niçin hatm edildiğine dair cümleler yer alır, bunu takiben Kuran’ı vakf edenin kabrinin nurla dolması dileğinde bulunulur, burada da farklı yazı kullanılmıştır. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. 2. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri, Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kopya ediliş tarihi, yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. Satır-arası çeviri Karahanlı Türkçesiyle, tefsir ve hikâyeler ise, Kıpçak, Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Eser, 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. 3. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester, Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Rylands nüshası, Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüşleri değerlendiren Eckmann, tercümenin 12. yüzyılın sonu ile 13. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 4. Taşkent, Özbek Bilimler Akademisi, No. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır, yorumlar içermez. Bu yazma üzerrine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır.
Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümelerinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz.

3

KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ESERLER ÜZERİNE YAPILAN BELLİ BAŞLI ÇALIŞMALAR Kutadgu Bilig Üzerine Yapılan Çalışmalar
Yukarıda da belirttiğimiz gibi Kutadgu Bilig’in ilk bulunan nüshası Viyana (Herat) nüshasıdır. 1439 yılında Herat’ta Uygur yazısıyla kopyalanmış olan bu nüsha önce Tokat’a oradan da 1474’te Fenarioğlu Kadı Ali Efendi’nin eliyle Abdürrezzak Şeyhzade Bahşı için Tokat’tan İstanbul’a getirilmiştir. Viyana (Herat) nüshasını, 1796 sıralarında diplomat olarak İstanbul’da bulunan Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Hammer kitabın kimi sayfalarını Paris’te bulunan Amédée Jaubert’e göndermiş, Jaubert de 1825’te yazdığı bir makaleyle Kutadgu Bilig’i bilim dünyasına tanıtmıştır: “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. de Hammer à Abel Rémusat”, Journal Asiatique, c. VI,

1. Ünite - Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler

11

s. 39-52; 78-95, Paris 1825. Bu yayın Kutadgu Bilig üzerine yapılan ilk yayındır, ama bu yazı fazla ilgi uyandırmamıştır. Eser üzerindeki ikinci çalışma Hermann Vámbéry’ye attir. Bu yazmanın 915 beyitini matbaada döktürdüğü Uygur harfleriyle ve Almanca çeviriyle yayımlamıştır: Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch - deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik, İnnsbruck 1870, IV+ 260 s. Aynı yazma üzerine daha sonra Wilhelm Radloff ’un çalışmaları başladı. Radloff ilk çalışmasında bu nüshanın tıpkıbasımını yayımlar: Kudatku Bilik, Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. K. Hofbibliothek in Wien, St. Petersburg 1890. XIII+200 s. İkinci çalışmasında ise eserin çeviriyazısı yer alır. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil I. Der Text in Transcription, 1891. XCIII+252 s. Eserin bulunan ikinci nüshası Mısır nüshasıdır. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Alman Dr. Moritz tarafından bulunmuştur. Radloff ’un 1891’den sonraki çalışmasında Kahire’de bulunan Mısır nüshası da yer alacaktır. Kutadgu Bilig üzerine çalışmaları devam eden Radloff, çalışmasının ikinci kısmına bu nüshayı da katıp karşılaştırmalı metni Rus çeviriyazı harfleri ve Almanca çeviriyle yayımlar: Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun, Theil II. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo, St. Petersburg 1900 (1) 1910 (2), XXIV+ 560 s. Kutadgu Bilig’in üçüncü nüshası olan Fergana nüshası ise, 1914 yılında Fergana’da Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmıştır: A. Z. Validi, “Vostoçniye rukopisi v Ferganskoy ob’lastı”, ZVO (1914) c. XXII, s. 312/13. Arap yazısıyla yazılmış olan bu nüsha, 6095 beyittir. Birinci Dünya Savaşı ve Bolşevik isyanları sırasında kaybolan bu nüsha, 1925 yılında Özbek bilgini Fıtrat tarafından tekrar bulunmuş ve bir yazıyla tanıtılmıştır: “Kutadgu Bilig”, Maârif ve Okutguçı II (1925) Taşkent, s. 68-74, Türkçesi: TM c. I (1925) s. 344-347. Almancası: (Rachmeti) “Qutadgu Bilig” Ungarische Jahrbücher, c. VI, s. 154-158. Bu yayınların arkasından Türk Dil Kurumu üç nüshanın tıpkıbasımını yayımlamıştır: Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası, (A), Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. 11-111). TDK, İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası, (B), TDK, İstanbul 1943. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası, (C), TDK, İstanbul 1943. Reşit Rahmeti Arat, 1947 yılında Kutadgu Bilig’in üç nüshasını (A, B, C) karşılaştırarak eserin metnini yayımlar. Arat’ın bu çalışmalarını çeviri ve indeks yayınları izlemiştir ancak indeksi tamamlayıp yayımlayamadan aramızdan ayrıldığı için indeks Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya ve Nuri Yüce tarafından yayımlanmıştır: 2 3 Kutadgu Bilig I Metin, TDK, İstanbul 1947, (Ankara 1979 , Ankara 1991 ). 2 3 5 Kutadgu Bilig I Tercüme, TTK Ankara 1959, (1974 , 1985 , 1995 ). Kutadgu Bilig III, İndex, TKAE Ankara 1979; İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce. Dizin üzerine önemli bir yayın Semih Tezcan tarafından yapılmıştır: “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten, c. XLV/2, sayı: 178, Nisan 1981, ss. 23-78. Reşit Rahmeti Arat’ın Kutadgu Bilig’in tercümesini yayımladığı 1959 yılında Mecdut Mansuroğlu tarafından “Das Karakhanidische” adlı Karahanlı Türkçesi üzerine yazılmış ilk küçük Karahanlı Türkçesi grameri Philologiae Turcicae Fundamenta’da yayımlanmıştır. Bazı dergilerin belli sayıları Kutadgu Bilig Özel Sayısı olarak yayımlanır. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü tarafından yayımlanan özel sayı buna örnektir: TKAE, Türk Kültürü Kutadgu Bilig Sayısı, sayı: 98, Aralık 1970 Kutadgu Bilig üzerine Agop Dilaçar tarafından 900. yıldönümü dolayısıyla hazırlanmış olan kitapta eser her yönüyle incelenmiştir: “900. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ, TDK Ankara 1972.

12

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

Karahanlıların devlet anlayışlarını ve devlet örgütlenmesini ayrıntılı bir biçimde inceleyen Reşat Genç’in Karahanlı Devlet Teşkilatı adlı çalışması 1981’de yayımlanmıştır. Robert Dankoff tarafından Kutadgu Bilig’in İngilizce çevirisi yapılmıştır: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes, Chicago 1983. Kutadgu Bilig’in sadece dilbilgisi açısından incelenmesine dayanan ilk çalışma Ahmet Bican Ercilasun tarafından yapılmıştır. Sadece filler konusunun incelendiği bu çalışma 1984 yılnda yayımlanmıştır: A. B. Ercilasun, Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-, GÜ Ankara 1984. Aynı yazarın diğer çalışması ise, eser hakkındaki genel bilgileri içermektedir: “Karahanlı Devri Edebiyatı”, Büyük Türk Klasikleri I, ss. 132-157, İstanbul 1985. Kutadgu Bilig diğer Türk dillerine de çevrilerek yayımlanmıştır: Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986. Kamil Veliyev-Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik - Xoşbehtliye Aparan Elm, Bakı 1994. Tölögön Kozubekov, Cusup Balasagun-Kuttuu Bilim-Dastan, Moskva 1993. Türk dillerine yapılan çeviriler hakkında ayrıntılı bilgi veren bir çalışma ise Mehmet Ölmez tarafından yapılmıştır: “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”, Kebikeç 1, 1995, ss. 43-52. Eser çeşitli açılardan incelenmiştir. Bunlar arasında kısaca Kutadgu Bilig’in kültür hayatımızdaki yeri, eserde yer alan çeşitli kavramlar ve kişilerin karakterlerinin incelenmesi gibi konuları sayabiliriz. Anlatım özelliği açısından Orhon yazıtlarından beri görülen ikilemeler Kutadgu Bilig’de de yer alır, eser bu açıdan Zühal Ölmez tarafından incelenmiştir. —, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Bahşı Ögdisi, Festschrift für Klaus Röhrborn anläslich seines 60. Geburtstags, 60. Doğum Yılı Dolayısıyla Klaus Röhrborn Armağanı, Feiburg-İstanbul 1998, ss. 235-260. Yine anlatım özelliği olarak bir çok eserde kullanılan deyimler Kutadgu Bilig’de de yer alır. Bu inceleme de Zafer Önler tarafından yapılmıştır: Zafer Önler, “Kutadgu Bilig’de Yer Alan Deyimler”, Türk Dilleri Araştırmaları, cilt: 9, İstanbul 1999, ss. 119-186. Karahanlı Türkçesi’nin ilk ayrıntılı grameri Necmettin Hacıeminoğlu tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışmada Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerin dilbilgisi incelenmiştir. İlk baskısı 1996 yılında yayımlanan bu çalışmanın ikinci ve üçüncü baskıları 2003 ve 2008 yıllarında yapılmıştır: Necmettin Hacıeminoğlu, Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK Ankara 1996. Kutadgu Bilig’deki yapım ekleri İbrahim Taş tarafından 2005 yılında doktora tezi olarak hazırlanmış ve daha sonra yayımlanmıştır: İbrahim Taş, Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı, TDK, Ankara 2009.
Zühal Ölmez, “Kutadgu Bilig’de İkilemeler (1)”, Türk Dilleri Araştırmaları, 7, 1997, ss. 19-40.

Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar

Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında ilk çalışma, Ali Emiri tarafından bulunan ve yayımlanmak üzere sadece Kilisli Rıfat Bilge’ye verildiğinden, ilk yayın O’nun tarafından yapılmıştır: Kitabü Divânı Lugat-it-Türk, cild-i evvel 1333 (1917), cild-i sâni 1333 (1917), cild-i sâlis 1335 (1919), İstanbul. Kilisli Rıfat dağınık olan eserin sayfalarını düzenlemiş, tıpkıbasımı yapılan metindeki Arapçayı normal duruma getirerek büyük bir hizmette bulunmuştur. Dîvân’daki sözvarlığı ise ilk defa Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk, Budapest 1928. Türk Dil Kurumu 1941 yılında Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tıpkıbasımını yayımlamıştır: Dîvânu Lugati’t-Türk Tıpkıbasımı “Faksimile”, TDK Ankara 1941. Eserin Besim Atalay tarafından Türkçeye çevrilmesinden sonra Dîvânu Lugati’t-Türk hakkında kitap, makale ve tez çalışmaları olmak üzere birçok yayın yapılmıştır, Türk kül-

Mahmud al-Kaşgarı. XI. I 1982. Ankara 1940. 1963. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün dilbilgisi üzerine yapılan yüksek lisans ve doktora tezlerinin dışında ilk yayın Mehmet Vefa Nalbant tarafından yapılmıştır: Mehmet Vefa Nalbant. III 1985. İkinci yarısı ise. Suat Ünlü tarafından doktora tezi olarak çalışılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7) GirişMetin-İnceleme-Analitik Dizin. dört ciltlik bir eserdir ve 1960. Bu nüsha üzerine diğer bir çalışma da Aysu Ata tarafından yapılmıştır: Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Ankara 2004. Kaşgarlı Mahmud. Borovkov’un bu çalışması Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. TDK (1985 . Yüzyıl Türk Şiiri. notlar ve indeksi içeren bu çalışma 1951’de yayımlanmıştır. 1941 yılında yapılan tıpkıbasımdan sonra ikinci bir tıpkıbasım 1990 yılında Kültür Bakanlığı tarafından yapılmıştır: Dîvânü Lugati’t-Türk. Yüzyıllar). John Rylands Kitaplığındaki nüshanın sözlüğü Eckmann tarafından hazırlanmış. Yayımlanmamış Doktora Tezi).-XIII. Bu çalışma çevirinin yanı sıra indeksi de içerir. Ünite . Ankara 1941. Taşkent’teki tercüme üzerine ise şu çalışma yapılmıştır: A. Tıpkıbasım/Facsimile. 4 . Kutadgu Bilig hakkında yapılan çalışmaları kronolojik olarak sıralayınız. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”.. K. Akadémiai Kiadó. II 1982. İstanbul 2008 Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Eser üzerine ayrıntılı tek çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır. Yayımlanmamış Doktora Tezi). Dîvânu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Anonim Tefsir’in sözvarlığı A. 1961. Besim Atalay’ın çalışması 1939-1943 yılları arasında yayımlanmıştır: 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Budapest 1976. Bilgeoğuz Yayınları. ölümünden sonra 1979’da L. “Sobraniye vostoçnıh rukopisey. Atalay’ın çalışmasından sonra Özbek bilgini Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla eserin Özbekçeye çevirisini yayımlamıştır. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. Eseri bir bütün olarak ele alan diğer bir çalışma James Kelly ve Robert Dankoff tarafından İngilizce olarak yayımlanmıştır. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Ankara 1943. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar TİEM 73’te kayıtlı nüshanın ilk yarısı Abdullah Kök tarafından doktora tezi olarak yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur‘an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2) Girişİnceleme-Metin-Dizin. Sosyal Bilimler Enstitüsü. 1994 ) 2 3 Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. Ankara 1939. Ankara 2002. TDK. (1986 . Dîvânu Lugati’t-Türk’te yer alan manzum parçalar Talat Tekin tarafından incelenmiştir: Talat Tekin. TDK Ankara 1989. TDK (1986 . Sosyal Bilimler Enstitüsü. TDK (1986 . 1963. Ankara 1990. Taşkent 1957. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk). Semenov. Ankara 2004 (Ankara Üniversitesi. Moscow. Karşılaştırmalı metin.1. A. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Birçok okunuş düzeltisini de içeren bu yayın 1982 ve 1985 yıllarında yapılmıştır: James Kelly-Robert Dankoff. çeviri. 1967 yıllarında Taşkent’te basılmıştır. Ligeti’nin önsözüyle yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 13 türü ve dili açısından zengin bir malzeme olan eserle ilgili çeşitli çalışmalar devam etmektedir. TDK. 1994 ).

İnsanlara iyi davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgi verir. yazmıştır. Bu nüshayı Avusturyalı doğu bilgini Joseph von Hammer-Purgstall. Moritz tarafından bulunmuştur ve halen Kahire’deki Mısır Devlet Kütüphanesindedir. Kabul edilen dinin kutsal kitabı olan Kuran’ın Türkçe ilk çevirileri Karahanlı Türkçesiyle yapılmıştır. Bunların devamında yer alan Tanrı övgüsü ve Tanrı’ya yakarış İslâmî Türk edebiyatının bize kadar gelen ilk tevhid ve münacaat örneğidir. Dönemin önemli diğer eseri ise. Yazar hakkındaki bilgilerimiz ise kendi kitabında yazdıklarıyla sınırlıdır. Kutadgu Bilig’in üç yazma nüshası vardır: Viyana (Herat) nüshası. Atebetü’l-hakâyık ise Kutadgu Bilig tarzında yazılmış öğüt veren bir ahlak kitabıdır. Didaktik bir eser olan Kutadgu Biliğ’in başında mensur ve manzum mukaddimeler ile babların (=bölümlerin) fihristi bulunmaktadır. Kaşgarlı Mahmud bin Hüseyin bin Muhammed tarafından yazılan bu eser Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür. adaleti temsil eder. Eserinden edindiğimiz bilgiye göre eserini yazmağa başladığı zaman 50 yaşlarında olduğuna göre 1019/1020 yılları dolayında doğduğu tahmin edilmektedir. doğan güneş”. yalnızca eserin sonundaki üç bölüm gazel tarzında kafiyelenmiştir. Ersig (hükümdarın mabeyncisi) ve Kumaru (Odgurmış’un müridi)’dir. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından bulunmuş ve bir yazıyla bilim dünyasına tanıtılmış olan Arap harfli Fergana nüshasının 14. Doğum ve ölüm tarihleri bilinmeyen yazarın eserinde verdiği bilgilerden yola çıkarak doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Divânu Lugati’t-Türk Araplara Türkçe öğretmek amacıyla ele alınmış Arapça-Türkçe bir sözlüktür. Ay Toldı (vezir) “ay doldu. Eserin bütünü her beyitin kendi arasında kafiyeli olan mesnevi tarzında yazılmıştır. Mısır nüshası ve Fergana nüshası. Otuz üç beyitten oluşan bu manzume mesnevi şeklinde yazılmıştır. Eserinden Kaşgar’da doğduğu anlaşılmaktadır. yüzyılın ilk yarısında Harezm coğrafyasında kopyalandığı tahmin edilmektedir. 2 Eserin ilk yarısı bu karakterlerin arasındaki ilişkileri anlatır. dünya işlerinin sonunu temsil eder. Eserindeki bir ifadeden anlaşıldığı kadar da Barsganlı olduğu düşünülmektedir. Kutadgu Bilig’i Karahanlı sülalesinden Buğra Karahan Ebu Ali Hasan bin Süleyman Arslan Karahan adına hicri 462 (1069-1070) yılında. Balasagun’da yazmaya başladığı eserini Kaşgar’da tamamlamıştır.14 XI-XIII. dolunay”. 6645 beyittten oluşmaktadır. Yusuf Has Hâcib eserinde dört soyut kavramı kişileştirmiş ve bu kişilere de temsil ettikleri kavramlara göre şu adları vermiştir: Kün Togdı (hükümdar) “gün doğdu. 1103 tarihinde öldüğü düşünülmektedir. Bu bilgilere göre babasının adı Hüseyin’dir. baht. Bilindiği kadarıyla Kaşgarlı Mahmud eserini 1072 yılında yazmaya başlamış 1077’de bitirmiştir. Kutadgu Bilig ‘mutluluk ve kutsallık veren bilim’ demektir. Aruzun mütekarib (fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl) vezniyle yazılan bu didaktik eser. Bu eserlerden ilki Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. farklı içeriktedirler. Üzerinde 18 ay çalıştığı eserini 1069/1070 yılında tamamlamıştır. bunun iç huzuru arttırdığını insanı mutlu ettiğini vurgular. yüzyılın sonlarına doğru bir sahaftan satın alarak Viyana’ya götürüp Viyana Sarayı Kitaplığına vermiştir. Arap harfleriyle kopyalanmış olan Mısır nüshasının ise. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri tanımak İslamiyetin kabulünden sonraki dönemde bu kültür dairesi çerçevesinde meydana getirilen eserler. akıl ve anlayışı temsil eder. Ansiklopedik bir sözlük olan Dîvânu Lugati’t-Türk içerik olarak bize o dönemdeki Türk boyları. Bunlardan Türk İslam Eserleri Müzesi 73 numarada kayıtlı olan nüsha ile John Rylands Kitaplığındaki nüsha döneme ait en önemli tercümelerdir. 1374’ten önceki bir tarihte İzzeddin Aydemir adına kopyalandığı düşünülmektedir. Karahanlı döneminden bize kalan ikinci önemli eser ise. 18. Eserde bu dört ana karakterin dışında belli karakterleri temsil eden üç kişi daha vardır: Küsemiş (Ay Toldı başkente geldiğinde ona yardım eden kişi). Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserleri açıklayıp anlatabilmek Kutadgu Bilig’in yazarı Yusuf Has Hâcib’dir. 1896’da Kahire’deki Hidiv Kütüphanesi müdürü Dr. Yusuf Has Hâcib. talih ve ikbali temsil eder. Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı Kutadgu Bilig’in Herat nüshasını Tokat’tan İstanbul’a getirtmiştir. Bilim dünyasının ilk tanıdığı nüsha 1439’da Uygur harfleriyle kopyalanmış olan Herat nüshasıdır. Balasagunlu Yusuf’un Hakan Buğra Han’ın tahtta olduğu. bunun yanı sıra bir mutluluk kitabıdır. Dîvânu Lugati’t-Türk’tür. Dönemin sözcük dağarcığı hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlayan bu eser aynı zamanda dilbilgisel birçok özelliği öğrenmemizi de sağlamaktadır. Odgurmış (vezirin kardeşi) “uyanık”. Kutadgu Bilig 900 yıllık bir geçmişi olan İslâmî Türk edebiyatının ilk en büyük ürünüdür. bu boyların kullandıkları Türkçe arasındaki farklılıkları ve . Ögdülmiş (vezirin oğlu) “övülmüş”. Kuran Tercümeleridir.

ancak Çigil. Ünite . On üç bölümden oluşan eserde kırk beyit ile yüz bir tane dörtlük bulunmaktadır. Edip Ahmed eserini herkesin rahatça okuyup anlayacağı bir dille. anlam ve sözvarlığı konusunda bilgiler vermektedir. eserin yazarının yaşadığı dönemdeki Türk toplulukları ve onların dili hakkında ses. tefsir ve hikâyeler ise. kendi ifadesiyle Türkçe yazmıştır. yüzyılda yazıldığı tahmin edilmektedir. işlediği konular açısından Kutadgu Bilig’le benzerlik göstermektedir. Manchester-John Rylands Nüshası: Manchester. harislik. Şiirlerde kullanılan nazım birimi ise beyit ve dörtlüktür. eserin tamamı 484 mısradır. kibir. Kaşgarlı Mahmud. 73’te kayıtlı olan nüsha: Bu nüsha Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şîrazî tarafından 734/1333-34 yılında kopyalanmıştır. Arap harfli olan bu nüsha baştan. Karluk. Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulamadığımız Edib Ahmet’in yaşadığı dönem ve çevresi hakkında hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Satır-altı Kur’ân tercümelerinden Karahanlılar dönemine ait olduğu tahmin edilen çeviriler şunlardır: 1. dört halife. 902 (451 varak) sayfadan oluşan bu tercümenin Kur’ân tercümeleri içinde en eskisi olduğu kabul edilmektedir. Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey’e sunulmuştur. Anonim Tefsir ve Müellifi Meçhul Kur’ân Tefsiri adlarıyla da bilinmektedir. Anonim Tefsir: Bu eser Orta Asya Tefsiri. Yagma. şiirler. 4757’de kayıtlı bir mecmuanın baş kısmında bulunan Ayasofya nüshası ise. Türk İslâm Eserleri Müzesi (TİEM) No. Manzum bir öğüt kitabı olan Atebetü’l-hakâyık (Hakikatlerin Eşiği)’ın ise. Bu nüsha Uygur harfleriyle yazılmıştır. Dili hakkında ileri sürülen değişik görüş- . 848 (1444) yılında Semerkand’da hattat Zeynelabidin tarafından kopyalanmıştır. Dîvânu Lugati’t-Türk’ün tek yazma nüshası vardır. Rylands nüshası. Oğuz gibi diğer Türk boylarının dilleri de oluşturmaktadır. Kıpçak. cömertliğin övülmesi. Sonuçta bu şiirlerde hem hece hem de aruz vezninin kullanıldığı görülmüştür. Kopya ediliş tarihi. atasözleri ve deyimlerle bu amacını gerçekleştirmiştir. Eserin dördüncü nüshası ise. Ayasofya bölümü nr. 884 (1480)’te Abdürrezak Bahşı tarafından İstanbul’da düzenlenmiştir. Oğuz ve Çağatay unsurlarının kullanıldığı Harezm Türkçesiyle yazılmıştır. Uzunköprü’de Seyit Ali’nin kitapları arasında bulunmaktadır. yeri ve kopyalayanın kim olduğu bilinmemektedir. Eser. Eserin giriş bölümü Tanrı övgüsüyle başlar bunu peygamber. (burası) gönülleri açan safalı hoş bir yerdir. Türkçenin İslâmiyetten dolayı Türklerin bulunduğu coğrafyada önem kazanmış olan Arapçadan geri kalmadığını göstermeye çalışmış. Ayasofya kütüphanesi nr. Rylands Kitaplığı Arapça Yazmalar Bölümü 25-38’de kayıtlı olan nüshanın telif ve istinsah tarihi belli değildir. Atebetü’l-hakâyık’ın dört nüshası bilinmektedir. biçim. DLT’nin temel sözvarlığını Kaşgarlı’nın kendisinin de mensubu olduğu dönemin ve ülkesinin yazı dili olan Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi oluşturmaktadır. bilgisizliğin zararı. ortadan ve sondan eksiktir. dünyanın dönekliği.1. Bu tercümenin diğerlerinden farkı satır-arası tercümenin yanı sıra surelerle ilgili tefsir ve hikâyelere de yer vermesidir. sözlüğünde yer verdiği lehçeler arasındaki farklılıklar. Bu tefsir Peterburg’daki Asya Halkları Enstitüsü Kitaplığındadır. Kitabın yazılış nedeninin belirtildiği altı beyitlik kısımdan sonra bilginin yararı. Metin. Bu nüshalardan en iyi ve en eski tarihli olanı Semerkand nüshasıdır ve İstanbul’da Süleymaniye kütüphanesi. Bu nüsha Diyarbakırlı Ali Emirî Efendi tarafından İstanbul’da 1917 yılında bir sahafta bulunmuştur. Memleketinin Yüknek. Karahanlılar döneminde Karahanlı Türkçesiyle yapılan ilk Kur’ân tercümeleri. cimriliğin yerilmesi. Türk Lehçeleri Divanı anlamını taşıyan DLT. 2. İlk çevirilerin ne zaman yapıldığı konusunda elimizde kesin bilgiler bulunmamaktadır. Babasının adı Yüknekli Mahmud’dur. Türkçe ve Farsça çeviriyi içermektedir. ancak edebî açıdan Kutadgu Bilig daha sanatkârane yazılmıştır. dilini tutmanın erdemi. Öğretici bir ahlak kitabı olan eser. Emir Muhammed Dâd İspehsalar’ın övgüsü izler. Kutadgu Bilig gibi aruzun mütekarip (fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl) vezniyle yazılmıştır. 35552’de kayıtlı bulunan Topkapı Müzesi nüshası Arap harflidir. Eser halen Ali Emiri Efendi’nin bağışladığı kitaplarla kurulmuş olan Millet Kütüphanesi’ndedir. eser. satır-altı tercüme niteliğindedir. Yemek. Topkapı Sarayı kütüphanesi Hazine kısmı nr. Satırarası çeviri Karahanlı Türkçesiyle. memleketinin adı Yüknek’tir. 4012’de kayıtlıdır. babasının adının ise Mahmud olduğunu Arslan Hoca Tarhan tarafından yazılmış eserin sonundaki dörtlükten öğrenmekteyiz: “(Edib’in yerinin. 3. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana’da bulunmuştur. O’nun Edip Mahmud’un oğlu olduğuna hiç şüphe yoktur). 12. zamanenin bozukluğu gibi ko- nuların işlendiği bölümler yer alır.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 15 en önemlisi de sözcükleri hakkında bilgi veren geniş bir sözlüktür. Eserin madde başlarındaki sözcükleri açıklamak için yer alan manzumeler üzerine çalışmalar yapılmış ve şiirlerin hece ölçüsüyle mi aruz ölçüsüyle mi yazıldığı tartışılmıştır. üst satırları siyah mürekkeple Uygur harfleri ve alt satırları kırmızı mürekkeple Arap harfleriyle olmak üzere iki alfabeyle yazılmıştır.” Kitabın sonunda yer alan diğer bir manzumeden eserin yazarının kör olduğunu anlamaktayız.

3 5 1985 . Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. St. Atebetü’l-hakâyık. İnnsbruck 1870. TDK 2 3 (1985 . İstanbul 1943. TDK. Ankara 1941.. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. 11-111). TDK Ankara 1996. Bilgeoğuz Yayınları. Borovkov tarafından hazırlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo tefsira XII-XIII vv. TDK. Yıldönümü Dolayisiyle KUTAD- 3 GU BİLİG İNCELEMESİ. Akadémiai Kiadó.16 XI-XIII. Mecdut Mansuroğlu. İstanbul 1943. Agop Dilaçar. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. 23-78. Kaşgarlı Mahmud. Bu yazma üzerine çalışan Semenov’a göre Türkçe çeviri Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini yansıtır. yüzyılın sonu ile 13. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Bu eserler üzerine yapılan belli başlı çalışmaları özetleyebilmek Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler üzerine yapılmış belli başlı çalışmalar şunlardır: Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. İbrahim Taş. Dîvânü Lugati’t-Türk. TKAE Ankara 1979. Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu tarafından Tükçeye çevrilmiştir: Orta Asya‘da Bulunmuş Kur‘an Tefsirinin Söz Varlığı (XII. c. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae. Carl Brockelmann tarafından incelenmiştir: Mitteltürkischer Wortschsatz nach Mahmûd Al-Kâşgârîs Divân Lûgat at-Türk. 2854’te kayıtlı olan bu nüsha da satır-arası Türkçe ve Farsça çeviri yer alır. . Ankara 1990. Kutadgu Bilig I Metin. TDK. 1963. K. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Osman F. (A). Nuri Yüce. II 1982. sayı: 178. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Mehmet Vefa Nalbant. (B). Theil I. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. ss. 2 3 TDK (1986 . Ankara 1991 ). 1994 ). 78-95. Bibliothece Orientalis Hungarica XXI. İstanbul. Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. Dîvânu Lugati’t-Türk Üzerine Yapılan Çalışmalar Kilisli Rıfat Bilge. TDK. W. (C). cild-i evvel 1333 (1917). No. XIII+200 s W. 2 Kutadgu Bilig I Tercüme. Petersburg 1890. İstanbul 1947. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Janos Eckmann. Ankara 1943. 2 3 (1986 . İndex. ss. de Hammer à Abel Rémusat”. Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-NotlarDizin). yorumlar içermez. K. cild-i sâlis 1335 (1919). İstanbul 2008. Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Kebikeç 1. İstanbul 2010. Atebetü’l-hakâyık Üzerine Yapılan Çalışmalar Reşit Rahmeti Arat. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. Necmettin Hacıeminoğlu. Aysu Ata. XXIV+ 560 s. Semih Tezcan. Ankara 2002. Ahmet Bican Ercilasun. Theil II. Wilhelm Radloff. Radloff. tercümenin 12. Robert Dankoff. Ankara 1939. (1974 . 39-52. Moscow. 1891. Nisan 1981. III 1985. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat atTurk). I 1982. Paris 1825. XLV/2. 1995 ). İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. TDK. St. Kutadgu Bilig III. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. Kudatku Bilik. James Kelly-Robert Dankoff. “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTKBelleten. s. GÜ Ankara 1984. Taşkent. Der Text in Transcription. Yüzyıllar). Yüzyıllar Türk Dili leri değerlendiren Eckmann. Middle Turkic Glosses of the Rylands İnterlinear Koran Translation. yüzyılın başına ait Karahanlı Türkçesi dil özelliklerini gösterdiğini belirtir. 2 3 TDK (1986 . Özbek Bilimler Akademisi. 1951. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Chicago 1983. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). TDK Ankara 1972. Radloff. Karahanlı Türkçesi Grameri. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. 1995. Budapest 1976. TDK. Tıpkıbasım/ Facsimile. Ankara 2004. 1994 ) Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. TTK Ankara 1959. Ankara 1940. Budapest 1928. Mehmet Ölmez. Kuran Tercümeleri Üzerine Yapılan Çalışmalar A. Hofbibliothek in Wien. Journal Asiatique. 4. IV+ 260 s. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Wiesbaden 1959. c. XCIII+252 s. Mahmud al-Kaşgarı. 43-52. cild-i sâni 1333 (1917). (Ankara 2 3 1979 .-XIII. İstanbul 1942. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. VI. Sertkaya. “900. Kitabü Divânı Lugat-it-Türk.

Beyitler halinde yazılmıştır. Kilisli Rıfat tarafından bulunmuştur. Ünite . Karahanlı Türkçesiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Divânu Lûgat’t-Türk ilk yayımlanmıştır? a. Kutadgu Bilig’in ve Atebetü’l-hakayık’ın aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Divânu Lûgat-it-Türk b. c. Wilhelm Radloff b. Türkçe ilk Kuran Tercümeleri bu dönemde yapılmıştır. c. Kutadgu Bilig ve ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Bir siyasetnamedir. Atebetü’l-hakâyık’la ilgili ilk kitap yayını aşağıdakilerden hangisine aittir? a. Nehcü’l-feradis d. İslami dönem Türk Edebiyatının başlangıcıdır. Necmettin Hacıeminoğlu kez kim tarafından 4. Amédée Jaubert b. Divânu Lûgat-it-Türk e. Cevahirü’n-nahv fi-Lugati’t-Türk 9. Kutadgu Bilig’in sözlük anlamı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Atebetü’l-hakayık d. 1072 c. d. 1069 d. 1086 c. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerden biri değildir? a. Kutadgu Bilig b. e. Divânu Lûgati’t-Türk kaç yılında yazılmıştır? a. Kuran Tercümeleri c. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl e. 2. d. Mutlu Olma Bilgisi c.1. Kuran Tercümeleri . Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmıştır. Araplara Türkçe öğretmek amacıyla yazılmıştır. b. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün c. Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır d. 1017 b. Türkçeye çevrilip yayımlanmıştır. b. Kilisli Rıfat c. 7. Sözü edilen eser aşağıdakilerden hangisidir? a. Kut Bilimi b. Kilisli Rıfat d. Bilinen üç nüshası vardır c. Kurtulma Bilgisi e. Orhon Türkçesi ve Eski Uygurcanın devamıdır. aruzun fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl ölçüsüyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserlerin hepsi Arap harfleriyle yazılmıştır. e. Ali Emiri tarafından bulunmuştur. Kutadgu Bilig c. e. 5. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün d. Besim Atalay d. Sadece bir sözlük çalışmasıdır. Robert Dankoff e. b. Besim Atalay c. Reşit Rahmeti Arat e. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezni 6. Siyaset Bilimi 3. Atebetü’l-hakayık e. Robert Dankoff 10. Bilinen dört nüshası olan eserin uyak düzeni aaba/ccdc/ eefe biçiminde olup. 1079 8. Mutlu Etme Bilgisi d.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 17 Kendimizi Sınayalım 1. mütefâ’ilün mütefâ’ilün b. Türkçenin ilk sözlüğü bu dönemde yazılmıştır. Divânu Lûgat’t-Türk’le ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a.

Orta Türkçe terimini Karahanlı Türkçesi için ilk defa Carl Brockelmann. yüzyılları kapsayan bu dönemden sonra gelen Karahanlı Türkçesi (= Hakaniye Türkçesi) kronolojik olarak XI. c 6.Atebetü’l-hakâyık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. VI. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Grønbech. Mutlu olma bilgisi anlamına gelen Kutadgu Bilig erdemli davranışların nasıl olması gerektiği konusunda bilgiler verir. b Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. yüzyıl ile başlar. Marcel Erdal. c 9. Grønbech. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eeserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 2 Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’t-Türk Karahanlı Türkçesiyle yazılmış iki önemli eserdir. Ligeti ve Brockelmann’ın da Orta Türkçe terimini kullandıklarını görüyoruz. b Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Eski Türkçe terimiyle genel olarak Orhon Türkçesi ile yazılmış eserlerle Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış eserlerin dili kastedilir. b 8. d 10. von Gabain. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserler Orta Türkçenin başlangıcı olarak kabul edilmiştir.John Rylands nnüshası Türkçe ve Farsça çeviriyi içerir. Dîvânu Lugati’t-Türk ise Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış medde başları Türkçe açıklamaları Arapça olan bir eserdir. Anonim tefsirde yorumlar ve açıklamalar da yer almaktadır. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig. Atebetü’l-hakayık” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 7. Sıra Sizde 3 Karahanlı Türkçesiyle yazılmış Kuran Tercümeleri. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler. Birbirinden iki farklı eser olan Kutadgu Bilig ve Dîvânu Lugati’tTürk doğal olarak dilbilgisi özellikleri ve sözdağarcığı yönünden birbirleriyle benzerlik gösterirler.18 XI-XIII. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Kutadgu Bilig” konusunu yeniden gözden geçiriniz. András Róna Tas. Kimi bilim adamları Karahanlı Türkçesi ile başlayan dönemi Orta Türkçenin başlangıcı kabul etmişlerdir. Hükümdarlara yönetim ve siyasetle ilgili öğütler verir. Kutadgu Bilig bir tür siyasetnamedir. Anlamı verilen sözcükleri açıklamak için örnek olarak verilen deyimler. Ahmet Caferoğlu yapmış oldukları çalışmalarında Karahanlı Türkçesini Eski Türkçenin içine alımamışlar Eski Türkçe için daha çok Orhon ve Uygur Türkçesiyle yazılan eserleri dahil etmişlerdir. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. A. Türkçeye ilk tercüme edilen “Kuran Tercümesi” olma özelliğini gösterirler. atasözleri. a 5. bilim adamları da Orta Türkçenin başlangıcını olarak 1200’lü yılları (13. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler Üzerine Yapılan Belli Başlı Çalışmalar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Louis Ligeti. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1928 yılında yayımladığı Dîvânu Lugati’t-Türk’ün sözvarlığını incelediği Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmūd al-Kāšgaris Divān Lugāt at-Turk adlı çalışmasında kullanmıştır. Bu konuda son yıllarda yapılan çalışmalar farklılıklar göstermektedir. Anonim Tefsir hariç hepsi satırarası Kuran çevirileridir. Moğol istilası yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilirse Türk dilinin Orta dönemi onüçüncü yüzyıldan itibaren ele alınabilir. e 2. Kaşgarlı Mahmud verdiği filolojik bilgilerle Türkçenin o dönemdeki dil özellikleri ve lehçeleri hakkında da bilgi sahibi olmamızı sağlar. K. Yanıtınız yanlış ise “Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler-Divanu Lugati’t Türk” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Beyitler halinde yazılmış manzum bir eserdir. Birbirinden farklı yaklaşımlarla Karahanlı Türkçesi ya Eski Türkçe içinde değerlendirilmiş ya da Orta Türkçenin başlangıç dönemi kabul edilmiştir. ve X. 3. yüzyılı) kabul ederler ve Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçe içinde değerlendirirler. dörtlükler o dönemin kültür hayatı hakkında da bize bilgi vermektedir. Lars Johanson gibi . Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.

ss. İstanbul 1947. Robert (1983). 1891. R. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası. . XIII+200 s W. (1972). 39-52. Agop Dilaçar. (1986). T. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. II. Kudatku Bilik. K. “Das Karakhanidische” Philologiae Turcicae.1. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 2 3 Kutadgu Bilig I Tercüme. TDK. (B). Kebikeç 1. (1982 ve 1985). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Abdülkadir İnan’ın uzun bir girişiyle (s. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. R. Radloff. “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. Necmettin Hacıeminoğlu. Yüzyıl Türk Şiiri Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. ss. (Ankara 1979 . Arat. III. İstanbul 1943. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları Atalay. (C). İnnsbruck 1870. W.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Eserler 19 Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 Amédée Jaubert “Notice d’un manuscrit turc en caractères ouigours envoyé par M. Tekin. Chicago 1983. Birtek. Radloff. Turkish Sources VII.. Mehmet Ölmez. Karahanlı Türkçesi Grameri. Compendium of the Turkic Dialects (Dıwan lugat at-Turk) I. XLV/2. Kutadgu Bilig III. XI. (1944). GÜ Ankara 1984.Dankoff. Sources of Oriental Languages and Literatures 7. İbrahim Taş. Kutadgu Bilig II Çeviri. B. XXIV+ 560 s. III. Ercilasun. İstanbul 1942. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. Wilhelm Radloff. (1986). (1974 . T. Mecdut Mansuroğlu. Kutadgu Bilig I Metin. A. Journal Asiatique. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. de Hammer à Abel Rémusat”. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. TTK Ankara 1959. TDK. TDK. c. R. F. St. Uigurischer Text mit Transcription und Übersetzung nebst einem uigurisch . Türk Şiiri Özel Sayısı I (Eski Türk Şiiri). Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1991. En Eski Türk Savları. Eraslan. TDK Ankara 1996. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları. Dankoff. 3 Ankara 1991 ). B. VI. Chicago-London: A Turko-Islamic Mirror for Princes. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. II. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. (1951). Mahmud al-Kaşgarı. Robert Dankoff. Kutadgu Bilig Grameri-Fiil. sayı: 178. Sayı 409/Ocak 1986. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Petersburg 1900 (1) 1910 (2). Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig) A Turko-Islamic Mirror for princes. 78-95. Petersburg 1890. “Divânü Lugati’t-Türk’te Aruz Vezniyle Yazılmış Şiirler”. 908. Chicago. R. IV+ 260 s. Osman F. 1985 . Dankoff. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. Ahmet. TDK Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Tekin. Theil I. 2 Kutadgu Bilig I Metin. Ünite .deutschen Wörterbuch und lithographierten Facsimile aus dem Originaltext des Kudatku Bilik. Türk Dili. 43-52. TDK. Wiesbaden 1959. Das Kudatku Bilik des Jusuf Chasshadschib aus Balasagun. Divan-ı Lügat-it-Türk’ten derlemeler I. K. (1979). 5 1995 ). Ahmet Bican Ercilasun. İndex. Arat. Facsimile der Uigurischer Handschrift der K. 23-78. Ölmez. 43-52. (1984). Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig). St. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Hofbibliothek in Wien. Cambridge: Harvard University Press. R. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. Atalay. Kebikeç 1. (1975). Dilaçar. Nuri Yüce. “Karahanlı Dönemi Türk Şiiri”. “900. Kelly. Theil II. Semih Tezcan. Atebetü’l-Hakayık. (A). “Kutadgu Bilig Dizini Üzerine” TTK-Belleten. R. İstanbul 1943. Mehmet. Der Text in Transcription. (1994). Hermann Vámbéry’ye Uigurische Sprachdenkmäler und das Kudatku Bilik. Sertkaya. c. 1995. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. TKAE Ankara 1979. R. R. (1983). Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Paris 1825. J. İstanbul 2010 Arat.. (1995) “Çağdaş Türk Dillerinde Kutadgu Bilig Çevirileri”. XCIII+252 s. s. (1989). Text und Übersetzung nach den Handschriften von Wien und Kairo. (1985-1986). TDK Ankara 1972. Nisan 1981. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. 11-111).

2 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ   Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı • AÇIKLAMA • SES BİLGİSİ • SÖZCÜK YAPIMI . Anahtar Kavramlar • • • • Ünlüler Ünsüzler Ses Değişimleri Addan Ad Yapım Ekleri • Addan Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Eylem Yapım Ekleri • Eylemden Ad Yapım Ekleri İçindekiler XI-XIII. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını ayırtedebilecek. Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabileceksiniz.

Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu Bugün Türkçede yaygın biçimde varlığını gördüğümüz düzlük-yuvarlaklık uyumu. 6. yėr. i. 4. ö. eylem kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce – işareti kullanılmıştır. U gibi) yazılması yada bağlantı ünlüsünün önlük-artlık. ü. 3. u. Parantez içindeki X işareti ya ünlünün büyük harfle (I. e. o. Kurallı olan bu uyum. ė. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. tė-. ėki. ~ değişken (ikili) biçimi gösterir. > (=büyüktür) işareti. bėr-. 5. ı. tahmini biçimi gösterir. belirli nesne durumu eki +in ve geçmiş zaman sıfat-fiil eki -mIş) bozulmaktadır1. ėl. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. Orhon ve Uygur Türkçesinde hem kimi sözcüklerde hem de kimi eklerde uyumsuzluk gös- . < (=küçüktür) işareti. yėl. yazıtlarda kimi eklerin yazımında kullanılan ön ünlüyle okumayı gerektiren durumlarda (3. Mecdut Mansuroğlu. 1957: 215?) İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı AÇIKLAMA 1. SESBİLGİSİ Ünlüler Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ sesiyle birlikte dokuz ünlü vardır: a. düzlük-yuvarlaklık uyumuna göre değişebileceğini gösterir. * (astariks) işareti. 2. Karahanlı Türkçesi metinlerinde bu uyumu bozacak örnekler bulunmamaktadır. Ad kök ve gövdelerinden sonra sözcüğe eklenen eklerden önce +. Karahanlı Türkçesindeki kapalı /ė/’nin yazımında i ~ e arasında sık sık kaymaların olduğunu ve Kutadgu Bilig’in yazmalarından birinde /ė/ sesinin çoğunlukla fethalı ye ile yazıldığını belirterek kapalı /ė/ sesinin varlığına dikkat çeker (Mansuroğlu. kendisinden önce gelen biçimin asli biçim olduğunu gösterir. Önlük-artlık uyumu daima korunmuştur. kişi iyelik eki +(s)i. Ünlü Uyumu Önlük-Artlık Uyumu Türkçede ilk yazılı metinlerden itibaren önlük-artlık uyumu vardır.

. AH 240. 108. DLT II-195).. 406. 14.eylemden eylem yapan ek: tirgüz. KTer.. vd.. 4202.). 1187. 2998.‘yormak. 6. 185…) bulıt (AH 57. 34/90b2=39:20). 629. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88) kėlgüçi (KB 492.. barġum (DLT II-69). yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. sınayu (KB 261. yiyecek’ (KB 1417. 8.(KB 6153). DLT I-7. 1755.. KTer. -U ulaç eki: al-u bėr.. 1522. 245. fark’ (KB 201.. hepsi. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491.. 2. 5655. 11. kėlgü (yol) (AH 232). AH 214. 191). 4939). üçegü (KB 802.. 68. her’ (KB 4. 659.. -GU sıfat-fiil eki: tirilgü (kişi) (AH 364). II-137.‘pişirmek’ (KB 636. azuk ‘azık. vd. küçegüçi ‘cabbar.). kalsunı (KB 5607. kıldur. 37/58a3=49:7).. sözlegüçi (KB 433. DLT I-109). inşa etmek’ (KTer. içür. 2680). 180.(KB 398. sızġur. II-24. DLT (Oğuzca) I-98). 213. taşur.. kelgü (KB 4925. AH 187. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). DLT I-18. KTer. III-217(bir yerde). Yüzyıllar Türk Dili termektedir. KB 1769.). 3019). biltür.. vd. 37/82b1=50:45).1864.. tėggüçi (AH 452). Düz ünlülerden sonra düz.. öğretmek (Oğuzca)’ (DLT II-202). vd.eylemden eylem yapan ek: arġur. bolmasun (KTer.116.. vd. kamuġ ‘bütün. kıltur. 2142. Uyuma Girmeyen Ekler: Düzlük-yuvarlaklık Uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip yuvarlak ünlülü olan ekler: 1. KTer. vd. 1669. zayıflatmak’ (KB 5705).. DLT III-339). -sU... sevdür.. aġu ‘zehir’ (KB 1126.. aç bırakmak’ (KB 6365). 586). KTer 30/372=16:16). ikegü (KTer.(KB 2542).. AH 190. törtegü (KB 4502). -DÜz. tirgür(KB 4717). 27/55b1=5:49)... 66.. barsun (DLT II64).). zayıflatmak’ (KB 3384) turġur. 28/69b1=8:11).. artuk ‘fazla. çok’ (KB 171. meŋzet-ü (471. 66. -DUr. 223.. vd. tegür(KTer.eylemden eylem yapan ek: bildür... 30/62b2=16:66).. edgü ‘iyi’ (KB 32. 31/41b3=20:22). vd.(DLT II-176). vd. -Ur fiilden fiil yapma eki: açur. DLT I-34. 25/7b3=3:136). kėltür. -sUn.. kıldukuŋ (KB 1878).(AH 20. AH 78). çıksun (KTer.. -ĠUr. -sUnI 3.(KTer. 6086).‘yapmak.483.. kevilsün ‘gevşesin’ (DLT II-13).. 31/79a3=46:24) ≈ bulut (AH BC 57. anuk ‘hazır’ (KB 15. 28/35b2=7:158)... 5. kılsu (KB 1555. indür. vd. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. 99. AH 107). Bu uyumsuzluk Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. +AĠU topluluk sayı adı yapan ekler: biregü (KB 343.653. barġu (KB. 5. zorlayıcı’ (KTer. 6294).(KTer.(DLT II. 9.. bilsün (AH 166). kutadsunı (KB 2626). 223. II-153...‘bildirmek.. altun (KB 188. vd. karıştukta (KB 2310). 31/79a2=46:24)2.. 2782).. bakın-u tur. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan ekler: . 1227...‘taşırmak’ DLT II-78).(KB 4095). bışur. 8. KTer. 10.. 346. -ĠUz. 2973).. alġumız (DLT I-341). alamet. 3386). KTer. iz’ (KB 180. 2715b3=4:176). artut ‘hediye’ (AH 42.. 29/11b2=9:16). 1441. -ĠU gelecek zaman/gereklilik eki: açġu (KB 1756. belgü ‘nişan.22 XI-XIII. Uyuma Girmeyen Sözcükler: Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcük örnekleri şunlardır: adruk ‘farklı. 34/39b2=37:147). 3.. 27/8a2=4:165).... 37/75a2=50:23). KTer..(AH 260. kaçġu (KB 1170)...‘sızdırmak... ıŋraşu ‘inleşerek’ (DLT III-398). 33/1b2=33:32). 343). 4.‘acıktırmak. vd. 64. 66.). taşlatu ‘dışarıya yollayarak’ (DLT II..eylemden eylem yapan ek: bildüz. 7. DLT I-52. 1407.(KB 3842. KTer... bilsü (AH 80). DLT I-99. bildügini (KTer.888.

ornı (KB 110. 4. ökünmiş (KB 1398). ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) değişim yoktur.. -ġInçA ulaç eki: bolġınça (DLT I 59). 3182. ancak bu sözcükler hem düz hem de yuvarlak ünlüyle yazılmışlardır: avuçġa ‘ihtiyar’ (KB 6491) ~ avıçġa (KB 1638) evrül. tegürdi (KB 365. vd.. 4374).. AH 233.. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer.. öldürdi (KTr. AH ABC nüshaları 259 ~ sevil.. 2. 31/88a1=20:114). 23. 3.) Benzeşme Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır. 31/79a2=46:24 bir kez).. KTer. 190. küçi (KB 247... +(s)I 3.. 442. 6521. 3212b1=28:18). ölümni (KB 1141). 29/60a2=9:84). -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. içtürdi (DLT I-218.. vd. 4638) ~ yapıl. 1658. 66. sürgil (KB 5496). DLT III-125). kötürgil (DLT II-44). şehri’ (KB 310.. -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). 362. AH 93. 223. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b.vd. ukġıl (KB 796. 2173. 185. 34/44b2=37:173).. 27/39b1=5:30). +DI belirli geçmiş zaman 3. 66. körünmiş (KB 3513). …. II-173). yazuktın (KB 1329... 2257. kündin (KTer. . köŋülni (KB 1551.. 1388.. 1055. tutġınça (KB 3806) Karahanlı Türkçesinde düzlük-yuvarlaklık uyumu var mıdır? Örneklerle açıklayınız. AH 156 357. sözni (KB 153.. 4711) ~ min.113. gerekse kendi dönemi içerisinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. 3533) ~ evril. ukulmış (KB 1203.. Karahanlı Türkçesinde de yaygın olmamakla beraber kimi örneklerde görülmektedir. 31/79a3=46:24. KTer. 5.. 5 kez ~ bulut (DLT III 39. körmiş (KB 2367. 575.. 4434. KTer. tekil kişi: boldı (KB 4.).. köŋüldin (KB 1265. DLT I-64). AH 185).. 6454). 431.4790... DLT II-243). kümüşni (KB 2411). -gıl/-gil 2. 5015). çıkmaġunça (KTer. 20 kez. kapanmak. DLT I-15.(3194. 26/46b2=4:78). 134. 4808. yörügli (KB 4373.‘binmek’ (KB 2354.. ölümdin (DLT II-134. Bu yolla gerçekleşmiş tutarlı ve düzenli değişimlerden söz etmek mümkün değildir. AH 12). korkuġlı (KTer. boġuldı (DLT II-131). 27/35a1=5:22).‘sevilmek’ (KB 2071..(KB 4023). bolġıl (KB 26….. II-115. DLT II-57)..85..998. turġıl (DLT II-43).. Ünite .(AH 259) yapul.. 37/12b1=47:15). turuġlı (KB 100.). yoldın (KTer. 4826)... 27/40b1=5:31).(KB 576. 6. 6563. III-33)... AH BC nüshaları 57. 8.3279. 1906). AH 57. KTer. gizlenmek’ (KB 1321.. 209. 6440. boynı (DLT II-233). +nI belirtme durumu eki: boynını (KB 286). köŋüli (KB 53. 27/16a1=5:3).. 6191.)..Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 23 1. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). 111.. mün. öldi (KB 182.. II-359).. 1277. Ünlü Değişmeleri 1 Karahanlı Türkçesinde ünlüler açısından gerek Eski Türkçeye göre. KTer.. ökünmiş (kişi) (AH 144). devretmek’ (KB 126.. 211. ordusı ‘sarayı... soktı (KB 6071).. 234. yarutmış (KB 129). m.‘örtünmek. p..2. közi (DLT I-157. DLT I. vd. vd. boġulmış (KTer. 5692). 28/3b3=7:102).. . -mIş sıfat-fiil eki: urulmış (mesel) (AH 164). +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381. sütdin (KTer. 1526. vd. 38/542=62:9).6635. vd. tüşügli (AH 178). Yuvarlaklaşma Karahanlı Türkçesinden sonraki dönem metinlerinde. vd.‘dönmek. 744) sevül. Metinlerden tesbit edilmiş örnekler şunlardır: bulıt (KB 86. 916. AH 255). vd. kuşnı (DLT I-253. 7. 2882. 138.. . 243.

(KB 620. KTer.: sevün. -v değişimi ç. -b > -v-. DLT I 12. sevin. 6 kez) ~ soġuk (KB 3581.> KT evür. 3395.) ~ unut(KB 757 A nüshası.. s. 143.... KTer.. 241 vd.. DLT I 15..( KB 666 A nüshası. vd. 718. dolanmak’ > Uyg. kikşür.) ~ körküt.. KTer. 196-197.. 1358. yapşur. II 325. AH 44.‘ulaştırmak. DLT I 326. KTer. 27/18a2=5:4) Orh. KTer. KTer. II 20.24 XI-XIII. -uma-/-üme. Büzüşme Ulaç eki almış asıl eylemin üzerine iktidarlık çatısını kuran u. ikisi bir arada’ (KB 331.. Yüzyıllar Türk Dili körkit..T sub > Uyg. 48 vd. vd. Uyg. KTer.değişimi çöpik ~ şöpik ‘meyve yenildikten sonra atılan şey..T sebin. tapşur. 28/83a1=8:35) Orh. bir kez... 29.> KT sevin. DLT I 287. nadiren kimi sözcüklerde de (ikili biçimlerle) gerçekleştiği görülür: . 26/29a1=4:57) unıt.‘çevirmek. soġık (KB 1060.(KB 757. AH 224. çaġıla.T ebir.> KT avla.biçimini oluşturur: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz (KB... 100..(KTer. 30/69a3=16:75. 315.‘iki kişiyi birbirine kışkırtmak’ (DLT II 195-196) Uyg. 28/41a3=7:16. DLT I 503. 482. EDPT 408a) Bu örneklerin dışında DLT’de ünsüzlerden sonraki hece başındaki durumlarda /ş/’nin yerini bazen /ç/ alır (ş > ç). KTer. CTD II. vd. KB 403.> Uyg. AH 274) kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz (KB 3665) ayuġay ‘söyleyebileceğim’ < ay-u u-ġay (AH 3) tapnuġay men ‘hizmet edebileceğim’ < tapın-u u-ġay ( KB 3055) Bu büzüşme olayını ayrıca ikegü sözcüğünde görürüz: ikegü < iki+egü ‘ikisi beraber.> Uyg. OrhT. AH 27) ~ ögdü (sadece AH A nüshası 27)..~ ş. 27/15b3=4:176) 2 Karahanlı Türkçesindeki ünlü değişimlerini örneklerle açıklayınız. 1226. . 2031. KTer. 3584. AH 340.. teslim etmek’ (DLT II 175). s.yardımcı eyleminin gelmesiyle iki eylem birleşerek olumluda -u-.> tapçur.T sab > Uyg. sav > KT sav (KB 527. suv > KT suv (KB 73.. AH 354 BC nüshası)5 vb. 1124. DLT I 515. 28/69b2=8:11 -b-. Ünsüz Değişmeleri Orh...T eb > Uyg. olumsuzda ise. 1356. III 154..~ şaġıla‘çağlamak’ (DLT III 324. 27/39b3=5:31. 1418.. DLT I 215.> kikçür. 28/24a1=7:146) Orh. 700) yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı (KB. KTer.> yapçur.T abla. AH 354..25/28b3=3:188) Orh. Orh. kimi örneklerde sözcüklerin /ş/’li biçimleri de mevcuttur. 20. DLT II 3404. ev > KT ev (KB 744. avla. vd.(KB 3181. CTD II.‘göstermek’ (KB 32..‘yapıştırmak’ (DLT III 97-98) ~ yapşur.. -z ~ -s değişimi Daha çok geniş zamanın olumsuzunda görülen bu değişimin. 669. 31/25b2=19:64. çör çöp’ (DLT I 390)6. DLT I 178.(DLT III 99. EDPT 881a). evir.... KTer. 36/57a1=43:48 bir kez) ögdi ‘övgü’ (KB 239. 4622...

(AH ABC 167. AH168. 36/22a1=42:29) /k/ ~ /h/ değişimi Düzenli olarak her sözcükte görülmeyen /k/ ~ /h/ nöbetleşmesinin metinlerdeki örnekleri değerlendirildiğinde aslında /k/’lı biçimlerin az. DLT’de /d/ ile /d/ arasında bir tereddüt vardır. II 298. 228. dört kez) ~ kögüs DLT I 230: kögsi.. II 343.. bırakmak’ (AH 167. 3907.. KB 66.‘ayırmak’ (DLT III. çok’ (DLT I 321.. tegmes (DLT I 104) tegilmes (AH 234 BC nüshaları). körmes (DLT I 369). 186. 36.sözcüğü.) ~ yalŋus (DLT I 333) Olumsuz Geniş Zaman çekiminde (bu çekimin –maz ile yapıldığı örnekler de vardır) yaygın olarak görülen bu değişimin örnekleri şunlardır: bilmes sizler (KTer. dal (d) ya da zel (d) ile yazılır.. 53.. KB 2752. KTer 29/9a1=9:1) adġır ‘aygır’ (DLT I 18. 30/28a2=15:66) ked ‘pek.. vd. kelmes (DLT II 26).. 31/42b1=20:25 bir kez) KB yalŋuz (KB 395... 925.‘yaymak. KB 50 ~ kayın (DLT I 32) kadıŋ ‘kayın ağacı’ (DLT 1 32. 407.) /d/ ~ /y/ değişimi kadın ‘kayın... elbise’ (AH 168. A 240. 36/87a2=46:29) kod. II 296....) kedim ‘giyim.. AH 421) kuduġ ‘kuyu’ (DLT III 122. 216.. ulus’ (DLT I 155. /d/ ile olan sözcüklerin çoğu /d/ ile de yer alır: Örnekler: /d/ ~ /d/ değişimi bod ‘boy.. 515.. kamet’ (DLT I 412) ~ bod (DLT III 121.. AH 278.‘koymak.. Ünlü 589) her yerde ohşa.. 207.. 326. KB 374.. hısım’ (DLT I 32. Kutadgu Bilig’in nüshalarında ohşabiçimindedir. kavim. 356. KTer./ -d ~ -d.. 5423. -d.2.). Bu sesi taşıyan sözcüklerden olan okşa. KTer..‘giymek’ (DLT I 12.... ötnümes men (KB 791 BC nüshaları). ~ ked (DLT I 322. KTer. AH 18.tüm örnekler.. kedim ‘giyim. 194. KTer. 297) ked.. 369) /d/ > /d/ değişimi Aşağıdaki sözcükler metinlerde /d/ ile yer almaktadır: adak ‘ayak’ (DLT I 32.... KTer...) ~ koy. 2772. 33/46a2=34:27.. kılmas sizler (KTer. KTer.. 25/19b1=3:154.. . vd. 496.. Rylands nüshasında da (Ata. 277. dağıtmak.. 5781) ıd. Hatta /d/’den /y/’ye geçişin de kimi örnekleri görülür. 451 ve TİEM 73’te de (Kök. 37/54b3=49:2). C 297) kod. KB 84. 6011) kudruk ‘kuyruk’ (DLT I 472. 974. 95…. konmas (DLT II 331). 403….. AH 418) bodun ‘halk. göndermek’ (DLT I 421.. ~ kuduġ DLT I 375. 435. yatmas (DLT I 386). KB 6532) ~ kayıŋ (DLT (Oğuzlarca) I 32)... AH 167.. 144. elbise’ (KB 2280. vd. Yazımda hem /d/ hem de /d/ vardır.biçimindedir. bolmas men (KTer. 282.. 240...‘koymak..(KTer.. 238.. 3664. KB 4064. KTer. .. 38/40a3=61:2). bırakmak’ (DLT II 295.. AH ABC nüshaları 278../ -d değişimi Karahanlı Türkçesi’nde /d/ sesi. III 440.. 297) ~ keyim (AH AC 168.. KTer. KB 622.. iyice. 591. 34/63a2=38:42) adır. KB 1735. dünür. 34/13a3=36:55.. 26/1263=4:35. /h/’lı biçimlerin çoğunlukta olduğu görülmektedir. bol bol vermek’ (KTer. vd.AH 31. Ünite .. AH 455. 398. bolmas (DLT I. KB 53.. 473.) ~ bodun (DLT I 231. 30/68b1=16:74.. 30/23a2=15:33)..) ~ kudruk (DLT I 513. KB 176.) yad. 186. 36/20b1=42:27) ~ yay. 4441. Bu sözcük. AH 167....Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 25 kögüz (DLT I 366...‘salmak.....KB 2593.

II 28. III 173) ~ handa (DLT III 218) nöbetleşmeleri lehçe farklılığını göstermektedir. yokluk. KTer 36/21a3=42:28) ~ yamġur (DLT III 38. 378. hani’ (DLT (öbür Türklerce) I 31. 97. KB 1858) meŋgü (KTer.. 457) ögren. 354. III 220. KTer. 2..) ~ örgen. 122..‘öğrenmek’ (DLT I 252.. 419. Yüzyıllar Türk Dili Tek yerde geçen aksak (KB 3238)sözcüğü de yazmalarda ahsak biçimindedir. III 32. KTer. 61. C yahşı (2666) Yakşı sözcüğü her iki Kuran Tercümesinde de hep yahşı biçimiyle yer almaktadır. sonsuz’ > meŋgü (DLT I 44. KB 3578) sıŋuk ‘kırık.. 324.. Bu durumda Karahanlı Türkçesi için söz içinde bir k>h değişimi ya da nöbetleşmesinden söz etmek mümkün olmamaktadır. buŋ ‘ihtiyaç... B yahşı (1542) KB B nüshası yakşı.. Divan’daki kayu ‘hangi..) Ünsüz Düşmesi r>Ø berk ‘sıkı.) OrhT.. 349. 272. 385. III 197) ~ hayu (DLT III 218.) Yer Değiştirme (Metatez) Az sayıda sözcükte görülen bu ses olayının örnekleri şunlardır: buġday ‘buğday’ (DLT II 235. 436) birle ‘ile’ (DLT I 49. 101. KB 39. 100. 2151. 1681. gerileyici benzeşmeyle /m/’ye değişir: OrhT. KB’de sadece yakşı sözcüğünde /h/ ile nöbetleşme görülür: KB B nüshası yakşı. KB 96... 34/81b3=39:7. 25/12b3=3:145) ~ bile (DLT I 44... 480... KB 118 A) konşı ‘komşu’ (DLT I 435(Oğuzca)) ~ koşnı (DLT I 435.(KB 465 A) yaġmur ‘yağmur’ (DLT I 16. buyan ‘sevap’ > muyan (DLT III 172... 10. AH 3) .. KB 6. 30/42a=16:29) ~ mengü (KTer. 70. KB 283. sadece yukarıda belirtilen sözcüklerle sınırlıdır.113.. 248.> m.. 37/61b3=49:11) kurtul.... muŋsuz: KTer.. dert. III 65. 26/41b3=3:130) ~ kutul.‘kurtulmak’ (DLT II 121. AH 30. KB 118. 179. C yahşı (1385) KB A nüshası yakşı..) Uyg. 3.1680.. AH 275. beŋgü ‘ebedi.26 XI-XIII. 30/42a2=16:29) OrhT..(DLT II 121. 1040. 439.(Oğuz ve Kıpçaklarca)) kayda ‘nerede’ (DLT I 52. kırılmış’ (DLT III 365) ~ sınuk (DLT III 365.. 4512... 702) ~ bek (DLT I 333. KB 671... 65.. 319) ~ budġay (DLT III 240) çamġur ‘şalgam’ (DLT I 457) ~ çaġmur (DLT I 16. 82.. 157. KB 3319. sıkıntı’ > muŋ (DLT I 425. AH 33.KB 465.) ~ ernek (DLT I 104. KTer. beŋiz ‘beniz’ > meŋiz (DLT I 60. sağlam’ (DLT I 349. KTer. Nöbetleşme ise. KB 417. 38/15b3=58:22) /ŋ/ ~ /n/ değişimi b. 234...KB 1302.. /ŋ/ ~ /m/ değişimi ahsuŋ ‘sarhoşken kavga eden ~ ahsum (DLT I 16) iŋir ‘alaca karanlık’ ~ imir (DLT I 94) erŋek ‘parmak’ (DLT I 104. KB 140..değişimi İçinde /n/ ve /ŋ/ seslerini bulunduran sözcüklerin başındaki /b/ sesi... 1758. KB 1.. III 445.

+aç/+eç: Küçültme ve sevgi bildiren adlar yapar: anaç “anne gibi davranan küçük kız” (DLT I.. 48. 36/98b2=45:20) < yol +çIl: Sıfat türünde sözcükler türetir: yaġmurçıl “yağmuru çok olan yer” (DLT III. 1669. 28. aldatıc” (KB 2312. 52) < ana ataç “olgun kişi gibi davranan çocuk” (DLT I. 2327) < al başçı “öncü. 524. kardeş” karındaş “kardeş” (KB 2560. 32/5a2=28:5) < baş bedizçi “nakkaş. 26/19a1=4:43) < bir üçegü “üçü” (KB 802.. 4672. KB 2494…) < aġı ajunçı “hükümdar. önder” (KTer. KB 5. 382) < kan koldaş “hizmetkâr” (DLT I 461. 26/40a1=4:69) < kol yerdeş “hemşehri (Oğuzca)” (DLT III... 52) +ça/+çe: Küçültme ve kuvvetlendirme bildiren adlar yapan bu ek eşitlik durumu ekinin kalıplaşmasıyla yapım eki işlevini kazanmıştır: barça “hepsi” (DLT I. Eklerin hepsine yer vermek mümkün olmadığı için bu eklerden bazıları ve onların genel işlevleri üzerinde duruldu. 369. isyankâr” (KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 27 Karahanlı Türkçesindeki ünsüz değişimleri nelerdir. 2924….2. KTer. KTer.. KB 23. 31/8a3=19:14) < boyun +(a)ġu(n)/+(e)gü(n): Topluluk sayı adları yapar: kadnaġun “kayınbabalar” (DLT I.. 417. 220.. KTer. 40) < yer +çı/+çi: Meslek adları yapan bu ekle türemiş sözcükler çok olduğu için bir kısmına yer verdik. hasta” (KB 1058. KTer. 2056. 52) < ata begeç “beyceğiz” (DLT I. 4458) < etük temürçi “demirci” (KB 4458) < temür yolçı “yol gösterici” (KTer. cebredici. 528) < kadın adınaġu “başkaları” (DLT III 68. SÖZCÜK YAPIMI Addan Ad Türeten Ekler +aġu/+egü: Daha çok vücud adlarına eklenerek eklendiği adla ilgli karakteristik özellik ifade eden adlar yapar: içegü “kaburga kemiklerinin iç tarafındaki kısım” (DLT I 137) < iç karnaġu “koca karınlı adam” (DLT I 441) < karın boynaġu “zorba.. ne kadar” (DLT III. 26/36a1=4:63) < ne aġıçı “ipek kumaşları muhafaza eden kişi. KB 317. 33/70a1=35:10) < bar neçe “kaç. 56) < yaġmur igçil “hastalıklı. idareci” (KB 446. birisi” (KB 343. KB 2494. 357) < beg ekeç “abla gibi davranan küçük kız” (DLT I. DLT III 57) < ig +daş/+deş: Ortaklık ve eşitlik ifade eden adlar yapar: kadaş “kardeş” (DLT I. 29/8b3=9:11) < ka “akraba. KB 5295) < adın biregü “biri..) < üç törtegü “dördü” (KB 4502) < tört +ç.. DLT I 407) kandaş “babaları bir olan kardeşler” (DLT III. KB 766. hazinedar” (DLT I 136.KTer. . örneklerle açıklayınız? Biçimbilgisi 3 Yapım Ekleri: Karahanlı Türkçesinde çok sayıda türetim eki bulunmaktadır. 4896. ressam” (KB 4458) < bediz etükçi “çizmeci” (DLT II.) < ajun alçı “hilekar. 114. Ünite .. AH 203. 262.

. 76. 170) < kız sözkiye “sözceğiz” (DLT III. KTer..+ kına: Küçültme adları türetir: kızkıya “kızcağız” (DLT III. 2372) < kır törtgil “dört köşeli” (DLT III. 21. 394. 119.. KB 67. 483. 2571. 430. 36/67a1=43:71) < saġır “kap” yolak “küçük yol” (DLT III. KB 374. 474) < kısır “doğum yapmamış at” oġlak “oğlak” (DLT I.. KB 4892) < but ‘but. 2030. 284. 31) < bıŋ +ġaç: Küçültme adları yapar: kuşġaç “serçe” (DLT I. KTer.) < bir miŋer “biner” (KB 2. fazilet” (DLT I.. 105) < üç +k...) < ara tünle “geceleyin” (KB 760. belirteç ya da soyut ad türünde sözcükler türetir: birtem “bütünüyle. dal” (DLT I. kâr’: 36/14a3=42:20) < tarıġ . KTer. vefalı” (KB 2237. 502) < baġır kovdak “cılız” (KB 4672) < kovı “içi boş. Eski Türkçeden beri üleştirme sayı adları yapar: birer “birer” (KB 172.) < küç özgey “sadık.. KTer. 25/12b3=3:145) < bir +lAġ: Genellikle yer adları türetir: tarıġlaġ “ekilen yer. kazanç.120. AH 26) < *kız “kırmızı” yaşıl “yeşil” (DLT III. KTer.KTer. okluk”(DLT I.. 417) < tört üçgil “üçgen” (DLT I. uzun süre” (DLT I 484. renk adları ve geometrik şekillerle ilgili adlar türetir: başgıl (at) “başı beyaz. 3596. 99. 2205) < kara kısrak “kısrak” (DLT I. 377. 359) < köz azkına “azıcık.. 359) < söz közkiye “gözceğiz” (DLT III. 34/55a2=38:24) < ortu ~ orta saġrak “küçük kap.. KB 3. 219. pek az” (KB 3964.) < öz +ġıl/+gil: Bu ek. 17) < yol. 455) < kuş yıġaç “ağaç” (DLT III. 1014. vd. 19. 29/30a1=9:38) < az +l: Renk ve benzerlik ifade eden adlar türetir: başıl “beyaz tepeli” (DLT I. tamamen. bacak’ karak “göz bebeği” (DLT I.) < er “adam” oktam “ok atımı. KB 339. 5440.28 XI-XIII. ‘hasılat. yaklaşma-bulunma durumu eki olan +e’nin kalıplaşmasıyla türemiştir: keçe “gece” (DLT III. KB 1393.. 44) < *yāş “taze +la/+le: Belirteç türünde adlar türetir: arala “arasında” (KB 3424. tarla” (DLT I. KB 1. 107. 38/59b2=63:4) < Orh. 28/63b1=7:205) < keç “geç” +er: Günümüz Türkçesinde de aynı anlamda kullanılan bu ek. 107) < ok +dak: Fazla örneği olmayan bu ekle türetilmiş sözcükler eşya adı ya da sıfat türündedirler: baġırdak “korse” (DLT I. 28. 22. KTer.4349) < bir erdem “erdem. 378) < baş butık “budak. 471. 2314. KB 148. kâse. dört ayaklı hayvan” (DLT I 481) < baş kırġıl “kırçıllı” (DLT I. ıġaç “ağaç” < *ī “ağaç” +gey: Niteleme sıfatları türetir: küçgey “zalim. 496. zorba” (KB 814. 281. 2. kof ” +e: Aşağıdaki sözcük. KB 141) < oġul ortak “ortak” (DLT I. KTer. 34/37b3=31:138) < tün birle “birlikte” (DLT I. 382. Yüzyıllar Türk Dili +DAm: Az sayıda sözcük türeten bu ek. 392) < baş kızıl “kızıl” (DLT I. büyük kadeh” (DLT I. +kıya/+kiye.. KB 2371. +ak/+ek: Küçültme ismi yapar: başak “okun temreni” (DLT I.. 4733...

AH 182. 187.. …) < meñiz “yüz” tüne.. 5028) < kara sarġar. 128.“değişmek” (DLT I.2.“zorlamak. 403. 30/15b1=14:26) < arıġ arkasız “yardımsız. Ünite . 1747. KTer. çok sayıda sözcük türetmiştir: adaklıġ “ayaklı” (DLT I. 68. 31/90a1=20:121) < belgü “işaret” . zulmetmek” (KB 1284. 38/5b1=58:9) < edgü eliglik “eldiven” (DLT I. 50.457.. 1807) < yaş “taze” belgür. 103. 25/22b1=3:159) kutsuz “şanssız” (DLT 1. 37/82b1=50:45) < küç Geçişsiz eylem türetenler: adna. zalim” (KTer.) < üd +lXg Adlardan sıfat türeten bu ek. DLT I 41. 263) < tuz küçe. 147.“belirmek” (DLT II.“yeşermek” (DLT III. 350) < kut “mutlu” yokad. KB 1357. murdar” (KB 341. KB 802. 1524) < bediz küçlüg “zorba.. 36/85b2=44:44) < yazuk “günah” +lXk: Yer ve eşya adları ile soyut adlar türetir: aşlık “aşevi” (DLT I. KTer. +(A)d-: Geçişsiz eylemler türetir: bilged.. vd. 40) < yol Addan Eylem Türeten Ekler +A-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türeten bu ekle türemiş sözcüklerden bazıları şunlardır: Geçişli eylem türetenler: aşa. 29. 147. 3365. KB 897. KB 88. 831. 2118) < uluġ +sXz: Olumsuz sıfatlar türetir: arıġsız “kirli.“mutlu olmak” (DLT II.“yemek yemek” (DLT III. 34/91b3=39:21) < sarıġ “sarı” yaşar. KB 442. 114) < aş edgülük “iyilik” (KB 934.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 29 turuglaġ “durulacak yer” (DLT I. 983) < asıġ “fayda” bedizlig “süslü” (DLT I. diğer” orna.. KB 489.“gecelemek” (DLT III. 288. 37/12b2:47:15) < adın “başka. 4245.) < yok +(A)r-: Geçişsiz eylemler türetir: karar.. asil” (KB 809) < beg kulsıġ “kula benzeyen kişi” (DLT III. DLT III 258..“benzemek” (DLT III. KB 133. 804) < adak asıġlıġ “faydalı” (DLT I.“çoğalmak” (KB 2262) < köp kutad.) < aş tuza. 273. 836. AH 448) < kut “şans” yolsuz “yolundan sapmış” (DLT III. 1841. 420) < emgek “zahmet” köŋülsüz “gönülsüz.“yerleşmek” (DLT I. 1388. 172. …) < tün “gece”. pis.“sararmak” (DLT II. 288. zorla” (KTer. desteksiz” (KB 3772) < arka emgeksiz “zahmetsiz” (DLT I.. KTer. 253. KB 1419. KB 123. KTer. KTer.“kararmak” (DLT II 77. 496. KTer.. 340) < bilig köped. 28/38a3=7:161) < orun “yer” meñze.“yok olmak” (KB 14..“akıllanmak” (DLT II. KTer.. KTer. felek” (KB 3. KB 3285.“tuzlamak” (DLT III... 1582. KB 809) < kul uluġsıġ “büyüklük taslayan” (KB 1706. 3094) < turuġ üdleg “zaman. 507. 1744.. 32/18a1=28:26) < küç yazukluġ “günahlı” (DLT III.) < bay koyuġluk “koyuluk” (DLT III. 178) < koyuġ +sıġ: Benzerlik ifade eden sıfatlar türetir: begsig “bey soylu. 153) < elig baylık “zenginlik” (KB 313. 82.

285. 312) < and “yemin” çınġar. yönetmek” (DLT III. ihtiyaç” otġar. çekiştirmek” (DLT III. 2397. AH BC nüshası183..) < em “ilâç” süle. KTer. 257. 302) < kalın taru.“başlamak.. 4024) < *muŋġar. 218) < aççıktur. 225.. 252) < küç +U-: Geçişsiz eylemler türetir: bayu.“yiyecek sahibi olmak” (DLT I.“bulutlanmak” (DLT II.“çağırmak.“kokmak” (DLT III. 29/33a2=9:42) < and birik.. 25/29a2=3:200.“seçmek” (DLT III 326. 400. KB 682. 95. 31/50a2=20:54) < ot “ot” +ġır-: Geçişsiz eylemler türetir: tazġır...“daralmak” (DLT III. memnun etmek” (KB 62.“birikmek. 845. bir olmak” (KB 8. 243. KB 287. 25/29b1=4) < baş baġla.“çıkartmak” (DLT II.. doğrulamak’) < çın “gerçek” muŋkar.“zenginleşmek” (DLT III. .) +lAn-: “bir şeye sahip olmak..“yemin ettirmek” (DLT I.. tamamlanmak” KB 506.“nemlenmek” (DLT III. < tüp. 261. 181) < çıkkondur.“çökertmek. KB 1.) < bay “zengin” kalnu.. 294) < azuk “yiyecek” bulıtlan.“asker sevketmek” (DLT III. vd. KB 4169.“eksiksiz olmak. 380..“bağlamak” (DLT III.“azımsamak” (DLT I.“ilaçlamak” (DLT I.“zahmet çekmek”(DLT I. 5627) < tat yıdı. 187..“tozlanmak” (DLT II.... 292. KTer. 178) < taz “kel” tozġır. 297. KB 54. KTer.“aldatmak” (DLT I. KTer. gibi olmak” v. 220) < baġ emle. . sıkıntı.“avuçlamak” (DLT I. KB 75. 287. 343.. 273.“bunaltmak.. 178) < toz +I-: Geçişsiz eylemler türetir: tatı. KTer..“güçlenmek” (DLT II..30 XI-XIII. KB 448. 26/97a=4:12) < al “hile” soñda.. 315) < emgek küçlen. KB 305) < az azuklan. seslenmek” (DLT I.“kovalamak. KTer.. 182.“gerçeği araştırmak” (DLT II.. 192) < konsevindür. 686. anlamlarında geçişsiz eylemler türetir: azlan. 273.…) < soñ “sonra” ünde. 28/60a3=7:193) < ün “ses” +ġar-: Geçişli eylemler türetir: andġar.) < bir tüpük.“açtırmak” (DLT I. 38/83b1=65:7) < tar “dar” Eylemden Eylem Türeten Ekler -ar-/-er-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: çöker.< muŋ“bun. KTer. 225. KB 256..“kondurmak” (DLT II.“kelleşmek” (DLT II. +la-/+le-: Geçişli ve geçişsiz eylemler türetir : adutla. 298) < adut “avuç” başla..“and içmek” (DLT I. 1980.“kalınlaşmak” (DLT III. vd. 264) < bulıt emgeklen.“sevindirmek. 291. 157. 260) < yıd “koku” öli. düşürmek” (AH 102) < çökkėter. 256) < öl “nem” +(X)k-: Geçişsiz eylemler türetir: andık.“ortadan kaldırmak” (DLT III. 291. 477.. 274.“tat vermek” (DLT III.“hayvan otlatmak” (DLT I.b. 27/52a2=5:46: ‘tasdik etmek. 124. toplanmak. KTer. Yüzyıllar Türk Dili +DA-: Geçişli eylemler türetir: alda. 271) < sü “asker” talula. KB 2423.) < sevin-. acı.) < kėt-DUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: açtur. sıkıntıya sokmak” (KB 2391.

34/7a1=36:39) < egyıġıl.“süslemek” sevin. 226) < öt.“yormak” (DLT I. 29/26a3=9:35) < basbitil.“yer gibi görünmek” (DLT III.“yazmak” kesil..“gelir gibi görünmek” (DLT II. 26/54b3=4:89 < kestökül. KTer.. KB 1075.“bildirmek. istenmek” (DLT II.“nefesi kesilmek” (DLT I.“erimek” todġur.“mahvolmak.“yorulmak” ötgür.“istemek” kelgir.. dilenmek.“basılmak.“ayrılmak” (DLT I 247. 36/32b3=42:48) tilen.“aranmak.“basmak” bölük. 129) < tök.“solmak” (DLT I. vd.. vd. -ġIr-: Örneklerini sadece DLT’de tesbit ettiğimiz bu ekle türetilen sözcükler benzerlik bildiren eylemler yapar: kolġır.“doymak” tirgür. öçük.KTer. KB 3384.“eker gibi görünmek” (DLT II.“verilmek” (DLT II. 404.“diriltmek” (DLT II.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 31 uktur. 175) sezik. KB 81. 166) . 216) < oñ.KB 3285.“toplanmak.. 6272.. 258) < barkelimsin. -msın-/-msin-: Eklendiği eyleme ‘benzer ve gibi olma’ anlamları katar: barımsın. hazır hale getirilmek” (KTer. tükenmek” (KB 114. 179) < tam.“doyurmak” (DLT II. KB 33.“bölüklere ayrılmak” (DLT II. KB 3951) < öç. 131. 109) < ye-(X)n-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: alkın. sönmek” (DLT I. 85.“damlamak”..“sevinmek” (DLT I 12. Edilgen eylemler: basık. birikmek” (DLT II... 192. 36/85b3=44:45) < sız..“savrulmak” (DLT II... 194) < kol. 117) < sez. 243) < tuzla-. KB 67. KTer.“savurmak” -(X)l. 1099.. -ġUr-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arġur. 179.2. mağlup edilmek” (DLT II. 26/45a2=4:77) < biti..Edilgen ve dönüşlü çatılı eylemler türetir: anutul. KTer. 189.“yazılmak” (KB 115. KB 295. 100. 34/48b2=38:7) < tileyun. 37/3a1=46:33) < tir-(X)k-: Dönüşlü ve edilgen çatılı eylemler türetir: oŋuk. KTer. KTer.“ister gibi olmak” (DLT II. KTer.. KTer. 259) < keltarımsın.“tuzlanmak” (DLT II. 1276..188. Dönüşlü eylemler: adrıl. 176) < tod. anlatmak” (KB 398.. 244.“yıkanmak. 119.. vd.“dökülmek” (DLT II. 225.. KTer. vd. 36/105a1=45:29) < bitituzlan. 115) < tur. 34/38b1=37:141) < bas.“nefesi kesilmek. 29/22a1=9:29) < bėr.“durmak”. 33/68a2=35:8) < beze. 510. vd.“(yağ) eritmek” (DLT II. 2697..“vermek” basıl. KTer..“bağlanmak” (DLT II 238.. vd. 80) < yıġ-.“bölmek” savruk. 593. 256a1/=3:133) < anutbėril. 26/18b2=4:43) < KB yu-.“toplanmak” (DLT III.“süslenmek” (DLT II 142.“hazırlanmak. KB 4717. KTer. 6158.“dökmek”. 118) < böl.“geçirmek” (DLT I.) < uk-. boy abdesti almak” (DLT II..“hissetmek” turuk..“sezmek” (DLT II. Edilgen eylemler: baġlan.. KB 1232. sevün-: KTer. 3287. KB 5928) < baġlabitin.“yazılmak” (DLT II. KTer. 314.“kesilmek” (DLT I 339.. 196) < keltamġur. 259) < tarıyemsin. Ünite .“solmak” (DLT I.) < alkbezen.“gelir gibi yapmak” (DLT II.) < adıregilmek “eğilmek” (KB 1055...“geçmek” sızġur.KTer.. bitmek. vd. 25/5a3=3:131.. KB 443. II137. AH 315..“damlar gibi olmak” (DLT II. 325b/=28:7.“gider gibi görünmek” (DLT II. 116. 228) < savur.“basılmak” (KB 2711.. KB 5705) < ar..

KB 2726. KTer. 2536) < tur-(X)gçı: Eylemin gösterdiği hareketi yapan eyleyici adları türetir: bitigçi “yazıcı” (KB 2494. -(X)t-: Ettirgen çatılı eylemler türetir: arıt... vd. 299. KB 3292) < kuç. 151. 191. KTer. günahtan arıtmak” (DLT I. KTer. 27/50b3=5:44) < bilkısġa “kısa” (KB 348. 3329) < yilgü. karşı koymak” (KB 6274) < kadıkėŋür. 107.. KB 2115. -gAk: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir: orġak “orak” (DLT I. KB 2615.“uzatmak” (DLT I. 28/44a1=7:169) < biti. AH 111. savaşmak” (DLT I 20. 242..“kurumak” süçir. yoldan çıkmak” barkın “yolcu” (DLT I 440.) < bitisoruġçı “sorucu” (DLT III.. tanışmak” (DLT II.“zenginleştirmek” (DLT II 325. KB 679) < ur.. vd..“tatlılaşmak” (DLT II. 493. 4421. 4326) < bar- . KTer. nöbetçi” (KB 608.“genişletmek” (KB 6274) < kėŋü-sIk-: Edilgen eylemler türetir: alsık. tüccar” (KB 2801. 28/41b3=7:165) < katkeçig “köprü.. 4727.“yazmak” katıġ “katı. 21) < bilbassık. pak” (KB 727..“yürümek”. vd. 38/35b1=60:2) < uza-. 34/38b1=37:141) < bastutsuk. 92.. temize çıkarmak.“alınmak.4845) < saçuzat. 208..“vuruşmak.. 75) < süçi. 2293..“temizletmek. 228. zeki” (DLT I. 390. vd. KB 30/91a3=16:111) < ur-. Yüzyıllar Türk Dili -Ir-(I): Geçişsiz ve geçişli eylemler türetir: kurır. 29/53b3=9:74) saçıt. yolu şaşırmak.‘çırpınmak.. Geçişli eylemler: kadır.“bilişmek. 428. KB 817. KTer. geçit” (DLT I. KB 2289. 3757.“azmak.“ağrımak” arıġ “temiz. KTer. 811.32 XI-XIII.“birlikte almak. 208. elindekini kaybetmek” (DLT I.. 28/78a2=8:26) < arıbitig “kitap. KB 158. 964) < kısyorıġa “rahvan giden at” (DLT III. KTer. 5145.“çırpınmak” (KB 74... yoldan çıkarmak” (DLT I.. sert. soyulmak.) < keç-gA: Eylemin gösterdiği hareketi yapanı gösteren adlar ve nesneler türetir: bilge “bilgili. KB 491. 98) < aġrı. 243.“döndürmek.. basılmak” (DLT II. KTer. 3344. 192. 228. 77) < kurı. heyecanlanmak’. vd. 242) < sorsatıġçı “satıcı. çok” (KB 478..“tatlılanmak” yilgür.. KB 249. beraber yapmak” (DLT I. 174. 188. 2671. Eylemden Ad Türeten Ekler -(X)g: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcükler türetir. 384. Kuran-ı Kerim” (DLT I.“birlikte açmak” (DLT I. 180) < açalış. KB 4305. 674. 37/64a=49:13) < bilkuçuş. 542... KB 2396.“kucaklaşmak” (DLT II..“saçtırmak” (DLT II..“kesmek” turġak “kapıcı. 209.) < sat-. aġrıġ “ağrı” (DLT I. KTer.“dövülmek” (DLT I. AH 169. KB 1428) < yorı. 26/24a1=4:49) < arıazıt.) < albiliş.) < az. azılı” (KB 2311) < az.“kurumaya başlamak” (DLT II. basık-: KB 3346.“yoldan sapmak” bayut.“azıtmak.“vurmak” -(X)ş-: İştaş çatılı eylemler türetir: açış.“kucaklamak” uruş. 227) < tutursuk.“yakalanmak” (DLT II. KB 27.“bilinmek” (DLT I. 119) < or.“saldırıya uğramak.. 831. 2803) < albilsik. 2994. -gXn: Sıfat türünde sözcükler türetir: azġın “azgın.

502) < tapuz. 409. 691. 342.) < yad.. kızmak.“parlamak” -(X)nç: Eylemden soyut adlar türetir: korkunç “korku.) < alatġuçı “atan. öfkelenmek” egri “eğri” (DLT I 127. bağlamak’ yalın “alev” (KB 1415. KTer.) < açartuk “fazla.... 2804. vd. 2579. -mUr: Az sayıda sözcük türetmiştir: tamur “damar. 152. 283) < yakış-. AH 168.) < üdür- .‘damlamak’ yaġmur “yağmur” (DLT III. 3549.) < yaġ-Xn: Eylemden ad ve sıfat türünde sözcük türetir: akın “akın. KTer. 37/89a1=51:29: ‘kısır’) < tüg. atıcı” (AH 159) < atbarġuçı “giden” (DLT II. KTer.. -(X)glXg: Sıfat türünde sözcükler türetir: kaçıġlıġ “kaçkın. 1521…) < süz-.. hırçın” (KB 334. K 275.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 33 tutġun “esir” (DLT I 438.. 3664.duru. 75. KB 2834.. KTer. 806. 365.. vd. 36/21a3=42:28..) < baremlegüçi “tedavi eden. -(X)m: Eylemlerden soyut ve somut adlar türetir: alım “alacak. umınç “ümit” (KB 2812.. ….. sel” (DLT I 77. 26/50a2=4:83) < korkögünç “övünç. KB 2149. KB 150.) < egiryakşı “güzel. DLT I 133) < um-(X)ndI: Eylemlerden sıfat ve ad türünde sözcükler türetir: akındı “akan (su)” (DLT 1 140) < akekindi “ekilen (tohum)” (DLT I. elbise” (KB 2280. 2443. vd. 3041. vd.. sinirli.) < ur-. . KB 2598.“buldurmak” -I: Eylemden nesne ve özne adları türetir: buşı “hiddetli. nabız” (DLT I 362.‘çatmak. temiz” (KB 973. 1592. KTer. DLT III 85) < yal.“hiddetlenmek. 37/76b3=50:29) < kıl-ġUk: Az sayıda örnekte görülen bu ekle türetilmiş sözcüklerden birkaçı şunlardır: kayġuk “kayık” (DLT III. 808 . 33/37b3=34:16) < akkelin “gelin” (494. 33/35b1=34:13) < bedüsüzük “süzük. borç” (DLT I. vd.. vd. 34/64b3=15:43.. 850 .... 2380. Ünite . 38.“doymak”. ziyade” (DLT I 99. 550. KB 309. KB 373.) < berkedim “giyecek. KB 250. övünme” (KB 2292. 1084... KB 804..2. 3338.. 32. 175) < kaytapuzġuk “bilmece” (DLT I. -ġUçI: Eylemden sıfat ve işi yapını gösteren adlar türetir: alġuçı “alıcı” (KB 2425. 6154. süzülmüş. 2972) ~ umunç (KB 1364... 54. DLT I 404 < keltügün “düğüm” (DLT I 400. iyi” (DLT III. 3540. korkma” (DLT II. KB 309.. …) < artbedük “büyük” (DLT I. kaçan” (KB 1858) < kaçuçuġlıġ “uçan” (KB 1858) < uçyadıġlıġ “yayılı” (DLT III. 297) < kedtodum “doyum” (KB 4587) < tod. 38/92a2=66:5. DLT I 132) < ögurunç “rüşvet” (DLT III.. 140) < ekögündi “övülen(kişi)” (DLT I 449) < ögüdründi “seçilmiş (şey) “(DLT I 145. 385. 186. KTer. iyileştiren” (KB 3873) < emleküç kılġuçı “zulmeden” (KTer.“yaymak”. KB 1160. 2013.. KB 58. 3345) < tut-. .) < buş. KTer.. 49... KB 171... KB 1057. KB 37/73a3=50:16) < *tam-mur < tam. -(X)k: Eylemden soyut ve somut adlar türetir: açuk “açık” (KB 500. KB 2442.. ) < albėrim “borç” (DLT I. 449.

. 4 . AH 327.. danışma” (DLT III 365.“dönmek”. çıkış.. KB 3475. kötü. KB 492.) < yan. cücelik” (DLT I 356. 154. –(X)ş: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: aġış “yükseliş” (DLT I 61) < aġbiliş “biliş” (DLT I. vd. alçak.) < basçöküt “kısa.) < bilçıkış “son. Karahanlı Türkçesindeki yapım eklerinden hangilerinin Türkçede yaşadığını örneklerle karşılaştırma yaparak belirleyiniz. 151... 1325) < çıkkeçiş “geçme. KTer. gider. beğenmemek. vd.. bayağı” (KB 5327) < yėr... hilat” (KB 1766) < kedyanut “karşılık. vd. değersiz. Yüzyıllar Türk Dili süpründi “süprüntü” (DLT I 493) < süpüryėrindi “iğrenç. bitiş... 29/59a1=9:82. KB 538.34 XI-XIII. 6076. -(U)t: Eylemden somut ve soyut adlar türetir: basut “yardım. arka” (KB 419. anlayış” (KB 150. DLT I 369) < keçkėŋeş “görüşme.. 497. cevap” (DLT III. 3482. geçit” (KB 3665... 1267... KB 2086) < çökkedüt “giyecek. 623.“yermek.AH 22. masraf ” (KB 1316. 374. kısalık. 47) < uk-.. 28. 367.) < kėñeukuş “akıl.

–(X)ş. -ġIr. KTer. +(A)r-.. Önlük-Artlık uyumunun tam olduğunu gördüğümüz bu dönemde düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen ekler bulunmaktadır.. boynı (DLT II233). 28/69b1=8:11). +k. +DA-. -(X)n-. -gA. -DUr. +DI belirli geçmiş zaman 3. 3182. +nI belirtme durumu eki: köŋülni (KB 1551. DLT I-64).. 6086). turuġlı.(KB 398. +lXg. -U ulaç eki: al-u bėr. boġulmış (KTer. -ġUr-. bėr-. +l. -(X)glXg. kündin (KTer. 4826).. -(X)l-.2. +DAm. -(X)ndI.85. 27/40b1=5:31). -msın-/msin-. barġum. korkuġlı (KTer. -GUçI eki: alġuçı (KB 2425. -gXn. +lAn-. bilsü (AH 80). . 3386). +(X)k-. -ġlı sıfat-fiil eki: boluġlı (KTer. 2 Karahanlı Türkçesinde sözcük yapımını açıklayabilmek Addan Ad Yapan Ekler: +aġu/+egü.eylemden eylem yapan ek: arġur. yazuktın (KB 1329. II-115. -(U)t . 28/3b3=7:102). +lAġ. -DUr-. Dudak uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyip düz ünlülü olan eklerden kimileri de şunlardır: -mIş belirsiz geçmiş zaman: bolmış (DLT I-93). -ġUçI. +ça/+çe. +ç.113.. -(X)ş-. Bu eklerden bazıları şunlardır: +AĠU: biregü. 134. sütdin (KTer. -sUnI 3. barsun (DLT II-64).. yėl. +aç/+eç. +la-/+le-. tekil kişi emir kipi: alsu (KB 2491. köŋüldin (KB 1265. +UEylemden Eylem Yapan Ekler: -ar-/-er-. Uyum dışı olan bu ekler.. -sU. bolġıl (KB 26…. tė-. -gAk. AH 233. ėl. yoldın (KTer.. -(X)k. İlk yazılı metinlerden itibaren yazımının /ė/ ile olduğunu takip ettiğimiz sözcüklerin. 38/542=62:9). -I. +kına. +daş/+deş. ikegü.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 35 Özet 1 Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimleri ve ünlü uyumlarını öğrenmek Karahanlı Türkçesinde kapalı /ė/ ünlüsüyle birlikte 9 ünlü bulunmaktadır. +la/+le. +ġır-. -ĠUr. kalsunı (KB 5607. +DIn ayrılma durumu eki: busuġdın ‘pusudan’(KB 1381. +(s)I 3.‘yormak. ėki.. -sUn. -DUk sıfat-fiil eki: bardukuŋ (AH 436). +ġıl/+gil. +sXz Addan Eylem Yapan Ekler: +A-.. III-33)..eylemden eylem yapan ek: bildür. +(a)ġu(n)/+(e)gü(n). kuşnı (DLT I-253. bėrgüçi (KTer 30/8b1=12:88). ya hep düz ünlüyle ya da hep yuvarlak ünlüyle kullanılmaktadırlar. 34/44b2=37:173). indür. AH 78).. 37/12b1=47:15). . -(X)gçı. -mUr. +ġaç.. AH 255).(KTer. zayıflatmak’ (KB 5705)... +kıya/+kiye. +sıġ. barġu.(KB 4095). DLT II-243). +(A)d-. -(X)m. +gey. 5655. közi (DLT I-157. bildügini (KTer. +ak/+ek. -(X)nç. 31/88a1=20:114).(KB 2542). -sIk-. tekil kişi iyelik eki: aşnusı ‘öncesi’ (KB 4618). AH 107). +I-. -ĠU: açġu. -Xn.3279. 6563. +çı/+çi. 2882..(KB 6153). Ünite . 6191. tirgür. boġuldı (DLT II-131). +çIl.(KB 4717). II-359). körmiş (KB 2367. tekil kişi: boldı (KB 4. -Ir-(I). 29/11b2=9:16). kıldur. +dak. yėr. DLT III-125). -(X)tEylemden Ad Yapan Ekler: -(X)g. -(X)k-. 4808. 5692). biltür-. +lXk. köŋüli (KB 53. Karahanlı Türkçesinde de kapalı /ė/ ile olduğunu söyleyebiliriz: bėş. 27/16a1=5:3). +ġar-. +er. bakın-u tur.. -ġUk. AH 185).. -gıl/-gil 2. 4434. tekil kişi emir eki: arturġıl (KTer.. 3212b1=28:18). 211.

alguçı b. e. körügli ne barmu yigü içgü aş b. kėŋeş e. butık d. Karahanlı Türkçesinde /d/’ye değişmesi b. t > d değişimi 3. ögündi 7. agrıg d. ugan → “muktedir” d. yagı → düşman 9.36 XI-XIII. k > g değişimi c. bulıt hedye kılsa uşak katreni e.sözcüğünün anlamı doğru olarak verilmiştir? a. ŋ > m değişimi b. yeşermek d. bitid. Orhon Türkçesindeki söz içi ve söz sonu /b/ sesinin. d. Aşağıdakilerden hangisi eylemden eylem yapım eki almamıştır? a. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. todġurd. basıke. Karahanlı Türkçesinde bulunmaması. ŋ/ bulunması durumunda /m/ye değişmesi. aldac. z ~ s e. bagırdak c. Karahanlı Türkçesinde /g/’ye değişmesi. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eylemden ad yapım ekiyle kurulmamıştır? a. yarag körse hacib ötünse sözüm c. 2. yaşlanmak c. bu beglik köki ol könilik yolı 4. v > v değişimi e. ŋ ~ n c. k ~ g b. kuçuş- . keçe → “gece” b. Aşağıdaki dizelerin hangisinde düzlük-yuvarlaklık uyumuna aykırı sözcük yoktur? a. Orhon Türkçesindeki söz içi ve sonu /d/ sesinin. yaşatmak e. Orhon Türkçesindeki ön ünlülü sözcüklerin başındaki /k/ sesinin. b > v değişimi d. Karahanlı Türkçesinde meydana gelen ses değişimi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Orhon Türkçesindeki söz başı /b/ sesinin. basut b. Aşağıdakilerin hangisinde yaşar. yagmur 10. tüş → “düş” c. Aşağıdakilerden hangisi türemiş sözcüktür? a. Karahanlı Türkçesinde /v/’ye değişmesi c. okıglı kişiniñ sevinsün canı d. turuk8. tükenmek” sözcüğünün Karahanlı Türkçesindeki doğru karşılığı aşağıdakilerden hangisidir? a. Orhon Türkçesinde bulunan palatal n (ny) sesinin. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi addan ad yapım ekiyle türetilmiştir? a. urunç c. Karahanlı Türkçesinde hangi ünsüzler arasında nöbetleşme yoktur? a. kök → “mavi” e. Türkiye Türkçesindeki “mahvolmak. d ~ y d. göz yaşı akmak b. yaşamak 6. tünee. barımsınb. Karahanlı Türkçesinde içinde genizsil /n. alkınb. tutsuke. bitmek. tatıc. Aşağıdakilerden hangisi Karahanlı Türkçesinin dil özelliklerinden biri değildir? a. k ~ h 5.

bol-dı. köz+i.~ evril-. d 3. evir.biçimini alır: kaçumaz ‘kaçamaz’ < kaç-u u-maz. a 8. sevin.> KT sevin-.~ unut-. bulıt. Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz./ -d değişimi: Karahanlı Türkçesinde /d/ sesinin. bilmes sizler.> KT kod. m. kıl-dur-. tegmes. vd.~ min. vd. soġık ~ soġuk. OrhT sebin. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 5. kirümez ‘giremez’ < kir-ü u-maz.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 37 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. açur-. kedim ~ keyim. Yanıtınız yanlış ise “Addan Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. meŋgü ~ mengü b. b Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . bol-ġıl. a 9.değişimi: Sözbaşındaki /b/ sesi. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Orhon Türkçesinden beri devam edegelen bu uyumdaki kurallar Karahanlı Türkçesinde de devam etmektedir. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış metinlerde uyuma girmeyen düz ya da yuvarlak biçimleri kalıplaşmış olan sözcüklerden kimileri şunlardır: adruk. buyan > KT muyan. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. aç+ġu./ -d ~ -d. zel (d) bazen de ye /y/ ile yazıldığı görülür: /d/ ~ /d/ değişimi: bod ~ bod. Yanıtınız yanlış ise “Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. iŋir ~ imir /ŋ/ ~ /n/ değişimi: erŋek ~ ernek. olumsuzda ise.~ koy/ŋ/ ~ /m/ değişimi: ahsuŋ ~ ahsum. Uyg. sözcüğün içindeki /n/ ve /ŋ/ seslerinin etkisiyle gerileyici benzeşme yoluyla /m/’ye değişir: OrhT. körkit. OrhT eb > Uyg./d/ ~ /y/ değişimi: kadın ~ kayın. dolanmak’ > Uyg.gibi Yuvarlak ünlülerin ilerleyici ve gerileyici benzeşme yoluyla birbirlerini etkilediği ve yuvarlaklaşmanın gerçekleştiği örneklerin sayısı da azdır: bulıt ~ bulut. Karahanlı Türkçesinde düz ünlülerden sonra düz.> adır-. Ulaç eki almış bir eylem. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Karahanlı Türkçesinde de az sayıda örnekte ikili biçimde görülmektedir: avuçġa ~ avıçġa.‘çevirmek. Yanıtınız yanlış ise “Eylemden Ad Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. buŋ > KT muŋ. körmiş. ked ~ ked /d/ > /d/ değişimi: ET adak > KT adak.~ körküt-. -v değişimi: Orh. kün+din. u. vd. -d. beŋgü > KT meŋgü. geniş zamanın olumsuzunda ve nadiren de kimi sözcüklerde görülür: kögüz ~ kögüs. azuk. b 4. Harezm ve Çağatay Türkçesiyle yazılmış metinlerde yaygın olarak görülen çift dudak ünsüzlerinin (b. p. altun. unıt. ilerleyici ve gerileyici benzeşme gibi) ünlülerde değişim yoktur. artuk. kod.> KT evür-. vd. al-su. Yanıtınız yanlış ise “Addan Eylem Yapım Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.> Uyg. ET adır. kudruk ~ kudruk. bu değişimler kısaca şöyledir: -b-. -b > -v-.vd. kuduġ ~ kuduġ. vd. kuş+nı. OrhT. çık-sun.2. Ünite . Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sıŋuk ~ sınuk. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesinde belli durumlar dışında (dudak çekimi. b 7. yiyümedi ‘yiyemedi’ < yiy-ü u-madı. yuvarlak ünlülerden sonra düz-geniş ya da dar-yuvarlak ünlülerin birbirini takip etmesi kuralına dayanan bu uyuma uymayan sözcükler ve ekler bulunmaktadır. c 10. sız-ġur-. c 2. v) etkisiyle meydana gelen ünlü yuvarlaklaşmaları. dal (d). kör-di. c 6.yardımcı eylemiyle birleşip büzülerek olumluda u-. mün. kılmas sizler. körmes. -z ~ -s değişimi: Bu değişim. meŋzet-ü. ev > KT ev.> m. Düzlük-yuvarlaklık uyumu bakımından eklendikleri sözcüklerin ünlüsü ile uyuma girmeyerek hep yuvarlak ya da hap düz ünlülü ekler de bulunmaktadır: bir+egü. Orhon Türkçesi ve Uygur Türkçesinde uyumsuz olan sözcükler bu dönemde de aynı biçimde devam etmektedir. kamuġ. -uma-/-üme.T ebir. yalŋuz ~ yalŋus. evrül. Sıra Sizde 3 Orhon ve Uygur Türkçesindeki ünsüzlerin bazıları Karahanlı Türkçesinde değişmiştir. al-ġuçı. ET kod.

gözük-. gözlük. TT gider-. kuru (ekin sonundaki ünsüz Türkiye Türkçesinde düşmüştür). tüccar” < sat-. -I: KT buşı “hiddetli. TT akıntı. güçlü. TT azgın. kėter. pis.< yaş “taze” 3. -(X)g: KT aġrıġ “ağrı” < aġrı. yoldan çıkmak”.“temizletmek. +ça/+çe: KT: barça. murdar” < arıġ. temizlet-. alçı “hilekar. +ak/+ek: KT başak “okun temreni”. -gA: KT bilge “bilgili. kedim “giyecek. keçig “köprü. TT ayrıl-. TT: dişçi. +çIl: KT: yaġmurçıl “yağmurlu yer”. güçlen-. bence.“yoldan sapmak”. +lXg: KT adaklıġ “ayaklı” < adak. TT başlat-. TT korkunç. TT açtır-. TT başlık. yığıntı 13.< çök-. emgeklen. şaşkın. egri “eğri” < egir-. katı. -(X)l-: KT adrıl. bilgin. TT: anaç. bilinç 12.‘çatmak. barkın “yolcu” < bar-. +la-/+le-: KT adutla. gider. geçit” < keç-. ekin. ayakkabıcı. süslen6. köŋülsüz “gönülsüz. yerdeş “hemşehri”. cevap” < yan. hırçın”< buş. -(X)t-: KT arıt.“aranmak. 2. 6. TT kanıt. yanıt . yadıġlıġ “yayılı” < yad.“avuçlamak” < adut “avuç”.“benzemek” < meñiz “yüz”. tuza. TT bakın-.“sararmak”. yoldaş. onar. satıġçı “satıcı. +çı/+çi: KT: aġıçı “hazinedar”. azıt.“azmak. çıkış “son. -mUr: KT tamur “damar. günahtan arıtmak” < arı-. birik5. yoldan çıkarmak” < az. kısrak “kısrak” < kısır. sarġar. –(X)ş: KT aġış “yükseliş” < aġ-.“açtırmak”. meslekdaş. +aç/+eç: KT: anaç.“yazmak”. sunuş. masraf ”. borç” < al-. 8. başla-. +lXk: KT aşlık “aşevi” < aş. başla-. ziyade” < art-. alış. karındaş “kardeş”. artuk “fazla. uktur. -Xn: KT akın “akın. temize çıkarmak. -(X)k-: KT oŋuk. -(X)nç: KT korkunç “korku.“ayrılmak” < adır-.“tatlılaşmak” < süçi. -(X)ş-: KT açış. ayaklı. zorla”. tügün “düğüm” < tüg. TT buluş-. +I-: KT tatı. gelin. kana-. darlan-.“ortadan kaldırmak” < kėt-. TT kardeş < karındaş. -(X)n-: KT alkın. elsiz. igçil “hastalıklı. Eylemden Eylem Türeten Ekler 1. yaġmur “yağmur” < yaġ-. gözle-. beraber yapmak” < al-.“azıtmak. urunç “rüşvet” < ur-.“zenginleşmek. oktam “ok atımı.“kararmak” < kara. TT yağmur 10. -ar-/-er-: KT çöker.“azımsamak”. bitmek. küçlüg “zorba. görül-. TT canlı. daldır-. +(A)r-: KT karar. -(X)ndI: KT akındı “akan (su)” < ak-. görücü. oyna2. sinirli. sevin-. bağlamak’. bencil. TT başak. mobilyacı. -(X)k: KT açuk “açık” < aç-. oynat-. sevdir-. yeşer.“bölüklere ayrılmak” < böl. neçe. TT: kardeşçe. -DUr-: KT açtur. 8. TT alım. TT akın. +l: KT başıl “beyaz tepeli”. öli. istenmek” < tile-.“bildirmek. dalga 3. sevin-. +daş/+deş: KT: kadaş. elbise” < ked-. fazilet”. çıkış. 7. TT morar-. -gXn: KT azġın “azgın. tükenmek” < alk-. TT acık-. TT bilge. hasta”. bėrim “borç” < bėr-.38 XI-XIII. TT dertlen-.“zahmet çekmek” < emgek. 4. TT bayı. nabız” < *tam-mur < tam. +er: KT birer. yanut “karşılık. TT açık.“solmak” < oñ. okluk”. kesil-. tutkun (Türkiye Türkçesinde ek ünsüz uyumuna uyar) 5. eğlendir-. tilen. oğlak. +sXz: KT arıġsız “kirli. TT: insancıl. TT eğri. döğüş-.“birlikte almak. ataç. TT ağrı. asıġlıġ “faydalı” < asıġ “fayda”. yayılı (Türkiye Türkçesinde ekteki /g/ sesi düşmüştür). zeki”.“dönmek”. satıcı. vurul5.< tur“durmak”. aldatıcı”. dolu. ayrıntı. korkma” < kork-. 2. gözsüz Addan Eylem Türeten Ekler 1. Eylemden Ad Türeten Ekler 1. bölük.“nemlenmek” < öl “nem”. görüş-. yazıcı (Türkiye Türkçesinde ek başındaki /g/ sesi düşmüştür.“hiddetlenmek. meñze. bitiş. TT avla-. +ç. TT ayık-. +(X)k-: KT andık. TT adsız. Ortak yapım ekleri ve sözcükler şunlardır: Addan Ad Türeten Ekler 1. danışma” < kėñe“danışmak”. -(X)m: KT alım “alacak. ekindi “ekilen (tohum)” < ek-. işçi. kızmak. ataç. yazım 9. +DAm: KT erdem “erdem. sevim.“yemek yemek” < aş. 5.“and içmek” < and.“tat vermek” < tat. 11. yolak “küçük yol”. TT alıcı. kısġa “kısa” < kıs-.“yazılmak” < biti. dilenmek. 6. yazı 7. 3. anlatmak” < uk-.“mahvolmak. bėril-.“ilaçlamak” < em “ilâç”. azılı” < az.“bölmek”. turuk. eliglik “eldiven” < elig . < sarıġ “sarı”. kazı. görük- 4.‘damlamak’. sevinç. berki -. TT birer. kėŋeş “görüşme. görüş. soruġçı “sorucu” < sor-. beşer. +A-: KT aşa.“tuzlamak” < tuz. kısrak. biliş “biliş”. üdründi “seçilmiş (şey) < üdür-. emle. TT basılı. -Ir-(I): KT süçir. -(U)t: KT basut “yardım. emgeksiz “zahmetsiz” < emgek “zahmet”.“yaymak”. doğrula-. topaç. bitil. tutuş 14. sevil-. bağlan-. kelin “gelin”. yığın 11. arka” < bas-.“solmak”. bulanık 8. TT alış-veriş. TT kızıl. ölümcül. TT benze-. giyim. kızıl “kızıl” < *kız “kırmızı”. 2. begeç. 9. 4. Yüzyıllar Türk Dili Sıra Sizde 4 Karahanlı Türkçesinde yer alan yapım eklerinin çoğu Türkçede de kullanılmaktadır.“tatlılanmak”. büyük. yaşıl “yeşil” < *yāş “taze. yaşça. artık. +lAn-: KT azlan. bölge. iyilik 12. yöntem. kaçan” < kaç-. bedük “büyük” < bedü-. taşıt. TT erdem. ardıl 10. yolu şaşırmak. gönülsüz.“ağrımak”. kėŋür“genişletmek < kėŋü7. gündem. -(X)gçı: KT bitigçi “yazıcı” < biti-. -(X)glXg: KT kaçıġlıġ “kaçkın. tuttur3. aldır-. sel”.“birlikte açmak” < aç-. miŋer “biner”. 6. yeşil. bilgili (Türkiye Türkçesinde bu ekin sonundaki /g/ sesi düşmüştür). anlayış. zalim” < küç. 4. +k. akım. birik-. öfkelenmek”.

I-II. A Functional Approach to the Lexicon. “Karahanlıca”. Compendium of the Turkic Dialects I. IV. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 141-182. Kutadgu Bilig. Divanü Lugati-it-Türk. Mısır Nüshası. Ankara 1979(Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). İstanbul 1943. Yayımlanmamış Doktora Tezi. ------------. Mehmet Akalın). Leiden 1954. Ankara 1979. Ankara 1943. Abdullah. Besim. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Ünite . Carl. III. Harvard University. Ankara 2004. İstanbul 1943 Mansuroğlu. TDK yay. Endeks. Wiesbaden 1991. Tıpkıbasım III. -----------. Kutadgu Bilig. II. Ünlü. Dankoff. Giriş-İnceleme-Metin-Dizin. James Kelly. Clauson.Karahanlı Türkçesi Grameri I: Ses Bilgisi ve Sözcük Yapımı 39 Yararlanılan Kaynaklar Ata. Ankara 1943 Brockelmann. Ankara 2004. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). Old Turkic Word Formation. Necmettin. Ankara 2004. (Çev.Analitik Dizin. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Atabetü’l-Hakayık. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235v/2). Mahmud Yügneki. Viyana Nüshası. Tıpkıbasım I. 260-301 Hacıeminoğlu.) Atalay. Aysu. Reşit Rahmeti. XLVII. Yayımlanmamış Doktora Tezi. TDK Yayınları.. Robert.. I. İstanbul 1942. Suat. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. University of London.2. Kutadgu Bilig. ------------. Ankara 1992. s. Oxford 1972. Kutadgu Bilig. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Erdal. Fergana Nüshası. Kök. Edib Ahmed b. TDK yay. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Marcel. “The Turkish Yarkand Dokuments”. Metin. s. Giriş-Metin-İnceme. Vol. 1982. Leiden-Boston 2004. Mecdut. TDK. Leiden-Boston 2004. Karahanlı Türkçesi Grameri. pp. Tarihi Türk Şiveleri. 5 . ------------. TDK. Arat. Ankara 2004. TDK. A Grammar of Old Turkic. Part 2 1984. Tıpkıbasım III. Ankara 2003. Vol. Gerard.

Bütün sayı sözcüklerini kavrayacak. İsim çekim eklerini tanıyacak. Anahtar Kavramlar • • • • • • Çokluk ekleri İyelik ekleri İsim Durum Ekleri Asıl Sayılar Sıra Sayıları Topluluk Sayıları • • • • • Kişi Zamirleri İşaret Zamirleri Zarf Sontakı Bağlaç İçindekiler • • • • • İSİM ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ ZARFLAR SONTAKILAR BAĞLAÇLAR XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç .3 Amaçlarımız XI-XIII. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ       Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabileceksiniz. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Sontakıları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilecek. Zamir türlerini ayırtedebilecek.

26/10a3=4:135) DLT’de çokluk ekinin +la/+le biçimi az sayıda sözcükte bulunmaktadır: aş+laka “aşlara” (DLT II 54). hısım. II 311. Karahanlı Türkçesinde kalıplaşmış birkaç sözcükte görülür: Er+en “adamlar” (KB 234. közleri+ŋiz “gözleriniz”(KTer.) idi+m “Tanrım” (KB 5. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibi ses uyumlarına uyar.. DLT I 208) İyelik Ekleri Karahanlı Türkçesinde iyelik ekleri. baş+lar (DLT I 397). akrabalar’ (KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç İSİM İsim Çekim Ekleri Çokluk Ekleri +lAr Orhon Türkçesinden beri ençok kullanılan çokluk eki +lar/+ler’dir.. sezinçi+ŋiz “zannınız.. söz+i “sözü”(AH 125). babam” (DLT III 212. barça+sı “hepsi. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz”(KTer.. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. 31/11b3=19:28). söz+üŋ “sözün” (AH 430)..)... 1166. at+ımız “atımız” (DLT 328). AH 89. bütünü” (KB 5945). köŋül+ler “gönüller” (KB 6484). 2. 1. 222. kendimiz” (KB 4909. babası” (DLT. 3. . Bütün örneklerde bu çokluk ekinin +ka yönelme durum ekinden önce kullanıldığı görülmektedir. 32/7b3=16:78).). 1589. at+laka “atlara”. ölüg+ler “ölüler” (KB 4512).. yaġuk+lar ‘yakınlar. öz+ümiz “özümüz. 29/4b1=8:44) DLT’de bir yerde geçen kan+ıġ “(senin) kanın” sözcüğünde iyelik ekini +g biçiminde buluruz. baban” (KB 651.. 111. köz+ler (DLT I 105).. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” (KB 4913). Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. köz+üm “gözüm” (DLT I 46.... DLT I 85. 90) Og(u)l+an “oğullar” (KB 462. 24.). köŋ(ü)l+üŋ “gönlün”(KB 1109). KTer. KB 663.. 34/27a3=37:87). KB 110. ıt+laka “itlere” (DLT I 483).. 1184. İyelik ekleri şunlardır: 1. 37/58b1=49:7).. 5841) 2. şüpheniz” (KTer. KB 1166. köŋ(ü)l+i “gönlü”(KTer. 1552. küç+i “gücü” (DLT II 13). 462. kuş+uŋ “kuşun”(KB 6368). +An Orhon ve Uygur Türkçesinde daha çok örnekte gördüğümüz bu ek.

. kul+nuŋ “kulun” (KB 1919. 67): kimnig “kimin”(182:14) V.. 185.. 30/90a1=16:108.). yagı+nıŋ “düşmanın” (KB 2329. 5021. ataŋ+nı “babanı” (K 1569). Yüzyıllar Türk Dili 3. s.. az sayıda örnekte +Xg/+Xġ ekine rastlanmaktadır. av+ka “ava” (DLT I.. Part 2 1984. Marcel Erdal’ın verdiği bilgiye göre ilgi durumu eki. Tamlayan Durumu (İlgi. at+ka “ata” (DLT I 35. iş+leri “işleri” (KTer. Vol. Bu iki belirtme durumu ekinin dışında üçüncü kişi iyelik ekinden sonra kullanılan +n ve seyrek olarak da +ı/+i eki bulunmaktadır. köŋül+ni “gönülü” (DLT II 243. yalŋuk+uŋ “insanın” (DLT III.. at+ıġ ‘atı’ (KB 2401) kişi+g “kişiyi”(KB 163.) 2) +nı/+ni: Orhon Türkçesinde adıllardan ve özel adlardan sonra gelen bu belirtme durumu eki. 2510.).). 1 İsim Durum Ekleri 1. 181)~ kaz+ġa “kaza” (DLT I 254) .. söz+niŋ “sözün”(AH 488). kişi+niŋ “kişinin” (DLT I 44. evleri+n “evlerini” (DLT I 231) 4) +ı/+i: Karahanlı Türkçesinden önceki dönem metinlerinde bulunmayan bu ek. 209. Datif): Üç ayrı ekle kurulmaktadır... Çoğul Kişi: +(s)I(n+). ek almaz. 6206). 175. Açıklama: Dankoff-Kelly yayınında ekin DLT’de +nIg biçiminde de yer aldığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. 1) +Xg/+Xġ: aş+ıġ “aşı. 34/7a3=36:40). yemeği” (DLT I. ünsüzlerden sonra da çoğunlukla +(n)Xŋ biçiminde geldiğini görüyoruz: ana+nıŋ “annenin” (KB 5158). XLVII. söz+ni “sözü” (KB 153.). Belirtme Durumu (Yükleme. Bu çalışmada ayrıca Yarkend’de bulunan Uygur harfleriyle yazılmış Karahanlılar devrine ait tarla satış senetlerinde de ilgi durumu ekini almış sözcüklerde de –g’li biçimlere (yernig. s.. ABC 465). 2113). sözi+ni “sözünü KB 2504. KB 1551. 4. çoğul kişi iyelik eki olarak +(s)I da kullanılmaktadır.. 343.. 81). 67)..42 XI-XIII. Compendium of Turkic Dialect I. kaz+ka (DLT II. meŋiziŋ+i “benzini”(KB 4455. 53. 175.). 550:8 V. University of London. kün+leri “günleri” (KTer. +ka/+ke daha çok kullanılmaktadır.. ay+nı “ayı” (KTer. 5686. söz+üg “sözü”(AH 151. bu dönem metinlerinde de az kullanılmaktadır: baş+ı “başı”(KB 2420. tekil ve çoğul kişi iyelik eklerinden sonra kullanılmıştır: adı+n “adını” (KB 2554). Karahanlı Türkçesi’nde yalın durumdaki ve iyelik eki almış adlardan sonra da kullanılmıştır. 453:16.. gibi. 6068). 264 3. vd.). KB 163. ölüm+nüŋ “ölümün” (KB 1476.). 3182). 221:12 V. künüg (künnüg ?) “günün” kölnig “gölün” 308:16V. Akuzatif): Karahanlı Türkçesinde dört ayrı belirtme durumu eki vardır. Yalın Durumu: Sözcüğün kök ya da gövde biçimiyle aynıdır. Genetif): Ekin ünsüzlerden sonra +Xŋ biçiminde gelmiş örneklerinin sayısı azdır. kim+iŋ “kimin” (DLT I 440). 93). Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Bunun örnekleri yukarıda verildiği için burada yalnız +ları/+leri’nin örnekleri verilecektir: erŋek+leri “parmakları” (DLT I 248).. Yönelme Durumu (Verme. köŋlüm+i “gönlümü” (KB 47. begnig) rastlandığı belirtilmiştir (Dankoff-Kelly. aş+ka “aşa” (DLT I 227).. 2876. +lArI(n+): 3. kitab+ı “kitabı” (AH B 77.. başı+n “başını” (DLT II24). s. Compendium of Turkic Dialect I. Yarkend belgelerinde dört yerde +(n)Xŋ yerine +nXg biçiminde yazılmıştır: ‘The Turkish Yarkand Dokuments’.). 6229). 152). evi+n “evini” (DLT I 283. 3) +n: Orhon ve Uygur Türkçesinde tüm iyelik eklerinden sonra eklenen +n eki Karahanlı Türkçesinde sadece 3. 2. iş+i “işi”(KB 2777).. Bunlardan biri +ka/+ke ve +ġa/+ge’dir. 28/40a2=7:163) Baş “baş” sözcüğünü iyelik ekleriyle çekimleyiniz. Orhon ve Uygur Türkçesinde yalın durumdaki (iyelik eki almamış sözcüklere) eklenen +g ekinin yerini +nı/+ni almıştır. 385). köŋül+ke “gönüle” (KB 11)..

ölümde basa “ölümden sonra” (KB 5416). 8. köz+den “gözden” (DLT III. 5802). d) Bazı edatlardan önce kullanılır: közinde adın “gözünden başka” (DLT III 151:19). vb. köŋülçe yorı. Ablatif): Eski Türkçedeki +da/+de eki. 285). işim+e “işime”. göre: uġança telim kıl. tılda çık. özüm+ke “özüme” (KB 1175). başı+ŋa “başına” (DLT II 233.). Vasıta Durumu (Araç.3. yazukta tıdın. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. seniŋde oza “senden önce” (KB 1236). 234. kızda kızrak “kıttan daha kıt” (AH 444).). 7.. 32/21a1=28:30). 27/53b1=5:48). kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. farklı eylemlerle ve farklı yapılarda 40 defa). az sayıda olmakla beraber Karahanlı Türkçesinde de bulunmaktadır: a) Ayrılma. yıġaç+dın “ağaçtan” (KTer. 1413. a) kadar. Lokatif): Bulunma durumu eki +da/+de/+ta/+te’dir: ev+de “evde” (DLT II 104). Bulunma Durumu (Kalma. işi+ŋe “işine” (KB 430.. oŋça kel. bu künde naru “bu günden itibaren” (KB 4849). 4. kirmişçe bol. şakarda tatıġlıġ “şekerden tatlı” (KB 4768). 5. 38/31a2=59:22) 6.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 43 1. zorbalıkla’ (KTer. Ayrılma durumu ilgi durumu ekiyle birlikte de kullanılmaktadır. b) Karşılaştırma ifade eder: kamuġda esizrek “herkesten daha kötü” (KB 5319). at+tan “attan” (DLT I 94. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA ekiyle kurulan bu durum eki aşağıdaki işlevlerde kullanılır. yay+ġaru “bahara doğru” (DLT III.“gönlünün istediği gibi yürümek” (KB 5276). Instrumental): En çok kullanılan vasıta durumu eki.“sol taraftan gelmek” (KB 1392).“gözle bakışmak” (DLT I 183). b) Zaman belirteçler kurar: yaz+ın “yazın” (DLT I. c) Bütünün parçasını gösterir: miŋindä bir “binde bir” (AH 204).). 23/2b1=27:92). Karahanlı Türkçesinde kullanılan asıl ayrılma durumu eki +dın/+din/+tın/+tin’dir: cān+dın “candan” (KB 1115). (çıkmak)” (DLT I I 234). barça neçe gibi sözcüklerde de kalıplaşmış olarak bulunur. yol+da “yolda” (KTer.).“dilden çıkmak” (DLT III 161). aracılığıyla anlamı verir: el(i)g+in emle. kelmişiŋde berü “geldiğinden beri” (KB 3364). seniŋde adın “senden başka” (KB 1151). kadaşıŋ+a “kardeşine” (KB 4976). 159). Teŋri+gerü “Tanrıya doğru” (DLT III 251). Ünite . 29/39a1=9:53). yol+dın “yoldan” (DLT I 78). ve 2.“(bir şeyi)mümkün olduğu kadar çok yapmak” (DLT I 44). kapuġ+dın “kapıdan” (KB 5967). Yön Gösterme (Direktif): Aşağıdaki eklerle kurulur: a) +ġArU eki: yaġı+ġaru “düşmana doğru” (DLT II 83).. Karahanlı Türkçesinden önceki metinlerde olduğu gibi +(X)n’dir: a) aracıyla. katılmazda aşnu “katılmadan.. kış+ın “kışın” (DLT III.“girmiş gibi olmak” (DLT I 251).. b) yön bidirir ve ‘tarafından’ anlamı katar: solça kel. 146). 27/27b1=5:12).“mutlulukla yaşamak” (KB 1251. . 278). tilekleriŋiz+ke “dileklerinize” (KTer.“hemen gelmek” (KB 5408). küç+ün “zorla. yaşı+ŋa “yaşına” (KB 440.“elle göstermek” (DLT I 82).“günahtan sıyrılmak” (KB 1380). kut+un tiril. +a/+e ve +ka/+ke biçiminde görülür: közüm+e “gözüme” (DLT I 172). +ŋa/+ŋe biçimindedir: atası+ŋa “atasına.. Ayrılma Durumu (Çıkma. 3. kapuġ+da “kapıda” (KB 595. 178). baş+ta “başta”. bir kez). DLT’de ekin +dan/+den/+tan/+ten biçimleri de vardır: yèr+den “yerden” (DLT I 525). dönüşten önce” (KB 1304). 145. İlgi durumu eki üzerine ayrılma durumu işlevinde kullanılan +da/+de’nin geldiği örneklerden bazıları şunlardır: meniŋde basa “benden sonra” (KB 1092.“yerden kopmak. 439.. terk ödün kel. çıkma ve menşe ifade eder : yerde kop. 3150. babasına” (DLT II 120. tilin+din “dilinden” (AH 142.. 366). köz+ün bakış. vb. gibi.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392) c) kança. özi+ŋe “özüne” (KTer. anıŋda öndin “ondan önce” (KTer.

törtünç “dördüncü” (DLT III. tapa+ru “-a/-e doğru” (KB 521.. KTer. 125...) sen+iŋ (DLT I 76. 2 Yigirme sayısıyla ilgili tek veri DLT’de geçmektedir. 5340. +(X)nçI ekleri getirilerek elde edilir: birinç “birinci” (DLT III.. kırk. KB 4835.. KTer. AH 198. 260. ellig.Asıl Sayılar: Asıl sayıları gösteren sözcükler Türkiye Türkçesinden çok da farklı değildir. Sayılar ZAMİRLER VE ZAMİRLERİN ÇEKİMİ Kişi Zamirleri Tekil Kişi Zamirleri: men. yėti ~ yėtti. 132). 373.. iç+re “içeriye. tümen “on bin”. 122. siler+niŋ (KTer. yüz..) biz+iŋ (DLT I 341. Toksun: Doksan.. İki kelime birleştirilmiştir (DLT 1 437). Dokuz kere on demektir. 4. 266. 113.. ėkinç “ikinci” (KB 132). 46.). Birin birin miŋ bolur tama tama köl bolur “birer birer bin olur. 40. II 55... bėşinç “beşinci” (DLT III 449). (KB 343).44 XI-XIII.. Sekiz kere on demektir. üç+egün “her üçü” (KB 1664). 113). 3. tört.. KTer. 159.) seni (DLT I 36... sen.. KTer. altmış.. 13. 3099. AH 8. Bu sayıyla ilgili Kaşgarlı Mahmud şu açıklamayı yapmaktadır: “yigirme: yirmi. 132).. 27/38b1=5:28.. KTer. III 370. KB 30. damlaya damlaya göl olur” (DLT II.).. KB 84. AH 57. KB 9. 87. 486).. siz/sizler/siler. berü “beri” (DLT I35.)... Yigirmi dahi denir” (DLT III.. onunç “onuncu” (DLT I.. anlar/olar Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ men+iŋ (DLT I 26. Topluluk Sayıları: Sayı isimlerine +egü(n) eki getirilerek yapılır: bir+egü “her birisi”.) . yėgirminç “yirminci” (DLT I. ottuz. yigirme. 25/29a1=3:200.. 25/1a2=3:19). Bu asıl sayıların dışında seksen ve doksan sayıları için Kaşgarlı Mahmud’un eserinde şu bilgiler verilir: “seksün: seksen. II 133). 449). 360). 452.. sėkkiz ~ sėkiz. iki. tokkuz ~ tokuz. on. ėv “ev” sözcüğünü Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle çekimleyiniz. 49. bėş.. 166.KB 4931.AH 42. KB 47. 2. Belirtme Durumu: +nI meni (DLT I 53.. üç.) anıŋ (DLT I 27. 373). içinde” (KB 2791. 25/18a3=3:154. 1.. 48). Yüzyıllar Türk Dili b) +ru/rü: Kalıplaşmış sözcüklerde bulunur: kerü “geri” (DLT I 361. 37. miŋer “biner” (KB 3421) DLT’de bir sayısına gelen +In vasıta durumu ekiyle oluşmuş yapı “birer birer” anlamını vermektedir. 106. Üleştirme Sayıları: Karahanlı Türkçesinde üleştirme sayıları olarak birer ve miŋer sayıları kullanılmıştır: birer “birer” (KB 1014). ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. AH 286). ėkinçi “ikinci” (KB 788)... 5830.. 25/27b3=3:184) anı (DLT I 27. üçünç “üçüncü” (KB 267)... Karahanlı Türkçesindeki asıl sayılar şöyledir: Bir. biz+niŋ (DLT I 46) siz+iŋ (DLT I 376... Sıra Sayıları: Sayı sözcüklerine +(X)nç. KTer. Aslı tokuz on’dur... AH 5. AH 166. üç+egü “her üçü” (KB 802).. 37/57b3=49:7) anlar+nıŋ (KTer. 26/51b1=4:84.. KTr. olar+nıŋ (KB 32. Aslı sekiz on’dur.) biz+ni (DLT I 94. c) +ra/+re: taş+ra “dışarıya” (DLT I 424).. İki kelime birleştirilmiştir. 25/222=3:159..KB 39. miŋ “bin”... KB 16.. 25&14b2=3:147... 79..

) biz+din (KTer. bulunma durumunun ayrılma durumu işlevinde kullanıldığı sözcüklerdeki örnekleri daha fazladır..) anıŋ+da naru “ondan öteye” (KB 266. bana göre” (KB 6580) ança “ona göre” (DLT I 63.) siz+ke (KTer.. 31/7a1=19:10..) saŋa (KB 8.129.. KTer.. Bu yapının. 19. KTer. men+den (DLT I 40)... anda (DLT I 109. 391.... 285...) Yönelme Durumu: maŋa (KB 29.) Ayrılma durumu eki de ilgi durumu eki almış yapıların üzerine gelmektedir: meniŋ+din (KB 61..... 25/8a3=3:137. 3165. kimiŋ+de bol.. 26/22b3=4:47.. 489.) siz+de (DLT I 407. bu ekin yanı sıra az da olsa +dAn eki de kullanılmaktadır..... meniŋ+de bar “bende var” (KB 4864). 60........ KTer.... 3305..) meniŋ+de basa “benden sonra” (KB 1092... KTer... 23.) aŋa (KB 1376....). 62.. 2734.) saŋar “sana doğru” (KB 29.) anıŋ+da adın “ondan başka” (KB 1280) anıŋ+da basa “ondan sonra” (KB 132... 3150....) meniŋ+de kidin “benden sonra” (KB 1217. KB 128.. 1230....) Vasıta Durumu: +(X)n anın “onunla” (DLT I 155... 25/18b3=3:154.. IIII 178...... AH 39.. 28/43a3=7:168. 2495. 25/3b3=3:128.. 48.. 25. Bu örnekler daha çok Kutadgu Bilig’de görülmektedir: meniŋ+de turur “bendendir” (KB 4877).. seniŋ+de bar “sende var” (KB 362).. 5244). 27/38b1=5:28...... KB 381. 154.) andın (DLT I 60. 484.. 2571b3=3:120. 3738. AH 244.. 28/16a2=7:134) olar+dın (KB 269.). sen+din (KTer.... 4350.... 25/27a3=3:183.. KTer. 26/31b1=4:60.).. biziŋ+de (KB 2699. 1632.. KTer... 25/4a1=3:128. 25/13a3=3:145.KTer..... 25/1b23=3:120. 27/15b1=4:176....KTer.. 33/48b1-2=34:31. KTer.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 45 siz+ni (KTer. 147. 188. KB 395.. 26/33a1=4:61. KTer.) Yön Gösterme Durumu: maŋar “bana doğru” (KTer... men+din (DLT I 20. 379...).. KTer. 30/763=16:86) olar+nı (KB 62. Ayrılma Durumu: +dIn.. . 26/27a1=4:55. bular+dın (KB 2423.) mun+dın (KB 476... olarda (KB 2940. 1277.) sen+den (DLT I 529. seniŋ+de turur “sendedir” (KB 4877.) seniŋ+de (KB 1151. 1931. 20.) biz+ke (DLT I 24. 29/33b3=9:43.... siler+ni (KTer. 5339.... KTer. 82. 24.... KTer. KTer..).) aŋar “ona doğru” (DLT I 35.) Eşitlik Durumu: +çA mençe “bence.. olar+ıġ (KB 259. 5.KB 259. siler+ke (KB 4864. 7.... 88..). Ünite .....) sen+de (DLT III. KB 83. anlar+nı (KTer.“kimden olmak”(KB 2006)....... KTer....KTer.. KTer.. 25/16a1-2=3:152). KB 2.. 1445.) Bulunma durumu ilgi durumu ekini almış sözcüklerle birlikte de kullanılmaktadır. AH 175... 186......3.. 812...) . 37/56b3=49:6) olar+ka (KB 2433... KB 5343..) Bulunma Durumu: +da/+de men+de (DLT I 420.. 6408..).. 319...örneklerin çoğu ayrılma durumu işlevindedir) seniŋ+din (KB 6.. 25/16a1=3:152. 367. 27/51a2=5:44. 357. 6124.).. anıŋ+da bolur “ondan olur” (KB 2888). 600.

Yüzyıllar Türk Dili İşaret Adılları Karahanlı Türkçesindeki işaret adılları şunlardır: bu. Tamlayan Durumu: bular+nıŋ (KB 3590. bular+ıġ (KB 2929.). 424) Berü < *ber+rü “beri. bular+da (KB 131. beride” evindin turup çıktı keldi berü “evinden çıkıp beri geldi” (KB. Bunun için +A. +(A)rU. Bu eklerle yapılmış zarf olarak kullanılan sözcükler şunlardır: 1. +rA. tün “gece”. 18) Üstün < üst+tin “üstte. aşağıya doğru” (DLT I. +DIn Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Öŋdün < öŋ+dün “önde. 727. . tünle “geceleyin”. +rA. 4439) munuŋ+da naru “bundan öte” (KB 4070) Yönelme Durumu: bular+ka (KB 61. 137) Astın < *as+tın “altta” Ne altın ne üstün ne otru orun “Ne altta. sonra” Er kėdin kaldı “Adam geri kaldı” (DLT II. ne üstte.. munıŋ (KB 390.46 XI-XIII... ön tarafta” kamuġ aşnuda sen sen öŋdün kidin “herşeyden önce. 26/88a2=4:29) Men kişi adılını isim durumu çekim ekleriyle çekimleyiniz 3 ZARFLAR Yer Zarfları Karahanlı Türkçesinde yer zarfları çeşitli ad durum ekleriyle oluşturulmuştur. 4337.. 907. bular. 126) Taşra < *taş+ra “dışarı. +DA.. ayrılma durumu işlevinde kullanılmıştır: munıŋ+da basa “bundan sonra” (KB 4376. 418) 3. kün “gün” kündüz “gündüz”. 28/81a1=8:31).. 729. nereye” Kança bardıŋ ey oġul “ey oğul nereye gittin” (DLT I.. +çA ve +In eklerinden yararlanılmıştır.) Belirtme Durumu: munı (KB 107..) Yön Gösterme Durumu: muŋar “ buna doğru” (KB 19.. 4375. beriye. 301) Kanda erdiŋ “Neredeydin” (DLT I.. yukarıda” Yaşıl kök yarattı üze yulduzı “mavi göğün üzerinde yıldız yarattı” 2.. Kayuda.. +DA Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Kayda.. ol..) Eşitlik Durumu: munça (KB 96. 486) Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”.) Bulunma Durumu: munda (KB 153.. +A Ekiyle Kurulmuş Yer Zarfları: Üze < Üz+e “üstte. 8) Kėdin < *kė+din “arkada.. kidin “sonra”. yukarıda” Ukuş ornı üstün meŋede-turur “anlayışın yeri yukarıdadır” (KB. 25) Altın < *alt+tın “altta” Bularda en altın bu yalçık yorır “bunların en altında bu ay dolaşır (KB. kışın “kışın”.).. dışarıda” Tamġa suvı taşra çıkıp taġıġ öter “bu suyun kolu dışarıya çıkarak dağı geçer” (DLT I. 1836) 4. 4174. munuŋ (KB 1646. 74) 5. 137. .). bular+nı (KB 1429.KTer. Zaman Zarfları .. Kanda < *ka “nerede” Kayuda bilig bolsa beglik bulur “Bilgi neredeyse beylik oradadır” (KB. +çA Ekiyle Kurulmuş Zarflar: Kança < *ka+n+ça “nereye. 266. Aşağıdaki örneklerde ek. +rU Ekiyle Kurulmuş Zarflar Asra < *ast+ra “aşağıda. 2072.... ne karşı tarafta (KB. 245.. önde ve arkada olan sensin” (KB. KTer. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır..).). +DIn. 549.

Tün kün bile sevnelim “Gece gündüz sevinelim” (DLT I. 172) Durum Zarfları Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde oldukça çok sayıda durum zarfı kullanılmıştır. gülen bir kişidir” (DLT I. 516) Telim: Kidin telim ükündi “sonra çok pişman oldu” (DLT I. Udıp yatma tün kün işin kıl anıŋ “uyuyup yatma gece gündüz onun işini yap” (KB. 339) Katıġ “katı. hep” gibi sözcükler miktar zarfı olarak kullanılır. tükel “bütün. telim “çok”. Farklı yapılarda olan bu zarflardan kimileri şöyledir: Akru/akrun “yavaş” Akrun aŋar sevingil “ona yavaş. 361) Amul “sakin. Tünle bile bastımız “Geceleyin bastık” (DLT I.3. Ünite . Alper Toŋa öldi mü İsiz ajun kaldı mu Ödlek öçin aldı mu Emdi yürek yırtılur (DLT I. Artuk: İlig buştı artuk kararttı meŋiz “hükümdar öfkelendi benzini çok kararttı” (KB 629) Az: Üküş sözleme söz birer sözle az “Sözü çok söyleme birer birer az söyle” (KB. Tüni yattı yakgakta kündüz örü “Gece yatakta yattı gündüz kalktı (KB. çok”. Yazın katıġlansa kışın sevnür “Yazın çalışırsa kışın sevinir” (DLT III. 113. Bu tür sözcükler hem sıfat hem de zarf olarak kullanılmaktadırlar. 952) Kidin: Bu sözcük hem yer hem de zaman zarfı olarak kullanılmaktadır? Bilip iter işni ökünmez kidin “işi bilerek yapar sonra pişman olmaz” (AH. 100) Kündüz: Orhon ve Uygur Türkçesinde sözcük “küntüz”biçimindeydi. sakin biçimde sevin” (DLT III. sağlam” Kudruġ katıġ tügdümiz “kuyruğu sıkı bağladık” Terk/terkin “çabuk. köp “çok”. 434) Kışın: Az kullanılan bu sözcük sadece DLT’de geçmektedir.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 47 Emdi: Bu zaman zarfı DLT’de çok kullanılmıştır. 200) Miktar Zarfları . Bunlardan bazılarının örnekleri aşağıda verilmiştir. Artuk “fazla. 441) Bu dönem eserlerinde kullanılan bu zarfların sayısı çok değildir. sert. üküş “çok”. 159) Yazın: Bu zaman zarfı da az kullanılmaktadır ve sadece DLT’de örneği vardır: Küz keligi yazın belgürer “güzün gelişi yazın belli olur (DLT II.114) Tün: Orhon Türkçesinden itibaren metinlerde görülen bu sözcük Karahanlı Türkçesinde de sıklıkla kullanılır. 5793) Tün le: Az kullanılan bir zaman zarfıdır. az “az”. gerçek” Çın aydıŋ “doğru söyledin” (DLT I. 131) Çın “doğru. 41) “Alper Tona öldü mü? Kötü dünya kaldı mı? Felek (böylece) öcünü aldı mı? Şimdi (onun ölüm acısıyla) yürek paralanıyor. Kün: Karahanlı Türkçesi eserlerinde sıklıkla kullanılan bu zaman zarfı aynı zamanda “güneş” anlamını da taşır. 172) Üküş: Bu er ol üküş katurkan “Bu adam çok sevinen. rahat. bedük “büyük”. yavaş” Kelgil amul oynayalım “gel sakin sakin oynayalım” (DLT III. çabucak” Terkin kel “çabuk gel” (DLT I.

Ara “arasında”. birle “ile. 157) Ol meniŋ birle körüşdi “o benimle görüştü” (DLT II. Tükedi bu on tört bab içre sözi “Bu on dört bölüm içerisinde sözünü tamamladı” (AH. birlikte”. Örnekler daha çok KB ve DLT’de görülür: Buşaklık bile erke övke yavuz “hiddet ve öfke insan için fenadır”(KB. . tarz. içerisinde. Apaŋ edgü bolsa bu begler özün “Eğer bu beylerin kendileri iyi olursa…” (KB. benzerlik.48 XI-XIII. kaz takı kordayımı “kazımı ve kuğ kuşlarımı” (DLT. sözcük öbeklerini. 357) Adın: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: On iki ükek ol bularda adın “Bunlardan başka on iki burç vardır” (KB 138) Basa: Bulunma-ayrılma durum ekini almış sözcüklerle birlikte kullanılır: Usanma ölür sen meniŋde basa “Gafil olma benden sonra sen de öleceksin” (KB. 485) SONTAKILAR 4 BAĞLAÇLAR Aynı görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. soŋ “sonra” adın “başka”. başkalık vb. takı “ve” apaŋ “eğer”. 895) Azu: İki şeyi karşılaştırarak birbirine bağlayan bu bağlaç KB ve DLT’de görülmektedir. 76) Kibi: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kuşlar kibi uçtımız “kuşlar gibi uçtuk” (DLT I. yön. bile. I 429). Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. 87) İçre: Bu sontakı da sadece yalın durumla kullanılır: Taparu: Tamlayan durumu ekini almış isimlerle birlikte kullanılır. Bile “ile. mekan. Ara: Sadece Yalın durumla kullanılır: Kişi ara kirdim “İnsanlar arasına girdim” (DLT I. Bile. 40) Seniŋ üçün keldim “senin için geldim” (DLT I. iç tarafta”. Tilkü mü togdı azu böri mü “Tilkimi doğdu yoksa kurt mu?” (DLT. azu “yoksa. taparu “-e doğru”. Birle: Yalın ve tamlayan durumuyla birlikte kullanılır: kanı kan bile yumas “kanı kan ile yıkamaz ” (DLT III. üçün “için”. 483) Soŋ: Yalın durumdaki sözcüklerle birlikte kullanılır. Bu söz soŋında ayġıl “Bu sözün sonunda söyle” (DLT III. Ol meniŋ taparu keldi “O bana doğru geldi” (DLT I 445) Bile. basa “sonra” gibi sözcükler.332) Takı: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler azdır. kibi “gibi”. 1093) Tamlayan durum ekini almış sözcüklerle kullanılan sontakıları örneklerle sıralayınız. birlikte”. içre “içte. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. gibi bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. II 177) Apaŋ: Karahanlı Türkçesinden önce az sayıda kullanılan apaŋ bağlacı bu dönem metinlerinde daha çok görülür. Yüzyıllar Türk Dili Tek başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında zaman. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılmaktadır. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. kalı “eğer”. 99) Üçün: Yalın ve tamlayan durumu ekiyle birlikte kullanılır: kamuġ kadġusu erdi ümmet üçün “Bütün kaygısı ümmet için” (KB. Birle: Bağlaç olarak kullanıldığı örnekler çok sayıda değildir.

aşağıya doğru”. birlikte”. kanda “nerede”. dışarıda”. bunlar arasında anlam ve biçim yönünden bağlantı kuran sözcüklere bağlaç denir. içre “içte. on. siz/sizler/siler. babası” 1. +(A)rU. İşaret Adılları: bu. kışın “kışın”. Instrumental): +(X)n: el(i) g+in emle. +An: İyelik Ekleri: 1. Karahanlı Türkçesiyle yazılmış eserlerde kullanılan edatlardan bazılarıdır. Miktar Zarfları: Bu dönem eserlerinde kullanılan miktar zarfları şunlardır: Artuk “fazla. soŋ “sonra” adın “başka”. aşağıda” üstün “üstte. basa “sonra” gibi sözcükler. berü “beri.3. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. üküş “çok”. köp “çok”. Üleştirme Sayıları: birer “birer”. Bağlaçları işleyiş bakımından tanıyıp ve açıklayabilmek Eş görevli ya da birbiriyle ilgili sözcükleri. taşra “dışarı. babasına” 5. tokkuz ~ tokuz. oŋça kel. yazın “yazın” gibi sözcükler zaman zarfı olarak kullanılmaktadır. rahat. sėkkiz ~ sėkiz. baban” 3. hep” Sontakıları işleyiş bakımından tanıyıp açıklayabilmek Yalnız başlarına anlamları olmayan ad ve ad soylu sözcüklerle sıfat-fiillerden sonra gelerek eklendiği sözcükle cümlenin öteki öğeleri arasında çeşitli bakımlardan ilgi kuran sözcüklere sontakı denir. gerçek”. yerde kop“yerden kopmak. tükel “bütün. 4 5 2 6 . Bulunma Durumu (Kalma. ol. Ablatif): +da/+de. Tamlayan Durumu (İlgi. üç+egün “her üçü” (KB 1664). altmış.Asıl Sayılar: Bir. azu “yoksa. babam” 2. Ünite . +Xg/+Xġ +In. astın “altta. üç. ellig.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 49 Özet 1 İsim çekim eklerini tanımak İsim Çekim Ekleri Çokluk Eki: +lAr. üçünç “üçüncü” 3. yukarıda”. çın “doğru. kayda. takı “ve” apaŋ “eğer”. sert. Kişi Zamirleri: Tekil Kişi Zamirleri: men. Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: solça kel. baş+ı 4. 3 Zamir türlerini öğrenmek 1. Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. +çA ve +In ekleriyle kurulan sözcükler yer zarfı olarak kullanılır: Üze “üstte. Akuzatif): +nı/+ni. +A. Genetif): +Xŋ. bedük “büyük”. kayuda. sonra”. Zaman Zarfları: Karahanlı Türkçesinde emdi “şimdi”. +ra/+re: yaġı+ġaru “düşmana doğru”. Yalın Durumu: Eksizdir 2. kidin “sonra”. Bile “ile. +ru/rü. tapa+ru “-a/-e doğru”. bile.ėkinç “ikinci”.“sağdan/doğrudan gelmek” (KB 1392 9. altın. ol Çoğul Kişi Zamirleri: biz. yigirme. kırk. beride” 2. ön tarafta”. üçün “için”. +ı/+i: aş+ıġ “aşı. tün “gece”.“elle göstermek” 8. +(n)Xŋ: ana+nıŋ “annenin” 3. özellikle tümceleri bağlamaya yarayan. yavaş”. Ara “arasında”. taş+ra “dışarıya” Bütün sayı sözcüklerini kavramak Sayılar 1. kalı “eğer”. yukarıda” kança “nereye. birle “ile. Lokatif): +da/ +de/+ta/+te: ev+de “evde” 6. Tekil Kişi: +(X)m: ata+m “atam. çabucak” 4. Belirtme Durumu (Yükleme. iç tarafta”. Vasıta Durumu (Araç. +lArI(n+): erŋek+leri “parmakları” İsim Durum Ekleri 1. Tekil Kişi: +(X)ŋ: ata+ŋ “atan. Zarfları işleyiş bakımından tanıyacak ve açıklayabilmek Zarflar 1. birlikte”. Çoğul Kişi: +(X)mIz: köŋ(ü)l+ümiz “gönlümüz” 2. Çoğul Kişi: +(X)ŋIz: köŋ(ü)l+üŋiz “gönlünüz” 3. veya” sözcükleri Karahanlı Türkçesinde bağlaç olarak kullanılan sözcüklerdir. asra “aşağıda. ay+nı “ayı”. kėdin “arkada. nereye”. 3. bėş. tümen “on bin”.Ayrılma Durumu (Çıkma. kibi “gibi”. yėti ~ yėtti. taparu “-e doğru”. çok”. öŋdün “önde. +DIn. yüz. adı+n “adını”. ottuz. bular. miŋ “bin”. katıġ “katı. üç+egü “her üçü”. Topluluk Sayıları: bir+egü “her birisi”. Çoğul Kişi: +(s)I(n+). telim “çok”. Sıra Sayıları: birinç “birinci”.“sol taraftan gelmek” (KB 1392). sen. az “az”. Tekil Kişi: +(s)I(n+): ata+sı “atası. (çıkmak)” 7. amul “sakin. 2. beriye. +DA. közüm+e “gözüme”. Yer Zarfları: +A. içerisinde. sözcük öbeklerini. sağlam”. miŋer “biner” 4. tünle “geceleyin”. +rA. Yönelme Durumu (Verme. anlar/olar 2. tört. Durum Zarfları: Karahanlı Türkçesinde oldukça çok sayıda durum zarfı vardır: Akru/akrun “yavaş”. atası+ŋa “atasına. terk/terkin “çabuk. kün “gün” kündüz “gündüz”. yemeği”. +ŋa/+ŋe : av+ka “ava”. +dın/+din/+tın/+tin: kapuġ+dın “kapıdan”. iki.

50 XI-XIII. üze b. yanı sıra +da/+de kullanılır. Asıl ek +DAn’dır. c. Karahanlı Türkçesindeki durum ekleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde belirtme durumu eki yoktur? a. Aşağıdakilerin hangisinde işaret zamiri. birle b. birinç b. Ayrılma durumu eki +DA’dır. Sözüm munda kalur b. elgiŋ c. yön gösterme durumuyla çekilmiştir? a. yanısıra +da/+de de kullanılır. Ortak erden artuk almas b. Edip Ahmet atım c. 4. b. Ayrılma durumu eki sadece +DIn’dır. Aşağıdakilerin hangisinde topluluk sayısı vardır? a. kibi e. anıŋ 7. kitabı 3. üstün d. üçün b. evni d. Bu er ol üküş katurġan e. Aşağıdakilerden hangisi hem sontakı hem de bağlaç olarak kullanılmıştır? a. Tamlayan durumu eki +(n)Xŋ’nın yanı sıra +nIg biçimi de vardır. +re ve +ru. aŋar d. Bu kaşım tügüki 2. İdimni ögermen e. +e ve +ŋa/+ŋe’dir c. Aşağıdaki sontakılardan hangisi hem yalın hem de tamlayan durumu ekleriyle birlikte kullanılır? a. Ayrılma durumu eki +DAn’dır. +a. Erdem üze tügülür d. emdi e. Bu ay toġsa aşnu idi az toġar c. Yön gösterme durumu için sadece +ra. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yer zarfı değildir? a. yegirmi 6. üçegü e. Vasıta durumu eki +(X)n’dır 5. Yönelme durumu eki +ka/+ke. +ġa/+ge. anda b. andın c. kibi e. bile . Asıl ek +DIn’dır. astın c. d. basa d. birer d. taşra 8. adın d. közin e. Aşağıda koyu renkli sözcüklerin hangisinde 1. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde miktar zarfı yoktur? a. e. birle c. ara 9. Eşitlik durumu eki +çA’dır e. +rü ekleri kullanılır d. ikinçi c. anı e. ara c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. başı b. Tün kün turup yıġlayu 10. tekil kişi iyelik eki yoktur? a. Telim körmişim bar tegimsiz kişi d. Karahanlı Türkçesindeki ayrılma durumu eki ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. b.

Eşitlik Durumu (Ekvatif): +çA: ėv +çe 9. Yanıtınız yanlış ise “Belirtme Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. d 8. Akuzatif): +nı/+ni. 1982.Karahanlı Türkçesi Grameri II: İsim-Zamir-Zarf-Sontakı-Bağlaç 51 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. tekil kişi iyelik eklerinden sonra ek. +ı/i Yalın durumda genellikle +nı/+ni. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 tekil kişi: baş+ım tekil kişi: baş+ıŋ tekil kişi: baş+ı çoğul kişi: baş+ımız çoğul kişi: baş+ıŋız çoğul kişi: baş+ları Sıra Sizde 2 Yalın Durum: Eksizdir. Tamlayan Durumu (İlgi. c 7. TDK yay. Karahanlı Türkçesi Grameri. Yanıtınız yanlış ise “Topluluk Sayıları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. III.3. b 4. Necmettin. 141-182. Instrumental): +(X)n: ėv +in 8. A Grammar of Old Turkic. e 10. Gerard. Atabetü’l-Hakayık. IV. Vasıta Durumu (Araç. TDK. Ayrılma Durumu (Çıkma. ------------. +(n)Xŋ: ėv+iŋ Belirtme Durumu (Yükleme. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri-I İsim. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Bilgeoğuz Yayınları. 7. Ankara 1979. Dankoff. Arat. “Karahanlıca”. s. Vol. c 2. TDK Yayınları. d 6. 5 Nalbant. Genetif): +Xŋ.Analitik Dizin. +ŋa/+ŋe : ėv+ke ve 2. Yön Gösterme (Direktif): +ġArU. Ünlü. Aysu. Wiesbaden 1991. Mecdut. Tarihi Türk Şiveleri. a 9. Clauson. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. s. Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM 235v/3-450r7). kök ya da gövdeyle aynıdır. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Lokatif): +da/+de/+ta/+te: ėv +de 6. Hacıeminoğlu. Marcel. Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi I. Compendium of the Turkic Dialects I. Yanıtınız yanlış ise “Zamirler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İstanbul 2008. +a/+e ve +ka/+ke içiminde görülebilir: ėv+im+e 3. Yanıtınız yanlış ise “Ayrılma Durumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Leiden-Boston 2004. Divanü Lugati-it-Türk. Edib Ahmed b. +Xg/+Xġ +In. kişi tekil ve çoğul iyelik eki almış sözcüklerden sonra ek. Bulunma Durumu (Kalma. Yanıtınız yanlış ise “Miktar Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Suat. Kutadgu Bilig. Giriş-Metin-İnceme. +dın/+din/+tın/+tin: ėv +de . (Çev. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Old Turkic Word Formation. +ŋa/+ŋe biçimindedir: ėv+i+ŋe 5. Ankara 2004. Ankara 2004. Mehmet Akalın). Yanıtınız yanlış ise “İsim Durum Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Carl. I-II. +Xg/+Xġ kullanılır: ėv +ni üçüncü tekil kişi iyelik eki almış sözcüklerden sonra +In gelir: ėv +i+n Az da olsa +ı/i’nin de kullanıldığı görülür: ėv +i Yönelme Durumu (Verme. Ankara 1943 Brockelmann. Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Erdal. TDK yay. ------------. Ankara 1943. A Functional Approach to the Lexicon. Leiden 1954. Oxford 1972. Metin. Ankara 2003. +A. Mansuroğlu. Ankara 1992. Mahmud Yügneki. c 5. +ru/rü. c Yanıtınız yanlış ise “İyelik Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. Robert. Besim. Ankara 19792 Atalay. Ablatif): +da/+de. Mehmet Vefa. TDK. Leiden-Boston 2004. +ra/+re: ėv +gerü Sıra Sizde 3 Tamlayan Durumu: +(n)ıŋ: men+iŋ Belirtme Durumu: +nI: meni Bulunma Durumu: +da/+de: men+de Ayrılma Durumu: +dIn: men+din Yönelme Durumu: maŋa Yön Gösterme Durumu: maŋar Eşitlik Durumu: men+çe Sıra Sizde 4 Taparu: Ol meniŋ taparu keldi “o bana doğru geldi” Birlen: Ol meniŋ birlen körüşdi “O benimle görüştü” Üçün: Seniŋ üçün keldim “Senin için geldim” Yararlanılan Kaynaklar Ata. II. Endeks. I. Yanıtınız yanlış ise “Yer Zarfları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Datif): +ka/+ke ve +ġa/+ge. Harvard University. James Kelly. Yanıtınız yanlış ise “Sontakılar ve Bağlaçlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Reşit Rahmeti. -------------.

Fiil çekim eklerini. Sıfat-fiil eklerini. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız 4 XI-XIII. Birleşik Fiiller . Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavrayacak ve açıklayabileceksiniz. Sıfat-Fiiller. Zarf-Fiiller. Anahtar Kavramlar • Fiil Çekim Ekleri • Birleşik Fiil çekimleri • Sıfat-fiiller • Zarf-fiiller • Birleşik Fiiller İçindekiler • • • • FİİL SIFAT-FİİLLER (ORTAÇLAR) ZARF-FİİLLER BİRLEŞİK FİİLLER Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiiller.XI-XIII. Zarf-fiil eklerini. Yüzyıllar Türk Dili     Bu üniteyi tamamladıktan sonra Karahanlı Türkçesindeki.

354.. yuvul-dımat “yuvarlandı” (DLT I 397) 1. 85. Birleşik Fiiller FİİL Karahanlı Türkçesinde Orhon. 1752.). 391. bol-duŋuz “oldunuz” (KTer. Tekil Kişi: {-DXm} ekiyle kurulur: ba-dım “bağladım” (KB 5899)... 30/40b3=16:27) Fiil Çekim Ekleri . 62. Çoğul Kişi: {-DXŋXz} ekiyle kurulur: ay-dıŋız “söylediniz”(KTer. 25/27b1=3:183).) 2. 35/86a2=41:23). -ler ekiyle genişletilmiş biçim: kör-düŋüzler “gördünüz” (KTer..... 397). 36/70a1=43:79). bul-duŋ (KB..... 45. Sıfat-Fiiller. 34/69b3=38:63). kur-duk (DLT II 61).. Çoğul Kişi: {-DXmXz} ekiyle kurulur: aç-tımız “açtık” (DLT III 235). Kuran Tercümesi’nde 3.. bol-dı (KB 4. Kuran Tercümesinde uyum dışı örnekler vardır: bol-dımız “olduk” (KTer.. kod-tımız “koyduk” (KTer. kel-dük (DLT II 61. kişi çoğul ekinin /r/siz iki örneği mevcuttur: ay-dıla “söylediler”(KTer. yaval-dımat “yavaşladı” (DLT I 397). 63). DLT II 33. biti-diŋ “yazdın” (KTer. kül-di (KB 6341).. Tekil Kişi: {-DI} ekiyle kurulur: bak-tı (KB 1572.. 28/42a2=7:166).) DLT’de /-DUk/ ekiyle kurulmuş Oğuzca biçimler de yer alır. kör-diler (KB 1057).. 2.295).. Çoğul kişi: -DI(lAr) ekiyle kurulur: bol-dılar “oldular” (KB 6476. tekil kişinin -mat/-met ekiyle genişletilmiş biçimi de vardır: kevil-dimet “zayıfladı” (DLT I. 63). 940) 3. ay-dımız “söyledik” (KTer. 1. bar-dıŋız “gittiniz” (DLT II 47).. Uygur ve Türkiye Türkçesinde olduğu gibi fiil çekimlerinde farklı tipte kişi ekleri kullanılmaktadır. keçür-düm “geçirdim” (KB 649. 34/24a1=37:32). Belirli Geçmiş Zaman (Bilinen Geçmiş Zaman): Bu zamandaki fiillerin çekiminde iyelik eki kaynaklı kişi ekleri kullanılır. bar-duk “gittik” (DLT II 62. berküt-tiler “sağlamlaştırdılar” (KTer.).). 30/27b3=15:58. bol-dum (KB 373. kir-dük (DLT II 61). 26/45b2=4:77). Zarf-Fiiller. tut-tumız “tuttuk” (KTer.. 3. Bu dönem metinlerinde yer alan fiil çekimlerini sırasıyla açıklarken hangi tipte kişi eklerinin kullanıldığını da belirteceğiz.. 25/11b1=3:143) 3. DLT I 36. Tekil Kişi: {-DXŋ} ekiyle kurulur: ay-dıŋ “söyledin”(KB 147. bar-dımız “gittik” (DLT I 327). bar-dı “gitti”(AH 202. 1586.. 34/32a1=37:108.).. 6492).Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.

. bak-ar “bakar” (DLT I 102. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er+lar/ler ekiyle kurulur: sür-erler “sürerler” (KB 5344).. 30/49b2=16:40. 5837).). al-ur sizler “alırsınız” (KTer..54 XI-XIII. kıl-ġa men “yapacağım”(KB 4956).. 431)... 27/57a2=5:52. 31/78a1=41:52) “görürsünüz”. kıl-ur mız “yaparız” (KB 4904.).... 28/44a1=7: 149). kör-er siz (KTer.). Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er ekiyle kurulur: at-ar “atar” (KB 28. bar-ġay “gidecek” (DLT II 66.. Yüzyıllar Türk Dili Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki her zaman düz ünlülüdür. 1627. sėzik-er men “şüphelenirim” (DLT II 117) tur-ur men 2. bil-ge sizler “bileceksiniz” (KTer.. AH 36). 5984). bėr-geler “verecekler” (DLT I 243. -ġay/-gey. -ġa/-ge siz/sizler ekleriyle kurulur: ay-gay sizler “söyleyeceksiniz” (KTer. kadġur-ar sen “kaygılanırsın” (KB 1233). 36/69a3=43:77). bar-ur sen “gidersin” (AH 287. küse-r men “isterim” (KB 363) . 31/31a1=19:79) 2. Tekil Kişi: {-mIş sen} ekiyle kurulur: bekle-miş sen “beklemişsin” (KB 6308)... Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er men ekiyle kurulur: bak-ar men “bakarım” (DLT III 194). ay-urlar “söylerler” (KB 73. al-ır men “alırım” (KB 6035). Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır. yazılur “açılır” (DLT III 78). -ġa/-ge miz ekiyle kurulur: çıkar-ġay miz “çıkaracağız” (KTer..31/74b3=39:39).). Çoğul Kişi: ġay/-gey. Tekil Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er sen ekiyle kurulur: buz-ar sen “bozarsın” (KB 5746). -ġa/-ge karışık olarak kullanıldığından ikisinin örneklerini birlikte göreceğiz: 1. tile-yür sen “istersin” (KTer. bil-gey sizler “bileceksiniz” (KTer..).. ay-ur “söyler” (DLT I 52. 28/2a1=7:123) 2..). Tekil Kişi: ġay/-gey. Bunun dışında ünlü ile biten eylemlere -ur/-ür de eklenir. yap-ar “örter” (DLT III 33. 5736. 1. -ġa/-ge+lar/ler ekiyle kurulur: ay-ġaylar “söyleyecekler” (KTer. Çoğul Kişi: ġay/-gey. Kişi eki olarak kişi zamirleri kullanılır: 1. Çoğul Kişi: ġay/-gey. kes-gey men “keseceğim”(KTer... 37/40b1=48:20)..yardımcı sesi girer. DLT I 170. ünde-yür sen “seslenirsin” (KB 35/74a1=41:5) 3. 28/10a1=7:123) 3. DLT I 164). DLT I 93) Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er eklerinin eylemlere ekleniş biçimlerinde belli bir kural yoktur. bol-mış “olmuş”(KB 257.. 31/75a1=41:47). Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er mIz ekiyle kurulur: kork-ar mız “korkarız” (KTer. -ġa/-ge ekiyle kurulur: açıl-ġay “açılacak” (KB 358). bu durumda araya -y.. kör-gey sen “göreceksin” (KTer. 29/173=9:24).). biti-r miz “yazarız” (KTer. okı-rlar “çağırırılar” (KB 5344) Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle kurulur: -ġay/-gey.. bayu-r “zenginleşir” (DLT III 274) 1.. Tekil Kişi: ġay/-gey.. KB 1649) 1. Tekil Kişi: {-mIş} ekiyle kurulur: al-mış (KB 5487). 27/56b3=5:52.. 36/74a3=43:89) “dururum” (KTer 31/12a3=19:30)... 3. -ġa/-ge sen ekiyle kurulur: bul-ġa sen “bulacaksın” (KB 4553.) 3. Çoğul Kişi: {-(y)Xr} -ar/-er siz/sizler ekiyle kurulur: kork-ar sizler “korkarsınız” (KTer... ay-ur mız “söyleriz” (KTer. kizlemiş sen (KB 6308) 3. Ünlü ile biten eylemlere çoğunlukla -r eki gelir. Tekil Kişi: {-mIş men} ekiyle kurulur: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577) 2. iç-er “içer” (KB 73. al-urlar “alırlar” (KTer.. Tekil Kişi: ġay/-gey. bil-geyler “bilecekler” (KTer. -ġa/-ge.. -ġu/-gü. -ġa/-ge men ekiyle kurulur: iç-gey men “içeceğim” (DLT I 492). 28/10a1=7:124) 2.. 38/88b2=66:1).

bol-saŋ “olsan” (KTer.).) 3. Tekil Kişi: sa/-se men ekiyle kurulur. bol-sa men “olsam” (KTer.. Gelecek zaman olarak kullanıldığı örnekler çoğunlukla 3..... 27/55a3=5:49). 4939. bol! “ol”(KB 4.. bul-sa siz “bulsanız” (KTer. beze-yin “süsleyeyim” (AH 43). sızġur-ġalır “eritmek üzeredir” (DLT II 188).. KB 5582). iç-se sen “içsen” (KB 6148). Tekil Kişi: sa/-se ekiyle kurulur: aç-sa “açsa” (KB 1126. 26/41b2=4:73. 198. 5883) Emir Kipi: Bütün kişileri ayrı eklerle kurulur.. kör-se men “görsem” (KB 815).. bol-sun “olsun” (AH 492).. buz-sa mız “bozsak” (KB 4016). kör-sü “görsün” (KB 104. Tekil Kişi: -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”(KB 672. 33/18a3=33:54) 3. 27/40a2=5:31) Kuran Tercümesinde az sayıdada olsa iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle yapılmış çekimlere rastlamaktayız: bol-sam “olsam” (KTer. Kişi eki olarak da her kişi için Türkiye Türkçesinde. bar-ġalır “gitmek üzeredir” (KB 5976). ıd-ġıl “gönder” (KB 395).. Birleşik Fiiller 55 -ġu/-gü eki daha az kullanılır. Karahanlı Türkçesinde bu gelecek zaman eklerinin dışında yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir.4 kez) 2. kör-gil “gör” (AH 99). tüne-yi “geceyi geçireyim” (KB 6571)..)... AH 76). 513) bol-sunı “olsun” (KB 4957. 1.. ėşit-gil “işit” (KB 153. katıl-ġu “katılacak” (KB 4316)..4. 25/20b3=1:156. 337. 26/18a3=4:43). bul-salar “bulsalar” (KTer. kıl-sa siz “yapsanız” (KTer. bak-sa “baksa” (DLT I 340) bil-se “bilse” (KB 329..28/2b3=7:88).Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. 1910.. 513. 683. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem” (KB 5752). Tekil Kişi: sa/-se sen ekiyle kurulur: bar-sa sen “gitsen” (DLT I 134). 266). ay-ayı “söyleyeyim” (KB 6581).). 196... al-ġalır “almak üzeredir” (KB 1472). 26/68b2=4:102). 26/87b3=4:128). kör-süni “görsün” (KB 509. kıl-sunı “yapsın” (KB 5491). 3.... keç-gü turur “geçecek” (KB 5324).... kal-ġalır “kalmak üzeredir” (KB 1074). 1. 19. at-ġalır “hemen atacak” (DLT II 20)..).) . 119. 30/553=16:54). 29/41a1=9:57). Sıfat-Fiiller. Çoğul Kişi: sa/-se miz ekiyle kurulur: biti-se miz “yazsak” (KTer. öte-y (KB 1033) 2.. Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesinde -sar/-ser ekiyle kurulan şart kipinin -sa/-se biçimi Uygur dönemine ait kimi tıp ve astroloji metinlerinde görülür. Ünite . bar-ġalır men “hemen geleceğim” (DLT II 67). kir-sün “girsin” (DLT I 362). KTer.. 58. yė-gil “ye” (DLT I 88) ay! “söyle”(K 267. Orhon ve Uygur Türkçesinde olduğu gibi farklı ekler kullanılır. 540. Tekil Kişi: -(A)yI(n) ekiyle kurulur: ay-ayın “söyleyeyim” (KB 196. 26/55a2=4:89). bol-sa miz “olsak” (KTer. yaşur-sa siz “gizleseniz” (KTer. Karahanlı Türkçesinde ek artık tamamiyle –sa/-se biçimindedir. bol-su “olsun” (KB 111. -su/-sü. Çoğul Kişi: sa/-se+lar/ler ekiyle kurulur: bol-salar “olsalar” (KTer.). Bu ek ortaç eki olduğundan daha çok bu işleviyle kullanılmıştır. Tekil Kişi: -sun/-sün.. AH 4. kėlsün “gelsin” (DLT II 64) al-su “alsın” (AH 78). 28/60a1=7:198). -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin” (AH166). Zarf-Fiiller. bol-ġıl (DLT I 64). Çoğul Kişi: sa/-se siz/sizler ekiyle kurulur: bil-se sizler “bilseniz” (KTer. 73.)..).) iyelik eki tipindeki kişi ekleriyle oluşmuş örnekler” kör-seŋ “görsen” (KTer. kol-sa sen “istesen” (KB (1450. tekil kişiyledir: ay-ġu “söyleyecek” (KB 1011.. bil-gil “bil” (KTer. kör! “gör” (KB 38.. 26/38a1=4::66).. sözle-seler “söyleseler”(KB 3426. kıl-su “yapsın” (KB 1555. 5491.. ur-sa mız “vursak” (KB 4016) 2.) 1.

572). kıldım ėrdi “yaptımdı” (KB 1120). bil-iŋ “bilin” (KTer. ayttılar ėrdi “söyledilerdi” (KTer. tut-uŋlar “tutunuz” (KB 4867).. ögren-süler “öğrensinler” (KB 5554) Gereklilik Kipi: Gelecek Zaman eki olarak kullanılan -ġu/-gü (kerek) eki. iç-elim “içelim” (DLT I 142). 31/68a2=20:92) Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” (KB 5070). 27/43a3=5:34. bol-sunlar “olsunlar” (KB26/69a2=4:102). 33/34a2=35:37) 2.. Çoğul Kişi: -(a)lım/-(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” (KB 3489. bu nedenle ilgili zamanın her kişi ekiyle çekimi bulunmamaktadır. Bu tür zaman çekimleriyle ilgili örnekler metinlerde çok fazla yer almaz.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. kalġay ėrdi “kalacaktı” (KB 3656.56 XI-XIII. 28/40a3=7:163) Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” (KB 3464). 28/86a2=8:40). 6059). bil-iŋ-ler “biliniz” (KTer. Çoğul Kişi: -sun/-sün. 3765) tutġu “tutmak gerek” (KB 4120) yırak turġu “uzak durmak gerek” (AH 216) azılmaġu “yanılmamalı” (AH 216) Karahanlı Türkçesinde fiil çekiminde kullanılan eklerin Türkiye Türkçesinde nasıl kullanıldıklarını karşılaştırarak hatırlayınız. gereklilik kipi olarak da kullanılır. ulanmış ėrdiŋ “bağlanmıştın” (KTer. 5964). kılmaz ėrdiler “yapmazlardı” (KTer. Metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek” (KB 51) akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) küdezgü “korumak gerek” (KB 4526) küdezgü kerek “korumak gerek” (KB 2766. 1 Birleşik fiil çekimleri er. Kuran Tercümesinde gelecek zamanın hikâye birleşik çekiminde farklı bir yapıyla karşılaşmaktayız: bolġaytı “olacaktı” (37/17b2=47:21) < bolġay ėrti kılġatı “yapacaktı”(36/4a3=42:8) < kılġa ėrti ölmegetiler “ölmeyeceklerdi” (25/21a2=3:156) < ölmegey erti Birleşik Fiil Çekimleri . tiler ėrdim “dilerdim” (KB 571. tuġar ėrdi “doğardı”. körmesünler “görmesinler” (KB 6600). yaşa-ŋ “yaşayın” (KB 2302) 3. Yüzyıllar Türk Dili 1. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler” (KB 6600). sına-lım “sınayalım” (KB 4930) Kuran Tercümesinde -alıŋ biçimi de tesbit edilmiştir: kıl-alıŋ “yapalım” (KTer. okı-lım “çağıralım” (KB 3155). bolġay ėrdim “olacaktım” (KTer.). Hikâye Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -DI+kişi eki ile oluşturulmuş ėr. kir-elim “girelim” (KB 4975).yardımcı fiilinin üzerine zaman ve kişi çekim eklerinin getirilmesiyle yapılır. 28/8b1=7:117) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş ėrdiŋ “yaratılmıştın” (KB 1242). bar-ıŋlar “gidiniz” (DLT II 45). Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” (DLT II 45). Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” (KB 1089). 38/64b1=63:10).

Zarf-Fiiller. bėrdiŋ ėrse “verdiysen” (KB 5232) Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış ėrse “basmışsa” (KB 2884). bardıŋ ėrse “ulaştıysan” (KB 4100). Sadece kişi kavramı taşımazlar. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzudur özüm taplamaz neŋ biri yalġan ol “benim beğenmediğim şeylerden biri yalandır” (KB 848) yazmas atım yaġmur yaŋılmas bilge yaŋku “usta atıcı yağmurdur. 30/50b1=16:41) Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” (KB 3886). kalġu ėrse “kalacaksa” (4739) SIFAT-FİLLER (ORTAÇLAR) Fiilden türeyen sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilirler.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. 1.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. bilür ėrseler “bilirlerse” (KTer. körseler ėrdi “görselerdi” (KTer. -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki özi bilmedükin anıŋdın kolur “kendisi bilmediği için ondan sorar” (KB 1909) bolup toġmaduk teg yitip bardı cān “Ruh hiç doğmamış gibi kayboldu gitti” (KB 1522) biliglig ukuşluġ tidüküŋ üçün “bilgili ve akıllı dediğin için” (KB 3164) 2. -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli busuġdın çıkar teg çıkar üdsüzün “beklemediğin bir anda pusudan çıkar” (KB 4826) kaynar ügüz keçiksiz bolmas “coşkun su geçitsiz olmaz” (DLT I 390) 4.4. bolsa ėrdi “olsaydı” (KB 4920). bitimiş ėrse “yazmışsa” (KTer. bulur ėrse “bulursa” (KB 4137). Fiil+ėr+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti tiler ėrmiş “dilermiş” (KB 469) Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” (KB 3478) Şart Birleşik Zaman: Rivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki alan ėr.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. hem sıfatın hem de eylemin özelliklerini taşıyabilirler. Fiil+er+sA+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” (KB 790). bolsa ėrdiŋiz “olsaydınız” (KTer. 35/1a2=39:42) 3. 33/61b3=34:51) Rivayet Birleşik Zaman: Zaman ekini alan fiilin üzerine -mIş+kişi eki almış ėr. -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili maŋa kelmişiŋde berü men bu kün “bana geldiğinden beri ben bugün” (KB 3364) ölüg bile koşuldı/ toġmış küni uş batar “ölü ile birleşti. Sıfat-Fiiller. doğan güneşi şimdi batar” (DLT II 128) bilür ol edibniŋ ne kim aymışı “o bilginin ne söylediğini bilir” (AH 502) Taŋrı öldürür tenlerni ölmişi vaktinde “Tanrı tenleri ölüm vaktinde öldürür” (KTer. olumsuzluk ekini aldıkları ve değişik çatılara girdiği görülür. Bu tür sözcüklerin fiilden türedikleri için zaman kavramı taşıdıkları. yanılmaz bilgin bir yankıdır” (DLT III 380) bahıllık otalap oŋulmaz ig ol “ kıskançlık ilaçla geçmeyen bir hastalıktır” (AH 253) . Fiilin gösterdiği eylemi yapanı da gösterirler. bulġu ėrse “bulacaksa” (KB 6566). kolur ėrse “isterse” (KB 226). Birleşik Fiiller 57 Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi”(KB 425). Fiilin sıfat biçimi oldukları için hem adın. 38/18b3=59:3). kodmış ėrse “koymuşsa” (6594) Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” (KB 6097). 25/19a1=3:154). Ünite .

29/4b3=8:44) 10. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili bu iç söz tutuġlı bütün çın kerek “Bu sırlara vakıf olana (vakıf olan herkese) itimat edilir” (KB 2676) aġırın uçuzun ukuġlı kerek “pahalısını. 1. ol beg Teŋrige tapınġuluk erdi “Tanrıya tapmak onun hakkıydı”(DLT II 169) Hükm kılur Taŋrı bir işni kim erür kılġuluk kılınmış “Tanrı yapılması (yapmak için) bir işi emreder” (KTer. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: yıġaç bıçası neŋ “ağaç kesecek şey” (DLT I 13) otuŋ kesesi baldu “odun kesecek balta” (DLT I 14) ZARF-FİİLLER Eylemden türeyen ancak tümce içinde çoğunlukla belirteç görevi yapan sözcüklere zarffiil denir. sıkıntıya düşersem elimden tutacak olana…. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili özin tutġuçı er tirildi kutun “kendisini tutan (kendine hakim olan insan) huzur içinde yaşar” (KB 4452) ögüngüçi üminde artatur “kendini öven donunu kirletir (kendini çok öven sınandığı zaman yapamayınca donunu kirletir” (DLT I 203) Kulak tutġıl ol kün ündeyür ündegüçi “kulak ver çağıran. -(I)p: Eklendiği eylemi yan tümceye bağlar. ınanġu tayanġu kişi boldı kız “inanılacak güvenilecek kişi az” (KB 6467) oynaġu yėr “oynayacak yer” (DLT I 121) sökünç kėlgü yolnı ‘akıllık tıyur “sövme gelecek yolu cömertlik kapatır” (AH 232) 9. 26/97a2=4:142) 7. 29/56a1=9:78) 6. tümleç. -DAçI: Bu sıfat-fiil eki de gelecek zaman anlamı taşır. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşan bu ek. Bağlayıcı olma özellikleri bulunduğundan özne.58 XI-XIII. anlayan (kimse) olmalıdır” (KB 2802) ol at suvarıġlı erdi “o atı sulayandı” (DLT II 257) bakıġlı okıġlı asıġ alsu tep “gören ve okuyan yaralansın diye” (AH 78) ol Taŋrı aldaġlı olarka “Tanrı ikiyüzlülüğün (aldatmanın) karşılığını aldatarak verendir” (KTer.” (AH 30) bardaçı er. Asıl eylemden önce gerçekleşmiş bir eylemi . burada ençok kullanılanlara yer verilecektir. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili okıġan bitigen ukumaz munı “her okuyan yazan (okur-yazar) bunu anlayamaz” (KB-B 16) söz ukġan kerek bolsa hāzır cevāb “sözü anlayan ve hazır cevap biri olması gerekir” (KB 2648) ol küp ol süçikni açıtġan “o küp içine konan her tatlı şeyi daima acı hale getirir” (DLT I 154) bilig bilmegendin bir ança budun “halkın çoğu bilgisizlikten…” (AH 123) kamuġ tolġan irlür tükel eksiyür “her dolan azalır. eklendiği eyleme -mak/mek ya da -mak/-mek için anlamı verir. o gün çağırır” (KTer. Cümlede çoğunlukla sözcükler arasında ilgi kurarlar. keldeçi er “giden gelen kişi” (DLT I 24) 11. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir. ‘ve’ bağlacı gibi kullanılmasının yanı sıra tümceye ‘-arak/-erek’ anlamı da katar. Karahanlı Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi zarf-fiillerin sayısı fazladır. Eylem çekimine girmedikleri için kişi ve kesin bir zaman kavramı taşımazlar. nesne oluşlarına rastlanmaz. 37/81a1=50:41) 8. kidin keldeçike özüm sözlegü “sözümü sonra geleceklere söyleyeceğim”(KB 192) elig tuttaçımka egirse muŋa “yarın derde. her tam olan eksilir” (AH 199) Ol Taŋrı bilgen ol örtüglilerni “sır (örtülü) olan her şeyi Tanrı bilir” (KTer. ucuzunu tanıyan. Yüzyıllar Türk Dili 5.

bunlardan hangilerinin bugün kullanıldığını belirleyiniz. Ünite . “-dığında” anlamları katar. yarın bolsa işiŋ kalur kılmadın “yarın olursa yapılmadan kalır (bugünün işini yarına bırakma yarın olduğunda yapılmadan kalır)” (KB 5503) kayu baġka tegse suv eksümedin “hangi bahçeye su eksilmeden ulaşırsa”(KB 1808) biligsiz ne aysa ayur ukmadın “bilgisiz ne söylerse anlamadan söyler” (AH 119) 7. Fiilin tarzını gösterir. Bu özellik Orhon ve Uygur Türkçesindeki gibidir.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. Günümüz Türkçesindeki biçimi -AlI’dır. miŋ edgüg adakını tutġınça sen “Sen bin iyinin ayağını tutuncaya kadar” (KB 3806) elig tutġınça ot tut “el tutacağına ateş tut (kefil olacağına ateş tut)” (DLT II 292) suv körmeginçe etük tartma “suyu görmedikçe çizmeni çıkarma” (DLT III 426) 6. ukuşluġ ukupan küzetür anı “anlayışlı anlayarak onu korur” (KB 22) yay baruban erküzi/ aktı akın mundızı “bahar giderken erimiş olan karlar coşkun seller gibi aktı” (DLT I 96-8) ol anda yatıpan birür sanını “o orada yatarak canını verir” (AH 276) 8. -er/-mez erken: Eklendiği eyleme “-dığı zaman”. Türkiye Türkçesindeki durumun aksine ünlü ile bitenlere eklendiğinde araya /y/ kaynaştırma ünsüzü girmez. Birleşik fiillerde tasviri fiili asıl fiile bağlama görevinde de kullanılan bu ek. sakış birle adra tutar bilge büt “bilge kişi bunları hesaplayıp birbirinden ayırarak zapteder” (KB 4383) taŋ ata yortalım/ Budruç kanın irtelim “tan atarak (tan attığında) yürüyelim Budruç kanını isteyelim” (DLT III 356) 4. Türkiye Türkçesinde -(y)Incaya kadar yapısıyla kullanılmaktadır. -A: -(y)I ile aynı anlam ve işlevde kullanılır. asıl fiil ile aynı zamanda meydana gelen eylemi ve hareketi gösterir. -mAdIn: Yüklemin gösterdiği hareketin gerçekleştiği sırada. Orhon ve Uygur Türkçesinde –mAtI(n) biçiminde olan ek. kapuġ açtı çıktı kadaşın körüp “kapıyı açtı çıktı kardeşini görüp…(KB 3292) yılkı yazın atlanur/ otlap anın etlenür “yılkı ilkbaharda at haline gelir. ölüm henüz yaklaşmadan uyan” (KB 1366) er barır erken kadıttı “adam giderken döndü” (DLT II 301) Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleriyle Türkiye Türkçesindekileri karşılaştırınız. ölümke basıkma kelir alġalı “ölümü yendim sanma seni almak için gelir” (KB 5145) ne iş tuş kadaşlar yüzin körgeli “eş dost ve kardeşlerinin yüzünü görmek için” (KB 4921) yakadakı yalġaġalı eligdeki ıçġınur “ yakadaki yalanırken eldeki kaybedilir” (DLT I 253) 5. Asıl eylemin amacını ifade eder. kılıç teprer erken yaġı tepremez “kılıç hareket ettiğinde düşman kımıldamaz” (KB 2144) ölüm tutmaz erken odun ay ilig “ey hükümdar. 2 . -(X)pan: -(X)p’ın genişletilmiş biçimidir. -gAlI: Eklendiği fiile ‘-mak için’ anlamı katar. Bu ek. bugün -madan/-meden olarak yer alır. Birleşik Fiiller 59 gösterir. ekin eklendiği eylemin gösterdiği hareketin henüz gerçekleşmediğini ifade eder. -(y)I: Bu zarf-fiille oluşturulan biçimler. Zarf-Fiiller. Sıfat-Fiiller.4. aġırlayu tut sen asıġlıġ kişig “faydalı olan insana saygı göster” (KB 5539) vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek ve üstüne bir de sövme (küfür) alıp gitti” (AH 242) negüke bu anı ulaşu kınar “niçin bu (dünya) ona durmadan eziyet çektirir” (AH 446) 3. otlayarak etlenir” (DLT I 285) kereksiz sözini kömüp kizleyür “gereksiz sözü gömerek gizler” (AH 118) “işim tėp ınanıp sır ayma sakın “eşim deyip inanıp sırrını söyleme sakın” (AH 22) 2. -gInçA: Asıl eylemin gerçekleşeceği zamanın sınırını belirler. Türkiye Türkçesinde de Orhon ve Uygur Türkçesinde de işlek olarak yer alır.

tur-gibi tasviri fiillerle birlikte kullanılmısıyla oluşur.“kefil olmak” (DLT II 292) Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil -A/-U/-I zarf-fiil eki almış asıl fiilin bar-.“eziyet etmek” (KB 22) aġır kıl. bol-: bulun bol. gitmeye devam etmek” kite bardı künde üzüldi küçi “gücü hergün (biraz daha) azalmaya devam edip (sonunda) tükendi” (KB 247) kötrü bar. tur-: dik tur.“görünmez olmak” (KB 537) ter bol.“yardım etmek” (KB 29) umunç tut.kör.“yüklenmek. Sıfat+Yardımcı Fiil Biçiminde Olan Birleşik Filler Bu yapıdaki birleşik fiiller. kul yapmak” (AH 422) terk kıl.60 XI-XIII. a.ve tut. bil-.“fayda sağlamak” (KB 292) boş kıl. utanmak” (DLT I 309) ayb bol.“iyi korumak.“kul etmek.“gide durmak.: elig tut.“çınlamak” (DLT III 357) böŋ et. Yüzyıllar Türk Dili BİRLEŞİK FİİLLER İsim.“iyi olmak” (AH 377) b. bėr-.“ümit bağlamak” (KB 2987) edgü tut. üzerine almaya devam etmek” vebal kötrü bardı özele söküş “vebal yüklenerek üstelik bir de ve üstelik bir de söğüş alarak gitti” (AH 242) b. gücü yetebilme anlamında fiiller oluştururlar . kėl. tur.“öfkelenmek” (KB 1414) körünmez bol.“itibarlı olmak” (KB 210) kul kıl.“bırakmak.“haya etmek.“ağırlamak” (DLT I 45) ėlig tut. tut. iyi davranmak” (KB 5860) aġırlıġ tut. Tasviri fiillerin hepsinin görevi ayrıdır. azad etmek” (DLT I 330) cefa kıl. kıl-.“uzak durmak” (AH 153) d. et-: çak et. kıl-: asıġ kıl.“guruldamak” (DLT I 324) e. bar-: Bu tasviri fiille yapılan birleşik yapılar asıl eylemin devam ettiğini gösterir: arta bar. daha az da et-. bil-: Bu yapıdaki birleşik fiiller bir işi yapabilme.“çabuk gelmek” (DLT I 350) c.“dik durmak” (DLT I.“ esir olmak” (KB 3994) buşı bol. isim ya da sıfatla birlikte çoğunlukla bol-.“ses çıkarmak” (DLT I 333) çıŋ et.“terlemek” (DLT I 322) ufut bol. 342) yırak tur. ayıp etmek” (AH 362) edgü bol.yardımcı fiillerinden birinin kullanılmasıyla oluşturulur: a.“artmaya devam etmek” iliŋ arta barġay kiŋügey yėriŋ “ülken günden güne genişler ve toprakların artar” (KB 5915) kit-e bar.“ayıp olmak.“ağır bir şey düşürerek ses vermek” (DLT III 354) kar kur et.

“gelivermek” kėlü bėrdi dünya tiriglik barır “devir döner ve saadet geliverir” kėl-: kel. ister bizden ister dünyayı tutan beylerden olsun…. baka kör. kalmaya devam etmek” alardın kalu kėldi edgü törü “iyi kanun onlardan kala geldi” (KB 269) kör-: Bu yardımcı fiil birlikte kullanıldığı asıl fiilin gerçekleşmesi için çaba göstermeyi ve dikkat etmeyi ifade eder.“yetebilmek.“söyleyivermek” ayu bėr maŋa bu negüke kerek “bana söyleyiver bu neye yarar? (AH 314) kėlü bėr.“ayıra bilmek” begig kulda adra bilür mü özüŋ “beyi kuldan ayırabilir misin?” yete bil.yardımcı fiili ile oluşturulan yapıda asıl fiilin sürüp gittiği ifade edilir. akıp gelmek” aka kėlsü arzu kurımaz bolup “arzu kurumayan bir ırmak gibi akıp gelsin” (KB 943) kalu kėl. arta tur. ayu bėr. dikkatli olmak için çaba göstermek” baka körgil emdi uku sınayu “şimdi anlayarak ve sınayarak dikkatle bak” (AH 99) özüŋe baka kör kayusın kolur “hangisini istediğine iyice dikkat et” (KB 239) tur-: Bu yardımcı fiille kurulmuş yapılar da asıl fiilin sürekliliğini.“kala gelmek.“artmaya devam etmek” anın künde arta turur bu bida‘ “nun için bu bidat her gün artmaktadır” (AH 404) körü tursa bizde oza barġuçı kara tut ya begler ajun tutġuçı “bizden önce gidene(lere) dikkat edersen.“dikkatle bakmak. Zarf-Fiiller. aka kel. Sıfat-Fiiller. Birleşik Fiiller 61 adra bil. olabilmek” akı er biligni yete bildi kör “ bak. Ünite .” .4. sürekli yapıldığını ifade eder. cömert insan bilgiye yetebildi” (AH 237) bėr-: Bu yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller Türkiye Türkçesindeki gibi birlikte kullanıldığı asıl fiile “tezlik” anlamı katar.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil.“aka gelmek.

bol! “ol”. Fiil çekim ekleri şunlardır: 1. Belirsiz Geçmiş Zaman (Öğrenilen Geçmiş Zaman): {-mIş} eki ile çekimlenir. Fiil+er+sA+kişi ekleri Bilinen (Belirli) Geçmiş Zamanın Şartı: kördüm ėrse “gördüysem” Öğrenilen (Belirsiz) Geçmiş Zamanın Şartı: basmış erse “basmışsa” Geniş Zamanın Şartı: barır ėrse “giderse” Gelecek Zamanın Şartı: ayġu ėrse “söyleyecekse” . -sunı/-süni ekleriyle kurulur: bil-sün “bilsin”. bekle-miş sen “beklemişsin” gibi. Kişi adılı kaynaklı kişi ekleri kullanılmaktadır: bar-sa men “gitsem”. bolsunı “olsun” 1. at-ġalır “hemen atacak” üzeredir” Şart Kipi: Orhon ve Uygur Türkçesindeki -sar/-ser ekinin yerini Karahanlı Türkçesinde artık tamamiyle -sa/-se almıştır. Çoğul Kişi: -(a)lım/(e)lim ile kurulur: bar-alım “gidelim” 2. biti-se miz “yazsak” gibi. akıtġu kanı “kanı akıtmak gerek” (KB 1058) Birleşik Fiil Çekimleri Hikâye Birleşik Zaman: Fiil+er+DI+kişi ekleri Belirli (Bilinen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: aydım erdi “söyledimdi” Belirsiz (Öğrenilen) Geçmiş Zamanın Hikâyesi: törütülmiş erdiŋ “yaratılmıştın” Geniş Zamanın Hikâyesi: korkur ėrdim “korkardım” Gelecek Zamanın Hikâyesi: buzġay ėrdi “bozacaktı” Şartın Hikâyesi: barsa ėrdi “gitseydi Rivayet Birleşik Zaman: Fiil+er+mIş+kişi ekleri Geniş Zamanın Rivâyeti: tiler ėrmiş “dilermiş” Şartın Rivâyeti: sevse ermiş “sevseymiş” Şart Birleşik Zaman: Fiil+-sA+kişi eki+erRivayet Birleşik Çekimi: Zaman ekini almış fiilin üzerine -sA+kişi eki almış er. aç-tımız “açtık” gibi. kişi ekleri için kişi zamirleri kullanılır: iç-gey men “içeceğim”. kol-sa sen “istesen”. -su/-sü. bunun yanı sıra metinlerde yeni çekim ekleri görülmüştür. 4. -su/-sü+lar/ler ekleriyle kurulur: bilme-sünler “bilmesinler”. Çoğul Kişi: -sun/-sün.yardımcı fiilinin getirilmesiyle kurulur. Orhon ve Uygur Türkçesindeki kimi fiil çekim ekleri bu dönemde kullanılmamış. 3. Tekil Kişi -ġıl/-gil ekiyle ya da eksiz kurulur: ay-ġıl “söyle”. bol-sunlar “olsunlar” Gereklilik Kipi: -ġu/-gü (kerek) ekiyle kurulan bu kipin metinlerde genellikle üçüncü tekil kişiyle çekimlenmiş biçimleri yer alır: akıtġu kerek “akıtmak gerek”. bul-ġa sen “bulacaksın”.62 XI-XIII. Çoğul Kişi: -Xŋ(lar/ler) ile kurulur: bar-ıŋ “gidin” 3. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Fiil Çekim eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Karahanlı Türkçesinde Orhon ve Uygur Türkçesindeki fiil çekim eklerinden farklı çekim ekleri görülmektedir. ay-dıŋ “söyledin”. tüne-yi “geceyi geçireyim” 2. tur-ur men “dururum”. Geniş Zaman: {-(yX)r} ve -ar/-er ekleri ve kişi zamirleri ile çekimlenir: bak-ar men “bakarım”. yanına iyelik eki yapısındaki kişi eklerini alırlar: ba-dım “bağladım”. 2. al-su “alsın” (AH 78). Yakın gelecek zamanı karşılayan ve metinlerde çok fazla örneğinin bulunmadığı diğer bir gelecek zaman eki de -ġalır/-gelir ekidir: bar-ġalır men “hemen geleceğim”. Belirli Geçmiş zaman:{-DX} ekiyle kurulur. Tekil Kişi: -sun/-sün. Tekil Kişi -(A)yI(n): ay-ayın “söyleyeyim”. Gelecek Zaman: Üç ayrı ekle (-ġay/-gey. -ġa/-ge. kişi eki olarak da kişi zamirleri kullanılır: unıt-mış men “unutmuşum” (KB 1577). çıkar-ġay miz. tile-yür sen “istersin” gibi. -ġu/-gü) kurulur. Emir Kipi: Her kişi ayrı ekle çekimlenir: 1. 3. ay-ġu “söyleyecek” gibi.

-DAçI: Gelecek zaman anlamı taşır: keldeçike. -(I)glI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutuġlı. körmeginçe 6.“fayda sağlamak”.“artmaya devam etmek” 2. bol-: bulun bol. –AsI: Gelecek zaman anlamı taşır: bıçası neŋ Zarf-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Zarf-fiil e kleri 1.“yardım etmek” Asıl Fiil+Zarf-Fiil Eki+Tasviri Fiil 1. kömüp 2. tur-: dik tur. bil-: adra bil. bėr-: ayu bėr. kör-: baka kör. tut-: elig tut. -A: adra tutar. -(y)I: aġırlayu tut. akıp gelmek” 5. Ünite . bar-: arta bar. sıfat+yardımcı fiil biçiminde olan birleşik filler: a. yırak tur. -(I)p: körüp.“dikkatle bakmak. -(X)pan: ukupan. -gUçI: Geniş zaman sıfat-fiili: tutġuçı. et-: çak et. bardaçı er 11.“aka gelmek. -mAdIn: kılmadın. dikkatli olmak için çaba göstermek” 6.“ esir olmak”.“söyleyivermek” 4.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. -mAz/ -mAs: Geniş zaman sıfat-fiilinin olumsuzu: taplamaz neŋ 5.“öfkelenmek” b. -GAn: Geniş zaman sıfat-fiili: okıġan bitigen 6. baruban 8.“ayıra bilmek” 3. -gU: Gelecek zaman anlamı taşıyan bir sıfat-fiil ekidir: ınanġu tayanġu kişi 9. kėl-: aka kel. Birleşik Fiiller 63 2 Sıfat-fiil eklerini anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Sıfat-fiil e kleri -DUk: Geçmiş zaman sıfat-fiil eki: bilmedükin. tur-: arta tur. azad etmek” c. -gAlI: alġalı. körgeli 5. eksümedin 7. toġmaduk -mIş: Geçmiş zaman sıfat-fiili: kelmişiŋde. taŋ ata yortalım 4. ukuġlı 7. kıl-: asıġ kıl. kılġuluk 10.“dik durmak”.“ses çıkarmak” e. -gUlUk: -gU ve +lık ekinin birleşmesinden oluşmuştur: tapınġuluk.“artmaya devam etmek” 3 . toġmış küni -Ar/ -Ir / -(y)Ir: Geniş zaman sıfat-filli: çıkar teg 4. boş kıl.4. otlap. -gInçA: tutġınça sen. vebal kötrü bardı 3. -er/-mez erken: teprer erken. buşı bol. Sıfat-Fiiller. tutmaz erken 4 Birleşik fiilleri anlam ve işleyiş bakımından kavramak ve açıklayabilmek Birleşik Fiiller: Birleşik filler iki biçimde yapılır: İsim. Zarf-Fiiller.“uzak durmak” d.“bırakmak. ögüngüçi 8.

bilmedin c. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil yoktur? a. nėgü tėr ėşitgil köni sözlüg ėr b. telim başlar yuvaldımat c. sızġurġalır üdikler essiz yüzi burġurar b.64 XI-XIII. körü barsa yinçke sakış hendese e. Aşağıdakilerin hangisinde zarf-fiil eki yoktur? a. körüp b. Aşağıdaki cümlelerin fiil hangisinde geniş zamanın hikâyesiyle çekimlenmiştir? a. Aşağıdakilerden hangisi birleşik fillerde kullanılan tasvir fiillerinden biri değildir? a. köŋül taplamış işni kılġu kerek c. törütmişte yok bil aŋa tuş teŋe e. kılınçım yayıġ tėp ne ersel özüm d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. okın urdı ödlek köŋül kıldı baş b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil gelecek zaman ekiyle çekimlenmemiştir? a. negü teg yaraşur törü buzsamız d. ukuşluġ biliglig bėg ėrmiş ol 5. köni sözni yüdgen ukuşlug ere 7. meger bitgey ök aŋar ölmişinde burun 3. çıkarı üçün terk yatarın yıkar c. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. ukar ėrse şi‘r hem koşar ėrse öz 6. biligsiz tirig erken atı ölüg 4. bir ol yaŋşar ėrse kereksiz sözüg c. uġınça 8. bu kürsi özele öz oldurdukı e. kılġu e. aça bėrdi sözüm yorıttı tilig 2. toġuġlı kim ölmez tėse bütmegil c. kėçe d. biligsizlik erni çökerdi kodı e. kalı yandru yansa kaçumaz adak d. kaçan keldi ėrse Medyen suvıŋa buldı d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik fiil vardır? a. tiler erdim emdi bu yaŋlıġ kişig b. biliglig kişi kör bilür iş ödin e. köni tiyü bilsün kişiler seni b. terilmegey türkünüm emdi çerig çergeşür 9. çoğul kişi çekimi kullanılmıştır? a. yiyümedi bardı körüŋ halini d. kelc. maŋa bütsü mindin tiyü bilmesü . Aşağıdaki cümlelerin hangisinde asıl fiil+ulaç+yardımcı fiil yapısında birleşik fiil yoktur? a. barb. ture. aġır neŋ kamuġı aġır kılġuka b. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil eki yoktur? a. bilip iter işni ökünmez kidin c. taŋrı fermanıka bolġaytı yahşırak olar b. bu tamuġ ol kim va‘de kılnur ėrdiŋizler e. körd. kal10. men ündep olar ma maŋa kėlgeler e. tilek arzu bulġay bu kolsa kalı c. negü tėr ėşitgil kişi ödrümi d. ayıtġu sözüm bar ayu bėr maŋa d. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilde 1. kimi sevse ermiş köŋül arzulap c. iveklik bu ėrdi seni bilmedin b. tiler ėrmiş erdem idilerin ol d. Taŋrı tirgüzür hem öldürür e.

Ankara 1985. İstanbul 1951. ------. Yanıtınız yanlış ise. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Emir kipinde her iki dönemde de her kişi için ayrı kişi ekleri kullanılır. Birleşik Fiiller 65 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Karahanlı Türkçesindeki belirli geçmiş zaman Türkiye Türkçesindeki gibi {-DX} biçimindedir. . Zarf-Fiiller. d 2. Dīvānu Lugāti’t-Turk’te Söz Yapımı. Agop. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 8. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. Ahmet. Ankara 1986. Besim. Ünite . İstanbul 1980. a 6. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Osman F. TDK. Şart kipinde ise Karahanlı Türkçesinde –sA+zamir kökenli kişi ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde –sA+iyelik eki kökenli kişi ekleri ile çekimlenmektedir. Atebetü’l-hakayık. Kişi eki olarak iyelik eki kökenli ekler gelir. Aysu. Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). “Belirli Geçmiş Zaman” konusunu yeniden gözden geçiriniz. TDK. Kutadgu Bilig III. TDK Yayıları. e 5. Ankara 2009. Gazi Üniversitesi. a 9. Erdal. Ankara 1986. Sıfat-Fiiller. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 900. c 4. Karahanlı Türkçesinde düzlükyuvarlaklık uyumuna girmez ama Türkiye Türkçesinde ek uyuma girer ve her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. “Birleşik Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ------. Atalay. Belirsiz geçmiş zaman eki Karahanlı Türkçesinde {-mIş men}’dir. -A: Bu ekler Türkiye Türkçesinde de kullanılmaktadır.4. Türkçede Fiilimsiler. Yanıtınız yanlış ise. TDK. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. TDK Ankara 1986. Yanıtınız yanlış ise. Reşid Rahmeti. Reşid Rahmeti. c 7. Her iki dönemde de zamir kökenli kişi ekleri kullanılır. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Ankara 1979. İpek. A Grammar of Old Turkic.I İsim. Ata. b Yanıtınız yanlış ise. “Gelecek Zaman” başlıklı bölümü tekrar okuyunuz.Karahanlı Türkçesi Grameri III: Fiil. TKAE Ankara 1979. Hacettepe Üniversitesi. Yanıtınız yanlış ise. İndex. -gAlI: Türkiye Türkçesinde –alı/-eli biçimindedir -gInçA: Türkiye Türkçesinde –ınca/-ince biçimindedir -mAdIn: Türkiye Türkçesinde –madan/-meden biçimindedir -(X)pan: Türkiye Türkçesinde yoktur -er/-mez erken: Türkiye Türkçesinde -er/-mez iken biçimindedir Yararlanılan Kaynaklar Arat. “Zarf-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise. TDK. -(y)I. Ankara 1984 Dilaçar. Mehmet Vefa. Kutadgu Bilig I Metin. Yanıtınız yanlış ise. TDK. Yanıtınız yanlış ise. Kemal. Sertkaya. Ek. Ankara 1989 Ercilasun. Eski Tükçe’de İsim-filler. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. ------. “Birleşik Fiil Çekimleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 3. TDK Ankara 1972. İbrahim. İstanbul 2008. Marcel. Yanıtınız yanlış ise. e 10. Bilgen. Ankara 2004. “Sıfat-Fiiller” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Leiden-Boston 2004. Eraslan. Yayımlanmamış Doktora Tezi. ------. “Fiil Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gelecek zaman için Karahanlı Türkçesinde -gay/-gey/-ga/-ge ve –gu/-gü ekleri kullanılırken Türkiye Türkçesinde -acak/-ecek eki vardır. Sıra Sizde 2 Karahanlı Türkçesindeki zarf-fiil ekleri şunlardır: -(I)p. Nalbant. Yanıtınız yanlış ise. Ankara 2004. Nesrin. Taş. TDK. Nuri Yüce. Yıldönümü Dolayisiyle KUTADGU BİLİG İNCELEMESİ. ------. Bayraktar. Reşid Rahmeti. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I.Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”. Geniş Zaman eki de aynıdır: {-(yX)r} ve -ar/er+zamir kökenli kişi ekleri. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-.

YÜZYILLAR TÜRK DİLİ    Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Yüzyıllar Türk Dili Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler . Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek.5 Amaçlarımız XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle yazılı seçilmiş metinlerin bir bölümünü yazmasından okuyup çeviriyazısını yapabilecek. Seçilen bölümlerdeki sözcüklerin yapısını çözümleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Karahanlı Türkçesi Örnek Metinler • Sözcüklerin yapısı • Sözcüklerin anlamları İçindekiler • KARAHANLI TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ ÖRNEK METİNLER • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII.

0068. 0067. 0 7. 4. tümen tü çėçekler yazıldı küle yıpar toldı kāfūr ajun yıd bile yazı taġ kır oprı töşendi yadıp ėtindi kolı kaşı kök al kedip yaġız yėr yaşıl torku yüzke badı hıtay arkışı yadtı tawġaç edi kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl irinçig kışıġ sürdi yazkı esin yaruk yaz yana kurdı devlet yasın yaşık yandı bolġay yana ornıŋa balık kudrukındın kozı burnıŋa yaġız yėr yıpar toldı kāfūr kitip bezenmek tiler dünyā körkin itip . 18. 0070. tuġardın ese keldi öŋdün yėli ajun ėtgüke açtı uştmah yolı 2. 5. 6. 0065. 3. 8.Karahanlı Türçesiyle Yazılmış Örnek Metinler METİN İNCELEME I Kutadgu Bilig’in “Yaruk Yaz Faslın Ulug Tavgaç Bugra Han Ögdisin Ayur” Bölümü Orjinal Metin (Fergana nüshası 17. sayfa) Çeviriyazı yaruk yaz faslın uluġ buġra han ögdisin ayur 1.

kara çumġuk ötti sata tumşukın üni oġlaġu kız üni tėg yakın 00 16. Yüzyıllar Türk Dili 0071. ünün ötti keklik küler katġura kızıl aġzı kan teg kaşı kap kara 0077. 20. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz ėşitmediŋ ėrse ėşit mende söz sabā yėli koptı karanfil yıdın ajun barça bütrü yıpar burdı kin . 17. 12. kökiş turna kökte ünün yaŋkular tizilmiş titir teg uçar yėlgürer 00 13. 15. elik külmiz oynar çėçekler üze sıġun muyġak aġnar yorır tėp keze 0080. ular kuş ünin tüzdi ünder ėşin silig kız okır teg köŋül bėrmişin 0076. çėçeklikte sandvaç öter miŋ ünün okır sūr-ı cibri tünün hem künün 0079.68 XI-XIII. kayusı kopar kör kayusı konar kayusı çapar kör kayu suv içer 0074. kaz ördek kuġu kıl kalıkıġ tudı kakılayu kaynar yokaru kudı 11. 18. 0 10. 9. iletü maŋa açtı dünyā sözin ayur körmediŋmü bu hakan yüzin 0081. kalık kaşı tügdi közi yaş saçar çėçek yazdı yüz kör küler katġurar 00 19. 14.

.1 Fergana Nüshası.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.5. 69 Metin 5.2 Fergana Nüshası. Ünite .

balık burcundan koç burcuna dönmüş olacak 5. dünya sonra tamamiyle misk koktu 10. mavi. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Parlak ilkbahar zamanını ve yüce Buğra Han övgüsünü söyler. dünya güzel koku ile misk ve kafur doldu 9. Temiz bir kızın gönül verdiğini çağırdığı gibi keklik sesini ezgilendirdi. yayılıp döşendi. Bak! Kimisi kalkar kimisi konar. sarı. İlkbahar rüzgarı kötü kışı sürdü. Çiçeklerin üzerinde erkek ve dişi geyikler oynar. uzaklaştırdı. parlak ilkbahar yine mutluluk yayını kurdu 4. Saba rüzgarı karanfil kokusuyla çıktı. kuğu. dünyayı süslemek için cennet yolunu açtı 2. Kafur gidip kara toprak misk kokusuyla doldu. katılarak güler. ötüşerek yukarı-aşağı uçuşlar 11. Sayfa) Çeviriyazı yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur 1. yamacı ve tepesi yeşil. Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi. Dünya sırrını getirip bana açtı. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı. dizilmiş deve kervanı gibi uçar havalanır 13. Kırmızı ağzı kan gibi kaşı da kapkara 15. Keklik yüksek sesle öttü. mor. Kaz. al giyip süslendi 8. Çiçeklikte bülbül bin sesle öter. Kara toprak yüzüne yeşil örtü bağladı. 4. vadi.70 XI-XIII. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım tüpi yėl kėçer tėg tiriglik tükettim 2. kır. dağ. kırmızı (ile) süslendi 6. Güneş yine yerine dönmüş olacak. Mavi turna gökte yüksek sesler çıkarır. Çin kervanı Çin ipekli kumaşını yaydı (serdi) 7. dünya güzelliğini düzenleyip süslenmek ister 3. Doğu rüzgarı doğudan eserek geldi. sen bu hakanın yüzünü görmedin mi der 20. METİN İNCELEME II Kutadgu Bilig’in “yigitlikke açıp avuçġalıkın ayur ” Bölümü Mısır nüshası Orjinal metin (386. esizim yigitlik esizim yigitlik tuta bilmedim men sini terk kaçıttım yana kėlgil emdi yigitlik maŋa sen ayada tutayın aġı çuz töşettim isiz bu yigitlik kanı kança bardı tilep bulmadım men neçe me tilettim . Uyuyordunsa şimdi kalk gözünü aç. kıl kuyruk göğü kapladı. erkek ve dişi karaca yürüyorum diye gezerek oynar 18. Kara çumguk mercan gagasıyla öttü. eşini çağırır 14. kimisi koşar kimisi su içer 12. al. sesi nazlı bir kızın sesi gibi cana yakın 16. Gök kaşını çattı gözü yaş saçar. ördek. çiçek yüzünü açtı bak katılarak güler 19. Ova. anlatır 1. 3. işitmedinse benden söz dinle 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. gece-gündüz mezamir (ilahi) okur 17.

8. 5. tam tutacakken elimden kaçırdım.3 Mısır Nüshası. senin için ipekler döşettim 4. tiriglikke tatġı süçig cān sevinçi yigitlik teg edgü yok ermiş ayıttım kiçiglik tatıġı yigitlik ereji yitürdüm men emdi tutarda kürettim karılıkta kor yok köni turdum erse yavalıkka isiz tiriglikni ıdtım esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım temām erġuvān tėg kızıl meŋzim ėrdi bu kün zacferān urġın eŋde tarıttım 10. 9. 6. Küçüklüğün (çocukluğun) tadı gençliğin rahatı. yıparsıġ kara başka kāfūr eşüdüm tolun teg tolu yüz kayuka ėlettim Metin 5. (386. Gençlik kadar hayatı tatlı kılan can sevinci olan iyi bir şey yokmuş 6. yine gel sen bana. . ben seni elimde tutayım. Sayfa) Türkiye Türkçesine Aktarma Gençliğe Acıyarak İhtiyarlığını Söyler 1. 7.5. Eyvah bu gençlik hani nereye gitti? Ben seni ne kadar arayıp arattımsa da bulamadım.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 71 5. huzurunu ben şimdi kaybettim. Eyvah gençliğime. Ünite . yazık gençliğime ben seni tutamadım çabucak (elden) kaçırdım 3. Ey gençlik. fırtına yel gibi hayatımı tükettim 2. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim.

10. 3. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). Tam bir erguvan gibi kırmızı yüzüm vardı. Dörtlük Kemi içre oldurup Ila suvın keçtimiz Uyġur tapa başlanıp Mıŋlak ilin açtımız (DLT III. 235) .4 DLT I. Ey gençlik. ben sana acıyorum. 2 METİN İNCELEME III DLT’den Seçilmiş Dörtlükler 1. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. 60. 2. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. bütün güzellik (ler) ondan damlıyor (sanki). esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım beyitini Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. dolunay gibi olan yüzü nereye götürdüm. nafile. Dörtlük Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (DLT I. Yüzyıllar Türk Dili 7. ben uzaklaştırdım.5 DLT II. gözyaşlarımın etrafında kuşlar uçuyor. söz verip sözünüzden dönmeyin. Misk gibi siyah olan başıma (beyaz) kafur saçtım. gözlerimden deniz gibi yaşlar akıyor. 45) Metin 5. 60) Metin 5. 45. bugün yüzüme safran tohumu sürdüm. boşu boşuna geçen hayatımı ben kötülükle geçirdim. Dörtlük Avlap meni koymaŋız Ayık ayıp koymaŋız Akar közüm uş teŋiz Tegre yöre kuş uçar (DLT II. Eğer ben doğru bir şekilde yaşadımsa ihtiyarlığın zararı yok. Türkiye Türkçesine Aktarma (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor).72 XI-XIII. Türkiye Türkçesine Aktarma Beni avlayıp bırakmayın. 9. 8.

97. 97) Kayık içine oturup Ila ırmağını geçtik.5. Türkiye Türkçesine Aktarma Yaz (mevsimi) kış ile karşılaştı ve karşılıklı olarak erdem yayını kurdular. Metin 5. Metin 5. Asker (ler) saf oluşturup savaştılar ve birbirlerine ok atmak için karşı karşıya geldiler. Uygur (lar)a doğru yönelip Mıŋlak ülkesini fethettik.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. 73 Türkiye Türkçesine Aktarma 4. 3 . Dörtlük Yay kış bile karıştı Erdem yasın kurıştı Çerig tutup küreşti Oktaġalı utruşur (DLT II. Ünite . 235.8 DLT II. 97.6 DLT III. Bulnar meni öles köz Kara meŋiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz.7 DLT II.

74 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VI. Bölüm Bilginin Faydası ve Bilgisizliğin Zararı Hakkında biligdin urur men sözümke ula biligligke ya dost özüŋni ula bilig birle bulnur sa‘adet yolı bilig bil sa‘adet yolını bula bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi süŋekke yilig teg erenke bilig eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig biligsiz yiligsiz süŋek teg hāli yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig bilig bildi boldı eren belgülüg biligsiz tirigle yitük körgülüg biliglig er öldi atı ölmedi biligsiz tirig erken atı ölü .

9 Atabetü’l-Hakayık.5. Ünite . 75 .Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5.

Bilgisiz kişi iliksiz kemik gibi boştur.10 Atabetü’l-Hakayık C 13. kemiğinki ise iliktir. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. bilgisiz hayatta iken kaybolmuş gibidir. İnsanlar bilgi ile tanınır. insanın süsü. Yüzyıllar Türk Dili Türkiye Türkçesine Aktarma Sözüme bilgi ile temel atarım.76 XI-XIII. cahil olan erkek ise kadın gibidir) Kemik için ilik ne ise. bilgisiz sağ iken ölüdür. insan için de bilgi odur. mutluluğun yolu bilgi ile bulunur. METİN İNCELEME V Atebetü’l-hakayık’tan Dörtlükler VII. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. Bölüm Dilin Muhafazası Hakkında ėşitgil biliglig negü tėp ayur edebler başı til küdezmek tėyür tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun kalı çıksa bektin tişiŋni sıyur ne kim kėlse erke tilindin kėlür tilindin kim edgü kim ėsiz bolur ėşit büt bu sözke kamuġ taŋda ten turup tilke yüknüp tazarru‘ kılur küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ küdezilse bu til küdezlür özüŋ resul erni otka yüzin atġuçı til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Metin 5. bilgi edin ve mutluluk bul! Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. ey dost! Bilgiliye yaklaşmaya çalış. güzelliği akıldır. 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi dörtlüğünü Türkiye Türkçesine çeviriniz ve sözcüklerin anlamını vererek yapısını çözümleyiniz. iliksiz kemiğe kimse el uzatmaz. Bilgili adam ölünce adı kalır. . cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir.

Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler Metin 5. eğer dilini tutmazsan (dilin muhafaza altından çıkarsa) dişin kırılır. 5 . Peygamber: “İnsanı yüzü koyun (yüz üstü) ateşe atan dildir” dedi.11 Atabetü’l-Hakayık C15. gel. İnsana ne gelirse. dilini korursan kendini de korumuş olursun. sözüŋ. kimi kötü olur. özüŋ. dilinden gelir. dili yüzünden kimi iyi. 77 Metin 5. dişin kırılmasın. sözünü kısa kes (az konuş). yüzüŋ gibi sözcüklerde çeviride de görüldüğü gibi eksiz belirtme durumu kullanılmıştır. başka ekler için başka metinlerde de görülen bir özelliktir. Dilini tut. Bu özellik. Yukarıdaki metinde bu özelliği gösteren yapıları belirleyin ve açıklayın. Ünite .12 Atabetü’l-Hakayık C15. Eski dönem metinlerinde kimi durum ekleri eksiz de ifade edilmektedir. Açıklama: Yukarıdaki dörtlüklerde yer alan tiliŋ. Türkiye Türkçesine Aktarma Dinle. dilini sıkı tut yüzünü ateşten kurtar. Dinle ve bu söze inan “vücut her sabah kalkıp eğilerek dile yalvarır” Dilini sıkı tut. bilgili (kişi) ne diyor: Edeplerin başının dili korumak (dili doğru kullanmak) olduğunu söyler.5.

yönelme durumu eki d. d. tekil kişi iyelik eki. Belirtme durumu eki b. güzelliği akıldır. 3. İnsanın süsü. b. Binlerce renkli çiçek açılarak güldü e. aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. Birliktelik eki d. Çeşitli renkteki çiçekler gülerek yayıldı c. Yürüyen bulut gibi gençliği gönderdim c. Yönelme durumu eki c. Binlerce renkteki çiçekler gülerek açıldı b. Beni avlayıp bırakmayın e. çoğul kişi emir kipi 10. Ila suvın keçtimiz cümlesindeki keçtimiz sözcüğü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. c. Belirtme durumu eki. İsimden fiil yapım eki e. 6. Beni bırakmayın avlayın d. kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl dizesindeki tonandı sözcüğünün aldığı ekler aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak doğru olarak verilmiştir? a. belirli geçmiş zaman eki e. tekil kişi iyelik eki. Ayrılma durumu eki 5. Birçok renkli çiçek gülerek açıldı 2. İnsan kemik iliği ile akıllanır. Yürüyen bulut gibi yiğitliği gönderdim d. Belirli geçmiş zaman ekiyle çekimlenmiştir. İyelik eki e. 2.köküne dayanır. yönelme durumu eki b. Yürüyen bulut gibi yiğitliği bekledim. belirli geçmiş zaman eki 4. yön gösterme durumu eki c. ve 10. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı 9. 3. fillden fiil yapım eki. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi b. yön gösterme durumu eki e. belirsiz geçmiş zaman eki b. Fiilden isim yapım eki. e. fiilden fiil yapım eki. 3. e. eren körki ‘akl ol süŋekniŋ yilig cümlesinin Türkiye Tükçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Koşan bulut gibi gençliği kovaladım. Fiilden fiil yapım eki.Türkiye Türkçesinde g-’ye değişmiştir. İsimden fiil yapım eki. Beni avlayıp bırakın b. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı c. Yukarıdaki cümlede aşağıdaki eklerden hangisi yoktur? a. udır ėrdiŋ ėrse tur aç emdi köz cümlesindeki udır ėrdiŋ ėrse’nin çekimi. İnsanın ve kemiğin akıl ve iliğe ihtiyacı vardır b. 2. Kişi adılı kaynaklı kişi eki kullanılmıştır. Beni avlayarak koyun c. Çoğul kişi ekiyle çekimlenmiştir . Belirtme durumu eki d. İsimden fiil yapım eki.78 XI-XIII. belirli geçmiş zaman eki c. yorıġlı bulıt tėg yigitlikni ıdtım dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Avlap meni koymaŋız 9. Sözcük keç. belirsiz geçmiş zaman eki d. yiligsiz süŋekke sunulmaz ėlig ifadesinde aşağıdaki isim çekim eklerinden hangisi kullanılmıştır? a. isimden fiil yapım eki. Beni avlayıp koyun 3. güzelleşir e. yön gösterme durumu eki 8. tekil kişi iyelik eki. 2. Sözbaşındaki k. İsimden isim yapım eki. Ermiş kişilerin gücü akıldır kemiğin ise iliktir 7. tümen tü çėçekler yazıldı küle dizesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. tekil kişi geniş zamanın hikâyesinin şartı d. aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru verilmiştir? a. Zarf-fiil eki b. Yüzlerce renkteki çiçek gülerek açıldı d. 3. tekil kişi geniş zamanın şartının hikâyesi e. Yönelme durumu eki c. soruları aşağıdaki cümleye göre cevaplandırınız. kemiğinki ise iliktir. Yukarıdakilerin cümlenin TürkiyeTürkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerin hangisidir? a. 3. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. kemiğin ise akıl c. 2. d. Koşan bir bulut gibi yiğitliği gönderdim b. isimden fiil yapım eki. balık kudrukındın kozı burnıŋa cümlesindeki burnıŋa sözcüğünün aldığı ekler. 2. Erenlerin görkemi akıldır. fiilden fiil yapım eki. tekil kişi iyelik eki.

ben uzaklaştırdım esirke. tekil kişi geniş zaman eki) 4.tekil kişi eki) saŋa “sen adılının yönelme durumu” ay “ey” kamuġ “bütün. mavi. bütün güzellik(ler) ondan damlıyor (sanki).“acımak”-r (geniş zaman eki)-men (1.tekil kişi eki) yırat. Bölüm 3. taze”+ı (bağlama ünlüsü)+l (isimden isim yapım eki) bezen.tekil kişi eki) Sıra Sizde 3 Bulnar meni öles köz Kara meiz kızıl yüz Andın tamar tükel tuz Bulnap yana ol kaçar (O) baygın göz (ler) beni esir ediyor (avlıyor). ben sana acıyorum. kurı. bütün” < tüke. hep” körk “güzellik” < kör.“görmek”-k (fiilden isim yapım eki)+(ü)+m (1. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) men “ben”+i (belirtme durumu eki) öles “süzgün.“damlamak”-ar (geniş zaman eki) tükel “tamam. b 5. e 6.“tamamlamak”-l (fiilden isim yapım eki) tuz “tuz” eki)-p (zarf-fiil eki). sarı. siyah” meŋiz “beniz. b 10. c 7.5. kırmızı” . tekil kişi belirligeçmiş zaman) yaşıl “yeşil” < yaş “yaş. kırmızı” yüz “yüz” andın “ondan (ol zamirinin ayrılma durumu)” tam. bul(u)na. kırmızı (ile) süslendi. üzerinde kara benler bulunan pembe yüz (beni tutsak ediyor). Ünite .“kaçmak”-ar (3.“uzaklaştırmak” < yıra. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.“esirgemek.“uzaklaştırmak” < yıra. a 2. d Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in 8. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme I’in Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. Beyitinde Yer Alan Sözcüklerin Çözümlendiği” kısmı yeniden gözden geçiriniz.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-m (1. tekrar” ol “o” kaç. Dörtlüğünün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2. giysi”+an (isimden fiil yapım eki)+dı (3. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün 2.“süslenmek” < bediz “süs”+e (isimden fiil yapım eki)-n (fiilden fiil yapım eki)+mek (isim-fiil eki) kızıl “kızıl. Dörtlüğünün Türkiye Türkçesine” çevirisini yeniden gözden geçiriniz.“donanmak” < ton “elbise. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme III’ün Sözcük Çözümlemeleri” bölümünü yeniden gözden geçiriniz Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün VI. yüz” kızıl “kızıl. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme IV’ün Sözcük Çözümlemeleri” kısmı yeniden gözden geçiriniz. bütün güzelliğimi sen uzaklaştırdın. d Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 kurımış yıġaçlar tonandı yaşıl bezendi yipün al sarıġ kök kızıl Kurumuş ağaçlar yeşil elbiseler giydi.tekil kişi iyelik eki)+i(belirtme durumu eki) sen “ikinci tekil kişi adılı” yırat. dörtlüğünün” çevirisini yeniden gözden geçiriniz. baygın” köz “göz” kara “kara. acımak”-p (zarf-fiil eki) açı. b 3. al. beni tutsak ediyor sonra yine kaçıp gidiyor. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelmeme I’in 5. a 8. mor.“kurumak”-mış (geçmiş zaman sıfat-fiil eki) yıġaç “ağaç”+lar (çokluk eki) tonan. bul-(u)n (fiilden isim yapım eki) yana “yine. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden gözden geçiriniz.“uzaklaşmak”-t (fiilden fiil yapım eki)-tı (belirli geçmiş zaman eki)-ŋ(2. Sıra Sizde 2 esirkep açır-men saŋa ay yigitlik kamuġ körkümi sen yırattıŋ yırattım Ey gençlik.Karahanlı Türkçesiyle Yazılmış Örnek Metinler 79 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1.“esir etmek” < bulun “esir”+a (isimden fiil yapım eki)-r (geniş zaman eki). c 9. Beytinin Türkçeye Çevirisini” kısmı yeniden okuyunuz. Yanıtınız yanlış ise “Metin İnceleme II’nin 1.

Arat. Leiden-Boston 2004. Kutadgu Bilig Grameri -Fiil-. Nalbant. Steingass. 1982. bilgisiz” biligsiz “bilgisiz. Compendium of the Turkic Dialects I. Harvard University. F. cahil olan erkek ise kadın gibidir) bahalıġ “değerli” < baha “kıymet. TKAE Ankara 1979. Erdal. kadın” er “erkek” cahil “cahil. Clauson. Gazi Üniversitesi. işaret sıfatı” cahil “cahil. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi III. . Reşid Rahmeti. Reşid Rahmeti. TDK.. Bu nedenle bu sözcüklerde eksiz belirtme durumu bulunmaktadır. değer”+sız (isimden isim (sıfat) yapım eki) bişi “akçe. A Grammar of Old Turkic. TDK. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım II Fergana Nüshası. -----. TDK. İstanbul 1980. -----. cahil” < bil. tekil kişi geniş zaman eki) tişi “dişi. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi II. TDK Ankara 1989. A Functional Approach to the Lexicon. Kutadgu Bilig I Metin. Ahmet. sözünü. cahil erkek ise dişidir (bilgili olan kadın erkek gibidir. Sertkaya. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Ankara 1986. sözüŋ. Gerard. Bilgili ve bilgisiz ne zaman (nasıl) eşit olur? Bilgili dişi erkek. Taş. İbrahim. insan” bu “bu. Tekin. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım III Mısır Nüshası . özünü ve yüzünü biçiminde çevrilmektedir. Eski Tükçe’de İsim-filler. I-II.“bilmek”. Dankoff. eşit” bol. Old Turkic Word Formation. Atebetü’l-hakayık.(i)g (fiilden isim yapım eki)+lig (isimden isim (sıfat) yapım eki) kişi “kişi. Carl. Vol. bilgisiz” Sıra Sizde 5 tiliŋ bekte tutġıl tişiŋ sınmasun ------küdezgil tiliŋni kėl az kıl sözüŋ ------küdezilse bu til küdezlür özüŋ ------til ol tėdi yıġ til yul ottın yüzüŋ Bu dizeleri Türkçeye çevirdiğimizde bu dizelerde yer alan tiliŋ. An Etymological Dictionary of PreThirteenth Century Turkish. ___. Divânü Lûgat-it-Türk Dizini “Endeks”.80 XI-XIII. İstanbul 1943. Wiesbaden 1991. Talât. XI. Ankara 1947. Atalay. Divânü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. James Kelly. İstanbul 1942. değer”+lıġ (isimden isim yapım eki) dinar “dinar” ol “-dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır” biliglig “bilgili” < bil. TDK.(i)g (fiilden isim yapım eki)+siz (isimden isim (sıfat) yapım eki) bahasız “değersiz” < baha “kıymet. pul” kaçan “ne zaman” teŋ “denk. ___. cahil ve bilgisiz adam değersiz bir akçe (gibi)dir. Eraslan. Divānü Luġāti’t-Türk Grameri . Osttürkische Grammatik der İslamischen Litteratursprachen Mittelasiens. Kemal. Robert. İstanbul 1951. Osman F.“bilmek”. Ercilasun. İndeksi neşre hazırlayanlar: Kemal Eraslan. Reşid Rahmeti. İndex. Ankara 1985. Kutadgu Bilig Tıpkıbasım I Viyana Nüshası. Divānü Luġāti’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Marcel. Kutadgu Bilig’de Söz Yapımı. -----. İstanbul 2008. yüzüŋ sözcükleri dilini. Ankara 1984.I İsim. Nuri Yüce. Oxford 1972. İstanbul 1943. Ankara 2009. TDK. Kutadgu Bilig III. özüŋ. Leiden 1954. TDK. Ankara 1986. Besim. Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 4 bahalıġ dinar ol biliglig kişi bu cahil biligsiz bahasız bişi biliglig biligsiz kaçan teŋ bolur biliglig tişi er cahil er tişi Bilgili insan değerli dinar (gibi)dir. TDK.“olmak”+(u)r (3. TDK Ankara 1986 Brockelmann. TDK. Yüzyıl Türk Şiiri. London and New York 1988. -----. Mehmet Vefa.

.

Harezm ve tarihini açıklayabilecek. Harezm Türkçesinin ses yapısını ayırt edebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladıktan sonra. Harezm Türkçesini tanımlayabilecek.t Amaçlarımız 6      • • • • • • • XI-XIII. Harezm Türkçesinin şekil bilgisini açıklayabileceksiniz. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Anahtar Kavramlar Harezm Harezm Türkçesi Harezm Türkçesi Eserleri Ünlü değişmeleri Ünsüz değişmeleri Çokluk ekleri İyelik ekleri • • • • • • İsim hâl ekleri Bildirme ekleri Zamirler Sıfat fiil ekleri Zarf fiil ekleri Fiil çekimi İçindekiler • • • • HAREZM TARİHİ HAREZM TÜRKÇESİ HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ • SES YAPISI • ŞEKİL BİLGİSİ Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi . Harezm Türkçesi eserlerini sıralayabilecek.

Bu dönemde Harezm’de Kıpçak. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. sulama kanallarıyla da tarımda ileri bir seviyeye ulaşmışlardır. XI. Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. Bölgenin tabiî barikat görevi yapan Ceyhun nehri ve kanallarıyla çevrili olması savunulmasını kolaylaştırmış. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. burada yaşayan halka da Harezmî (=Harezmli) denilmiştir. yüzyıl Arap coğrafyacıları ve tarihçilerinin kaydettiklerine göre Ürgenç ve Zencan’a Türk kapısı denilmesi. Kanglı ve Oğuz Türkçelerinin karışımı Harezm Türkçesi de oluşmuştur. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. Harezm Türkçesiyle eser verilmesi de bu döneme rastlar. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir . Hindistan. ölçüsü ve parası vardır. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. yüzyılda Dîvânü Lügâti’t-Türk’te bölgede yerleşik Türk boyunun adı olarak Küçet isminin geçmesi bölgede daha o dönemdeki Türk varlığını göstermesi bakımından önemlidir. Bu sırada bölgeye bir süreden beri yerleşmeğe başlayan Oğuzların yanında Kıpçak ve Kanglıların da yerleşmesiyle Harezm bölgesinin nüfus yapısı Türklerin lehine değişmeğe başlamıştır. Bu yüzden Sâmânlılar ve Selçuklular tarafından bölgeye atanan valiler kısa zamanda istiklallerini ilan edebilmişlerdir. Yapılan araştırmalar Harezmce diye de adlandırılan bir dil kullandıklarını. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Harezmşah. Afrigoğullarının kendi dili. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. Bölgenin Araplar tarafından fethinden sonra yalnızca ülke adı olarak kullanılmış. 1097’de Sultan Sencer. Çin. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Harezm. Bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalmaktadır. fethini güçleştirmiştir. Komşularıyla yaptıkları ticaret sayesinde çok zenginleşmiş. ama Afrigoğulları bölgede Harezmşah unvanıyla bırakılmıştır. başkent Ürgenç’e taşınmış. X. Gazneliler ve Selçuklular döneminde idare ve ordu Türklerin elinde olmasına rağmen Türkçe yazı ve edebiyat dili olamamıştır. dini. bu dilin. takvimi. İranî bir dil olduğunu göstermiştir.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi HAREZM VE TARİHİ Harezm. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. İran.

Bu bölgeyle sınırlı kalmayıp Altınorda’nın bazı şehirleriyle Kırım’da da yazı dili olarak kullanılmıştır. yy.ın başlarından XIV. Yüzyıllar Türk Dili devlet olmuş.1 Karahanlılar (8401212) ve Harzemşahlar (1097-1231) Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. XVI. İl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş.84 XI-XIII. . yüzyıllarda nüfus yapısı ve siyasî bakımdan Türkleşen Harezm bölgesinde Oğuz. yüzyılda altın çağını yaşamıştır. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. Bölge XIII.-XIX. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Harekeli metinlerde bile ünlüler harflerle yazılarak gösterilmiştir.ın sonlarına kadar Altunorda’ya bağlı kalmıştır. Resim 6. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. yüzyıldan itibaren ürün vermeğe başlayan ve Orta Türkçe döneminin ikinci basamağını teşkil eden bu yazı dili XIV. yüzyıllar arasındaki hanlıklar döneminde ilim ve kültür hayatı zayıflamış. Karahanlı Türkçesi de. yüzyıldan sonra yerini Çağataycaya bırakmıştır. yy. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. XI-XIII. XIII. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. XIV. Kalmuk saldırıları yüzünden ticaret sekteye uğramış ve 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. 1 Harezmlerin tarihi hakkında kısaca bilgi veriniz. Harezm Türkçesi üzerinde yazı ve söz varlığı bakımından etkili olmuştur. HAREZM TÜRKÇESİ Harezm Türkçesi. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a.

1313-1314 yıllarında İslam adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir.6. Saint Petersburg’da altı. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. -AsI kullanılmıştır: keçürgüm. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. fiiller. M. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. İstanbul Üniversitesi. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. -gu/-gü. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. yıglayısar. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. • Çok heceli kelimelerin sonundaki +g düşmüştür: arıg > arı. isim çekimi. Eserin Londra’da bir. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Paris’te bir. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Taşkent. Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Hive. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Mu‘inü ’l-Mürid [=Müridin Yardımcısı] . S. Arkeoloji Müzesi. En eski nüshası Londra British Museum Add. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Süleymaniye Kütüphanesi. kurtulası HAREZM TÜRKÇESİ ESERLERİ Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Mukaddimetü ’l-Edeb [=Edebe Giriş] Kısasü’l-Enbiya [=Nebilerin Kıssaları] Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Moğolca. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. • Görülen geçmiş zaman kipinin çekiminde birinci çokluk şahıs eki -dümiz yerine -duk olmuştur: bèrdükimiz • İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanmıştır: atlıg / atlı • Yönelme eki +ka / +ke’nin yanında +A da kullanılmağa başlanmıştır: bizge / bize • Gelecek zaman eki olarak -IsAr. Şuster. Bunun dışında Paris. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. N. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Ünite . Farsça. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar. Moğolca nüshasını 1938’de N. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 85 Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden Ayıran Başlıca Özellikler • /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanır: kadgu > kadgu > kaygu. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN.

zekat. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir.86 XI-XIII. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. nr. Yeni Cami nüshası 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Yüzyıllar Türk Dili Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. sohbet. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Eser.lı a b mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177 -202 yaprakları arasındadır. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’te İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazması eldedir. Üslubu gayet sade ve açıktır. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Husräv u Şirin Qutba I-II: Warszawa 1958). nefis ve kalp. marifetü’l-hak ve Hz. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. iktida. Kazan.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. ikinci bap dört halifeyi. edep. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi).’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. iradat. Birinci bap Hz. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. süluk. Paris. sy. nasihat. Eser. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. Peygamberi. Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayınlanmıştır. şeriat-tarikat. iman. Peygamber. Kutb’un eseri Nizamî’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’d- dünyâ ve’d-dîn III. Nehcü ’l-Feradis [=Cennetlerin Açık Yolu] . Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır.

Oguz Kagan Menakıbı. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 87 1353’te Harezmî tarafından Muhammed Hoca Bey’in arzusu üzerine yazılmıştır.6. Orhun. ŞÇERBAK. no. üslup ve konu bakımından Nehcü’l-Feradis’e benzeyen yazarsız bir eserdir. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. Pavet de COURTEILLE eseri Fransızcaya tercüme etmiş ve Arapça ibarelerle birlikte Miradj-Nameh. İçinde gazel ve çok sayıda Farsça beyit bulunmaktadır. On bir küçük name şeklinde yazılan Muhabbetname mesnevi tarzında olup mefâîlün/ mefâîlün/feûlün vezninde yazılmıştır. Uygur ve Karahanlı Türkçesinden farklılaşan yönlerine dikkat ediniz. Le manuscript Oigour de la Bibliotheque Nationale adıyla Paris’te 1882’de yayınlamıştır. Eserin 1511’de Nureddin Ali bin Kiçkine Seyyid Ali et-Talikani tarafından Mısır’da istinsah edilen Çağatayca bir tercümesi de Süleymaniye Kütüphanesi’ndedir. Supplement Turc.1 Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. Oğuz Karluk şive özelliklerini göstermesi. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. M. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. A. 1001’de kayıtlıdır. içerdiği Moğolca kelimeler dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. . Bu yazma 1436’da Herat’ta Mansur Bahşı tarafından istinsah edilmiştir. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. belli başlı gramer özellikleri anlatılacaktır. Muhabbet-name Mi‘rac-name Oguz Kagan Menakıbı 2 HAREZM TÜRKÇESİ GRAMERİ: SES VE ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Daha önceki derslerinizde öğrendiğiniz Orhun. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Uygur harfli nüshayı Tourkhan GANDJEI. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. Harezm Türkçesinin genel özellikleri hakkında bilgi veriniz ve Harezm Türkçesi eserlerinin belli başlılarını sayınız. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Mi‘rac-name. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Millet Kütüphanesi) olmak üzere dört nüshası bulunmaktadır. Eserin tek yazma nüshası Uygur harfli olup Paris Bibliothèque Nationale’dedir. W. Paris Bibliothèque Nationale. Uygur ve Karahanlı Türkçesi gramer bilgilerinin Harezm Türkçesi için de geçerli olduğunu unutmayın. British Museum’daki Arap harfli nüshayı Emir Neciboviç NECİB yayınlamıştır. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. A. Ünite . Eserin biri Uygur harfli (British Museum).2 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan bu eserin imlâ özellikleri. BANG ve R. Bu ünitede Harezm Türkçesinin bütünlüklü bir grameri değil. üçü Arap harfli (British Museum. Miraç vakasını anlatan bu eser Nehcü’l-Feradis adlı bir eserden tercüme edilmiştir.

yablak > yawlak. bol-. bar-. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. / (=eğik çizgi) ekin veya kelimenin farklı şekillerini ayırmada kullanılmıştır. katır > hatır Ünsüz Değişmeleri . seb. eb > ew. biñ > miñ. böri > börü. ewrek ~ öwrek. akşam > ahşam. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süñük ~ süñek. tè. (atlıg > atlı.> dèokı-dı. za‘ifluk Ünlü Değişmeleri a) a ~ o: bark ~ bork. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. Yüzyıllar Türk Dili SES YAPISI Açıklama: 1. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. fiil kök ve gövdelerine gelen ekler . yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. < (=küçüktür) işareti ve > (=büyüktür) işareti kelimenin eski şeklinden yeni şekle gelişme yönünü gösterir. em-dür-.> sew-. sargar. adak / ayak. tavar ~towar b) e ~ ö : teşük ~ töşük. atlı < atlıg) 3. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. sew- ~ söw-. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: e è ı i o ö u ü 2. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen başlıca ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. beñze. 2. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri.88 XI-XIII.> sararaçıg > açı. teg > deg. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. ben > men. tilkü ~ tülki. Örnekler verilirken isim kök ve gövdelerine gelen ekler +. Bazı kelimelerde ise t > d değişimine rastlanır. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a) Kelime köklerinde: sabır > sabur. yöri- > yörüb) Eklerde: ademnüñ. ~ değişken şekil Ünlüler a 1. Kelime ortasında. arıg > arı.> meñzeNot: bar. kadgu / kaygu. 4.işareti ile belirtilmiştir.

uçmakda. biligni. kılıçın. idi atında soñ. / kulnıñ. Kişi: +lArI: atları. Kişi : +ñ / +Iñ : baş+ıñ. soñınça 8. Ünite . taşkaru ~ taşgaru asra. +lA küçün. Yükleme Hâli: +nI. adak+ı Çokluk 1. İlgi Hâli: +Iñ. bulutdan 6. yüz+üm Teklik 2. kim èrseyi 3. + DAn Çıkma hâli eki +DIn’dır. 2. közden. Kişi : +m / +Im : elig+im. karındaş+ımız Çokluk 2. Kişi: +mIz / +ImIz : öz+ümüz. kul+uñuz Çokluk 3. ewleri . tünin kündüzin. +A Bu ek ünsüz uyumuna tabi olmakla birlikte ikili kullanımı da sıktır: atka / atga. +rA içgerü ~ içgeri. feriştelerin. +nIñ / +nUñ / +Im Düzlük yuvarlaklık uyumuna uymakla birlikte ikili şekiller de ağırlıktadır: atnıñ. +I Türkçe ve yabancı kelimelerde yükleme hâli eki +nI’dır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 89 Harezm Türkçesinde görülen ses değişimlerinin belli başlılarını sayınız. Çıkma Hâli: +DIn. Yön Gösterme Hâli: +GArU / KArU / +KArI. Yönelme Hâli: +GA. butka / butga. kulnuñ. HŞ’de ise yükleme eki olarak +I da kullanılmıştır: elgin / elgini. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir: atındın. Eşitlik Hâli: +çA şirinçe. tünle 7. Fakat burda da kuralsızlık ve farklı kullanımlar mevcuttur: koynıña. müñüşde / müñüşte. içre.6. • 3. oglıka / oglıga / oglıña 4. Bulunma Hâli: +DA Bu ek genellikle +dA şeklindedir. itçe. künnüñ. +n. 5. kişi iyelik eklerinden sonra ise bazen +n olduğu görülmektedir. +KA. baylar Hâl Ekleri Kelime şekillerinde olduğu gibi eklerde de ikili kullanım yaygındır. ŞEKİL BİLGİSİ İsim Çekim Ekleri İsimlerde Çokluk: Bütün kelimelerde +lAr ekiyle yapılmıştır: künler. 1. Kişi : +I / +sI : közgü+si. yalguzun biligle. bizim. ötümsüz ünsüzlerden sonra +tA olarak geldiği de görülmektedir: kapugda. söz+üñ Teklik 3. taşra 3 İyelik Ekleri Teklik 1. kişi iyelik eklerinden sonra gelen zamir n’si ile ek başı /g/ sesi birleşerek /ñ/ sesini oluşturmaktadır. 3. biziñ. boynın / boynını. vaktta / vaktda Açıklama: Bu ek bazı örneklerde Eski Türkçede olduğu gibi çıkma hâli eki vazifesinde kullanılmıştır: kızlarda birin. Vasıta Hâli: +n. topraktın andan. Kişi: +ñIz / +IñIz : ata+ñız. neydin.

birisi. mal tèr-dük+indin. kayu d) Belgisiz Zamirler adın. (anlarnıñ). kayusı. anda. mendin. mundın. bizlerniñ. mende. barçaları. bulardın (munlardın). meniñle (mèn.90 XI-XIII. kamug. munları). sende. tañ at-mış+ta. kamugı Metinde geçen isim çekim eklerini bulunuz. bizi). mènim. sizden (sizlerdin) Çokluk 3. anlarga). kim hêç sabrı kararı kalmadı. tüş-er yèr. aña. anlardın). Kişi: men. seniñle (sèn. -maz / -mez. munı. sizleriñ). anlarka. sizni (sizlerni. olar (anlar. bizniñ. alarnı (anlarnı). Bu mu’addin kaçan kim edan okımak üçün munaraga miner bolsa bakar èrdi. -yür: yara-r iş. sèniñle) Teklik 3. munça. (NF 364/7-10) Harezm Türkçesi iyelik eklerini sayınız. sizi). mensiz. alardın (anlardın) b) İşaret Zamirleri bu: munuñ. ansız. saña. sizde (sizlerde). Salih atlıg. sizge (size. alarga (allarka. mènsiz. ba’zısı. Bagdad èlinde bir mu’addin bar èrdi. Geniş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. tog-ar+dın. alarda (olarda. anıñla. bizde (bizlerde). añar. uç-ar kuş. -r. sizlerge). mènde. andın. Kişi: alar (olar. sizniñ. bularnı (munlarnı. mèndin. kil-ir+in. haberlig bèr-dük+indin. sensiz. mèniñle) Teklik 2. alarnı (olarnı. barçası. alardın (onlardın. sènsiz. Kişi: biz (bizler). munda. tüken-mes gına ‘tükenmez zenginlik’. neme (nème). bizni (bizlerni. ança. bizleriñ). 2. biri. Kırk yıl mu’addinlik kıldı. Kişi: siz (sizler). sèniñ. munuñ tèg. kir-ür. -ar / -er . mènçe. anıñ. sizlerniñ. anlarnıñ). andın. kör-mez yerde. ne (nè). kuwar-mış taş. . bularga (munlarga). küçüm yet-miş+çe ‘gücüm yettiğince’. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ. İñen sahib-cemal èrdi. Mescidke yakın bir nasraniniñ ‘ayalı bar èrdi. anlar). añar. öltür-ür. c) Soru Zamirleri kim. öl-miş kişi. cümlesi. ba’zıları. Zamirler 4 5 Sıfat-Fiil Ekleri Geçmiş Zaman Sıfat-Fiilleri 1. Kişi: ol. bar-ur+ga. bizden (bizlerdin) Çokluk 2. ança. kıl-mış işlerini. bularda (munlarda). aña. meñleri bol-mas üçün ‘benleri olmadığı için’. siziñ (sizim. anñla. Kişi: sen. seniñ. anlarga). -ur / -ür. anlarnı). sènde. 2. anıñ. sèndin. tè-yür+de. meniñ. anda. kel-ür yıl. sençe. alarga (olarga. tog-mış+ta ‘doğduğu zaman’. bizlerge). biziñ (bizim. menim. muña (muñar). mèniñ. konar+ga ‘konmağa’. bular (munlar) : bularnıñ (munlarnıñ). Resulnıñ tè-miş+i. bizge (bize. Çokluk 1. anı. bar-ur+ın. sènçe. yok kör-er+im. uçtmahlıg er-dük+i ‘cennetlik olduğu’. yan-ar köz. anlarda). Yüzyıllar Türk Dili a) Kişi Zamirleri Teklik 1. alarda (anlarda). Bu işni mudavamat kılu ‘aşık boldı ol mikdar boldı. mundag ol: anı. sendin. mençe. alar) : alarnıñ (olarnıñ. bat-ar+ga. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin. maña. muntèg. kıl-ur künüm. -ir. alarnıñ. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu.

tap-madın. yè-gülük ne erse ‘yiyecek ne ise’. öl-ügli. iç-medin. -ıp / -ip. -ası / esi: andın yè-gesi. 2. -ıglı / -igli. kol-galu. biti-güçi ‘yazıcı’. Teklik 3. 5. emget-meyin. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. sor-madın. yol ur-uglı ‘yol kesen’. Bildirme Ekleri a) Geniş zaman Teklik 1. kop-galu. -üben. emgen-medin. 5. ayt-u başladı. 3. inan-gan. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. kıl-gan+ıñ+nıñ. izder èr-ken. kör-ginçe. yat-gu yèr. 7. -ıçak. bèr-igli Tañrı ‘veren Tanrı’. al-u baruñ. Gelecek Zaman Sıfat-Fiilleri Zarf-Fiil Ekleri 1. kişi: bek èr-ür-men. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. yıgla-gan+ım. yum-gınça ‘yumuncaya kadar’. büt-güçi ‘inanıcı’. Olumsuzu: ivek èr-mez-men. ak-a. tik+ken+ge. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. -gan / -gen. tug-gaç. kit-ip. NF’te -gimçe. oltur-gaç. sanlıg-ol. -guluk / -gülük: al-guluk+nı. nakş it-igli. kör-ügli. 3. körüş-gülük bolsa. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’. kişi: suw-sen. kirmeyin. 2. ör-e ~ ör-ü. bak-ası. tutupan (MM) 4. kuş i-mez-men. az èr-ür. tüz-üp. sözle-p. (nadiren) -meyin ‘madan / meden anlamında’: ay-madın. yıkl-u yazdı. Ünite . yapıcı’. -madın / -medin. rengin al-ıglı. -ken (i. içer-ken. yet-ginçe. tè-yü bilse. izde-p. bil-medin. -içek. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç. yuw-guçı ‘yıkayıcı’. yèr öp-geç ‘yer öpünce’. haber ber-ü. -ı (az). men ol kuş-men. büt-e. biç-igli tarıgçı. 1. ıd-a. ıd-geni. 7. -p. sor-up. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘yapan. kir-gen sayı ‘girince’. kör-e ~ kör-ü. Olumsuzu: yüreklig èr-mez. tebren-ü. -gınça / -ginçe. al-galu. ew-üp ~ èw-üp. sürt-geç ‘sürtünce’.6. al-ıp. bol-gaç. kör-üp. yalbar-ıp. bol-u. tamam bol-gınça. -uçak / -üçek: bar-uçak. tegir-ü. men kelgimçe. kişi: ay-ol. kör-ü ~ kör-e. köy-ügli. 4. -uglı / -ügli ‘an / en’: oku-glı. tut-guçı ‘tutucu’. 6. kör-meyin HŞ. kop-galı. -up / -üp: agırla-p. kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. Bu zarf fiilin genişletilmiş şekilleri -iben. konak èr-mez-men. -galı / -geli. yap-up. kılınç-sen. öl-geli. -upan: kèl-iben. mün-üp. -a / -e : aç-a. ıncaya kadar’. korkıp. yoluk+kan. kel-gü yazuklaruñuznı ‘gelecek günahlarınızı’. tè-p. kıl-galı. yè-p. 8. 9. aç-ıp. kon-up. bile-y-üp. -kan / -ken: ayt-gan. yè-gli+niñ. in-gen ‘inen’. bèr-güçi ‘verici’. -u / -ü: yakul-ı tursa. kurtul-ası. uruş-kanı. bolmadın. söz ay+geni. öltür-ginçe. sewn-ü. Teklik 2. kötrü bilme-gen+i üçün ‘kaldıramadığı için’. eşitme-günçe. -glı / -gli. . kèç-ip. kılma-gu iş ‘yapılmayacak iş’. daçı / -deçi (NF): kıl-daçı zelletler ‘yapılacak günahlar’. awla-yu. bagla-p.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 91 3. kıl-ası. -gesi. 6. toprak i-mez.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yöriyür er-ken ‘yürürken’. bölüş-üben. tap-up. ayt-kan. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. -alı / -eli. ayt-a ~ ayt-u. kel-ginçe.

bar-dı (< bar èr-di). bar i-se d) Belirsiz geçmiş zaman Teklik 1. yarga-gayım. çewir-elim. yè-gelim. tap-uñ. tur. bol-uñız. -alım / -elim (nadiren). bar-ayım. aktar-ıñ. -ıñlar: başla-ñ. oku-ñlar. çık-alıñ. nèdin turur. kişi: ot èr-señ. kan-su. • Türkiye Türkçesinde bildirme eki olarak kullanılan +dIr. ıd-alım. bara-yın-men. bil-eliñ. -uñuz. Çokluk 1. koy-su. tile-geyin. sew-gül. bayıt-kıl. . bil-eyin. kişi: perìlig èr-miş. al-sunlar. bil-iñler. kel-sünler. inanma-galıñ. Teklik 2. Çokluk 1. 3. kèç-sü. yok i-miş Fiil Çekimleri Emir-İstek Teklik 1. yè-geyim. kişi: fiil kökü . açıl-sun. köp-tür. yat-ma-ñ. bar-sun. -gayın / -geyin. bol-ayın. oyna-lıñ. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ). kör-üñüz. kişi: men èr-dim. -lıñ / -liñ. kör-eliñ. kör-gil. kişi: ehl èr-ür-ler. yıgla-gayın. kıl-ayım. -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın. bar-dur. kişi: bagda èr-sem. b) Belirli geçmiş zaman Teklik 1. tüş-gül. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar.92 XI-XIII. kil-iñ. çek-eyim. -ñlar / -ñler. kıl-sun. töşe-ñiz. awla-lıñ. -gıl / -gil.fiilinin geniş zamanlı çekiminden gelişmiştir: tur-ur > tur > dIr telim artuk turur. tile-liñ. ayt-ıñız. kèl-sün. tanuk-tur. kişi: şagird i-dük. şah i-señ. koy-uñ. Teklik 3. aya-yın-men.-ıñ / -iñ. kir-sü. kişi: yügrük èr-se. okı-ñ. bol-gul. saç-ıñız. -gelim: bar-alıñ. külçire-y-iñ. sına-yın. bil-eyin-men. Yüzyıllar Türk Dili Çokluk 1. kèltür-sünler. sına-lıñ. Teklik 3. kèltür-üñ. ederle-ñ. Teklik 3. ogrı i-se. tè-sün. bil-eyim. kişi: yırak-biz. aya-yım. izde-liñ. ayt-ıñ. kuç-ayın. -uñ / -üñ. oltur-uñuz. oku-ñuz. bar i-di. -ayın-men / -eyin-men (HŞ). kıl-alım. bil-sün. biti-ñler. -kıl: bar-gıl. buyur-uñ. Teklik 3. -uñız. bagla-gayın. kişi: -alıñ / -eliñ. -sun /-sün: bol-su. ayt-ıñlar. bil-iñiz. -gul / -gül (tek tük). -ñız / -ñiz. kişi: bag èr-di. tur-su. öl-eyin. sözle-geyin. -gayım / -geyim (tek tük). -ıñız / -iñiz. ıd-alıñ. işit-eyin. -ñuz. min-geyin. kèl-sü. kişi: ot i-miş-sen. c) Şart Teklik 1. kör-üñ. kişi: -ñ. tut-sun. bar i-miş. Çokluk 3.-ayım / -eyim (nadiren). kişi: -ayın / -eyin. at-sun. Çokluk 2. -galıñ. Teklik 2.

kişi: -r-men. b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen. -dımız / -dimiz. yèttim. yıgla-dımız. tapun-dum. Geniş Zaman Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır. c) -üp-miz: kör-üp-miz. kör-üp-miz. oltur-duñız. unut-tum. kir-miş-sen. ayıt-tılar. kör-dük. tile-dim. silk-medin turur-miz ‘silkmedik’. atan-dıñ. okı-dım. te-di. -dümiz (Daha eski şekil. atlandur-dum. kel-dimiz. otur-mış-sen. koy-duñ. -duñız (NF’te nadiren). ayt-tı. b) -up turur-lar: bol-up turur-lar. kutrul-duñ. -tım / -tim. Teklik 2. -tıñ / -tiñ. aç-tı. b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz. Çokluk 3. yıgıl-mışlar. kıl-duk. okı-dılar. -ar-men / -er-men. ay-dıñız. tüş-tüm. Olumsuzu a) -madın turur + kişi zamiri: teg-medin turur-men ‘ulaşama-dım’. . b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz. kör-diler. öp-tiler. -tuk / -tük. tè-mişler. -ıp. kıl-dımız. yitür-düm. Çokluk 2. talaş-tı. yèdiler. oltur-up turur. kör-di. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz. bar-duk. toyur-dı. kir-di. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men.6. kèl-miş. -ur-men / -ür-men. c) -üp-sen: kör-üp-sen. tap-tıñ. kèl-diñiz. kop-tum. köç-tüm. kör-üp-men. sor-dum. oturt-dı. -yur-men / -yür-men. ayt-tım. tüz-düñ. -dum / -düm. c) -üp-men: kör-üp-men. işit-tük. kişi a) -dım / -dim. -tuñ / -tüñ: aydıñ. yè-dim. tüşür-diler. bol-mış. kèç-ti.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 93 Belirli Geçmiş Zaman Teklik 1. yitgür-dü. kör-düñ. öp-tüñ. sakın-dıñ. Ünite . -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’. çık-tuk. -duñ / -düñ. c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir. tök-miş. tüş-ti. Rabgûzî’de Çağataycada olduğu gibi turur’suzdur. kişi: a) -dı / -di. yè-diñ. cehd it-tük. kişi a) -dıñız / -diñiz. aydı. tile-dük. işit-tiñiz. aç-tı. Çokluk 2. kişi: -mış / -miş: aç-mış. Teklik 3. c) -üp-siz: kör-üp-siz. Çokluk 1. ugra-dımız. kişi a) -duk / -dük. saç-tılar. -tıñız / -tiñiz: al-dıñız. tapşur-duñ. b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men. -tı / -ti: aç-dı. yarat-ıp turur. öltür-dümiz. tap-tum. kör-üpsiz gibi. -düñüz. koy-dı. Belirsiz Geçmiş Zaman Teklik 1. Teklik 2. ber-dük. tap-duk. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen. otur-mış. Teklik 1. yit-tiler. kèt-ti. yaz-dıñ. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk. tüş-tüñ. kişi: a) -dıñ / -diñ. unut-tılar. b) -p. kal-duk. Teklik 3. Çokluk 1. saç-tıñ. kör-düñüz. kişi a) -dılar / -diler. -tılar / -tiler: başla-dılar. kör-düm. bagla-mış. -up turur: karga-p turur. ög-diler. Çokluk 3. ıd-tı. tüz-di. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar.

kişi: bil-mezler. -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). -aç-ar. tile-yür. kişi: bil-mez-sen. Çokluk 3. yaş-ar sizler (Miftah). kèl-ür-men. -y-sen. bize-yür. XIV. bil-ür. . kıl-ur-miz. • -ısar + kişi zamiri. yıgla-yur-sen. ut-ar-biz. -arlar / -erler. ayt-ur. Yüzyıllar Türk Dili (Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men. kişi: bil-mez-siz. Çokluk 1. -ur-sen / ür-sen. bèr-ür-biz. ay-ur-lar. kişi -a (u. yu) turur: bar-a turur. okı-r-men. kişi -ar-siz / -er-siz. Bu şekil Çağatay döneminde şimdiki zaman haline gelmiştir. yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. kişi -r-biz. tiril-ür-men. -ar / -er. tile-r-biz. kişi: -r-sen. titre-yür-siz. targa-yur. yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’. Bu şimdiki zaman şekli XIV. Teklik 2. kişi -rlar. ayt-ur-sen. Teklik 3. -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz. ayt-ur-miz / biz. tök-erler. yè-yür-sen. yolçıla-yur. yè-r-sen. bil-ür-biz. kişi -a (u. yu) turur-miz: bar-a turur-miz. kişi -a (u. -ar-biz / -er-biz. -ar-sen / -er-sen. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). yıgla-yur-men. bol-ur-siz. yit-er. bil-ür-sen. -ur ol. Çokluk 3. işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz. ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM). kıl-man (Oğuzca). kir-ürler. kişi: bil-mez. bil-men. buz-man. -yur / -yür: añl-ar. tile-r-men. Teklik 3. yu) turur-siz: bar-a turur-siz. kal-ur ol (MM). kal-ur-biz. koy-ar-lar. yu) turur-lar: bar-a tururlar. kişi -a (u. turur-men. yè-yür-men Teklik 2. kişi -r. Rabguzi’de görülen -y-men. izde-yürler. ayt-ur-siz. Gelecek Zaman • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). Teklik 2. -ar sizler. köy-er-men ayt-ur-men. tap-ar-men. Çokluk 1. Çokluk 2. kişi: bil-mez-miz / biz. Çokluk 2. ay-ur-sen. ye-yür-biz. biti-yür-men. ayt-ur-lar. yıgla-yur-biz. -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler. ata-yur-lar. Çokluk 1. kirmes ol (MM). Şimdiki Zaman • Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri.94 XI-XIII. asra-r. Olumsuz: Teklik 1. gitmekteyim’. kıl-u turur-miz. kör-er-sen. Teklik 1. kör-er-biz. tile-yür-men. yıgla-yur-siz. Teklik 3. bèr-ür. kişi -a (u. tut-ar-sen. Çokluk 2. -ur-siz / -ür-siz. kişi: bil-mez-men. -urlar / -ürler. sına-r-sen. -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz. -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen. kişi -a (u. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. yu) turur-sen: bar-a turur-sen. sözle-r-sen. tè-yür-sen. alda-yur-sen. Çokluk 3. -ur / -ür.

Teklik 2. c) -ası / -esi-men (az kullanılır). kişi: a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). bolgay-men. Çokluk 2. c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’. biti-gey. g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’. b) -gay / -gey. bol-gay. b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik). -key. kel-gey-sen. kıl-ası. bil-gü ‘bilmeli’. e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar. Gereklilik • -gu / -gü + kişi zamiri Teklik 2. gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. kişi: a) -ga / -ge. Teklik 1. c) -gey-siz-ler : d) -ası / -esi-siz: Çokluk 3. kişi: a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen. tut-ga-men. e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’. f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’. bil-geyler. Teklik 3. kişi: a) -ga-siz: al-ga-siz b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz. d) -ası / -esi. bak-ası. öltür-gey-siz. kir-gey-miz. . h) -açak: Çokluk 1. kişi: a) -ga / -ge-miz / biz: b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’. -kay / -key-men.6. Olumsuzu: -gum / -güm yok. yürit-gey-men. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’. tap-ga. b) -asılar / -esi-ler: c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’. tüz-gey-sen. aldur-gay-men. bil-gey-miz. kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’. bol-gay-miz. sol-ısar. tap-ga-men. kel-güñ yok ‘geleceğin yok’. c) -ası / -esi-biz: d) -eçek-biz: e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. kişi: a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar. sakın-gay-sen.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 95 • -gum / -güm (+ turur). ol takı kel-güsi turur ‘o da gelecektir’. f) -gu / -gü. d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. Teklik 3. bol-ısar. Ünite . men me sanga bol-gam ‘ben de senin olacağım’. sanga bèr-gem ‘sana vereceğim’. c) -gey-señ: d) -ası / -esi-señ: e) -güñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’.

FAZILOV. -ka-biz: Çokluk 1. İzdat. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz Çokluk 1. -sak / -sek.) Harezm Türkçesi söz varlığı için bir diğer kaynak da E. s. kişi: - Şart Teklik 1. Harezm Türkçesi metinlerinde /è/’nin kullanımı ise karışıklıktır. -sam / -sem: tap-sa-men Teklik 2. kişi: -sa-biz / -se-biz. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır: a) a ~ o : bark ~ bork. İzdat. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ Teklik 3. Sir Gerard CLAUSON. -sañan / -señen (HŞ). Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur. -sa-miz / -se-miz. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır. kişi: a) -a / -e-men: b) -ga / -ge-men: targa-men. -ga / -ge-biz. Harezm Türkçesi söz varlığının genel seslik özellikleri ise şöyledir: 1. tavar ~towar Harezm Türkçesi Söz Varlığı . kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler Harezm Türk çesi eserlerinin söz varlığı üzerine bütünlüklü bir çalışma henüz yapılmamıştır.) • Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır. kişi: -a / -e: Çokluk 1. köyge-men c) -am / -em: d) -gam / -gem: bol-gam e) -ay / -ey-men: Teklik 2. kişi: -sa-men / -se-men.‘sezmek’.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. s.: Starouzbekskiy yazık horezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. FAN Uzbekskoy SSCB.‘imek. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. sez. FAZILOV’un hazırlamış olduğu iki ciltlik Harezm Türkçesi sözlüğüdür. 647. E. böri > börü. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen.> yörü3. er- / èr. kişi: -a / -e-biz. sözlüğünde Harezm Türkçesi söz varlığına da yer vermiştir.: (FAZILOV. (CLAUSON. 2. 778. sen / sèn ‘sen’.96 XI-XIII. erkek’. yöri. olmak’. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish: London 1972. Oxford University Press. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur. kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz Çokluk 3. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak Clauson sözlüğüdür. FAN Uzbekskoy SSCB. XLVIII+989 s. çulganga-sen Teklik 3. -señin (HŞ): teslim kıl-sak Çokluk 2. kişi: -sa / -se: tedi er-se Çokluk 1. E. Yüzyıllar Türk Dili Dilek-İstek Teklik 1./ sèz. Karahanlıca’dan Çağatayca’ya geçişte /e/ > /i/ değişiminde Harezm Türkçesi /è/yanlısıdır. /e/’li ve /è/’li biçimler bir arada kullanılır: er / èr ‘er.

Kelimelerin eski ve yeni biçimlerinin bir arada kullanılmasının yanında kimi kelimeler farklı imlâ ile yazılabilmektedir. Bu ikili kullanım ödünçleme kelimelerde de görülür. atlıg > atlı • t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. esrük ~ ösrük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır. bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesinde korunmuştur. tilkü ~ tülki./ bitir. Eski ve yeni şekilleri bir arada kullanılan veya farklı imlâlar ile yazılan kelimelere örnekler: böri / börü ‘kurt’ anıñ / anuñ ‘onun’ büt(1)-/bit-[Tü. bar-. akşam > ahşam. Eski Türkçe ve Karahanlı Türkçesi ile kıyaslandığında Harezm Türkçesi döneminde meydana gelen ses değişmeleri şunlardır: • b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw. büt. kır’ .> meñzeNot: bar.> sararaçıg > açı. biñ > miñ.> dèbutak > budak okı-dı. • d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-. em-dür-.> sew-. sargar. beñze.6. kadgu / kaygu. sew- ~ söw-. töpü ~ töpe f) u ~ ü : sun- ~ sün- 4. adak / ayak. Aynı kelimenin Karahanlıcada veya Eski Türkçedeki biçimiyle kullanıldığı da görülür. eb > ew. Ünite .‘bitirmek’ göz / göz ‘göz’ boz / moz ‘boz. ben > men. yablak > yawlak. arıg > arı. katır > hatır Harezm Türkçesi Söz Varlığı için Örnekler 1./ bèlgür- ‘: belirmek’ gel. ewrek ~ öwrek. tè. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur.= Mo. büt- ~ bit- e) ü ~ e : süngük ~ süngek.‘imek.] ‘kadeh’ er- / èr./ gèl. kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. yabız > yawuz • b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. seb. teg > deg. Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz. büte-] ‘bitmek’ arıg / arı ‘temiz’ er / èr ‘er. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak.‘gelmek’ birle / bile ‘ile’ gögüs / gögüz ‘göğüs’ bitür. olmak’ badram / bayram ‘bayram’ erdini / èrdini ‘mücevher’ balık / baluk ‘şehir’ eren / èren ‘eren’ bedik / bèdik / bedük ‘büyük’ erkek / èrkek ‘erkek’ belgür. bol-. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 97 b) e ~ ö : teşük ~ töşük. erkek’ ayak / adak [Fa. Kelime ortasında.

+ Tü.] : doğruluk fermanla.] : büyücü safalıg [Ar.] : rahatlık esrüklük [Ar.[Fa. bagatur maslahatlıg [Ar. + Tü.[Fa. +sIz ve +lA‘ ekleriyle Türkçeleştirildikleri görülmektedir: agahlık [Fa. ferrazilık [Ar. + Tü.] : gerekli + Tü.‘ulaştırmak’ yol / çol ‘yol’ yöri.‘düşmek’ tüşmen / düşmen [Fa. + Tü./ dur. + Tü. + Tü.] : bağcı kuvvatlı [Ar. +lIG +çI. üstünde ‘ yalguz / çalguz ‘yalnız’ yañgak / yıñgak / çañgak ‘yan taraf ’ yarlıg / çarlıg / çarlug ‘yarlık’ yaru / yarı ‘yarım. taraf.] : sarhoşluk rastlık [Fa.] : kuvvetlendirmek bagçı [Fa. + Tü.+ Tü./ dogur.‘doğurmak’ tolun / tolun ‘dolun’ töl / döl ‘döl’ törtinç / törtünçi ‘dördüncü’ tur.] : arzulu husravlık [Fa.] : renkli füsunçı [Fa. + Tü. + Tü. + Tü./ düş. + Tü. tatlı caduluk [Fa./ yürügür. şehir’ umunç / umınç ‘ümit’ üze / üzre / üzere ‘üzerinde. + Tü. + Tü.] : kuvvetli bagışla.] : hoş. + Tü. + Tü. + Tü./ yörü.] ‘düşman’ uçtmah / uçmah [Soğd. lIk] : yiğitlik mezalıg [Fa.] : hizmetçi şahlık [Fa.] : haraplık. + Tü.[Ar. -e doğru’ yaruk / çaruk ‘ışık’ yètgür. Yüzyıllar Türk Dili tile.] : sultanlık c aşıklık [Ar. + Tü.] : sultanlık hıramla.] : cadılık nazüklük [Fa. + Tü.] : övülmüşlük bahadurluk [Fa. bahâdur = Mo.] ‘cennet’ ulus / ulus ‘memleket.] : büyücü kavılandur.] : memnuniyet arzulug [Ar.[Fa. + Tü.‘yürümek’ yörügür.] : rıza gösterme man çıkarmak rengli [Fa.[Fa. + Tü.] : sevinçlilik hidmatçı [Ar. + Tü.‘yürütmek’ yultuz / yulduz ‘yıldız’ yüzlüg / yüzlü ‘yüzlü’ 2. + Tü. + Tü. Ödünçleme kelimelerin çoklukla ‘+lIK.] : gönlü şen habarlıg [Ar. + Tü.98 XI-XIII.] : haberli sarhoşluk [Fa.] : âşıklık hünerlig [Fa. + Tü.] : edepsizlik rahatlıg [Ar.] : salınarak yürümek şeksiz [Ar.] : çeviklik padişahlık [Fa. + Tü. + Tü.] : suratlı harablık [Ar.] : hünerli awsunçı [Fa.‘dilemek’ togur. + Tü.] : perili edebsüzlük [Ar. + Tü. viranelik şadilık [Fa.‘durmak’ türlüg / türlü ‘türlü’ tüş. + Tü.] : ihtiyaç suratlıg [Ar.] : sarhoşluk hacatlıg [Ar./ yètir.] : naziklik custluk [Fa.] : iyilik şivelig [Fa./ yètür.] : işveli .] : tatlılık hvuşluk [Fa.] : hakirlik şirinlik [Fa.] : şüphesiz horluk [Fa. + Tü. + Tü. + Tü. + Tü.+Tü.] : bağışlamak mahmudluk [Ar. + Tü.] : dağlamak perilig [Fa. + Tü. + Tü.] : emir vermek./ dile. + Tü. + Tü. + lIk] : haberli olma hvuşnudluk [Fa.] : padişahlık dagla.

‘uydurmak’ ilersük ‘şalvar uçkuru’ ücek ?öçek ‘çatı.‘eğilmek. hücre’ inçi ‘üvey kardeş’ yagır ‘omuz’ kaçu ‘set’ yala.‘tutkuyla davranmak’ karu ‘mükafat’ yoñ ‘gammaz’ kavbaş ‘kurukafa. Ünite .Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 99 tarabsız [Ar. + Tü. + Tü.‘çatmak. + Tü.‘kapışmak’ aldım ‘balta’ öske.‘doğum sancısı çekmek’ savut ‘gemilerin dışına kaplanan çelik levha’ bulañ ‘?’ señek ‘ağaçtan yapılmış su kabı’ çak.‘vurmak istemek’ kakız : cesur yansı ‘ittifak’ kalık : çatı yasuk ‘geçit’ kamgak ‘çalı’ yazıla.] : seyretmesiz yasak [Mo. usanmak’ tuç ‘tunç’ ıçkın.‘gülümsemek’ sarkut ‘tortu’ boda.] : yasak zacifluk [Ar. kaçırmak’ tuturgan ‘pirinç’ ıñırçak ‘tahterevan’ uruk ‘ibret’ uruşunç ‘vuruşma’ ıyar. çabuk’ sañı. Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen kelimelere örnekler: açguç ‘anahtar’ kogur ‘boz renkli inek’ adı ‘çok’ koguş ‘tabaklanmış deri’ agar. yönelmek’ terinçek ‘örtü. arzu etmek’ aplak ‘horoz’ öwrek ‘ördek’ bargulug ‘ganimetli.] : zehirsiz 3.‘pislemek’ kamruk ‘taşak’ yekin.‘kendinden geçmek. bürünçek’ ènç ‘müsterih’ tiril. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. kurmak’ sözengür ‘konuşkan’ çalañ ‘?’ süplük ‘çöplük’ çaray ‘azık’ taguk ‘topuk’ çıgıt ‘yüzdeki koyu leke’ tañgı ‘üzengi’ çındar ‘gerdanlık’ tap ‘vücuttaki leke’ çokur : alaca tarı. + Tü. halsiz düşmek’ kol ‘vadi’ aglak ‘ıssız.‘tiksinmek.6.] : zayıflık zarifluk [Ar.‘şaşırmak’ bıskır.‘gezmek.] : zariflik zehirsiz [Fa.] : neşesiz temaşasız [Fa.‘yuvarlanmak. 6 . debelenmek’ kunuş.‘yaşamak’ èrik. + Tü.‘aldatmak’ Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini listeleyiniz. bezmek. korkuluk’ yövüt ‘yardım’ kedigle. peçe’ yupula. terkedilmiş (yer)’ koymat ‘çoban’ agna. dolaşmak’ tebrek ‘kürek’ emel.‘örtünmek’ yulduz ‘ağaç kökü’ kendeş ‘örtü.‘sıvışmak.‘özlemek.‘dağıtmak’ dinte. + Tü. müreffeh’ pis ‘cüzzam hastalığı’ bat ‘tez.

Kelime köklerinde: sabır > sabur. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: a. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde kalan. Harezm bölgesinde Oğuz. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle bölge halkı Türkleşmiş ve Karahanlı Türkçesinin etkisi olan Oğuzca. 1. böri > börü. Harezm. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. adak / ayak. İran. Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. ewleri Harezm Türkçesi gelecek zaman eklerini saymak. • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. karındaş+ımız Çokluk 2. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. Teklik 1. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. Kişi: +m / +Im : elig+im. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). Harezm döneminde verilmiş olan eserler: Hüsrev ü Şirin Kısasü ’l-Enbiya Mi‘rac-name Mu‘inü ’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis 7 2. adak+ı Çokluk 1. Kıpçakça karışımı bir dil kullanmışlardır. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. • ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). • -ısar + kişi zamiri. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. 4 2 Harezm Türkçesi ses değişimlerini anlatmak ve örneklendirmek.100 XI-XIII. yüz+üm Teklik 2. Harezm Türkçesi ünlüleri hakkında bilgi vermek. Yüzyıllar Türk Dili Özet 1 Harezm ve Tarihini anlatmak. Hindistan. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş. söz+üñ Teklik 3. Harezm Türkçesi. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. • -gum / -güm (+ turur). Harezm Türkçesi iyelik eklerini listelemek. yöri- > yörüb. Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır. 3 Harezm Türkçesi eserlerini sıralamak. Kişi: +I / sI : közgü+si. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. kul+uñuz Çokluk 3. XI-XIII. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Harezmler Türkleşmeden önce Horezmce diye adlandırılan eski bir İran dili kullanmaktaydı. Kişi: +lArI: atları. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Harezm. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. Eklerde: ademnüñ. za‘ifluk . Harezm Türkçesini tanımlamak. Çin. Harezm Türkçesinde dokuz ünlü bulunmaktadır: a e è ı i o ö u ü 5 6 Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz.

-ıglı / -igli. -gu / -gü (gelecek ve zorunluluk): sıgın-gu yer ‘sığınacak yer’ 2. -gümçe: at-gınça ‘atıncaya kadar’. -madın / -medin. 1. -duk / -dük: kıl-duk+um işlerniñ 2. al-u baruñ 3. -gusuz / -güsüz: keç-güsüz ‘aşılamayan’. -galu / -gelü (Bunlar seyrektir): yat-alı HŞ. -u / -ü: yakul-ı tursa. -ir. -gaç / -geç ‘ınca’ (MM ve NF’te yok): al-gaç 9. -glı / -gli. -gınça / -ginçe. kıl-galı 7. -ı (az). 6. -kan / -ken: ayt-gan Gelecek zaman sıfat-fiilleri 1. -galı / -geli. -maz / -mez. -uçak / -üçek: bar-uçak. -p. -up / -üp: agırla-p. Ünite . 6. -ur / -ür. -ıp / -ip. -ar / -er . kör-meyin HŞ. Geçmiş zaman sıfat-fiilleri 1.fiilinin zarf-fiil şekli olan ve cevher fiilinin düşmesi ile ekleşerek bir birleşik zarf-fiil eki halini almıştır): yüriyür er-ken ‘yürürken’ 9 . -ası / esi: andın yè-gesi 7. ıncaya kadar’. -alı / -eli. -uglı / -ügli: oku-glı Harezm Türkçesi ZARF-FİİL Eklerini Kavramak. 5. -guluk / -gülük: al-guluk+nı 4. (Rabgûzî ve MM’de tek tük rastlanan -gunça / -günçe ‘ınca. -r.6. -guçı / -güçi: kıl-guçı ‘kılıcı’ 3. -içek. -daçı / -deçi (NF): kelmiş dakı kel+deçi yazukı ‘gelmiş ve gelecek günahı’. -mış / -miş: ay-mış sözleriñdin Geniş zaman sıfat-fiilleri 1. -ken (i. (nadiren) -meyin ‘: ay-madın.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 101 8 Harezm Türkçesi SIFAT-FİİL Eklerini Kavramak. -gan / -gen. 5. men öl-gümçe ‘benim ölümüme kadar’. -gesi. NF’te -gimçe. 4. -a / -e : aç-a. -mas / -mes: tog-maz+dın aşnu 3. -ıçak. -yür: yara-r iş 2. 8. ak-a 2.

Mukaddimetü’l-Edeb d. Osmanlıca gibi pek çok dile satır altı tercümesi yapılmış nüshası bulunan sözlük. ayrılacağız d. İsimden isim yapma eki olan +lıg/+lig ekinin g/g ünsüzü düşerek ekin +lI şekli de görülmeğe başlanması. Hüsrev ü Şirin b. Çıkma hâli eki sadece +DIn’dır. Çıkma hâli eki +DIn’dır.İran b. ayıracaklarımız b. Altun Yaruk 3. Kazakistan 10.Çiğil . Oğuz . c. Yönelme eki +ka/+ke’nin yanında +A'nın da kullanılmağa başlanması. Harezm bölgesi günümüzde hangi devlet veya devletlerin sınırları içerisinde kalmaktadır? a. 4. d’li ve y’li şekiller birlikte görülür.Göktürk . e. d.İslam e.Hvarezmi c. d.Oğuz . Kazak . Muinü’l-Mürid . ayıracağız c. Çıkma hâli eki Türkiye Türkçesinde olduğu gibi +DAn şeklindedir. Bütün /d/ler korunmuştur. Çağatayca. Gelecek zamanın rivayeti 9. Harezm Türkçesi /d/ ünsüzü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. /d/’den meydana gelmiş olan /d/’nin yanında /y/’ye de rastlanması b.Çağatay .Kutb d. Türkmenistan c.Uygur d. Hüsrev ü Şirin b. e. Çıkma hâli eki +tan’dır. Gelecek zaman d. Farsça. Mi‘rac-name 7. aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir? a. 8. Mi‘rac-nama d. 2. Kısasu’l-Enbiya . Kısasu ’l-Enbiya c. Çıkma hâli eki +DA’dır. Karahanlı . c. Nehcü’l-Feradis c. Belirtisiz geçmiş zaman c. Çok seyrek olarak ise +DAn şeklinde görülmektedir. İlk hecede e / i yazımında /i/ yanlısının olması (Kontrol) e. Harezm Türkçesini oluşturan dil malzemelerinin ait olduğu boylar. Mukaddimetü’l-Edeb . Kıpçak . Dasitan-ı Cumcuma e. Kırgızistan .Özbekistan e.Selçüklü c. Özbekistan . adır-gay-miz kelimesi kök ve aldığı eklere göre anlamlandırılırsa. aşağıdakilerden hangisidir? a. b. Aşağıdakilerden hangisi. Aşağıdakilerden hangisi Harezm dönemi eserlerinden biri değildir? a. d. Harezm Türkçesinde /d/ bulunmaz. Harezm Türkçesi çıkma hâli ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. çok heceli kelimelerin sonundaki +g'nin düşmesi c.Kanglı b.” cümlesindeki fiilin zamanı aşağıdakilerden hangisidir? a. Arapça öğrenecekler için hazırlanmış olan ve Harezm Türkçesi. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Nehcü ’l-Feradis e.Harezm e. /d/ler /t/ye değişmiştir.Kazak . Uygur . “Evvel ahir ölgüñ. b. Belirtili geçmiş zaman b.Mahmud bin ‘Ali b. ayrılacak mıyız 5.Rabguzi 6. ayrı kalacağız e. Hüsrev ü Şirin .Türkmenistan d. Afganistan . Nehcü’l-Feradis . /d/ler /y/ye değişmiştir. Harezm Türkçesini Karahanlı Türkçesinden ayıran özelliklerden biri değildir? a. Moğolca.102 XI-XIII.Kıpçak . Türkiye Türkçesine doğru çevrişi aşağıdakilerden hangisi olur? a. Aşağıdaki eser ve yazarı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır? a. Şart e.

Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 5. Harezm döneminde verilmiş olan başlıca eserler ise şunlardır: Hüsrev ü Şirin Kısasu’l-Enbiya Mi‘rac-nama Muinü’l-Mürid Muhabbet-name Nehcü ’l-Feradis Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Harezm. 1373’te Temür’ün istilasına uğramış. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. başkent Ürgenç’e taşınmış. 995 yılında bölge Sâmânlılar tarafından fethedilmiş. Rusya gibi ülkeleri birbirine bağlayan kavşak noktalarında olması hasebiyle mühim bir ticaret merkezidir. Hindistan. Kıpçak ve Kanglı boylarının yerleşik hayata geçmeleriyle Türkçenin doğu kolunu teşkil eden Karahanlı Türkçesi temelinde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinin bu bölgede iyice karışıp kaynaşmasından oluşan dile verilen addır. 1041 yılından itibaren de bölge Kıpçak ve Kanglı boylarının idaresine geçmiştir. Alaeddin Muhammed [1200-1220] devrinde imparatorluk . Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. İslâmiyet’ten önceki zamanlardan beri bölgeye hâkim olanlara verilen unvandır. Bölgenin 1924’te doğu tarafı Özbekistan’a. Harezmşah. Bölge 717 yılında Emevîler tarafından fethedilmiş. a 2. Semerkand ve Buhara gibi merkezler dışında bozkır ve çöllerle kaplıdır. Ünite . 1097’de Sultan Sencer Kutbuddin Muhammed’i Harezm şahı tayin edince bölgede 1231 yılına kadar sürecek olan Harezmşahlar hanedanı dönemi başlamıştır. d 8. Yanıtınız yanlış ise “Gelecek Zaman Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çin. b 6. c 7. Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelime ve şekil bilgisi oluşturur. Harezm. bugün Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içinde olup Aral Gölü’ne dökülen Ceyhun nehrinin her iki tarafında uzanan bölgeye verilen addır.Harezm Tarihi ve Harezm Türkçesi 103 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. 1920’de Harezm Halk Cumhuriyeti kurulmuş. Bu dönemin eserleri genellikle Arap harfli olup çok az kısmı Uygur harflidir. İran. metinlerde ünlüler Uygur yazı geleneğine bağlı kalınarak yazılmıştır. Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra bölge Coçi’nin payına düşmüştür. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi Eserleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Harezm Türkçesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. batı tarafı Türkmenistan’a bırakılmıştır. XI-XIII. Harezm Türkçesinin esas dil özelliklerini Oğuz. a Yanıtınız yanlış ise “Ünsüz Değişmeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. son Afrigoğulları temsilcisi öldürülerek yeni bir hanedanlık kurulmuştur. onun 1405’te ölümünden sonra da Özbekler tarafından alınmıştır. olmuş ve Celaleddin Muhammed [1220-1231] döneminde Cengiz Han tarafından işgal edilmiştir. 1920’ye kadar Batı Harezm Hanlığı Ruslara tabi olarak yönetilmiş. 1017 yılında Gazneliler bölgeyi fethederek Altuntaş’ı vali olarak atamışlar. e 3. b 9. Karahanlı Türkçesiyle Çağatayca arasında bir geçiş dilidir. Atsız [1127-1156] devrinde yarı müstakil bir devlet olmuş. Ėl Aslan [1156-1172] ve Alaeddin Tekiş [1172-1200] zamanında güçlenip gelişmiş. c 10. Yazımda Karahanlı Türkçesi geleneği devam ettirilmiş.6. Yanıtınız yanlış ise “İsim Çekim Ekleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1873’te Ruslar tarafından işgal edilmiştir. d 4. yüzyıllarda Harezm bölgesinde Oğuz. 1921’de Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Araplar tarafından fethedilene kadar bölgeye Afrigoğulları hâkim olmuştur. Sıra Sizde 2 Harezm Türkçesi. ama Afrigoğulları bölgede Harzemşah unvanıyla bırakılmıştır.

Jean DENY. işni: +ni. +niñ. arıg > arı • t > d değişimi teg > deg. teklik 3. ATA. Kişi: +I / sI : közgü+si. Sıra Sizde 4 Bildiğiniz gibi Türkçe sondan eklemeli bir dildir. ilgi hâli ekidir. FAZILOV. ECKMANN. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. bulunma hâl ekidir. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. Frankfurt A. adak / ayak. FAN Uzbekskoy SSCB. +n. II. söz+üñ Teklik 3. kul+uñuz Çokluk 3. Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar: Ankara 1996. s. -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir. adak+ı Çokluk 1. FAZILOV. ‘ayalı: +ı. . Yüzyıllar Türk Dili Yararlanılan Kaynaklar Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi ses değişimlerini ünlü değişimleri ve ünsüz değişimleri olmak üzere iki grupta özetleyebiliriz. HACIEMİNOĞLU. TOPARLI.104 XI-XIII. nasraniniñ: +niñ. ss. Helmuth SCHEEL. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. ‘ayal (< ‘ayal+ı) +ı. Örnekleri dikkatlice inceleyiniz. iş (< iş+ni) +ni. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. Kişi: +m / +Im : elig+im. MCMLXIV [=1959]. Türk Dil Kurumu Yayınları. ZAMAHŞARÎ. kişi iyelik ekidir. Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. János: “Harezm Türkçesi”. Kesit Yayın No: 27. İzdat. FAN Uzbekskoy SSCB. teklik 3. AKALIN). János: Harezm. • -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek). Talat ve ÖLMEZ. -635. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. sabrı: +ı. Dil Özellikleri. eb > ew • d > y değişimi kadgu / kaygu. Husrev u Şirin Qutba I: Warszawa 1958. 89-168. Kişi: +ñ / Iñ : baş+ıñ. Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. 275-304. mescidke: +ke. İzdat. ECKMAN. Alessio BOMBACI. Ders Kitapları Serisi No: 7. Philologiae Turcicae Fandamenta: Ediderunt: Louis BAZIN. ECKMANN. • -ısar + kişi zamiri. ewleri Sıra Sizde 6 • -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik). Ünlü Değişmeleri: a) a ~ o : bark ~ bork b) e ~ ö : teşük ~ töşük c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw- d) ü ~ i : berü ~ beri e) ü ~ e : süngük ~ süngek f) u ~ ü : sun- ~ sün- Ünsüz Değişmeleri: • b > v / w değişimi ab > aw. 241 s. • -gum / -güm (+ turur). kel-dür- / kel-tür- • k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak. Sıra Sizde 5 Teklik 1. sabr (< sabr+ı) +ı.: Starouzbekskiy yazık chorezmiyskie pamyatniki XIV veka Tom I: Taşkent 1966. E. Kişi: +ñIz / IñIz : ata+ñız. Simurg Yayıncılık. mescid (< mescid+ke). • g / g > Ø değişimi kazgan > kazan. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). ZAJÂCZKOWSKI. +de. János: “Die Kiptschakische Literatur”. Aysu: Harezm – Altın Ordu Türkçesi: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 36.: Starouzbekskiy yazık horezmijskie pamyatniki XIV veka Tom II: Taşkent 1971. karındaş+ımız Çokluk 2. 1378. +i. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Dr. Kişi: +lArI: atları. Ankara 1993. E. s. zamir n’sidir. Tayyib GÖKBİLGİN. İstanbul 2002. kişi iyelik ekidir. Kelime çözümleme yaparken de kelimeye gelen ekleri sondan başa doğru belirleyip ayırmalısınız. (M. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. Nuri YÜCE. +ke. Kişi: mIz / ImIz : öz+ümüz. -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman). teklik 3. èl (< èl+i+(n)de). èlinde: +nde. TEKİN. Mehmet: Türk Dilleri -Giriş-: İstanbul 1999. 647. Gülden: “Harezm Türkçesi”. nasrani (nasrani+niñ). Recep - VURAL. kişi iyelik ekidir. yönelme hâl ekidir. +i. 778. 183-223 ss. Türk Dil Kurumu Yayınları. D. SAĞOL YÜKSEKKAYA. ss. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Fahir İZ. belirtme hâl ekidir. yüz+üm Teklik 2.

.

Bazı kelimelerin açıklamasını yapabileceksiniz.7 Amaçlarımız XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcül-Feradis ve Kısasü'l Enbiya . Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ     Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Nehcü’l Feradis ve Kısasü’l-Enbiya’yı. Anahtar Kavramlar • Nehcü’l Feradis • Kelime İzahı • Çeviriyazı • Kısasü’l-Enbiya • Çeviriyazı • Kelime izahları İçindekiler • NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] • EDEBİYATLAR • METİN İNCELEME • KISASÜ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] • METİN İNCELEME I • METİN İNCELEME II • METİN İNCELEME III • METİN İNCELEME IV • METİN İNCELEME V XI-XIII. Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek.

NEHCÜ ’L-FERAD‹S [=CENNETLERİN AÇIK YOLU] Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. Türkçe çevirisi verildikten sonra İslam âlimlerinin eserlerinden o hadisin manasını aydınlatan kısımlar tanık olarak verilir. Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. Peygamberi. dördüncü bap Allah’a hoş gelmeyen amelleri anlatır. Eser. Kazan. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Her fasıl Arapça bir hadisle başlar. üçüncü bap ehli beyti ve dört imamı. Paris. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. Yeni Cami nüsha- . ikinci bap dört halifeyi. Üslubu gayet sade ve açıktır. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. Birinci bap Hz.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü ’l-Feradis ve Kısasü'l Enbiya Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcü ’l-Faradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır.

D. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. XLIII+538 s. Ankara [1984]. günümüz Türkçesine çeviriniz. Kelimelerin anlamlarını. 185/11185/16. D. METİN İNCELEME Metin I Metin 7. Bu hadis ma‘nisi ol bolur kim paygambar ‘alayhi’s-salam habar bèrü yarlıkar: Kayu mu’min ve muvahhid hakkıña 185/15 Hak ta‘ala edgülük kılmak tilese hem dünyada ve hem ahiratta ol kulga şeri‘at ahkamını bildürüp takı 185/16 ol kulnı fakih kılur köñliniñ közini açar.108 XI-XIII. Çeviriyazılı Metin İmam-ı A‘zam Abu Hanife-i Kevfi rahmatu’llahi ‘alayhi fazayiliniñ beyanı içinde-turur. 1 Nehcü’l-Feradis üzerinde kimler çalışmıştır? Açıklama: Bu bölümde Nehcü’l-Feradis’ten seçilen metinler ve o metinlerin çevirileri. aldığı ekleri belirleyiniz. Eserin tamamının yazıçevrimi 1984’te yayımlanmıştır. T. 3. (1) 185/12 İmam-ı Sagani rahmatu’llahi ‘alayhi Maşariku’l-Anvar atlıg kitab içinde bu hadisni keltürmiş hadis bu-turur: 185/13 ruviya abu hurayrata raziya’llahu ‘anhu annahu kala rasulu’llahi salla’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi’llaha hayran yufakkihhu 185/14 fi’d-dini.1 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. Atatürk Kültür. Ankara 1998. XIV+444 s. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ise eserin dil özellikleri üzerinde durarak metnin bir kısmının yazıçevrimini yapmıştır. bazı kelimelerin izahları yapılacaktır. Ankara 1956. 2. K. T. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. EDEBİYATLAR 1. K. Metni aslından okuyup çevriyazımını yapınız. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA.Hamza ZÜLFİKAR. XI+312 s. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . 164]. XIV+444 s. Daha sonra sırayla çevriyazılı metin. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. Yüzyıllar Türk Dili sı 1956’da János ECKMANN tarafından tıpkıbasım olarak yayınlanmış. Yè tinç Fasl . ss. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi ol kullardın erdi. çeviri ve kelime izahlarından yaptığınız çalışmaları kontrol ediniz.

2. iç (< iç+i+nde-turur) atlıg ‘atlı’ : +lıg. kul (< kul+ga) Metin II Metin 7. (963 Şa‘ban sonları [=1556 Temmuz başları]) 320b-748a yr. kel. Muhammed b. 1. T. Erteke tegrü 186/04 ‘ibadat ve ta‘at birle keçürür erdi. Çeviri I Kelime izahları yètinç ‘yedinci’ : +nç. sy. ss. Bir . -tür-. XIV+444 s. Veliyyüddin Kit. D. c. c. +i.) adlı kitabında şöyle bir hadis getirmiştir. ruviya abu hurayrata raziya ’llahu ‘anhu annahu kala rasulu ’llahi salla ’llahu ‘alayhi va sallama man yuridi ’llaha hayran yufakkihhu fi ’d-dini. 516. Haydar [1181-1252]: Maşariku ’l-Envar [=Nurlar Feneri]: Çeviren: TAŞKÖPRÜLÜ-ZÂDE ‘İsamu ’d-din Ebu ’l-hayr Ahmed [14951561]. [Çevrilişi: 1603] Beyazıt Devlet Ktp. Çeviriyazı II (2) 185/17 İmam-ı Gazali rahmatu’llahi ‘alayhi İhyau’l-‘Ulum atlıg kitabında keltürmiş. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. Ebu ’l-Faza’il Raziyyu ’d-din Hasan b. edgü (edgülük) kulga ‘kula’ : +ga. gönül gözünü açar.(< kel-tür-miş) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. 185/17186/7.2 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. (3) 186/03 Hammad ibnü Abi Süleyman rivayat kılur Abu Hanifedin rahmatu’llahi ‘alayhi: Tünle hêç yatmaz erdi. ‘arif bi’llah erdi takı Hak ta‘aladın katıg 186/02 korkgan erdi takı Hak ta‘alanıñ rizasın istegen erdi takı ahkam i şeri‘atnı yetiz bilgen erdi. +nde. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi üküş 186/01 ‘ibadat kılgan erdi takı dünyadın i‘raz kılgan erdi.(< yarlık+a-r) edgülük ‘iyilik’ : +lük. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kullardandı.7. (1) Çaganlı İmam rahmatu ’llahi ‘alayhi Maşariku ’l-Anvar(el-ÇAGANI. 515. Bu hadisin anlamı şudur: Peygamber ‘alayhi ’s-salam buyurur: Hangi mü’min ve muvahhid hakkında yüce Allah iyilik etmek dilerse hem bu dünyada hem de öbür dünyada o kula şeriat hükümlerini bildirir ve o kulu anlayışlı yapar. (1012 Cumada ’l-ula [=1603 Ekim 8 Çarşamba]) 1b-307a yr. yarlık+a. Hasan b. Ünite . yeti (< yeti+nç) içinde-turur ‘içindedir’: -turur.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 109 Kûfeli Ulu İmam Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhinin erdemlerini anlatır. sy. Metnin ayrıca basılmıştır: İstanbul 1329 [=1911]. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. K.

Yüzyıllar Türk Dili kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi yoldın keçer erdi. dünyadan yüz çeviriyor. -sa. İstanbul. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi o kişinin sözünü duyunca kendi kendisine.110 XI-XIII. aytur erdi: Men Tañrı ta‘aladın uftanur-men. yüce Allah’ın rızasını arıyor ve şeriat hükümlerini kesin biliyordu. tèr erdi. anlarnı yalganlamış bolgaymen. ayt. Biri öbürüne. I. fakat her tâat ibâdet olmaz. yalgan (yalgan+la-mış) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. bol.). (KÜRKÇÜOĞLU Kemâl Edîb [19021977]: “Fatiha Tefsîri”. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 186/06 ol kişiniñ sözini işitti erse. mèn (< mèn+i) yatsa-men ‘yatsam’ : -men. tedi erse. bs. yüce Allah’tan çok korkuyor. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi yoldan geçiyordu.(< yat-sa-men) anlarnı ‘onları’ : +nı. bu kişi gece hiç yatmaz. Ebu Hamid Muhammed b. halk benim için gece yatmıyor ta‘at ve ibadet ediyor diyor ben yatıp onları yalancı çıkarırsam yüce tanrıdan utanırım. 7. Her ibâdet Allâh’a bir tâattir. yat.) ile geçirirdi. dedi.) adlı kitabında getirmiştir ki: Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi çok ibadet ediyor. 1394 . -la. halayık mèni tünle 186/07 yatmaz ta‘at ve ‘ibadat kılur tèseler takı men yatsa-men. -gay. Çeviri II Kelime İzahları kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. olmasın ve kimin için yapıldığı bilinsin. niyyete mütevakkıf olsun. 3. -gan. -r. s.1974. kıl- (< kıl-gan er-di) aytur ‘söyler’ : -ur.(< bol-gay-men) tèr erdi ‘derdi’ : -di. Sabaha değin ibadet ve taat (Tâat. Bedir Yayınevi. anlar (< anlar+nı) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. Allah’ı biliyor. er-. bilinmesin yapılması sevâb olan fiili yapmaktır. Diyanet İşleri Reisliği Mecmûası (Ramazan Nüshası): Ankara 1956 (Nisan) Sene: 1 Sayı: 1. sabaha değin ta‘at eder. s.(< ayt-ur) mèni ‘beni’ : +i. kim kèçe hergiz yatmaz. tè- (< tè-r er-di) . (3) Ebû Süleymanoğlu Hammad Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiden sözle şöyle anlatır: Geceleyin hiç yatmazdı. (2) İmam-ı Gazzalî rahmatu ’llahi ‘alayhi İhya’u ‘Ulumi ’d-Din (el-GAZZALI. dedi. Bir kimerse takı 186/05 bir kemerseke aydı: Bu ol kişi-turur. Muhammed et-Tusi [1058-1111]: İhya’u ‘Ulumi ’d-Din [=Din Bilimlerinin Diriltilmesi]: [Yazılışı: 1102] Tercüme eden: Ahmed [Hulûsi] SERDAROĞLU. 74. erteke tegi ta‘at kılur. er-.

andın soñ Abu Hani- Çeviriyazı III . (4) Ümeyye oglan. tèdi erse. Ünite . dahl ve harc siziñ ‘ameliñiz birle bolsa cümle ne erseler siziñ kalemüñüz hükminde 186/11 bolsa. sözümni kabul kılur mu-sen ya takı ebedi zindanda yatur mu-sen? tèdi 186/15 erse.3 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. dostlarım birle yaranlarım birle meşveret 186/16 kılayın. T. D. İbnü Hübeyre katıg gazab 186/13 kıldı takı buyurdı. Birkaç eyyam zindanda yatmışdın 186/14 soñ İbnü Hübeyre kişi ıda bèrdi kim: Ne kılur-sen. Bir kün Abu Hanifeke aytur: Menim hatırımka andag tüşti kim beytü 186/10 ’l-malnı sizke bildürsem. hêç kabul kılmadı. nèçeme kim derhost kıldı erse. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aydı kim: Maña mühlet bèriñ. Kevfe halkı siziñ fermanıñızdın çıkmasa. cümle isti‘dadını tamam kıldı takı bir kèçe 186/17 kaçtı Kevfedin çıktı takı Mekkeke bardı.7. İbnü Hübeyre Abu Hanifeni agırlar 186/09 erdi. ss.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 111 Metin III Metin 7. Ançaka tegi Mekkede turdı hilafat ‘Abbas oglanlarıña tegdi. tèdi. tèdi erse. takı siz menim katımda ulug bolsañız. zindandın çıkardılar takı ıda bèrdiler erse. 186/7187/7. Abu Hanifeke yigirmi agaç urdılar takı zindanka saldılar. 187/01 Abu Ca‘fer halifa boldı erse. Abu Hanife 186/12 rahmatu’llahi ‘alayhi kabul kılmadı.186/08 -ları halifa erken Hübeyre atlıg kişini Kevfeke bèg kılıp-turur erdiler. K. hemişe ziyaratka kelür erdi. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. XIV+444 s.

kod. tèp. [78b] Çeviri III Kelime İzahları kişini ‘kişiyi’ : +ni. kişi (< kişi+ni) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. ki halifelik Abbasoğulları [750-1258]’na geçti.(< er-ken) andag ‘öylece’ : < antag < anıteg agırladı ‘ağırladı’ : -dı. O Hasan adlı kişi de on bin dirhemi evin köşesine koyup çıktı. er. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi bir söz söylemedi. diye kişi gönderdi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kabul etmedi. sözümü kabul ediyor musun yoksa daha boyuna zindanda yatacak mısın. dedi. +in. Vefatımda vasiyyat kıldı kim: Ey oglum Hammad. Hübeyreoğlu [ö. agır (< agır+la-dı) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. Birkaç gün hapisete yattıktan sonra Hübeyreoğlu [ö. 187/03 yaranları aydı: Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi birer mundag kılur erdi. dedi. Abu Hanife neerse sözlemedi erse. +la-. 1166]. bu parayı burada bırakınız bir kendisine söyleriz. Oglı Hammad takı andag kıldı. ol Hasan atlıg kişi takı ol miñ yarmaknı èwnüñ 187/05 müñüşinde kodtı takı çıktı. 1166] çok kızdı ve buyruk verdi Ebû Hanîfe’ye yirmi ağaç vurdular ve hapise attılar. 1166] adında bir kişiyi Kûfe’ye vali yapmışlardı. arkadaşlarımla yakınlarımla danışayım. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Bana süre verin. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi sağlığına kavuşunca o on bin dirheme hiç el sürmedi. dedi. er-. ıd. Yüzyıllar Türk Dili fe rahmatu’llahi ‘alayhi Kevfeke keldi. tèdiler erse. On miñ yarmak Hasan atlıg kişi birle ıda bèrdi erse. Hapisten çıkarıp gönderdiler.(< ıd-a bèr-di er-se) müñüşinde ‘köşesinde’ : +de. Oğlu Hammad da öyle yaptı. Öyle çok Mekke’de durdu. bu yarmaklarnı menim vefatımdın soñ ol keltürgen 187/07 kişike teslim kılgay-sen. Ondan sonra Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi Kûfe’ye geldi.112 XI-XIII. Ne denli üsteledi ise kabul etmedi. Abu Ca‘fer Abu Hanifeni 187/02 agırladı. giriş ve çıkış sizin gözetiminiz altında bulunsun. ne var ne yok sizin kaleminizin yetkisinde olsun. bu paraları benim ölümümden sonra getiren kişiye verirsin diye vasiyet etti. Siz benim katımda saygı görürseniz Kûfe halkı sizin buyruğunuzdan çıkmaz. -di. Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiye dedi ki: Benim hatırıma şöyle geliyor: Devlet hazinesini size vereyim. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi tirigi bar erginçe ol on miñ yarmakga hêç elig 187/06 tegürmedi. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi hiç kimse ile konuşmuyor. (4) Ümeyyeoğulları halife iken Hübeyreoğlu [ö. Ölürken Hammad oğlum. Ebû Cafer halife oldu [754]. Ebû Cafer Ebû Hanîfe’yi ağırladı. Hübeyreoğlu [ö. -a. ne yaptın. Arkadaşları. dediler. Bütün hazırlığını gördü ve bir gece kaçıp Kûfe’den çıktı. müñüş (< müñüş+in+de) kodtı ‘koydu’ : +tı. hêç kimerse birle sözleşmez. Siz bu yarmaknı 187/04 munda koduñ biz öziñe aygay-miz. 1166] Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhiyi sayıyor hep ziyaretine geliyordu. || On bin dirhem [Kahtabaoğlu] Hasan adlı kişi ile birlikte gönderdi. Mekke’ye gitti. bèr-.(< kod-tı) .

ma‘nisi 187/17 ol bolur kim: ‘İlm istemek fariza-turur tegme bir èr takı tegme bir tişi üze. bu delalat kılgaña ol savab bolur. Paygambar ‘alayhi’s-salam andag aydı kim: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. tèp aydı.187/12 -larıdın tört kimerse kördüm: Enes ibnü Malik takı ‘Abdu’llah ibnü Hurri’rRuneydi takı ‘Amir ibnü Vatilani takı 187/13 ‘Abdu’llah Abi Avfini rizvanu’llahi ‘alayhim acma‘in. (6) Abu Hanife 187/10 rahmatu’llahi ‘alayhi tabi‘inlerdin erdi. 188/02 ol edgü iş kılgaña ne savab bolsa. K. 187/08188/02. Tıpkıbasımlar Dizisi 35. D.4 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. XIV+444 s. tèp aydı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 113 Metin IV Metin 7. Ünite . T. (5) ‘Abdu’llah ibnü Mübarek katında Abu Hanifeni sözlediler 187/08 erse. Bu hadisni özi agızıdın eşittim kim Enes ibnü Malik raziya’llahu ‘anhu aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın 187/16 eşittim. Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi aytur erdi kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam yaran. Yana aydı kim: Paygambar ‘alayhi’s-salam 188/01 aydı: ad-dallu ‘ala hayrin kafa‘ilihi. ss. ‘Abdu’llah ibnü Mübarek aydı rahmatu’llahi ‘alayhi: Ol kimerseni mü sözleyür-siz kim dünyada takı dünyanıñ cümle 187/09 malları anıñ katında ‘arza kılındı erse ol dünyadın kaçtı takı dünyanı kabul kılmadı. Çeviriyazı IV .7. Paygambar ‘alayhi’s-salam yaranlarını 187/11 körmiş bolsa. tèp aydı. Enes ibnü Malik[ni] takı raziya’llahu ‘anhu Basra èliniñ cami‘inde 187/14 kördüm kim halayık katında hazır erdiler takı özi Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni halayıklarga 187/15 aytur erdi. ma‘nisi ol bolur kim: Bir mu’min takı bir mu’minni edgü işke delalat kılsa. Tabi‘in ol kimerseke ayturlar kim sahabaga satgaşmış bolsa.

Tıpkıbasımlar Dizisi 35. T. 188/02188/10. bir mümin bir mümini iyi işe kılavuzlayan o iyi işi yapana ne verildiyse kılavuzlayana da o sevap verilir. halk yanında hazır idiler ve kendisi Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri halka anlatıyordu. -yür. Bu hadisi kendi ağzından duydum: Malikoğlu Enes raziya ’llahu ‘anhu dedi ki: Ben Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan şöyle dediğini duydum: talabu ’l-‘ilmi farizatun ‘ala kulli muslimin va muslimatin. Çeviri IV Kelime İzahları satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış.(< satgaş-mış) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. krş.114 XI-XIII. agız (< agız+ı+dın) (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. èl (< èl+i+niñ) kimerse ‘kimse’ : -se. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. diye söyledi. Vatilanlıoğlu Âmir. anlamı. Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi derdi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarından dört kimseyi gördüm: Malikoğlu Enes. Mübarekoğlu Abdullah rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi ki: Dünya ve dünyanın bütün malları kendisine sunulduğu halde dünyadan kaçan dünyayı kabul etmeyen kimseden mi söz ediyorsunuz diye cevap verdi. +le-. bilgi istemek her bir erkek ve hanım müslüman üzerine farizadır. Yine dedi ki: Peygamber ‘alayhi ’s-salam addallu ‘ala hayrin ka-fa‘ilihi. satgaş. Çeviriyazı V (7) [takı] Abu Hanife 188/03 rahmatu’llahi ‘alayhi aydı Ka‘beke ziyarat kılgalı bardım erdi mescidü’l-haram içinde ‘Abdu’llah ibnü Hurri’r-Runeydini 188/04 kördüm kim halayıkga Paygambar ‘alayhi’s-salamdın eşitgen hadislerni beyan kılur erdi. +ı. Runeydli Hurroğlu Abdullah. ss. (6) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi tabiindendi. anlamı. Malikoğlu Enes’i raziya ’llahu ‘anhu Basra ilinin camisinde gördüm. dagı Metin V Metin 7. +i. Ebû ‘Avfoğlu Abdullah rizvanu ’llahi ‘alayhim ’acma‘in. Yüzyıllar Türk Dili (5) Mübarekoğlu Abdullah’ın yanında Ebû Hanîfe’yi sordular. Anıñ agzıdın takı . er. dedi. K. XIV+444 s. Sahabeye ulaşmış Peygamber ‘alayhi ’s-salamın arkadaşlarını görmüş kimseye tabiin derler.+ kim (< kim + er-se) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz.5 Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Ankara 1956. D.

Üküşleri tabi‘in 188/10 erdiler. (7) Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi dedi: Kabe’ye ziyaret maksadıyla gitmiştim.188/08 -siñe kifayat kılgay takı ol mu’miña sanmaduk yöndin rozini tegürgey. -dım. -ma-. yön (< yön+din) rozini ‘nasip’ : +ni. dedi. rozi (< rozi+ni) üküşleri ‘çoğu’ : +leri.188/06 -adı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. tèp aydı.(< san-ma-duk) yöndin ‘yönden’ : +din.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 115 188/05 bu hadisni eşittim kim ol aydı: Men Paygambar ‘alayhi’s-salamdın habar bèrü yarlık. Çeviri V Kelime izahları sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. Onun ağzından da bu hadisi duydum: Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duydum Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan haber vererek anlattı: man tafakkaha fi dini ’llahi kafahu allahu hammahu va yarzukahu min haytu la-yahtasibu. Haram mescidi içinde Runeydinli Hurroğlu Abdullah’ı halka Peygamber ‘alayhi ’s-salamdan duyduğu hadisleri anlatırken gördüm.(< teg-ür-gey) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di. andag yatsa-men yalganlamış yètinç atlıg keltürmiş edgülük 2 . -ür-.(< bar-dım er-di) Aşağıdaki kelimeleri çözümleyiniz. (8) Bir kün Abu Hanife rahmatu’llahi ‘alayhi 188/09 öz ustadlarını hisab kıldı takı aydı kim: Tört miñ ustaddın ‘ilm ögrendim. tèp aydı. (8) Bir gün Ebû Hanîfe rahmatu ’llahi ‘alayhi kendi üstatlarını saydı ve dört bin üstattan bilgi öğrendim. üküş (üküş+leri) tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. Man‘isi ol bolur kim: Kayu mu’min 188/07 ve muvahhid Tañrı dini içinde şeri‘at ahkamı ögrense.7. teg. Çoğu tabiîn idiler. Ünite . er-. anlamı. Tañrı ta‘ala ol mu’minniñ ne kim kadgusı bar erse cümle. bar. san. hangi mü’min ve muvahhid Tanrı dini içinde şeriat hükümlerini öğrense yüce Tanrı o müminin ne sıkıntısı var ise hepsine yeter ve o mümine sanmadığı yönden nasip gönderir. dediğini duydum.

Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. dini konuları edebi bir dille nakletmiş. Arapça ve Türkçe manzumelere yer vermiştir. M. Öbürlerine göre daha iyi bir durumdaki bu nüsha Kaare GRØNBECH tarafından tıpkıbasım olarak 1948’de Kopenhag’da basılmıştır. Eserin Londra’da bir. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. Saint Petersburg’da altı. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. 1997’de de Türkiye’de Aysu ATA tarafından yayınlanmıştır. KISASÜ ’L-ENBİYA [=NEBİLERİN KISSALARI] 3 Kısasü ’l-Enbiya hakkında kısaca bilgi veriniz.116 XI-XIII. Paris’te bir. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din arRabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. En eski nüshası Londra British Museum Add. . tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. Peygamber kıssalarını konu alan eserde Rabguzi. 1995’te Hendrik BOESCHOTEN. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. VANDAMME ve Semih TEZCAN eserin karşılaştırmalı neşrini ve İngilizce çevirisini yayınlamışlar.

“inna Rabbi kariban muciban (XI-61)”. XL+616 s. “fa-kala lahum rasulu llahi: ‘Nakata llahi wasukyaha. (XI-61)” tèp kavmınga ögüt bèrgen. I. 31a-31b Kissa-i Salih Yalawaç ‘alayhi ’s-salam Ol “wa-ila Tamuda ahahum [13] Salihan (XI-61)” hil‘atın kedgen. ss. tumma tubu ilayhi.6 RABGUZ‹. “a-tanhana [14] an na‘buda ma ya‘budu aba’una (XI-62)” cavabın èşitgen. taşdın du‘a kılıp ingen çıkargan.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Atatürk Kültür. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . (XCI-13)’” [15] taşrifini bulgan. tèp [16] hak dinga ündegen.7. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. Ünite . “fa-stagfiruhu. Salih paygambar ‘alayhi ’s-salam ‘akl anut kelgil èşit Salih yalawaç kıssasın [17] bèlgülüg başdın ayakga aytayın men cümlesint Hak risalat bèrdi erse tüz tègürdi kavmıga [18] yüridi tün kündüzin başlap Tamudnıñ zumrasın kıldı iman da‘vatını koldılar bir mu‘ciza [19] koldı Hakdın çıkdı ingen yandı tagnıñ sahrasın bota tugdı barça bodun anı tañlap kördiler [20] kün kediglep suw üleşdi içdi kendü hissasın tandılar Hakdın kamugı kıldılar köp ma‘siyyat [21] ukmadın Salih sözin hem oşbu ingen fitnesin Çeviriyazı .Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 117 METİN İNCELEME I Metin Metin 7. Ankara 1997.

+sı. duaları kabul edendir (XI-61)”. “bizi babalarımızın [14] taptığına tapmaktan menetmeğe mi çalışıyorsun (XI-62)” cavabını duyan. -dı. “Rabbim çok yakındır. in. gizlenip’ : -p. kol. Çeviri Sâlih Peygamber ona selam olsun Kıssası O “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i [13] gönderdik. Sâlih paygamber ona selam olsun akıl hazırla gel Sâlih peygamber kıssasını dinle [17] ben hepsini baştan ayağa tamamen anlatayım Hak risâlet verdi doğrudan kavmine gönderdi [18] gece gündüz demeden Samûd kavmini dolaştı imana davet etti bir mucize istediler [19] Allah’tan istedi dişi deve çıktı dağın düzlüğünü dolandı bota doğdu. (XCI-13)’” [15] teşrifini bulan.(< yemür-di) barçasın ‘hepsini’ : +n. -ig. Yüzyıllar Türk Dili keldi yügrüp èkki bözçi bir adakın kesdiler [31b] botası ıñrap kayıttı aştılar üç sohbasın üç kün içre boldılar sarıg kızıl hem kap-kara [2] kudratı birle ugan kadır yemürdi barçasın Salih bin ‘Ubayd bin Asaf bin Masih bin Hadir [3] bin Tamud bin Catir bin İram bin Sam bin Nuh ‘alayhi ’s-salam. sonra pişmanlık duyup ona yönelin.(< in-gen) tugdı ‘doğdu’ : -dı. diye [16] hak dine çağıran.(< anu-t-) yalawaç ‘peygamber’ : koldılar ‘istediler’ : +lar.118 XI-XIII. ked.” dedi.(< tug-dı) kediglep ‘örtünüp. hekes onu hayretle seyretti [20] suyu gün aşırı su bölüştüler o kendi hissesini içti Sâlih’in sözünü ve hem bu dişi deve imtihananı anlamadan [21] Hak’tan uzaklaştılar hepsi çok günah işlediler İki bez dokuyucu koşarak geldiler bir ayağını kestiler [31b] botası feryat içinde döndü üç dostunu astılar üç gün içinde sarı kızıl ve kapkara oldular [2] kadir tanrı kudretiyle hepsini devirdi Nûh ona selam olsun oğlu Sâm oğlu İrem oğlu [3] Casir oğlu Samûd oğlu Hadir oğlu Masih oğlu Âsaf oğlu ‘Ubayd oğlu Sâlih.(< ked-ig+le-p) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p. “Allah’ın elçisi onlara: Allah’ın dişi devesine ve onun su içme sırasına dikkat edin.‘hazırlatmak’ : -t. ıñır (< ıñır+a-p) yemürdi ‘devirdi’ : -di. yemür. dua ile taştan dişi deve çıkaran. (XI-61)” diye kavmine öğüt veren. Kelime İzahları anut. +le-. +a-. tug. anu. barça (< barça+sı+n) .(< kol-dı+lar) ingen ‘inen’ : -gen. (XI-61)” hilatini giyen. “Ondan bağışlanma dileyin.

[4] Sam bin Nuh oglanlarıdın. Bu èkegüdin telim oglanlar boldı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 119 METİN İNCELEME II Metin Metin 7. XL+616 s. ‘Ad bodunı Tamud [6] bodunıdın üküşrek èrdiler. 31b ‘Ad Tamud èkki malikler èrdiler. Salih olarnı musulmanlıkga ündedi. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Kamug butlarga tapınur èrdiler. ‘Ad kabilası. Mavla ta‘ala Salihni olarga [11] ıddı. Şamlı Hicazlı [7] arasında. Kawluhu ta‘ala: “Wa-lakad kaddaba ashabu l-Hicri l-mursalina.7 RABGUZ‹. ss. I. (XV-80)” Tamud bodunı ‘Ad tèg [8] uzun boylug èrdiler.7. Taglar içinde taşlar ünüp èvler kopardılar. (XI. Tamud kabilası [5] atadılar. Hicr yèrinde olturur èrdiler. Ankara 1997. [9] Kawluhu ta‘ala: “Wa-yanhituna l-cibala buyutan aminina. Atatürk Kültür. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. (XV-80)” Bir beyük tag tübinde olarnıñ suwı bar [10] èrdi. olarga tap bolguça. Ünite . Kawluhu ta‘ala: “Wa-ila Tamuda ahahum Salihan. 61)” Salih olarnıñ urugındın üçün ahahum [12] tèyü yarlıkadı. Çeviriyazı .Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Hud kavmı ‘Ad-ı Avvali-turur Tamud kavmı ‘Ad-ı Ahiri-turur.

Kawluhu ta‘ala: “Wa-innana la-fi şakkin mimma tad‘ana ilayhi muribin. tèdi. (XI. dedi. (XV-80)” Samûd kavmi Âd gibi [8] uzun boylu idiler. (XI-62)” Çeviri Âd ve Samûd Nûh oğlu Sâm oğullarından iki melik idi. [7] Ayet: “Elbette Hicr halkı da peygamberlerin yalanlamıştı. büyücek [14] olunca. Âd kavmi Samûd [6] kavminden daha çok idi. oltur. kopar. oglanlarına vasiyyat kıldı: [21] cihannıñ ortasın Samga bèrdi. Şâmlı Hicâzlı arasında Hicr bölgesinde olturur idiler. ulugrak [14] bolsa. oglan èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. ün.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun . Hepsi puta tapınırdı.” Ayet: [16] “Ey Sâlih.” tèyür èrdiler. butga [15] tapunmañ. Allah taala Sâlih’i onlara [11] gönderdi. +egü. Kelime İzahları èkki ‘iki’ : < èkki oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. yola girer. kad kunta fina marcuwwan kabla hada. yolga kirgey.” tèdiler. bil. Nûh’un üç oğlu kaldı. [4] Bu ikisinden çok oğullar oldu. (XI-62)” “Èmdi bizge atalarımız dinini kodup edin dinga [17] mu ündeyür-sen?” Kawluhu ta‘ala: “A-tanhana an na‘buda ma ya‘budu aba’una? (XI-62)” “Biz bu sözge [18] bitmez-miz. Hâm’ı batıya gönderdi.(< ün-üp) kopardılar ‘inşa ettiler’ : +lar. Sâlih tasvip etmeyince: “Küçüktür bilmez.” diyordular.120 XI-XIII.” Kawluhu ta‘ala: [16] “Ya Salihu. Dağlar içinde taşları oyup evler peyda ettiler. sen bundan önce ümit beslemiş olduğumuz bir kişi idin.” diyordular. biz seni dinimize girecek diye ümit besliyorduk. 61)” Sâlih olarnın soyundan olduğu için kardeşleri [12] diye buyurdu. Nubuvvat kelmişde kèdin: “Musulman boluñ. (XI-62)” Yene bazı kıssa-[19]-larda Yamânî oğlu Vahb rivayet ediyor: Nûh kavmi tufanda helâk olduktan [20] sonra.(< oltur-ur) ünüp ‘yontup’ : -üp. olar (< olar-ga) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Âd kabilesi ve Samûd kabilesi [5] diye ad koydular. (XV-82)” Bir büyük dağ dibinde onlara yetecek kadar suları bar [10] idi. Ayet: “Biz davet ettiğin şey hususunda tam bir ikircik içerisindeyiz. Dediler ki: “Ey Sâlih. Nuh ‘alayhi ’s-salam ölerinde.” tèyür èrdiler. Hûd kavmi önüncü Âddır Samûd kavmi sonuncu Âddır.” dediler. Yâfes’i doğuya gönderdi.(< kopar-dı+lar) olarga ‘onlara’ : +ga. Salihga paygambarlık kelmesdin burun: [13] “Biziñ birle butga tapungıl. -dı. Nübüvvet geldikten sonra: “Müsülman olun. Hamnı magribga ıddı. [9] Ayet: “Dağlarda emniyet içinde kalacakları evler yontuyorlardı. puta [15] tapınmayın. èki (< èk+egü+din) olturur ‘oturur’ : -ur. +ları. Sâlih onları Müslümanlığa çağırdı. Nuhnıñ üç oglı kaldı. Yafitni maşrıkga ıddı. Ayet: “Samûd kavmine de kardeşleri Sâlih’i gönderdik. Sâlih’e paygamberlik gelmezden önce: [13] “Bizimle puta tapın. Aydılar: “Ay Salih. (XI-62)” “Şimdi bize atalarımızın dinini bırakıp başka dine [17] mi çağırıyorsun?” Ayet: “Bizi babalarımızın taptığına tapmaktan alıkoymağa mı çalışıyorsun? (XI-62)” “Biz bu söze [18] inanmıyoruz. Nûh ona selam olsun ölürken oğullarına vasiyet etti: [21] dünyanın merkezini Sâm’a verdi. Salih unamasa: “Kiçig-turur bilmes. biz seni dinimizga kirgey tèp umêd tutar èrdük. Yüzyıllar Türk Dili Yene ba‘zı kıssa-[19]-larda Vahb ibnu l-Yamani rivayat kılurlar: Nuh bodunı tufanda helak bolmışda [20] kèdin..

Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 121 METİN İNCELEME III Metin Metin 7. ss. biri arslan surat-[8]-lıg.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. bu duşman birle tokuşsa. Mülk aña musallam boldı erse.7. I. Mekkede Mu‘aviya bin Bekr atlıg üç yüz [4] miñ èr çerigi birle èrdi. edinler Sam urugındın-tururlar. Ankara 1997. 32a [32a] Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. [3] Bu Tamud bodunı Mekkelig birle muta‘assib èrdiler. Ünite . öziñe bir but kıldı.8 RABGUZ‹. èkki közleri [7] yakutdın. XL+616 s. Atatürk Kültür. Hicaz yèrindeki uluglar yıgılıp keñeştiler: “Bizge bir malik [5] kerek. Tègme kabilanıñ birer malikleri bar èrdi. Bu butga tört yüz kıldurdı: Biri adami suratlıg. Çeviriyazı . [2] Sam Mukaddasa yèrinde èrdi. kızıl altundın. Tamud Hicaz yèrinde èrdi. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş .” “Cunda‘ bin ‘Amr atlıg erni özleriñe malik tutundı-[6]-lar. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1.

Bu habar Cunda‘ bin ‘Amrge tègdi. bize bu tanrı [21] gerekmez. duvarları damarlı akikten bir ev yaptırrdı. yıgaç (< yıgaç+ın+dın) muña ‘buna’ : +ña. Bu eve öd ağacından yüz kapı koydu. Bir taht kıldurdı. Buna secde [14] edin. [19] Yètmiş miñ èr öldi. “Bu benim tanrımdır. +ın. Melikler ol tört cepheli kapıdan girdiler. O Samûd kavmi ol evden çıkıp sözleştiler. onlara [20] “Kendinize yaptığınız bu işi hangi düşman yapar?” dedi.122 XI-XIII. Ata binip geldi. Muña secde [14] kılıñ. Bir ançası aydı: [18] “Biziñ tañrımıznıñ yüzi biziñ sıñar èrdi. iki gözü [7] yâkûttan bir put yaptı. biri damarlı akikten.‚” tèp ün kıldı. Aña secde kıldı. Edin tañrı tutunur-miz. Ona secde etti. biri kristalden. Bütün kabileye adam [13] gönderdi. Bu puta kırk [9] metre yüksekliği. +ın. tamları caz‘dın ‘akikdin. turur. Bu èwge yüz kapug urdı. biri at suratlıg. urug (< urug+ın+dınturur+lar) çerigi ‘askeri’ : +i. biri kuş sûretli. Türlü [12] türlü elbiseler giyindi. bizge bu tañrı [21] kerekmez. giriştiler. biri akikten. Onlar “Ey melik. Bizni tokuşga kèmişti. [10] Mücevher kakmalı kızıl altından bir taht yaptırdı. Törlüg [12] törlüg tonlar kedürdi. Hicâz’daki büyükler toplanıp [5] “Bu düşman ile çarpışmağa bize bir melik gerek” diye meşveret ettiler: “Amr oğlu Cunda adlı adamı kendilerine melik seçti-[6]-ler. Kamugları [16] sewünüp baş kötürdiler. Çeviri [32a] Türkler Yâfes soyundandır. biri arslan sûret-[8]li. Kelime İzahları urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. keñeş. yüz karı èni. Aydı: “Bu meniñ tañrım-turur. toku.” tedi. Kamug kabilaga kişi [13] ıddı. [3] Samûd kavmi Mekkeli olmakla tutucu idiler. kim özüñüzge kıldıñız?” Olar aydı: “Ay malik. Yüzyıllar Türk Dili biri kuş suratlıg. Ol Tamud bodunı ol èvdin çıkıp sözleştiler. Bu tahtga tört [11] adak kıldurdı: biri zimruddın. Söz dalaştılar. biri bulurdın. Atlanıp keldi. ol butga secde kıldılar.(< tèg-me) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar yagı ‘düşman’ : < yagı .” tèdiler. Ol taht üze oltur[t] dı.” tèdi. O taht üzerine oturttu. Malikler ol tört yüz kapugdın kirdiler. [15] Biri ol putun ağzına girip: “Ben sizden razıyım‚” diye seslendi. Bir kısmı [18] “Bizim tanrımızın yüzü bizim taraf idi. Mekkede Bekr oğlu Mu‘âviye adlı birinin üç yüz [4] bin askeri vardı.” tèp. biri at sûretli. sançıştılar. kamug meliklerni çerigi birle yıgdurdı. biri caz‘dın. Hepsi [16] sevinip baş kaldırdılar. Bizi savaşa attı. Cunda‘ bin ‘Amr aydı: “Tègme yılda bir yolı kelip muña secde [17] kılıñ. Mülk ona teslim edildi. yirmi metre eni. kızıl altun guhar birle murassa‘.(< toku-ş-sa) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. bizni tokuşturmagay. Bu puta tört cephe yaptırdı: Biri âdam sûretli.” dedi. çerig (< çerig+i) keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. Amr oğlu Cunda “Her yılda bir yol gelip buna secde [17] edin. Her kabilenin birer meliki vardı. Söz talaştılar. bütün melikleri askeri ile topladı. Bu butga bir èw kopardı: èkki yüz [9] karı edizki. [19] Yetmiş bin er öldü.” tèdi. olarga aydı: [20] “Kayu yagı bu işni kılgay. [15] Biri ol butnıñ agzınga kirip: “Men sizdin h uşnud-men. [10] ‘ud yıgaçındın. Bu tahta dört [11] ayak yaptırdı: biri zümrütten.” tedi. biri ‘akikdin. Bu adam kendisine kızıl altından. -ti. o puta secde ettiler.(< keñeş-ti+ler) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa. Bizi savaştırmayacak başka tanrı ediniriz. -ş-. Samûd Hicâz’da yerleşmişti. Bu haber Amr oğlu Cunda’ya ulaştı. [2] Sâm Kudüs’te yerleşmişti. öbürleri Sâm soyundandır derler.” tediler. +dın. tèg. mu (< mu+ña) tègme ‘her’ : -me.

[3] Èltip bir but kıldılar. Katurnı ol [7] butga hadım kıldılar. ak taşnı kesip koddı. I. [5] Aña ‘Abhar atadılar. Körklüg. başı altundın. kırk karı uzunlukı. Olar kelip anı kördiler. ss.9 RABGUZ‹. Razi boldılar. XL+616 s. közleri [4] yakutdın. bir èr bu butga hadımlık kılsa. 32b [32b] Karra‘ atlıg tagga kişi ıddılar. But tutunmaga taş tilediler.7. arıg. Ankara 1997. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . sekkiz karı èni. törlüg tonlar kèdürüp ol taht üze olturtdı. Çeviriyazı . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. İblis ‘alayhi ’l-la‘na burunrak [2] bu Karra‘ tagınga keldi. Ünite .” Cunda‘ bakdı erse.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 123 METİN İNCELEME IV Metin Metin 7. “Bu yaragaymu?” tèdiler. tişleri yinçüdin. Aydılar: “Ay malik. [6] Katur bin ‘Ubayd atlıg erni kördi. Atatürk Kültür.

+la-. Bir ança rozgar kèçmişde bu hatun [19] telwe boldı.” dedi. Salih atlıg. İblis ‘alayhi ’l-la‘na kelip ol butnıñ agzınga [10] kirdi. körk (< körk+lüg) èltip ‘iletip’ : -ip. Bir gün Şeytan meleklerden [8] Bu Kâsûr’un soyundan Sâlih adında bir peygamber gelecek. Ol üñürge keldiler. O kavm-[9]-in hepsi o putun başına toplaştılar.(< èlt-ip) yinçüdin ‘inciden’ : +din. Allah taala bir meleğe onu saklattı. Zindannı èkki pare kıldı. -t-. “Bu yapar mı?” dediler.” dediler. Za‘ûm Kâsûr’u takip etmeğe başladı. èlt. Ay [14] Kâsûr. Şeytan ona lanet olsun daha önce [2] bu Karra dağına geldi.” diye seslendi. buradan gideyim. bu Katur meniñ tapugımga yaramaz. temiz ak taşı kesip bıraktı. Kâsûr’u bu [7] puta hizmetçi yaptılar. kırk yıl zindanda kaldım. Kalktı. Dağ içinde bir mağara buldu. çıkgıl. bir adam bu puta hizmet etse. kırk yıl zindanda kaldım.” Za‘um Katurnı èderü bardı. Cabrâ’îl kanat ile bir vurdu. başka birini puta hizmetçi ettiler.” Zindanga kèmiştiler erse. Bir kün İblis feriştelerdin èşitdi [8] kim bu Katur urugındın bir paygambar bolgay. Güzel. Melek … Çeviri Kelime İzahları burunrak ‘evvelce’ : +rak. karka suratlıg. Özi yawlak körklüg èrdi. Mavla ta‘ala bir feriştege anı saklatdı. bu yèrdin kèteyin.(< oltur-t-dı) èdergil ‘takip et’ : -gil. Aydı: “Ay Za‘um Katurnı [21] körgü köñlüñ bar erse.” Katur zindandın çıkdı. Armış èrdi. yüksek sesle “Ey benim kullarım. Aymışlar: Sahur atlıg èrdi. Kâsûr [12] kırk yıl zindanda kaldı. yügrüp çarlayur èrdi. başı altından. çar (< çar+la-yur) karı ‘karış’ : < karı . “Ey Za‘ûm. Şimdi kurtuldum. kâfirler onun elinde ölecek” diye duydu. Halk aña rahm [20] kıldı. Ol kavm-[9]-nıñ kamugları ol butga yıgıldılar. burun (< burun+rak) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. yene biregüni butga hadim kıldılar. gönlünden “Kırk yılı Abhar’a hizmet [15] ettim. katıg ün birle aydı: “Ay meniñ kullarım. Kırk yıl hizmet etti. Kırk yıldan sonra Cebrâ’îl’e “Kâsûr’u zindan-[13]-dan çıkar” diye ferman geldi. meni èdergil. udıdı. oltur. Èmdi kurtuldum. èder.” tèp. gözleri [4] yakuttan. Katurnıñ èwinde Za‘um atlıg èwlüki [18] bar èrdi. tagga [16] ugradı. Kendi çirkin görünüşlüydü. kırk karış uzunluğu. [20] Bir gece evine karga suratlı bir kuş geldi. Onlar gelip onu gördüler. [5] Ona Abhar dediler. Yüzyıllar Türk Dili Kırk yıl hidmat kıldı. Katur [12] kırk yıl zindanda kaldı. Anı [11] zindanga salın. uyudu. dişleri inciden. Halk ona acıdı. bu Kâsûr benim hizmetime yaramaz. Kırk yıl udku-[17]-da kaldı. Kâsûr’un Za‘ûm adlı bir karısı [18] vardı.124 XI-XIII. sekiz karış eni. Ferişte … [32b] Karra dağına adam gönderdiler. “Ey melik. türlü elbiseler giydirip o taht üzerine oturttu. Yorulmuştu. Kırk yıl uyku-[17]-da kaldı.(< èder-gil) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. [3] Götürüp bir put yaptılar. Cunda baktı. Zindana attılar. Bir kèçe sarayında bir kuş keldi. Kırk yılda kèdin Cabra’ilga yarlıg boldı: “Katurnı zindan-[13]-dın çıkargıl. beni takip et.” dedi. koşuyor bağırıyordu. Put yapmak için taş aradılar.” diye düşündü. Tag içinde bir üñür yolukdı. yinçü+din) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. Sahur adlıydı da derler. dağa [15] gitti. Onu [11] zindana atın. Kâsûr zindandan çıktı.” tèp. Şeytan ona lanet olsun gelip o putun ağzına [10] girdi. Kopdı. köñlinde sakındı: “Kırk yılnı ‘Abharka hidmat [15] kıldım. çık. aydı: “Ay [14] Katur. O mağaraya geldiler. Cabra’il bir kanat birle urdı. yinçü (< Çin. Zindânı iki parça etti. Bir hayli gün geçtikten sonra bu kadın [19] deli oldu. bu kafirlar anıñ èliginde [halak bolgay]. Kâsûm’u [21] görmek istiyorsan. [6] Ubeyd oğlu Kâsûr’u gördü. Razı oldular.

XL+616 s. bir kèçe munda yatur-men. ss.7. Sahur kirdi. [8] Za‘um çıkdı. [3] munda èrmişsen. gil boldı. Atatürk Kültür. 33a [Ferişte] [33a] aydı: “Èriñni ündegil.” Bu sözlerni sözleşürde Katurnıñ èwlükiñe ragbatı [6] boldı.” Za‘um aydı: “Yüz yigirmi yıl boldı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 125 METİN İNCELEME V Metin Metin 7. Ol üñür yarıldı. aydı: “Ay Katur. ‘süñü-[9]-kiñdeki oglannı kandın aldıñ?” tèp sorsalar.Metin Tıpkıbasım: Aysu ATA. Za‘um kadgulug Ol kuş aydı: “Bu üñürdin çıkgıl. Ankara 1997. [2] Katur ün bèrdi: “Kirgil.” Za‘um katıg ün birle Katurnı ündedi. Ol üñür bèlgüsiz boldı. Ol sa‘atda [7] Katur öldi. I. sen [5] mendin ga’ib-sen. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. maña nelük kelmediñ?” Katur aydı: “‘Abhar [4] zindanıdın kurtuldum.10 RABGUZ‹. tanuk tile- Çeviriyazı . Yene bu kuş aydı: “Ay Za‘um.” tèdi. Za‘um Salih paygambarga yüklüg boldı. Èkegü kawuştılar. Nasırü’ddin bin Burhanü’ddin: Kisasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Munça yıl boldı. Katurnı kördi. Ünite .” tèdi.

“Gagan [14] niye sarı?” diye sordu. èw (< èw+lük+i+ñe) üñürdin ‘mağara’ : +din. kelgil saña körgüzeyin. Ve görünmez oldu. kuca-[9]-ğındaki oğlanı nereden aldın?” diye sorsalar. Za‘ûm Sâlih peygambere hamile kaldı. Melik [20] “Bu oğlanı nereden aldın. -ş-. toprak oldu. “Kâbil’in Hâbil’i öldürmesine ben sebep idim. Sâhûra mağarayı söyledi: “Melik şaşırdı. Kelime İzahları munda ‘sıkıntıda’ : +da. O mağara belirsiz oldu.” dedi. tumşuk (< tumşuk+ıñ) èriñni ‘kocanı’ : +ni. Yine bu kuş “Ey Za‘ûm. İkisi birleştiler.” Yene aydı: [16] “Karnıñ nelük kara-turur?” Aydı: “Bir kün tamug üzesindin kèçer èrdim.” dedi.” Takı körünmes boldı. gel sana göstereyim. Yüzyıllar Türk Dili seler. Za‘ûm kaygılandı. -ür. bana inanmıyorsan.126 XI-XIII.” dedi. Kâsûr ““Abhâr [4] zindanından kurtuldum. O Za‘ûm’ “Ben kuzgunum. Anası Salihni kundaklap öz èliñe alıp bardı.” dedi. üñ. andın korkup başım akardı.” tèdi.” dedi. bir gece burada yattım. “Cennetteki safrandan yedim.” diye sordu.” dedi. [18] Dokuz ay sonra. küded. şahit isteseler. “Ey Kâsûr. Ateşin [17] harareti böyle yaptı. [8] Za‘ûm çıktı. Yine “Ayak-[15]-ların niye yeşil?” diye sordu. -ür-. +lük. Tañrı ta‘ala olarnıñ şarrındın küdedgey. Sahur girdi.” dedi. O saatte [7] Kâsûr öldü.(< küded-gey) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın.” Sordı: “Başıñ [12] nelük akardı?” Aydı: “Kabil Habılnı öltürmekiñe men sabab èrdüm.” Aydı: “Tumşukıñ [14] nelük sarıg-turur?” Aydı: “Uçmahdagı za‘farandın yèdim. “Bir gün cehennem üzerinden geçiyordum.” dedi. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de.” dedi. Za‘ûm “Yüz yirmi yıl oldu. +iñ.” tèdi. bana niye gelmedin?” dedi. Bu sözleri söylerken Kâsûr’un karısına canı [6] çekti. +i. Malik sordı: [20] “Bu oglannı kaydın aldın?” Sahura magaranı aytu bèrdi: Malik tañladı: [21] Aydı: “Ay malik. Sâhûra evine döndü. Ot [17] ıssıgı mundag kıldı. Bunca yıl oldu. O kuş “Bu mağaradan çık. çarlayur burunrak üñürdin tumşukıñ yagı keñeştiler èkegüdin bilmes koldılar tugdı . Muharram ayında Du-şanba kün kèçesi Salih paygambar anadın [19] tugdı. “Bin yıl Tûbâ ağacına kondum. “Başın [12] niye ağardı?” diye sordu. Muharrem ayında Pazartesi gününün gecesi Sâlih peygamber [19] doğdu.” dedi.” Za‘um [11] aydı: “Sen nè kuş-turur-sen?” Za‘umga aydı: “Men kuzgun-men. Sahura èwige keldi. söz (< söz+le-ş-ür+de) èwlükiñe ‘eşine’ : +ñe. Za‘ûm [11] “Sen ne kuşusun?” dedi. [18] Tokkuz ayda kèdin. Mavla ta‘ala [13] maña nè ceza bèrgüsi. maña ınanmas èrseñ. Yine [16] “Karnın niye kara?” diye sordu. [2] Kâsûr ses verdi: “Gir. Kâsûr’u gördü. Yene aydı: “Adak-[15]-larıñ nelük yaşıl-turur?” Aydı: “Miñ yıl Tuba yıgaçında kondum. +le. Çeviri [Melek] [33a] “Kocana seslen.(< üñ-ür+din) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. Annesi Sâlih’i kundaklayıp kucağına alıp gitti. [3] buradaymışsın.” dedi. Za‘ûm yüksek sesle Kâsûr’u çağırdı.” dedi. olarnı [10] bu üñürge keltürgil.” Allah taala [13] bana ne ceza verecek diye korktuğumdan başım ağardı. sen [5] benden uzaksın. onları [10] bu mağaraya getir. O mağara yarıldı. èr (< èr+iñ+ni) kèçe ‘gece’ : < keçe 4 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz. Allah taala onların şerrinden korur.” [21] “Ey melik.

Yeni Cami nüshası tam ve harekeli olması bakımından önemlidir.(< kod-tı) kulga ‘kula’ : +ga. rozi (< rozi+ni) sanmaduk ‘sanmadık’ : -duk. er-. Nehcü’l-Feradis üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. Edebiyatlar 1. krş. dagı tegürgey ‘değdirecek’ : +gey. T. er. üküş (üküş+leri) yalganlamış ‘yalanlamış’: -mış.(< kel-tür-miş) kimerse ‘kimse’ : -se. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. 3 2 Nehcü’l-Feradis’te geçen Türkçe kelimelerin izahını yapmak.(< erken) agırladı ‘ağırladı’ : -dı.+ kim (< kim + er-se) kişini ‘kişiyi’ : +ni. D. -yür. edgü (edgülük) içinde-turur ‘içindedir’: -turur. XI+312 s. kişi (< kişi+ni) kılgan erdi ‘kılan idi’ : -di. yön (< yön+din) .(< bardım er-di) bolgaymen ‘olacağım’ : -men. kel. Eserin İstanbul (Yeni Cami Kütüphanesi). ayt. +i. san. at (< at+lıg) aytur ‘söyler’ : -ur. 3. -tür-. XLIII+538 s. K. Ünite . -sa. Kırım’da nüshaları bulunmaktadır. er.(< yarlık+a-r) yatsa-men ‘yatsam’ : -men.(< teg-ür-gey) tèr erdi ‘derdi’ : -di. -ür-. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. +le-. kıl.(< satgaş-mış) sözleyür-siz ‘söz ediyorsunuz’ : -siz. +nde. +i. +i.7. agız (< agız+ı+dın) andag ‘öylece’ : < antag < anteg anlarnı ‘onları’ : +nı.(< kıl-gan er-di) kodtı ‘koydu’ : +tı. bar. söz (< söz+le-yür-siz) takı ‘dahi’ : < takı. -di. yeti (< yeti+nç) yöndin ‘yönden’ : +din. Ankara 1998. Eser. er-. Eser onar fasıllı dört baptan meydana gelmektedir. èl (< èl+i+niñ) (halifa) erken ‘(halife) iken’ : (halifa) -ken. +ı. Ankara 1956. er-. agır (< agır+la-dı) agızıdın ‘ağzından’ : +dın. ıd.(< ıd-a bèr-di er-se) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. mèn (< mèn+i) müñüşinde ‘köşesinde’ : +(n)de.(< san-ma-duk) satgaşmış ‘ulaşmış’ : -mış. yat. kul (< kul+ga) mèni ‘beni’ : +i. anlar (< anlar+nı) atlıg ‘atlı’ : +lıg. 164]. tè. Edebi yönden çok değerli olmasa da Türk dilinin önemli bir yadigârı olması kıymetini artırmaktadır. (Basra) èliniñ ‘memleketinin’ : +niñ. bol. Paris. kod. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. 2. Atatürk Kültür. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr. -a. yalgan (yalgan+lanmış) yarlıkar ‘buyurur’ : -r. -la. müñüş (< müñüş+i+nde) rozini ‘nasip’ : +ni.(< yat-sa-men) yètinç ‘yedinci’ : +nç. Kazan. Ankara [1984]. -gay.Hamza ZÜLFİKAR. +la-. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. -dım. Türk edebiyatındaki kırk hadis çevirilerinin ilk örneği olan Nehcu’l-Feradis Mahmud bin ‘Ali tarafından 1357-1358 yıllarında yazılmıştır. -r. Paris nüshası baştan ve sondan eksiktir. XIV+444 s. -ma-. satgaş.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 127 Özet 1 Nehcü’l-Feradis hakkında bilgi vermek.(< bol-gay-men) edgülük ‘iyilik’ : +lük. teg. Üslubu gayet sade ve açıktır. bèr-. -gan. dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgilerinin el kitabı gibidir. Yeni Cami nüshası gibi harekeli değildir. iç (< iç+i+nde-turur) ıda bèrdi erse ‘gönderi verdiyse’ : -se. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . er-. yarlık+a.(< ayt-ur) bardım erdi ‘vardım idi’ : -di.(< tè-r er-di) üküşleri ‘çoğu’ : +leri.

+iñ. J. èr (< èr+iñ+ni) èwlükiñe ‘eşine’:+ñe.(< èder-gil) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din: Kısasü’lEnbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş-Metin-Tıpkıbasım: Aysu ATA. +ın.(< èlt-ip) èriñni ‘kocanı’ : +ni. M. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 13101311 yılında yazılıp Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir.(< kol-dı-lar) kopardılar ‘inşa ettiler’ : -lar. +a-. -ür-. yinçü (< Çin. Bakü’de bir ve İsveç’te iki nüshası vardır. tèg. Ankara 1997. ıñır (< ıñır+a-p) karı ‘karış’ : < karı 5 6 kèçe ‘gece’ : < kèçe kediglep ‘örtünüp. urug (< urug+ın+dın-turur+lar) yagı ‘düşman’ : < yagı yalawaç ‘peygamber’ : yemürdi ‘devirdi’ : -di. kol. Atatürk Kültür. turur. +ları. +egü. barça (< barça+sı+n) bilmes ‘bilmez’ : -mes. E. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. küded. H. oltur. -ti. çar (< çar+la-yur) çerigi ‘askeri’ : +i. yinçü+din) yıgaçındın ‘ağacından’ : +dın. olar (< olar-ga) olturtdı ‘oturttu’ : -dı. BOESCHOTEN.(< anu-t-) barçasın ‘hepsini’ : +n. mu (< mu+ña) munda ‘sıkıntıda’ : +da.(< üñ-ür+din) urugındın-tururlar ‘soyundandır’ : +lar. En eski nüshası Londra British Museum Add.(< keñeş-ti-ler) koldılar ‘istediler’ : -lar. Kısasü’l-Enbiya’dan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. èw (< èw+lük+i+ñe) ingen ‘inen’ : -gen. +le. èlt. anu.(< toku-ş-sa) tugdı ‘doğdu’ : -dı. +le-. ün. Yüzyıllar Türk Dili 4 Kısasü’l-Enbiya hakkında bilgi vermek. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. -Dizin: Aysu ATA. çerig (< çerig+i) èdergil ‘takip et’ : -gil. . -ür. E. ked. tumşuk (< tumşuk+ıñ) ünüp ‘yontup’ : -üp. bil. Atatürk Kültür. körk (< körk+lüg) küdedgey ‘koruyacak’ : -gey. +la-. tug. èki (< èki+egü+din) èkki ‘iki’ : < èkki èltip ‘iletip’ : -ip. -dı. -t-. II. keñeş. -dı.(< kopar-dı-lar) körklüg ‘güzellik’ : +lüg. Kısasü’l-Enbiya üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. mun (< mun+da) nelük ‘nasıl’ : < nelük oglanlarıdın ‘oğlanlarından’ : +dın. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-1. +sı. . yıgaç (< yıgaç+ın+dın) .‘hazırlatmak’ : -t. -ş-. Ankara 1997.(< tug-dı) tumşukıñ ‘gagan’ : +ın. yemür. Brill.(< bil-mes) burun ‘evvel’ : < burun burunrak ‘evvelce’ : +rak. IV+820 s. oltur. +dın.TEZCAN S.(< tèg-me) tokuşsa ‘savaşsa’ : -sa.128 XI-XIII. oglan olarga ‘onlara’ : +ga. Eserin Londra’da bir. I. üñ. gizlenip’ : -p.(< in-gen) ıñrap ‘ağlayıp inleyip’ : -p.(< ün-üp) üñürdin ‘mağara’ : +din. burun (< burun+rak) çarlayur ‘bağırır’ : -yur. èder. Saint Petersburg’da altı.VANDAMME. Peygamber kıssalarını konu alır. +lük.(< oltur-ur) sıñar ‘-a doğru’ : < sıñar sözleşürde ‘sözleştiğinde’ : -de. : Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. -ş-. 7851’de muhafaza edilen nüshasıdır. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk.(< küded-gey) muña ‘buna’ : +ña. XL+616 s. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. toku. söz (< söz+le-ş-ür-de) tègme ‘her’ : -me. kopar. -ig.(< kedig+le-p) keñeştiler ‘danıştılar’ : -ler. in.(< yemür-di) yinçüdin ‘inciden’ : +din. +i. anut. Paris’te bir. Kazan’da birkaç defa basılmıştır. +ın.(< oltur-t-dı) olturur ‘oturur’ : -ur. RABGUZ‹. [Yazılışı: Hvarezm 1310].

edinler Sam urugındın-tururlar” ifadesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. ked. Nasiru ’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından yazılmıştır. Taşkent . Ey Ebû Hanîfe. +le-. Ey Ebû Hanîfe. -ig. yèti. Türkler Yâfes soyundandır. Kısasü ’l-Enbiya’nın en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. Ey Ebû Hanîfe. kid. d. öbürleri Sâm soyundandır. “Aymışlar: Türkler Yafit urugındın-tururlar. b. oruç. kediglep ‘örtünüp. biniş b. zekat gibi dini bilgiler 3. -i. e. Aşağıdakilerin hangisinde “kediglep” kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. Bu üçünçi kişi takı elgi birle bu yılannı atmış erdi. öze d. gizlenip’ : -p. çatı d. gizlenip’ : +lep. bu soruya kimin cevap vermesi gerekir? c. kediglep ‘örtünüp. üze 9. 8.7. Namaz. d. kid. bu sorunun cevabını ancak siz bilirsiniz. bu soruya cevap vermeniz gerek. öze b. 4. yètind. öbürleri Sâm soyundandır. köşe c. Bu üçünçü kişi dahi eli ile bu yılanı atmış idi. ked. +nç. +le-. Bu üçünçi kişi takı èlgi birle bu yılannı atmış erdi. -inç. kişi. Yukarıdaki kelimelerin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir? a. Bu üçünci kişi takı eli birle bu yılanı atmış erdi. Peygamberlerin hayatı e. Doğruluk ve adalet c. +le-. dördüncü kîş. Ünite . engebelik 7.” cümlesinin Türkiye Türkçesine doğru çevirilişi aşağıdakilerden hangisidir? a. Cennet hayatı d. Bu üçünçi kişi de eliyle bu yılanı atmıştı. 10. üze e. Nehcü’l-Feradis'ın konusu aşağıdakilerden hangisidir? a. öbürleri Sâm soyundan dururlar. “Ya Abu Hanife. -ig.Harezm Türkçesi Metin İnceleme I: Nehcü’l-Feradis ve K ısasü'l Enbiya 129 Kendimizi Sınayalım 1. bu sorunun cevabını sizin söylemeniz uygun düşer. gizlenip’ : -p.(< kedig+le-p) b. öbürlerinin de Sâm soyundan olduğunu anlatmışlar. Aşağıdakilerin hangisinde yetinç kelimesinin çözümlenmesi doğru verilmiştir? a. Türklere söylemişler: Yâfes soyundandır. öbürleri Sâm soyundandır derler. Ey Ebû Hanîfe. .(< kidig+le-p) c. d. gizlenip’ : -p. bu sorunun cevabını bir söyleseniz. Londra e. Paris b. b. kediglep ‘örtünüp.(< kedig+le-p) e. Ey Ebû Hanîfe. Türkler söylemişler: Yâfes soyundandır. -ig. törtünçi kişi. tuncı. +nç. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. kediglep ‘giyinip’ : -p. Yukarıdaki ifadenin çeviriyazılı doğru şekli aşağıdakilerden hangisidir? a.(< kid-ig+le-p) d. yèt5. Kahire c. c. kerek kim bu su’alnıñ cevabını siz aysañız. müñüş kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. e. bininci e. 1310-1311 yılında yazılmıştır. +le-. . -ig. kedig (< kedig+le-p) 6. 2. e. c. Nasiru ’d-din Tok Buga’ya sunulmuştur. d. b. tör. kediglep ‘örtünüp. +ç. Viyana d. Kısasü’l-Anbiya ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangi yanlıştır? a. Türkler Yâfes soyundan dururlar. törtünci kişi. nç c. Türkçe telif bir eserdir. Türkler’in Yâfes soyundan olduğunu. üze c. törütçi kişi. Dünya ve ahirette mutlu olmak için gerekli Müslümanlık bilgileri b. e. b. c. yèti e. yètb.

(< kel-tür-miş) edgülük ‘iyilik’ : +lük. a 3. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. II. SAĞOL YÜKSEKKAYA.Vandamme. Ankara 1956. Ankara [1984]. E. èki (< èki+egü+din) bilmes ‘bilmez’ : -mes. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 6811. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz.VURAL. ss.(< üñ-ür+din) tumşukıñ ‘gagan’ : +ıñ. . IV+820 s. Eserde peygamberlere ve din büyüklerine yazılmış kasidelerden başka aşk. XIV+444 s. -sa. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 NF üzerine ECKMANN. 183-223 ss. +la-.Hamza ZÜLFİKAR. Tıpkıbasımlar Dizisi 35 [Yayın nr.Dizin: Aysu ATA. (M. d Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu II Metin: Çevriyazı: János ECKMANN. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 551. tug. Yayınlayanlar: Semih TEZCAN . J. 241 s. -ür. Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. János: “Harezm Türkçesi”. êEdebiyat Fakültesi Yayınları No: 94. Atatürk Kültür. 89168. D. at (< at+lıg) keltürmiş ‘getirmiş’ : -miş. çar (< çar+la-yur) burunrak ‘evvelce’ : +rak. tumşuk (< tumşuk+ıñ) yagı ‘düşman’ : < yagı keñeştiler ‘danıştılar’ : +ler. 164]. c 2.(< yat-sa-men) yalganlamış ‘yalanlamış’ : -mış. keñeş. +la-. Gülden: “Harezm Türkçesi”. TOPARLI. e 10. E. a 6. RABGUZI. Ankara 1997. Nasırü’d-din bin Burhanü’d-din: Kısasü’l-Enbiya (Peygamber Kıssaları) Giriş . Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 681-2. . Brill.(< bil-mes) koldılar ‘istediler’ : +lar. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya”konusunu yeniden gözden geçiriniz. Peygamber kıssalarını konu alır. XI+312 s. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül).130 XI-XIII. -ti. ECKMANN. kel. d 8. Yanıtınız yanlış ise “Nehcü’l-Feradis” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde 4 çarlayur ‘bağırır’ : -yur. Nehcü’l-Feradis I Tıpkıbasım: Önsözü yazan: János ECKMANN. M. tabiat gibi konuların işlendiği manzumeler de bulunmaktadır. T.Tıpkıbasım: Aysu ATA. Yanıtınız yanlış ise “Metin I Kelime İzahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. Atatürk Kültür. . Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıñ Açuk Yolı Cennetlerin Açık Yolu III Dizin-Sözlük: Aysu ATA. edgü (edgülük) Sıra Sizde 3 Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Yanıtınız yanlış ise “ Metin III’ün Çevriyazısı çevirisini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 518. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Târîhî Türk Şîveleri: Ankara 1979. Ali Fehmi KARAMANLIOĞLU ve Aysu ATA çalışmışlardır. yat. bil. yeti atlıg ‘atlı’ : +lıg. H. Nasiru’d-din bin Burhanu’d-din ar-Rabguzi tarafından 1310-1311 yılında yazılıp Nasiru’d-din Tok Buga’ya sunulan Farsça bir eserin Türkçeye uyarlanmış hâlidir. Yanıtınız yanlış ise “Kısasü ’l-Enbiya” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 5. b 9. XLIII+538 s.(< tug-dı) Yararlanılan Kaynaklar BOESCHOTEN. XL+616 s. d 4. [Yazılışı: Hvarezm 1310].(< kol-dı+lar) tugdı ‘doğdu’ : -dı. : AlRabghuzi The Stories of the Prophets Qisas al-Anbiya’ An Eastern Turkish Version: Leiden • New York • Köln 1995. -tür-. kol. üñ. b 7. Recep . I. . Ders Kitapları Serisi No: 7. +egü.(< keñeş-ti+ler) èkegüdin ‘ikisinden’ : +din. Atatürk Kültür. AKALIN). K. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Tezcan S. Kesit Yayın No: 27. Ankara 1997. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazılı Metinleri ve Çevirilerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Metin . yalgan (< yalgan+lamış) yètinç ‘yedinci’ : +nç. Ankara 1998. Sıra Sizde 2 andag ‘öylece’ : < antag < anıteg yatsa-men ‘yatsam’ : -men. -dı. burun (< burun+rak) üñürdin ‘mağara’ : +din.

.

Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Anahtar Kavramlar • Kelime izahları İçindekiler Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin • • • • • • HÜSREV Ü ŞİRİN METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V .Amaçlarımız 8     • Hüsrev ü Şirin • Çeviriyazı XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII. Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Hüsrev ü Şirin’i. Eser hakkında genel bilgi verebilecek. Yazmasından çevriyazılı okuyabilecek.

Husräv u Širin Qutba I-II: Warszawa 1958). HÜSREV Ü Ş‹R‹N . Bu yazma Bibliothèque Nationale Turc 312.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: Hüsrev ü Şirin Hüsrev ü Şirin Genceli Nizâmî [1141-1203]’nin Selçüklü sultanı Arslanoğlu Rüknü’ddünyâ ve’d-dîn III. sy. 1968’de de Necmeddin HACIEMİNOĞLU tarafından İstanbul’da yayımlanmıştır.’da olup ilkin Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI [1903-1970] tarafından çalışılmıştır (Najstarsza wersja Turecka. Tuğrul Şah [1176-1194] ile Èldenizoğlu [1145-1225] Cihân Pehlivân Ebû Ca‘fer Nusretu’d-dîn Muhammed Atabeg [1175-1186] ve kardeşi Ebû Ca‘fer Muzafferu’d-dîn Kızıl Arslan Osman Atabeg [1186-1191] adlarına 1180 yılında kaleme aldığı 6512 beyitlik manzum romanıdır. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisinin Büreküzoğlu Berke tarafından kırk iki yıl sonra 1383’de İskenderiye’de Altunbuğa adına çoğaltılan yazmasıdır.

İ. TAHİRCANOV. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. A. eserin tamamını ele alan. ZAJÂCZKOWSKI. İNAN. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i hakkında kısaca bilgi veriniz. FAZILOV. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.1 ZAJÂCZKOWSKI’nin yazmanın tıpkıbasımı ve metin neşrinden2 sonra. İçeriğinde de Nizamî’den farklılıklar bulunmaktadır. A.1 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inde doksan konu başlığı yani doksan bölüm vardır. E. ancak pek çok yanlışlıkları ve eksiklikleri de hâlâ bünyesinde barındırmaktadır. E.3 ZAJÂCZKOWSKI’nin yayınına dayanan bu çalışma Türkiye’de ilk olması sebebiyle önemlidir. N. E. Eserin tamamı üzerinde ise N. Yüzyıllar Türk Dili Kutb’un Husrav u Şirin’i üzerinde A. NADJİR. ss. BLOCHET. HACIEMİNOĞLU çalışmış ve ‘Dil Hususiyetleri’ni de inceleyerek metin yayınını yapmıştır. A. Eserin ilk ve sonraki baskılarında yer alan “yanlış-doğru cetveli” eserin sadece İmlâ Hususiyetleri bölümünü kapsar. Türkiye’de de eserle ilgili pek çok değerlendirme yazısı yazılmıştır. T. N. Kutb’un eseri Nizami’ninkinden daha kısa olmasına rağmen konu başlıkları aynıdır. KÖPRÜLÜ. 7b . SAMOYLOVİÇ. F.134 XI-XIII. 1 METİN İNCELEME I Metin Metin 8. İkinci kademede Husrev’in siyasî hayatı anlatılmaktadır. N. HACIEMİNOĞLU ve diğerleri çalışmıştır. eserle ilgili irili ufaklı. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermenî hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. bir kısmıyla ilgili olan pek çok yayın yapılmıştır.

Gönlüm aşırı arzumu görünce Ey dost. hanım atınga oşbu parsi tilni çewürdüm tüzdüm oş nazm üzre kılnı çıkardım hoş yıdıglık suw bu köldin köñüller kansu tèp bu safi suwdın Çeviri I Kitabı nazmetmenin sebebini anlatır 240. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. sonra geç olur. Gönülde bu düşünce vardı.8. dedi. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. Ey Kutb! Çabuk ol. boyum şehrige köñlüm èrdi sultan canım andın kabul kıldı bu ferman köñül fermanını can birle tut[t]um adın sakınçnı bir yolı unut[t]um kazan tèg kaynap oş sevda bişürdüm nizami balıdın halva bişürdüm 249. dedim. haydi hazırlan! 243. . Ne kadar yıl oldu canım özlerdi. Padişahın huzuruna bir varayım.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 135 Çeviriyazı kitab nazm kılmakka sebeb beyan ayur 240. bu gönlümün kaygısını bir dağıtayım. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. bil. Ünite . nèçe yıl boldı canım ösker èrdi köñülde oşbu endişe bar èrdi nèteg şah tapgıña bir barga-men tèp bu köñlüm kadgusını targa-men tèp körüp köñlüm kim asru ragbatım bar buyurdı kim katıglan èmdi èy yar 243. revan èy kutb terkin kèç bolur bil nè bilgeyler sèni sözletmeseñ til nizami nazmı yañlıg tüz sözüñni anın belgüt hanıñga bu özüñni hanım birle melike atıña bir kitabı kılguka kıl tèdi tedbir 246.

bu saf sudan gönüller kansın diye hoş kokulu su çıkardım. Yüzyıllar Türk Dili 246. ss.2 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. arzular’ : +r. Nizamî’nin balından helva pişirdim. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. Bedenime gönlüm sultan olduğundan canım bu fermanı ondan ötürü kabul etti. 249. Başka düşünceyi bir an unuttum. Kazan gibi kaynayıp işte bu sevda hikâyesini pişirdim. -t-. +ı.(< sakın-ç+nı) (bir) yolı ‘defa’ : +ı. +le. katıg (< katıg+lan-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. söz(< söz+le-t-me-señ) atıña ‘adına’ : +ña. 7b-8a . sakın.136 XI-XIII.(< bar-ga-men) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan.(< öske-r) barga-men ‘varayım’ : +men. Sultanımın adına Fars dilinde olan bu eseri çevirip şiir hâlinde yeniden yazdım. bar. Kelime izahları ösker ‘ister. öske. suw (suw+dın) METİN İNCELEME II Metin 8. anlatmazsan’ : -señ. Gönül fermanını can ile tuttum. yol (< yol+ı) suwdın ‘sudan’ : +dın. -ç. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. at (< at+ı+ña) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. -ga. -me-. Bu gölden.

iyi ve tam bir şekilde geldim. talihi bu kula yâr edince. gelip bu huzurda bir yer bulmaktı. Ünite . Bu kapıdaki isteğim. Gelmekteki bu maksat. 014 (8a) nè hoş ayı[t]dı kör5 ol pir ü kamil yètirgil nèçe kèç kèlseñ èy cakıl bu kèlmeklikde maksud èrdi bu kim yètürgey hak tèyü munda tilekim tilek èlgi umınç yasını kurdı 258. 252. bi-hamdi ’llah tilekke hak yètürdi 0259. iyi bir hâlde. 014 (8a) O yaşlı başlı kişi ne güzel söyledi: Ey akıllı kişi. 0260. 255. Ben de bu perdeden olmak üzere hoş sesler getirdim. dileğimi Hakk’ın yerine getireceği düşüncesiydi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 137 Çeviriyazı kılıp han davlatı bu kulga yari kèterdi teñri tabcımnuñ gubarı bu perde içre keltürdüm hoş avaz 252. Kaç gündür yolculuk zahmeti çektim. gel de ferah gel. Nasıl geldiysem geldim ama. İşte şimdi bu zahmetin sonunda huzura yetiştim. 0257. tüzüp til bülbüli bu nazm öze saz muradım èrdi ol kim bu kapugda kèlip yol tapsa-men tèp bu tapugda sefer rencin kördüm özüm kaç eyyam tapugka yèttim èmdi oş serencam 255. ne kadar geç gelirsen gel. . nèçe kim kèldim èrse men velikin tükel kèldim tükellik yahşı oş çın 0256.8. Allah yaradılışımın tasalarını giderdi. Dil bülbülü (Nizamî) bu nazmın özüne uygun türkü yakmış. bu köñlümnüñ kuşı kim taptı hoş bag kerek bülbül okup ursun kerek zag yana köñlüm söz ara kıldı avaz kim èy bülbül açıldı gül kèlip yaz Çeviri Han. nasıl gelirsen gel.

Allah’a hamdolsun dileğime eriştirdi. +sı. èlig (< èlig+i) yasını ‘yayını’ : +nı. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. yaz gelince gül açıldı! Kelime izahları keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. tükel (< tükel+lik) èlgi ‘eli’ : +i.(< kel-tür-dü-m tükellik ‘mükemmel’ : lik. 8a Çeviriyazı 261. ya köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ.138 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili 258. İster bülbül şakısın ister karga gaklasın. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. cihan bostanı kayra boldı hurrem bar erse cışkıñ èmdi sözle sen hem bu caşık oş andın6 sözler sözini tüzüp mun-tèg bèzedim söz yüzini kişiniñ kim köñülde cışkı bolsa nè tañ bülbül meñizlig7 zarı kılsa . köñül (< köñül+üm) yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. Sonra gönlüm söz içinde avaz etti: Ey bülbül. ss.(< yèt-ir-gil) nèçe ‘nice’ : < neçe METİN İNCELEME III Metin Metin 8. -ir-. yèt.3 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. -tür. Dilek eli emel yayını kurdu. kel. Bu gönlümün kuşu güzel bir bahçe buldu. +üm.

vursa da sürse de dilinden zikri gitmez. eger bolmasa caşık çarh-ı badram caşık bolmasa oşbu yèti kat yèr nè ser-gerdan yörir kılga’rdi 8 aram nèdin munça halayık zahmını yèr teñizler caşık èrmez erse bir sor nèdin kaynar nè gurruşlar kılur kör 270. Ünite . Şayet felek âşık olmasaydı Bu yedi kat yer âşık olmasaydı neden bunca yaratılmışın darbesini yesin? Denizler âşık değilse bir sor: “Neden kaynar. Dizip söz elbisesini böyle süsledim. bak ne gurruşlar kılar. Dünya bostanı tekrar şen oldu. Bir kişinin gönlünde aşkı olsa nice seher bülbül gibi inler. feleğin mihrabı aşk imiş. felek mihrabı cışk èrmiş hoş añla caşıklarnıñ sözin cışk birle tıñla 139 kişi kim caşık èrmez canı yok bil ölügni bar mu tèr ajunda cakıl eger it köñliñe hak cışkı kirse kèlür ol tilge kètmez ursa sürse 267. Akıllı. arada dinlenirdi. 264. . Bu dünyada her ne gördümse neden böyle diye aklıma sordum. Şayet aşağılık gönlüne Allah aşkı girse dile o gelir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 264. bil.8. 0 270. Hem aşkın varsa şimdi söyle. 8 Âşık olmayan kişinin canı yoktur. Bu âşık işte o yüzden söyler sözünü. der. 267. Âşıkların sözünü aşk ile dinle. kayu neñ kim bu calem içre kördüm nèdin mun-tèg tèyü caklımka sordum Çeviri 261. İyi anla. şaşkın yürümezdi. dünyada ölüm var mı.

Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ayur cışk birle tirig oşbu calem eger cışk bolmasa bolmaz èrdi adem canım cışkdın ferah taptısa bildim köñül bèrdim yèrine cışk[ı] aldım 273. mu (< mu+n+ça) teñizler ‘denizler’ : +ler.140 XI-XIII. ss. 8a-8b Çeviriyazı 0272.(< ur-sa) bar ‘var’ : < bar METİN İNCELEME IV Metin Metin 8. söz (< söz+le-) meñizlig ‘gibi’ : +lig. meñiz (< meñiz+lig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958. tıñ (< tıñ-la-) munça ‘bunca’ : +ça. bu cışkım birle başlap dastannı sala tèp cışkka ündedim cihannı husrav [u] şirin hikayetiniñ evveli 15 (8b) munuñ-tèg aymış ol pir-i cakıl kim ol èrmiş kamug nevc içre kamil . teñiz (< teñiz+ler) ursa ‘vur-‘ : -sa. ur.4 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları sözle ‘söyle-‘ : +le-. +n.

ogul bèrdi aña gevherdin arı ugannıñ bahşişi deryasıdın dur anıñ şemciñe bèrmiş fazlıdın nur Çeviri 0271. Destana bu aşkım ile başlayıp *0 0274. Nûşirvân’ın ayı tutulunca Hürmüz üstüne devlet kuşu kondu. O padişah çok kurban kesip Allah’tan “bu hanımdan iyi bir oğul” diledi. Gönül verdim. 0280. Ona cevherden saf oğul verdi.” der. 0 276. 0277. O bütün yaratılmışların içinde olgunmuş. “İşte bu âlem aşk ile hayattadır. ferahlık bulduğunu bildim. 279. Onun dergahına yalvarıp ağladı. 0278. Allah’ın bahşişi deryasından uzaktır. yerine aşkı aldım. 0272. . *Husrev ve Şîrîn hikâyesinin evveli 15 (8b) O akıllıların piri böyle söylemiş. ata tahtın bilip ol dad kıldı cadil birle cihan abad kıldı 0 tutar èrdi atasınıñ töresin anıñ resminçe falın hem yorasın üküş kurban kılıp ol şah ugandın tiledi bir ogul yègrek bu candın 279. 0275.8. 273. anıñ dergahıña kıldısa zari 0280. Canımın aşkta sevinç. Aşk olmasaydı Âdem olmazdı. Onun resmine bakıp falını tabir edesin. Adalet ile dünyayı mamur etti. meydan okuyarak dünyayı aşka çağırdım. Atasının töresini sürdürürdü. Ata tahtı bilip yardım etti.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 141 tutuldı erse nuşirvannıñ ayı konup hürmiz üze davlat humayı 276. Onun mumuna fazlından nur verir. Ünite .

142 XI-XIII. -tı. 8b Çeviriyazı mübarek talici davlat mekanı yüzinde belgülüg şahlık nişanı oş andın ötrü pervêz9 boldı atı 282.(< tap-tı-sa) ündedim ‘seslendim’ : -m. Yüzyıllar Türk Dili Kelime izahları tirig ‘canlı’ : < -ig. -de-. -a.(< yor-a-sın) üküş ‘çok’ : < üküş ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ugan (< ugan+nıñ) METİN İNCELEME V Metin Metin 8. tap. ss.(< tir-ig) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. Husräv u Širin Qutba Część II Facsimile: Warszawa 1958.5 KUTB: Hüsrev ü Şirin: Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. -di. bol. yor. -maz. èr-. ün (< ün+de-di-m) yorasın ‘tabir edesin’ : +sın. tir.(< bolmaz erdi) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. yakin husravlıkın kördi atası zarifluk içre kamil èrdi datı bu yoldın ötrü pervêz boldı atı 028 .

Sultanlığını babası iyice anladı.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 143 yañakı kün meñiz köz baksa bolmaz yüzin körgen köñülde kadgu kalmaz 285. Zatı zariflikte olgundu. yıl aşmışça idi arturdı davlat bilig taclim alıp ögrendi cizzet 0289. 028 İpeğe bürünmüş misk kokusu gibidir. 02 02 İşte o yüzden adı Perviz oldu. Nitekim beşikten dünyaya çıktı. Onu padişah huzuruna getirirlerdi. anı şah tapgıña ketrürler èrdi èl èlge gül meñiz kötrürler èrdi = harirge çulganılmış kin yıpar tèg tamam dürr daneni kizlep tutar tèg nèteg-kim çıktı beşikdin cihanka sewüglük urgın èkti barça canka 288. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah anıñ tèg körki boldı èlde meşhur yüzin körgen bu yusuf tèyü saknur atası kıldı bir üstad tertib anıñ roz-garı zayic kèçmesün tèp hünerlig boldı husrav öz halınça 0 294.8. Yanağı güneş gibi. Padişahlık nişanı yüzünde bellidir. . Bütün gönüllere sevgi tohumunu ekti. Elden ele gül gibi götürürlerdi. 285. İnci tanesini gizleyip tutar gibidir. bu söz aymışda soñ kèçti bir ança Çeviri Mübarek devleti kısmet yeridir. Bu yüzden adı Perviz oldu. 8 tamam bèş yaşga yètti èrse añlap körüp köp neñni cibret aldı tañlap 0 291. yèti yaşka yètip ol serv-kamet gül üzre müşk saçmak kıldı cadet 0292. Ünite . Yüzünü gören gönülde kaygı kalmaz. göz bakamaz. 0293. 282.

0 291. O servi boylu yedi yaşına ulaşınca 0 Güzelliği memlekette meşhur oldu. sakın. Onun zamanı boşa geçmesin diye babası bir hoca temin etti. bol-. Bu söz anlatıldıktan bir zaman sonra Husrev kendi hâlince hünerli oldu. Yüzyıllar Türk Dili 288. +üg.144 XI-XIII. İlim talim edip izzet öğrendi. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. oş (< oş an+dın) baksa bolmaz ‘bakamaz’ : -maz. Tam beş yaşına girince çok şeye bakıp. sew. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. +ler. +gü. 294. -sa. an. Yıl geçtikçe Allah nasibini artırdı. gül üzerine misk kokusu saçmağı adet etti. bak. Yüzünü gören “bu Yusuf ” diye düşünür.(< sakın-ur) yönlerni ‘etrafını’ : +ni. yön (< yön+ler+ni) aşmışça ‘geçtikçe’ : +ça. aş.(< sew-üg-lük) urgın ‘tohumunu’ : +ın.(< aş-mış+ça) sewüglük ‘sevgi’ : +lük.(< bak-sa bol-maz) saknur ‘düşünür’ : -ur. bel (< bel+gü+lüg) oş andın ‘işte ondan’ : +dın. şaşırarak ibret aldı. Kelime izahları belgülüg ‘belli’ : +lüg. -mış. urug (< urug+ın) 2 Okuduğunuz bölümde şair HŞ’i kimin için yazdığını hangi ifadelerle anlatmaktadır? .

(bir) yolı ‘defa’ : +ı. HACIEMİNOĞLU. -t-. suw (suw+dın) taptısa ‘bulduysa’ : -sa. Hüsrev ü Şirin. sy. +le. -maz. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. bol. N. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. tap. tir. at (< at+ı+ña) bar ‘var’ : < bar barga-men ‘varayım’ : -men. bar. yèt. -ç. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. tıñ (< tıñ-la-) tükellik ‘mükemmel’ : lik. -ga. kel. meñiz (< meñiz+lig) munça ‘bunca’ : +ça. Hüsrev ü Şirin’den seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. -de-.(< öske-r) sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı.(< yèt-ir-gil) yorasın ‘tabir edesin’ : -sın. -tür. teñiz (< teñiz+ler) tirig ‘canlı’ : < -ig. NADJİP. ZAJÂCZKOWSKI. +üm.(< bar-ga-men) bolmaz èrdi ‘olmazdı’ : -di. söz (< söz+le-) sözletmeseñ ‘söyletmezsen. +ı.(< tir-ig) tıñla ‘dinle-‘ : +la-. ZAJÂCZKOWSKI. -ir-.(< ur-sa) yasını ‘yayını’ : +nı. -me-.’dadır. èlig (< èlig+i) katıglan ‘sıkıntı çek-’ : +lan.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 145 Özet 1 Hüsrev ü Şirin hakkında bilgi vermek. ün (< ün+dedi-m) ursa ‘vur-‘ : -sa. èr-. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. -di. öske. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka.(< tap-tı-sa teñizler ‘denizler’ : +ler. -tı. +sı. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. 3 2 Hüsrev ü Şirin üzerine yayımlanmış eserleri bilmek. 1378. Ünite . Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958.(< bolmaz erdi) èlgi ‘eli’ : +i. arzular’ : +r. mu (< mu+n+ça) nèçe ‘nice’ : < neçe ösker ‘ister. anlatmazsan’ : -señ. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. E.8. yol (< yol+ı) atıña ‘adına’ : +ña. ugan (< ugan+nıñ) üküş ‘çok’ : < üküş ündedim ‘seslendim’ : -m. ur. ZAJÂCZKOWSKI. sakın. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ya yètirgil ‘ulaştır’ : -gil. söz (< söz+le-t-me-señ) suwdın ‘sudan’ : +dın.(< sakın-ç+nı) sözle ‘söyle-‘ : +le-. tükel (< tükel+lik) ugannıñ ‘Allahın’ : +nıñ.(< kel-türdü-m köñlümnüñ ‘gönlümün’ : +nüñ. İkinci kademede Hüsrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. köñül (< köñül+üm) meñizlig ‘gibi’ : +lig. katıg (< katıg+lan-) keltürdüm ‘getirdim’ : -dü-m. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No. -a. +n. yor. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961.(< yor-a-sın) . Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny.

6512 e. b. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +nı. O şah. -ç.(< sakın-ç+nı) b. kaçan kim altı yaşka yèt[t]i ol şah kamug yönlerni añlap boldı agah Yukarıdaki beytin Türkiye Türkçesine doğru aktarımı aşağıdakilerden hangisidir? a. 1341-1833 c.(< sakın-ç+nı) c. sakın. Padişah altı yaşına girince çevresindeki her şey ona malum oldu. 6. sakın. altı yaşına basınca her şeyi anlayıp alim oldu. anıñ d. Urumçi d. 11 3. b. Fazılov e. -ın. Hüsrev ü Şirin ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? a. Telif bir eserdir. Altunordu b. d. 4. -ç. bèrdi c. yardım kapını aç ve rahmetinin tohumunu gönlüme saç. 1241-1381 b.146 XI-XIII. Hüsrev ü Şirin’in bilinen kaç yazması vardır? a. 6443 c. Ürgenç c. d. 1341-1383 e. Gazel ve kasidelerden oluşur. 1341-1342 anıñ dergahıña kıldısa zari ogul bèrdi aña gevherdin arı 10. c. ilahi tevfikıñ kapgın aça bèr köñülge rahmatıñ urgın saça bèr 8. Ne zaman ki o padişah altı yaşına girdi. 4370 d. e. sakın. inayetler kim oş munça sèniñ bar zacif kulnı kaçan zayic koyar zar c. e. sak. Radlov d. 1342-1353 d. Ne zaman ki altı yaşına ulaştı o padişah her yönünü anlayıp oldu ferah. Ey Allahım yardım kapısın aç köñlüme rahmatıñ tohumunu saç c d. -ç. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +ı. Buhara 9. sakınçnı ‘saklanmayı’ : +nı. sakı.(< sakın-ç+ını) d. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i kaç beyitten oluşmaktadır? a. Eckmann c.(< sakı-nç+ı) e. ogul e. Hüsrev ü Şirin’in Kutb tarafından çevrildiği ve Berke Fakih tarafından çoğaltıldığı yıl aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. inayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah e. 4 e. çevresinde olup biteni anlayıp bilgili oldu. Yukarıdaki beyitte G > Ø değişimine örnek olan kelime aşağıdakilerden hangisidir? a. 4730 5.(< sak-ınç+nı) 7. 1241 yılında yazılmıştır. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım 1. Yazarı belli değildir. Taşkent e. c. 3 d. sakınçnı ‘düşünceyi’ : +nı. Zajâckowskı 2. 2 c. gevher . Padişahın altı yaşına girmesiyle her yönünü anlayıp bilmesi bir oldu. “Allah’ım. -ç. sakınçnı ‘sakınmayı’ : +ını. arı b. “sakınçnı” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? a. HacıEminoğlu b. Hüsrev ü Şirin’in yazıldığı bölge aşağıdakilerden hangisidir? a. Kutb’un Hüsrev ü Şirin’inin bütününü ilkin kim çalışmıştır? a. tercüme bir eserdir. 1470 b. cinayet birle kıl köñlümni agah bu söz içre meded kıl kulga allah c b. -nç.” ifadesi aşağıdaki beyitlerden hangisinin tercümesidir? a. 1 b.

a 9. Dilini söyletmezsen seni nereden bilecekler? Nizamî’nin şiirini kendi sözünle yeniden düzenle. N. Yanıtınız yanlış ise “Kelime İzahlarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 3. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Necmettin: Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Husräv u Širin Qutba I: Warszawa 1958. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. Sıra Sizde 2 Gönlüm: Ey Kutb! Çabuk ol. İkinci kademede Husrev’in siyasi hayatı anlatılmaktadır. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Hüsrev ü Şirin. NADJİP. a Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Husräv u Širin Qutba II: Warszawa 1958. d 10. e 8. d 4. ZAJÂCZKOWSKI. Ünite . sy. bil. Yanıtınız yanlış ise “Metinleri ve Çevriyazılarını” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sonra geç olur. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz.: İstoriko-Sravnitelnıy Slovar Tyurkskih Yazıkov XIV Veka Na Materiale <Hosrau i Şirin> Kutba: Moskva 1979. b 7. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. E. Polska Akademia Nauk Komitet Orientalisticzny. ZAJÂCZKOWSKI. Yararlanılan Kaynaklar HACIEMİNOĞLU. Kutb adlı şairin Altunorda [1127-1502] hanı Özibekoğlu Tınıbek Han [1341-1342] ve eşi Melike Hatun adına adına yaptığı bu çevirinin günümüze kalan tek yazması Bibliothèque Nationale Turc 312. 4370 beyitten oluşan eserin konusu Sâsânlı hükümdarı Husrev Perviz ve Ermeni hükümdarı Mihin Banu’nun kardeşinin kızı Şirin’in âşkıdır. b 6. Ananiasz: Najstarsza wersja Turecka. Maarif Matbaası. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz.8. 1378. c 5.Harezm Türkçesi Metin İnceleme II: H üsrev ü Ş i r i n 147 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. dedi. NİZÂMÎ: Hüsrev ve Şirin: Çeviren Sabri SEVSEVİL: İstanbul 1955. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Husräv u Širin Qutba III: Warszawa 1961. Kendini sultanına bu şekilde tanıt. e 2. Yanıtınız yanlış ise “Hüsrev ü Şirin” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Genceli Nizâmî’nin aynı isimli mesnevisinden Harezm Türkçesiyle yapılan ilk manzum çevirisidir. . İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No.’dadır. Yanıtınız yanlış ise “Metin İncelemeleri V” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sultanım ile Melike adına bir kitap yazmak için bir şeyler yap. Glavnaya redaksiya vostoçnoy literaturi. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çeviri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ZAJÂCZKOWSKI.

Bazı kelimelerin izahını yapabileceksiniz. Yazmalarından çevriyazılı okuyabilecek.Amaçlarımız 9     XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Anahtar Kavramlar • Mukaddimetü’l-Edeb • Mu‘inü’l-Mürid • Çeviriyazı • Kelime İzahları İçindekiler • • • • • • • • • MUKADDİMETÜ’L-EDEB METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV MU‘İNÜ’L-MÜRID METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III HAREZM TÜRKÇESİ METİN İNCELEME III: MUKADDİMETÜ’L-EDEB ve MU‘İNÜ’L-MÜRID’DEN METİN ÖRNEKLERİ . Eserler hakkında genel bilgi verebilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Bu üniteyi tamamladığınızda Harezm Türkçesi eserlerinden Mukaddimetü’lEdeb ve Mu‘inü’l-Mür‘id’i. Yüzyıllar Türk Dili XI-XIII.

Harezm Türkçesi Metin İnceleme III:
Mukaddimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l-Mürid’den Metin Örnekleri
MUKADDİMETÜ ’L-EDEB [=EDEBE GİRİŞ]

Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü ’l-Edeb isimler, fiiller, isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları, isim çekimi, fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi, Farsça, Moğolca, Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Eserin bilinen yirmi nüshası mevcuttur. Bunlardan en eski nüshaları Harezm Türkçesi ve Farsça ile tercümeli olan Yozgat (istinsah tarihi 1257) ve Berlin (istinsah tarihi 1282) nüshalarıdır. Bunun dışında Paris, Şuster, Hive, Taşkent, İstanbul Üniversitesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Arkeoloji Müzesi, Millet Kütüphanesi ve British Museum’da da nüshaları vardır. Polonyalı Türkbilimci Ananiasz ZAJÂCZKOWSKI 1967’de Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayınlamıştır. Nuri YÜCE Şuster nüshasınını neşretmiştir. Moğolca nüshasını 1938’de N. N. POPPE neşretmiş bu nüshanın sözlük kısmı 2009’da M. S. KAÇALİN tarafından Türkçeye çevrilmiştir.

150

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili

1

Mukaddimetü’l-Edeb hakkında kısaca bilgi veriniz.

METİN İNCELEME I Metin

Metin 9.1 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6a.

Çeviriyazı

006a babu’l-avvalu
vakt hangam çak cak avan mitluhu m m hakub mitluhu m m avkat cam‘ c c avana cam‘ c c ahkab cam‘ c c hin mitluhu m m aban mitluhu m m hikba mitluhu m m ahyan cam‘ c c ababagin cam‘ c c hikab cam‘ c c dahr mitluhu m m barha mitluhu m m acal vakt-i mu‘ayyan acal cam‘ cam‘ cam‘ duhur cam‘ c c manun mitluhu m m

A. F. T. M. A. F. T. M. A. F. T. M.

9. Ünite - Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri

151

METİN İNCELEME II Metin
Metin 9.2 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 6b.

Çeviriyazı
A. F. T. M. A. F. ‘asr mitluhu m m suruf cam‘ a‘sar cam‘ c c rayb mitluhu ‘usur cam‘ c fatrat dirang-i dar-miyan-i du paygambar èki paygambarnıñ arası ötken çakı c

006b
zaman mitluhu m m haştad sal azman cam‘ c c azmina cam‘ c c karn cam‘ seksen yıl sarf mitluhu m m kurun

T.

c

m

c

152

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili koyar yalawacin cu’ura nögci-gsen cak havl mitluhu m m al-kabil say ayanda kèlür yıl

M. A. F. T. M. A. F. T.

c sanat sal yıl hon a‘vam cam‘

m sinun cam‘ c c al‘amu’lavvalu par sal bıltur nidani hon

nayan hon ahval cam‘ c c fasl yak fasl yılnıñ ülüşdin bir ülüş honı törben kubi’asa

c haccat mitluhu m m fusul az-çar fasl c niken kubi cam‘ hicac cam‘ c c ‘am mitluhu m m al‘am im-sal bu yıl ène hon

M.

c

irekün hon

c

METİN İNCELEME III Metin
Metin 9.3 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic, Persican, Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences, Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008, [IV]+22 s. +534b yr. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B), No. 17320061. ss. 7a.

M. rabi‘ bahar yaz kabur şuhur cam‘ c c al-muharram mah-i muharram muharram ayı honu hekin sara cumadi’lavval mah-i cumadi’lavval cumadi’lavval ayı köke sara sayf tabistan yay cun gurrat avval-i mah ay başı yekin sara as-safar mah-i safar safar ayı kucir sara cumadî’lahirat mah-i cumadî’l-ahirat cumadî’lahirat ayı 007a harif tira mah küz namur gurrat cam‘ c c şita zamistan kış öbül sirar şahr mah ay sara salh mitluhu m m m m aşhur cam‘ c c muhak ahir-i mah aynıñ yakı sara’in köl şahru (şahri. T. A.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 153 Çeviriyazı A. M. Ünite . F.9. A. F. M. T. M. F. T. T.) şahru rabi‘i’lrabi‘i’l-avval ahir mah-i rabi‘u’l-avval rabi‘u’l-avval ayı kubi sara racab mah-i racab racab ayı hö’ö lcin sara şa‘ban mah-i şa‘ban şa‘ban ayı öbülün dundadu sara şilami urdu sara mah-i rabi‘u’lahir rabi‘u’l-ahir ayı cunu dumdadu sara . F. A.

Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. No. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). [IV]+22 s. ss. Persican. Yüzyıllar Türk Dili METİN İNCELEME IV Metin Mein 9.4 MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic. +534b yr. 17320061.154 XI-XIII. . 7b. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences.

bayram ayı şilam koitu sara malavan mitluhu m m kita‘ para-i şab kèceniñ bir ülüşi söni niken keşik ashar cam‘ c c 007b du ’l-ka‘da mah-i d. M. F. T. F. A.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 155 Çeviriyazı A. ara ayı ara sara ‘asran mitluhu m m zulaf mitluhu m m sahur cam‘ c c du ’l-hicca mah-i d. ramadan mah-i r. A. T. T. M. T. (müslüman takviminde) dokuzuncu ay safar ayı : (müslüman takviminde) ikinci ay . A.9. F. sonbahar muharram ayı : (müslüman takviminde) önüncü ay rabi‘u’l-ahir ayı : (müslüman takviminde) dördüncü ay rabi‘u’l-avval ayı : (müslüman takviminde) üçüncü ay racab ayı : (müslüman takviminde) yedinci ay roza ayı : oruç ayı. Ünite . M. F. M. kurban ayı honu köl sara layla şab kèce söni vahn miyan-i şab yarım kèce carım söni al-laylatu’l-bariha şab-i ravşan yarulkı kèce uridu süni layl mitluhu m m mavhin mitluhu m m laylatu’s-sadak şab şoda kışnıñ ahir kècesi ö lin koitu söni Kelime İzahları ara ayı : aralık ayı. (müslüman takviminde) on ikinci ay ay : 30 günlük zaman dilimi ay başı : ay başı aynıñ yakı : ay sonu bayram ayı : (müslüman takviminde) onuncu ay bıltur : geçen yıl bu yıl : bu yıl cumadi’l-ahirat ayı : (müslüman takviminde) altıncı ay cumadi’l-avval ayı : (müslüman takviminde) beşinci ay çak : çağ èki paygambarnıñ arası ötken çakı : İki peygamber arası geçen dönem kèce : gece kèce kündüz : gece gündüz kèceniñ bir ülüşi : gecenin bir bölümü kèlür yıl : gelecek yıl kış : kış kışnıñ ahir kècesi : kışın son gecesi kurban ayı : (müslüman takviminde) sonuncu ay küz : güz. roza ayı şilam sara cadidan şab u roz kèce kündüzm söni ödür layal cam‘ c c sahar vakt-i sahar tañ ür şavval mah-i ş.

marifetü’l-hak ve Hz. Yüzyıllar Türk Dili seksen yıl : seksen yıl şa‘ban ayı : (müslüman takviminde) sekizinci ay tañ : tan yarım kèce : gece yarısı yarulkı kèce : önceki gece yay : yaz yaz : İlkbahar yıl : yıl yılnıñ ülüşdin bir ülüş : yılın mevsimlerinden bir mevsim 2 Mukaddimütü’l-Edeb’ın sözlük tekniğini açıklayınız. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. 3 . Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. edep. iktida. Dinî şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. MU‘‹NÜ ’L-MÜR‹D [=MÜRİDİN YARDIMCISI] 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. şeriat-tarikat. sohbet.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. Eser. 1988’de Recep TOPARLI tarafından yayımlanan eser. Esas olarak Arapça bilmeyen göçebe Türkmenlere fıkıh ve tasavvufla ilgili bilgiler vermek üzere yazılmıştır. nefis ve kalp. nasihat. Şecere-i Terakime’de eserin Türkmenler arasında çok yaygın olduğu ve Türkmenlerin ona göre hareket ettikleri söylenmektedir. süluk. Peygamber. Mu‘inü’l-Mürıd hakkında kısaca bilgi veriniz. iman. şükür ve zikir bölümlerinden oluşur. 2008’de Recep TOPARLI ve Mustafa ARGUNŞAH tarafından tekrar neşredilmiştir. zekat. nr. iradat.156 XI-XIII.

Şeriat ve tarikat hakikatın cevheridir. Ankara 2008. . Hakikat gönül. Ünite . 22b. Atatürk Kültür.9. tarikat temrensiz ok (okun sapı). Çeviriyazı babun fi maṯali ’ş-şari‘ati va ’t-tarikati va ’l-hakikati 344 şeri‘at tarikat hakikat öñin tèyü bilmegil oş èşit söz soñın 198b hakikat başak tèg tarikat uluñ şeri‘atnı bilgil bu oknuñ yüñin 345 yüñi yok ok atgıl barur mu kanı şeri‘at tarikat hakikat kanı hakikat köñül tèg tarikat ‘akıl şeri‘at èrür bu vücuduñ canı 346 cemad cansızın ol nè işge yarar kulak mu èşitür bu öz mü körer şeri‘at til ol bil tarikat kulak hakikat bu köz tèg kanı kim sorar 347 şeri‘at bilip kasd kılıp sormak-ol tarikat kirip rast yörüp barmak-ol hakikat talib matlubınga tègip anıñ birle meclis tüzü kurmak-ol Çeviri 344 Şeriat tarikat hakikati anlatmadan önce sözü sonuna kadar dinle. 345 Tüyü olmayan oku atarsan nereye kadar gidebilir.5 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . Şeriatı bu okun yünü (tüyü) olarak bil. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. 332 s.Mustafa ARGUNŞAH. ss.Metin . Şeriat bu vücudun canıdır. tarikat akıl gibidir.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 157 METİN İNCELEME I Metin Metin 9.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Hakikat temren gibi.Çeviri .

Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI .Mustafa ARGUNŞAH. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. -mak. Atatürk Kültür. yüñ (< yüñ+in) kanı ‘hani’ : < kanı sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol. ul (< ul+uñ) yüñin ‘tüyü.(<sor-mak+ol) birle ‘ile’ : < birle METİN İNCELEME II Metin Metin 9. teleği’ : +in.6 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . amaç edinmek ve sormaktır. Yüzyıllar Türk Dili 346 Taş toprak cansızdır. ss.158 XI-XIII. 332 s. göz mü ki görsün? Şeriat dildir. Çeviriyazı 348 şeri‘at resul kavli tutgıl yöri tarikat resul fi‘li tutgıl yöri hakikat nè ol tèp eger sorsa-sèn resul hali ahvali tutgıl yöri BABUN FI BAYANİ ’L-KALBİ VA ’N-NAFSİ 349 köñül nefs ü ruhdın netice èrür galib bolsa biri añar yüz urur biliñ bu beyan şeyh şeref hvaceniñ mebadi sülukda bitiglig-turur 350 takı köp meşayih bu yol sözleri köñül nefs beyanı ayur özleri köñül tut kulak aç yakin bil munı ayur nè kim anlar körer közleri . Ankara 2008.Çeviri . yol yürümek ve varmak (ilerlemek)tir. sor. Hakikat isteyenin istediğine erişip onunla birlikte bir yerde olmasıdır. hakikat bu göz gibidir. bil ki tarikat da kulaktır. ne işe yarar? Bu kulak mı ki işitsin.Metin . hani sorun soran nerede? 347 Şeriat. tarikat ise (hakikata) girmek. bilmek. 22b. Kelime izahları öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın. soñ (< soñ+ın) uluñ ‘temelin’ : +uñ.

Çeviri . kör. Gönül tut. ss. +la-.Dizin Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . 23a. sor. 350 Birçok şeyhin sözleri de böyledir. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. . Kelime İzahları tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. bunu anla. Atatürk Kültür. Ankara 2008. onların gözleri ne görürse onu söylediklerini iyi bil. kulak aç. Böyle bitir. soñ (< soñ+la-gıl) METİN İNCELEME III Metin Metin 9. Bunlardan birisi galip gelirse öbürüne ilgi gösterir.Mustafa ARGUNŞAH. Kendileri gönül ve nefisle ilgili bilgiler verirler. nefis ve ruhun bir hulasasadır. Bu ikisi bir şeydir. (onu da) tut ve (ona göre) yürü. -g.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 159 351 köñül nefs beyanı èşit tiñlegil bu èkkisi bir neñ munı añlagıl fesadını tilese bolur atı nefs salahnı tilese köñül soñlagıl Çeviri 348 Şeriat peygamber sözüdür. peygamberin hâl ve tavrıdır: (onları) tut ve (ona göre) hareket et. Fesadı istersen bunun adı nefistir.Metin . tarikat resul peygamberin yaptıklarıdır. huzuru (iyiliği) istersen adı gönüldür. 332 s. Ünite . biti.(< tut-gıl) sorsasèn ‘sorsan’ : +sèn. Hakikat nedir diye sorarsan.(< sor-sa+sèn) bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. tut. Bu bilginin Şeyh Şeref Hoca’nın Mebâdî Sülûk adlı kitabında yazılı olduğunu bilin. Kalp ve Nefis Bölümü 349 Gönül. -sa. +lig. (o sözü) tut ve (ona göre) yürü.(< kör-er) neñ ‘şey’ : < neñ köp ‘çok’ : < köp soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl.7 İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme .9. 351 Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle.(< biti-g+lig+turur) körer ‘görür’ : -er.

bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse.(< körküt-üp) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu tèger ‘değer’ : -er. Kişi Allah’ın gerçek dost olduğunu söylediğinde onun için dünya ekilecek bağ ve bostandır. 353 Fesadı istediğinde nefs-i emmaredir. kuru. -tür-. Zikredecek yerde hikâye eder. nefs-i mutmainnedir. 354 Kişi. kèl. Kelime izahları kurug ‘kuru. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. mutmain olur ve kurtuluşu bulur.(< yöri-se) bile ‘ile’ : < bile kètürmişde ‘getirince’ : +de.(< tarı-sa) yörise ‘yürüse’ : -se. yolu böyle bilip yürürse ve bu nefis de fırsat verirse dileğine ulaşır. körküt. Hidayeti ve Allah’ın yardımını ilham eden. pişmanlık getirdiğinde nefs-i levvamedir. yöri. tèg. Yüzyıllar Türk Dili Çeviriyazı 352 takı nefs nişanı şikayet kılur dikir kılgu yèrde hikayet kılur kurug da‘vi birle zahir körkütüp ulaşu bu gafletni ‘adet kılur 353 fesadnı tilemişde emmare ol nedamet kètürmişde levvame ol hidayetga tevfik bolur mülhime veli mutma‘inne tama’nine ol 354 inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 355 mürid yolnı muntèg bilü yörise tèger maksudınga bu nefs korısa ayıtmışda allah hakikat muhib añar bag u bostan cahan tarısa Çeviri 352 nefis. Kuru dava ile açıkça gösterip sürekli bu gafleti âdet edinir.160 XI-XIII. -miş-. boş’ : -g. tarı.(< tèg-er) tarısa ‘ekse’ : -sa. nişanı şikâyet eder.(< kuru-g) körkütüp ‘gösterip’ : -üp. 355 Mürit.(< kèl-tür-miş+de) .

nefis ve kalp.(< sor-sa+sèn) tarısa ‘ekse’ : -sa. körküt. bile ‘ile’ : < birle birle ‘ile’ : < birle bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. edep. Moğolca. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur. isim çekimi. -mak. +lig. sor.(< tarı-sa) tèger ‘değer’ : -er. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. kör.(< yöri-se) yüñin ‘tüyü.(< kuru-g) neñ ‘şey’ : < neñ öñin ‘diğeri’ : < öñin soñın ‘sonunu’ : +ın.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 161 Özet 1 Mukaddimetü ’l-Edeb hakkında bilgi verir. fiiller. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. şeriat-tarikat. Peygamber. nasihat. -miş-. Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. -tür-. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Mukaddimatü ’l-Edeb isimler. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. +la-. Moğolca.lı mecmu‘atu ’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. sorsorsa-sèn ‘sorsan’ : +sèn. süluk. sohbet.(< kèltür-miş+de) köp ‘çok’ : < köp körer ‘görür’ : -er. -sa. zekat. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimatu ’l-Adab isimler. iradat. Farsça. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. iktida. fiiller. biti. Mu‘inü ’l-Mürid’ hakkında bilgi verir.(< tèg-er) tutgıl ‘yerine getir’ : -gıl. soñ (< soñ+ın) soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. yöri. Farsça. Ünite . kuru. ul (< ul+uñ) yörise ‘yürüse’ : -se. marifetü’l-hak ve Hz. isim çekimi. -g. Mukaddimetü ’l-Edeb’in sözlük tekniği hakkında bilgi verir. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları.(< körküt-üp) kurug ‘kuru. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’lHakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. nr. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır.(< kör-er) körkütüp ‘gösterip’ : -üp. tarı. teleği’ : +in. iman.(< tut-gıl) ulaşu ‘daima’ : < ulaşu uluñ ‘temelin’ : +uñ. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. tut. Eser. boş’ : -g. tèg. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır.(< bitig+lig+turur) kanı ‘hani’ : < kanı kètürmişde ‘getirince’ : +de. 4 2 Harezm Türkçesi kelimelerinin izahını yapar. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 11281144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [10751144]’a sunulmuştur.9. yüñ (< yüñ+in) 3 . kèl. soñ (< soñ+la-gıl) sormak-ol ‘sormaktır’ : +ol.

d. yaz d. kış b. küz. b. d. Poppe e. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : -turur. körküt. 42 A. tarı. Farklı dillerde karşılıkları verilen yukarıdaki kelimelerin Türkiye Türkçesindeki karşılıkları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak verilmiştir? a.(< biti-g+lig tur-ur) b.(< bitig+lig-turur) 8. körkütüp ‘korkutup’ : -üp. yaz. Hendrik Boeschoten b. Vandamme c. N. -g. soñ (< soñ+la-gıl) d. +lig. İstanbul 2. bitiglig-turur ‘yazıp durur’ : . 20 e. Tasavvufî bir eserdir. kış. T. Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. F. Mu‘inü’l-Mürid’den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin çözümlenmesi yanlış verilmiştir ? a. Arapça’dan Harezm Türkçesine tercüme edilmiştir. küz. Ananiasz Zajâczkowskı 5. yüñ (< yüñ+in) e. yüñin ‘tüyü. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesindedir. -g. ara ayı : aralık ayı. c. yaz. Mukaddimetü’l-Edeb’ den alınan aşağıdaki kelimelerden hangisinin Türkiye Türkçesindeki karşılığı yanlıştır? a. Mukaddimetü’l-Edeb ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. yaz. 13 d. 7. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Kendimizi Sınayalım 1. bitiglig-turur kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. +lig. Mu‘inü’l-Mürid ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. biti. e. soñlagıl ‘tamamla’ : -gıl. bıltur : geçen yıl b. Yozgat b. . küz. Mukaddimetü’l-Edeb’in en eski nüshası aşağıdaki şehirlerin hangisinde bulunmaktadır? a. bitiglig-turur ‘yazılı durur’ : -turur. 1128-1144 yılları arasında yazılmıştır. tarısa ‘ekse’ : -sa. Dörtlüklerle hâlinde yazılmıştır.(< bitig+lig-turur) c. kış 4. b. biti. -g. +la-. küz. -ig. tur-.(< bitig+lig+turur) e.(< tarı-sa) b. M. +lig.Hakayık’la aynı vezinde yazılmıştır. Kazan d.(< korkut-up) c. (Müslüman takviminde) on ikinci ay 9. yay. yaz.162 XI-XIII. N. birle ‘ile’ : < birle 3. yay.(< biti-g+lig-turur) d. -g. kış e. Kaare Grønbech d. İlkin János Eckmann tarafından yayımlanmıştır. Berlin c. kış. yay : yay d. rabi‘ bahar ? kabur sayf tabistan ? cun harif tira mah ? namur şita zamistan ? öbül 6. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : +turur. biti. Şuster e. yay. 3 b. +lig. bit. M.ur. e. Mukaddimetü’l-Edeb’in bilinen kaç yazması vardır? a. küz. Sözlük türünde bir eserdir. yay c. +lig. yarım kèce : gece yarısı c. biti. Zamahşerî tarafından yazılmıştır. teleği’ : +in. yaz : İlkbahar e. 1967’de Mukaddimetu’l-Edeb’in Yozgat nüshasının hayvanlarla ilgili bölümünü yayımlayan Polonyalı Türkbilimci aşağıdakilerden hangisidir? a. c. 11 c. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. yay. bitiglig-turur ‘yazılıdır’ : tur-ur.

sebat edip ibadet eden. mutmain olan kişidir. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb’a ait Metin incelemelerini” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb ” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. Yanıtınız yanlış ise“Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sebat edip ibadet etse. Kim ki. bu nefsin adı bu sıfatlarla nitelendirilirse. Bu ikisi bir şeydir.9.Harezm Türkçesi Metin İnceleme III: Mu k addimetü’l-Edeb ve Mu’inü’l Mür i d’den Metin Örnekleri 163 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı inabet iradet üze hoş tebat kılıp kılsa ta‘at biliñ bu sıfat bile bolsa mevsuf bu nefsnüñ atı bolur mutma’inne bulur ol necat 10. d. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bir kişi. b 10. c 9. . Kişi. kendini böyle sıfatlandırırsa. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. bunu anlarsan mutmain olur ve kurtuluşu bulursun. c. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. e 5. Ünite . 1. inabet ve irade üzerine hoş sebat edip ibadet etse. Gönül ve nefis konusunda anlatılanları dinle. a 2. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ibadet eder. e. Yanıtınız yanlış ise “Mukaddimetü’l-Edeb” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Çevriyazı ve Çevirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yanıtınız yanlış ise “Mu‘inü’l-Mürid” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 4. b. b 8. Yukarıdaki kıtanın Türkiye Türkçesine aktarılışı hangi seçenekte doğru verilmiştir? a. Kurtuluşu bulascak olan kişi. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mutmain olur ve kurtuluşu bulur. a 6. d 3. e 7.

marifetü’l-hak ve Hz. Arapça ifadelerin altında Harezm Türkçesi. MUQADDIMAT AL-ADAB: A Facsimile Reproduction of the Quadrilingual Manuscript (Arabic.Metin . Yararlanılan Kaynaklar İSLÂM: Mu‘inü ’l-Mürid İnceleme . ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Hvârizm Türkçesi ile Tercümeli Şuşter Nüshası Giriş. Sıra Sizde 3 1313-1314 yıllarında İslâm adında bir şair tarafından Harezm bölgesinde yazılan ve yerli dil özelliklerini ihtiva eden bir eserdir. Bilinen tek yazması Bursa Yazma ve Basma Eserler Kütüphanesinde 1605/18. The Japan Society for the Promotion of Science Grant-in-Aid for Scientific Research (B). Eser. süluk. Republic of Uzbekistan) and The Japan Society for the Promotion of Science: Tôkyô 2008. nasihat. şeriat-tarikat.164 XI-XIII. Ankara 2008. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları: 925. şükür ve zikir bölümlerinen oluşur.Dizin . isim çekimi. Gülden: “Harezm Türkçesi”. Dr. KAÇALİN. POPPE. Dil Özellikleri. Arapça ifadelerin altında çeşitli yazmalarda Harezm Türkçesi. Hanifi: Harezm Türkçesi: Tokat 2007. Chagatay and Mongol) The Alisher Navoi State Museum of Literature (Academy of Sciences. Ankara 2009.Tıpkıbasım: Recep TOPARLI . Arapça ifade daha belirgin yazılmıştır. 332 s. Arapçayı öğrenmek isteyenler için kısa cümleler ve kelimelerden oluşan bir sözlük olan Mukaddimetü’l-Edeb isimler. Türk Dil Kurumu Yayınları-976. Persican. zekat.Hakayık’la aynı vezinde yazılan eserin dikkat çekici bir özelliği de dörtlüklerle yazılmış olmasıdır. nr. Yüzyıllar Türk Edebiyatı Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Zamahşeri tarafından Arapçayı öğretmek için 1128-1144 yılları arasında yazılıp Harezm şahı Atsız [1075-1144]’a sunulmuştur. 89-168. Sıra Sizde 2 Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp kelimeler Arapça baplara göre sıralanmıştır. Dini şiirlerden meydana gelen eser yaklaşık 900 beyittir. Farsça. Peygamber. Tarihî Türk Lehçeleri: 2. Moğolcadaki anlamları verilmiştir.VURAL. TOPARLI. fiiller. . Recep . N. sohbet. Kutadgu Bilig ve ‘Atabetü’l. Çağatayca ve Osmanlıcadaki anlamları verilmiştir. Abece sırasında bir sözlük şeklinde olmayıp fiiller Arapça baplara göre sıralanmıştır. Atatürk Kültür. Türk Dil Kurumu Yayınları-535. 241 s. +534b yr. Nuri YÜCE. nefis ve kalp.Çeviri . ZAMAHŞARÎ: Mukaddimetü’l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü: Hazırlayan: N. Metin İndeks: Hazırlayan: Prof. Ankara 1993. ss.Mustafa ARGUNŞAH. iradat. Türkçe karşılıklar kırmızı mürekkep ile yazılmıştır. Moğolca. Karahanlıca Harezmçe Kıpçakça Dersleri: İstanbul 2010 (Eylül). Kesit Yayın No: 27. isim ve fiil dışındaki dil bilgisi unsurları. Çeviren: Mustafa S. Farsça. iktida. iman.lı mecmu‘atu’r-resail içerisinde 177a-202b yaprakları arasındadır. edep. [IV]+22 s. 17320061. fiil çekimi diye beş ana bölümden oluşmaktadır. SAĞOL YÜKSEKKAYA. No.

.

t 10 XI-XIII. Seçilen bölümleri Türkiye Türkçesine aktarabilecek. Anahtar Kavramlar • Oguz Kagan Menakıbı • Metin inceleme • Kelime izahları İçindekiler • • • • • • • • • OGUZ KAGAN MENAKIBI METİN İNCELEME I METİN İNCELEME II METİN İNCELEME III METİN İNCELEME IV METİN İNCELEME V METİN İNCELEME VI METİN İNCELEME VII METİN İNCELEME VIII XI-XIII. Eser hakkında umumi bilgi edinecek. Oguz Kagan Menakıbı’nın ses ve yapı özellikleri hakkında bilgi sahibi olacaksınız. Yüzyıllar Türk Dili Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı . Bazı kelimelerin izahını yapabilecek. YÜZYILLAR TÜRK DİLİ Amaçlarımız     Bu üniteyi tamamladığınızda Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili.

RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. BANG. . Oğuz Kağan destanını yeniden işleyerek ve başka destanlardan da katkılar yaparak Oğuzname adıyla yayımladı: (Bk.) Oguz Kagan Menakıbı’nın yeniden okunması ve sözlüğünün oluşturulmasında şu yayımlar göz önünde tutulmuştur: BANG. W. MEB Yayınları. R. Paris Bibliothèque Nationale. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932.) Yayına hazırlayan: Prof. 69 s. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. İstanbul 1970. BANG [1869-1934] ve G. OGUZ KAGAN MENAKIBI . Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Philosophisch-Historische Klasse XXV.G. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. Dr. Muharrem ERGİN. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. Societe de Publications Egyptiennes. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. no. R. W. W. W. Supplement Turc. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. . R.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: Oguz Kagan Menakıbı Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. NOUR [NUR]. R. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18.G. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. . adlı eserinden alınmıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. 1001’de kayıtlıdır. 64 s.G. Rıza Nur.

Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi.K. 1001 . yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir. 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında kısaca bilgi veriniz. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir.1a Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın birinci sayfası. İstanbul 1942. Harezm Türkçesi Oğuz Kağan Menâkıbı2 3. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. (Kutadgu Bilig: Tıpkıbasım I Viyana Nüshası.168 XI-XIII. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır1. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. T. Yazıcızâde Alî’nin Târih-i Âl-i Selçuk adlı eserinin başında Câmi’ü’t-tevârîh’ten çevrilen bölüm 5.) Resim 10. ss. Reşîdü’d-dîn’in Câmi’ü’t-tevârîh adlı Farsça eserinde yer alan rivâyet 2. Yüzyıllar Türk Dili Oguz Kagan Menakıbı. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır. 191’den alınmıştır.4 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır: 1. Çağatay Türkçesi ile yazılmış Uzunköprü’de ele geçen manzum bir Oğuz-nâme3 Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [11671227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. METİN İNCELEME I Çeviriyazılı Metin Resim 10. Ebu’l-Gâzi Bahâdır Han’ın Şecere-i Terâkime’si 4. Supplement Turc. Dede Korkut Oğuz-nâmeleri 6.D. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. no.1b Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale.

kögüzü (5) adug kögüzü teg èrdi. Çeviri 01 1 … olsun. kitdi. sırtı samur sırtı gibi. atlara biniyor. 2 çok nehirler çok ırmaklar vardı. bêlleri (4) böri bêlleri teg. 5 Bu çocuğun beti benzi mavi 6 idi. Tañ èrte çak.(5) da geldi. ağzı ateş kızıl idi. 4 Bu orman içinde büyük bir boynuz burunlu var5 dı. bunda uçkanlar kuş köp köp èrdi. saçları kaş-ları (7) kara èrdiler èrdi. çorba. Vücudunun tamamı 6 tüylü tüylü idi. 4 (1) ya ok birle. || Bu… 03 1 || çağda. Bedük (6) yaman bir k(è)y(i)k èrdi. kim: kıyandkat bugunı alıp. Yılkılar küdeye (7) turur èrdi.(9) lerde bir kün avga çıkdı. keçelerdin soñ igit boldı. Adakı ud adakı teg. Gün- . Kördi. (2) köp mörenler. Ayakları öküz ayağı gibi. gözleri elâ. Aguz Kagan bir iriz (8) kakız kişi èrdi. Anuñ añagusu (2) oşbu turur: [ ] Takı mundın soñ sevinç (3) tapdılar. kim: kıyandkat adugnı alıp-turur.(3) nuñ çubukı birle ıgaçka bagladı. Konuşmağa başladı. Ve bundan sonra sevin3 diler. Büyük 6 belâ bir yabanî idi.(3) ler k(è)y(i)k köp köp. atlarga mine turur èrdi.10. kırk günden sonra 3 büyüdü. dediler. Birke emgek birle (7) êl künni basup èrdi. Yılkılarnı. şarap 2 istedi.(4) nuñ közü yarıp bodadı. göğsü 5 ayı göğsü gibi idi. yagrı kiş yagrı teg. közleri al. (4) Andın soñ èrte boldı. kalkan (2) birle atladı. bilekleri 4 kurt bileği gibi.(9) sınıñ kögüsündün aguznı içip. Künlerdin (9) soñ. || Bu çocuk ana9 sının göğsünden ilk sütü emip bundan 02 1 daha çok emmedi. Kitdi. Erkek çocuk doğurdu. Günlerden 9 gecelerden sonra delikanlı oldu. aş. yèl künlerni yèr èrdi. Gene günlerden bir gün Ay Kağan4 ın gözü parlayıp doğum sancıları başladı. sorma5 (2) tiledi. Onun resmi 2 budur. At sürüleri güdü7 yor. oynadı. (8) Mundın soñ èrte boldı tañ èrte (9) çakda Kèldi. Şol bugunı tal. Tili gile başladı. Gine bir adug aldı. èrkek ogul togurdı. Ünite . Bu kıyandkatnı avlamak tiledi. Burada gezen 3 avlar uçan kuşlar pek çok idi. Çıda birle. Yig et. Bir bugu aldı. (4) Oşol orman içinde bedük bir kıyandkat bar (5) èrdi. Kün.(6) turur. Yakşı nepsikilerdin (8) körüklügrek èrdi. Oğuz Kağan cesur 8 kahraman bir kişi idi. yaban 8 avına gidiyordu. burada büyük bir orman vardı.tep tediler. Bunda kèlgen. Bu boynuz burunluyu avlamak istedi. yüridi. kırık kündin soñ (3) bedükledi. oynadı. Büyük bir baskı ile 7 insanları sindirmişti. Çiğ et. Oşol ogul ana. yürüdü.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 169 1 (1) … bolsungıl’ . Kördi. Bu … [Eksik] 3 (1) çakda bu yèrde bir ulug orman bar èrdi. takı kılıç birle. Bedeninüñ kamagı (6) tüg tülüklüg èrdi. köp ögüzler bar èrdi. mundın 2 (1) artık-rak içmedi. k(è)y(i)k (8) av avlaya turur èrdi. agızı ataş kızıl èrdi. Güzel perilerden 8 daha güzel idi. At sürülerini insanları yiyordu. (5) Oşol ogul-nuñ öñlüki çıragı kök (6) èrdi. altunlug (7) bêlbagı birle yıgaçka bagladı. Gene künlerdin bir gün Ay Kagan. saçları kaşları 7 kara idi.

+lüg.) . Kargı 04 1 ok yay ile ve kılıç kalkan 2 ile ata bindi. al. no. Yüzyıllar Türk Dili 9 lerden bir gün ava çıktı. Supplement Turc.(< yar-ıp) körüklügrek ‘daha güzel’ : +rek. ss. 4 || Ertesi sabah oldu. adug (< adug+nı) alıp-turur ‘alıptır. +tülük (< tülük+lüg) yarıp ‘parlayıp’ : -ıp. yar.K. Tan ağarırken 5 gelip boynuz burulunun geyiği al6 mış gördü. T. ıgaç (< ıgaç+ka) kıyandkat ‘gergedan’ : < kıyandkat bugunı ‘geyiği’ : +nı.D. (Kutadgu Bilig:Tıpkıbasım I Viyana Nüshası.2a Oguz Kagan Menakıbı: Paris Bibliothèque Nationale. o geyiği söğüt3 ün dalı ile bir ağaca bağlayıp gitti. Tan ağarır9 ken gelip boynuz burunlu ayıyı almış gördü. bugu (< bugu+nı) adugnı ‘ayıyı’ : +nı.2b Radloff ’un Kutadgu Bilig yayımına eklediği Oguz Kagan Menakıbı’nın sekizinci sayfası.170 XI-XIII.(< körük+lüg+rek) bêlbagı ‘kuşak’ : < bêl + bag+ı METİN İNCELEME II Çeviriyazılı Metin Resim 10. || Sonra bir ayı aldı. 8 || Ertesi sabah oldu. İstanbul 1942. 1001 Resim 10.(< al-ıp tur-ur) tülüklüg ‘tüylü’ : +lüg. -ük. Kelime İzahları ıgaçka ‘ağaca’ : +ka. altınlı 7 kuşağı ile ağaca bağlayıp gitti. 192’den alınmıştır. || Bir geyik aldı. almış’ : +turur. kör. -ıp.

Oguz Kagan (9) anı kördükde usı kitdi.(2) kar yèdi ya okum öldürdi ya bolsa tep tedi (3) gètdi dakı kıyandkatnıñ añagusu oşbu. çürekige ataş [tüşti. Döl bogaz (2) boldı. kim: şuñkarnuñ añagu. || Sonra 5 gelip bir ala doğan boynuz burunlunun bağırsaklarını 6 yemiş gördü. Künlerdin soñ kecelerdin soñ (3) yarudı üç èrkek ogulnı dogurdı birinçi. kılıç birle başın kesti. Oğuz 3 kargı ile boynuz burunluğun başına vurup onu 4 öldürdü.10.) Geyiği yedi ayıyı yedi kargım demir olduğundan 06 1 öldürdü. anuñ (5) tişi ünçü teg èrdi. başın kesti. (4) Anuñ saçı mören osugı teg.(4) turur: [ ] Gene künlerde bir kün (5) Oguz Kagan bir yèrde teñrini çalbargu. Karañguluk keldi.(6) da èrdi. dilegüsin aldı.(6) süge yulduz ad koydılar. Karanlık bastı. Ok yay ile 7 ala doğanı öldürdü. Boynuz burunlu 2 gelip başı ile Oğuz’un kalkanına vurdu.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 171 5 (1) Gene oşbu ıgaçnıñ tübinde turdı. alıp gitti.(3) lüg bir kız èrdi anuñ başında ataş. Ve boynuz burunlunun resmi bu4 dur. Andına (8) soñ tedi. Gene bir gün (7) Oguz Kagan avga gitdi bir (8) köl arasında alındın bir ıgaç (9) gördi bu ıgaçnuñ kabucagında 9 (1) bir kız bar èrdi. (7) ay ay ah öler-biz. çalguz olturur èrdi. Güzel alım3 lı bir kız. sevdi. Antag görük. Ya birle.(9) sı oşbu-durur bugu yèdi adug yèdi çıdama 6 (1) öldürdi: demür bolsa kıyandkatnı şuñ. Kökdün (7) bir kök yaruk düşdi. Kılıç ile başını kesti. aldı gitdi. kim: bir şuñkar kıyandkat içegüsin (6) yèmekte-turur. Ünite . Ondan 8 sonra (Ala doğanın resm9 i budur. Gene günlerden bir gün 5 Oğuz Kağan bir yerde Tanrı’ya yalvarmak6 ta idi. anuñ 8 (1) birle yatdı. (2) Yakşı körüklüg bir kız èrdi. Kündün aya (8) aydın kogulgurak (9) èrdi Oguz Kagan yörüdi kördi kime: 7 (1) Oşbu yaruknuñ arasında bir kız (2) bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körük. dedi. ok birle (7) şuñkarnı öltürdi.(6) lüg èrdi. Kıyandkat (2) kelip başı birle Oguz kalkanıñ urdı Oguz (3) çıda birle kıyandkatnıñ başın urdı. Güneşten 8 aydan daha parlak 9 idi. Anuñ (3) közü kökdün kökrek èrdi.(4) lug yaruklug bir meñi bar èrdi (5) altun kazuk deg èrdi oşol kız andag (6) körüklüg èrdi kim külse kök (7) teñri güle durur ıglasa gök teñri (8) ıglaya durur Oguz Kagan (9) anı kördükte usı kalmadı kitdi. Boynuz burunluyu ala 2 doğan yedi yayım okum öldürdü yay olduğundan. Gökten 7 Bir ışık indi. anı (4) öldürdi. 3 gitti. tep sütdin (8) kumuz bola tururlar.(5) sige ay ad koydılar üçünçü. kim: yèrniñ yèl küni anı körse.(4) sige kün ad koydılar ikinçi. Oğuz Kağan yürüdü 07 1 bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü 2 var idi. Onun başında par4 lak ışıklı bir beni var idi 5 demir kazık gibi idi bu kız öyle . başını kesti. aldı. Gene (5) kelip kördi.] Çeviri 05 1 || Gene o ağacın dibinde durdu.

bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. öl. aldı. 7 ay aman ölüyoruz. +in. -er. 9 onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı gitti. Onun 3 gözü mavi mavi idi. çürek (< yürek+i+ge) Aşağıdaki metni Türkiye Türkçesine aktarınız. Yüzyıllar Türk Dili 6 alımlı idi ki gülse gök 7 yüzü güler ağlasa gök yüzü 8 ağlardı onu görünce 9 Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti.] Kelime İzahları oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. 2 Güzel gösterişli bir kız idi. 4 onun saçı ırmak suyu gibi dalga dalga. +si. 2 . kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. +inçi. Üç erkek çocuk doğurdu. Oşbu yaruknuñ arasında bir kız bar èrdi yalguz olturur èrdi yakşı körüklüg bir kız èrdi anuñ başında ataşlug yaruklug bir meñi bar èrdi altun kazuk deg èrdi oşol kız andag körüklüg èrdi kim gülse gök teñri küle durur ıglasa kök teñri ıglaya durur Oguz Kagan anı gördükte usı kalmadı kitdi. Günlerden sonra gecelerden sonra gözü 3 parladı. diye sütten 8 kımız olurlardı. Birinci4 sine Gün adını koydular ikinci5 sine Ay adını koydular üçüncü6 süne Yıldız adını koydular. onun 5 dişi inci gibi idi.172 XI-XIII. yalnız oturuyor idi. yüreğine ateş [düştü. Sevdi aldı onun 08 1 ile yattı dileğini aldı döl döş 2 oldu.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. sevdi. +i. Gene bir gün 7 Oğuz Kağan ava gitti bir 8 göl içinde önünde bir ağaç 9 gördü bu ağacın kovukçuğunda 09 1 bir kız var idi. Öyle gösteriş6 li idi ki: yerin halkı onu görse. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di.

tep tedi. Oguz Kaganga suyurkap (5) bèrdi. çerig çekip.10. Üç èrkek ogulnı togurdı. Yakşı bigü birle (6) dostluk kıldı. èlçilerge (6) bèrip yiberdi.3 Oguz Kagan Menakıbı s. alalıñ ya takı (8) kalkan. kim: Men sinler. Birin5 cisine Gök adını koydular. yok bolsungıl (7) tep kılur-men.13 (1) luk tilep-men-turur. balıkları köp köp èrdiler Çeviriyazılı Metin Resim 10. 1001 Çeviri 10 1 düştü onu sevdi aldı. Oşbu kagannuñ (9) çerigi köp köp. Türlüg aşlar. onun ile yattı dilek2 ini aldı. Günler3 den sonra. ikin6 sine Dağ adını koydular. Gene bu çak. Oşbu Altun 14 (1) Kagan Oguz Kaganga èlçi yumşap (2) yiberdi. asturıp.12 (1) lar bol orman. tarıtıg (3) tartıp dost tutar-men. köp telim erdiniler yiber.(8) da oñ çañakda altun kagan (9) tegen bir kagan bar èrdi.(3) lüg sormalar. agızıga bakındı. kim (4) agızumga bakmaz turur bolsa. sinlerdin baş çalungu. tür. no.(4) ip yumşap.(6) çisige tag at koydılar. keldiler. kim meniñ agız. anı sevdi. Üç erkek çocuk doğurdu.(7) miş èrdi. çımad (5) çakıp.(7) ge boldum kagan. Gene andın soñ (4) Oguz Kagan tört sarıga çarlıg (5) çumşadı. av yèrde yörüsün kulan. kök böri bolsungıl uran. Oşbu. Toydın soñ Oguz (5) Kagan beglerge êl künlerge (6) çarlıg bèrdi.(5) çisige kök at koydılar. üçüncü7 süne Deniz adını koydular. gecelerden sonra gözü 4 parladı. kımızlar (4) aşadılar. çubuyanlar.(7) süge Teñiz at koydılar. köp telim (3) kız yakut taş alıp. Oşol.(3) din soñ. Birin. Anuñ birle amırak (7) boldı. Supplement Turc. tilegü.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 173 METİN İNCELEME III 10 (1) tüşdi. ikin. Takı tedi.(2) umga bakar turur bolsa. keçelerdin soñ (4) yarudı. kim: Men Uygurnıñ kaganı bola-men. tep tedi. Kırık şire (2) kırık bandeñ çapturdı. êl günge çarlıg ……………………… 11 (1) çarlap kèñeşdiler. Biltürgülük bitidi.(2) sün aldı. (8) kim yèrniñ tört buluñınuñ kaganı (9) bolsam kerek-turur. içdiler. (2) takı taloy takı mören kün tug bolgıl. : Paris Bibliothèque Nationale. tep tedi. duşman tutar-men. (6) tagurak basıp. Köp telim altun kümüş tartıp. temür çıda. döl döş oldu. Ünite . Çoñ çañakıda Urum tegen (8) bir kagan bar èrdi. (8) Andın soñ Oguz Kagan bedük (9) toy6 bèrdi. Töl bogaz boldı. anuñ birle yatdı. gök (3) kurıkan. üçünçü. Künler. Oşbu biltürgülükde bitil. aldı. . tamga bize bolsun (9) buyan.

(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. tür3 lü içecekler. şehirleri pek çok Kelime İzahları keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. êl (< êl gün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. elçilere 6 verip gönderdi. Halka yarlık 1 çağırınca danıştılar. 6 hemen saldırıp. Oğuz Kağan’a bağışlayıp 5 verdi. astırıp. tatlılar ve kımızlar 4 yiyip içtiler. geçe (< geçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. geldiler. alalım yay ile 8 kalkan. dedi. ağzından çıkana baktı. boz kurt olsun nara. Bu kralın 9 askeri pek çok. Yüzyıllar Türk Dili 11 12 13 14 8 Ondan sonra Oğuz Kağan büyük 9 ziyafet verdi. sizlerden baş açma1 nızı istiyorum. Gene ondan sonra 4 Oğuz Kağan dört yana buyruk 5 gönderdi.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. öfke 5 çakıp. balık (< balık+ları) . Bu bildirilerde 7 Ben Uygur kağanı 8 olarak yeryüzünün dört bir yanının da kağanı 9 olsam gerektir. Ziyafetten sonra Oğuz 5 Kağan beylere halka 6 söylev verip ben sizler7 e oldum kağan. Sol yanda Roma denilen 8 bir krallık var idi. Bildiriler yazdırdı. İyi vergi ile 6 dostluk kurdu. Onun ile dost 7 oldu. gün. Kırk masa 2 kırk sıra yaptırdı. diye yazıyordu. yiber. pek çok 3 kırmızı yakut taş alıp. İşte. +ler. Türlü yiyecekler. pek çok mücevherler gönder4 ip verip. al. daha nehir güneş alem olsun. yok olsun 7 diye çalışırım.174 XI-XIII. av yerinde yürüsün kulan. kim benim söz2 üme uyar ise. demir kargı1 lar bol orman. halka’ : +ge. vergi 3 alıp dost tutarım. asker çekip. düşman tutarım. Bu Altın 1 Kağan Oğuz Kağan’a elçi görevlendirip 2 gönderdi. Gene bu çağ8 da sağ yanda Altın (Kin) Kağan 9 denilen bir kağan var idi. dedi. Pek çok altun gümüş çekip. tart. İşte. gök 3 çadır.(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp. damga bize olsun 9 uğur. 2 daha deniz. kim 4 sözüme bakmaz ise.

kılıç birle uruşdılar. kök çallug bedik (6) bir èrkek böri çıkdı. kim: ay ay. ona atlanmak istedi. kitdi. sessizce uyudu. (8) Takı tedi. bolsungıl agızumga çumşadı kabucagında çürekige ıglaya durur 3 METİN İNCELEME IV 15 (1) èrdi. Tan vakti 2 olunca Oğuz Kağan’ın 3 çadırına güneş gibi bir 4 ışık girdi. kurıkan. Çerig birle (7) atlap.10. Urum kagan (6) kaçdı.(3) gu barmaz èrdi. Oguz Kagan başadı. Munı söz söz. şük bolup uyup turdı. Bunun söylediği söz4 ü tutmuyorum deyip yarlığ5 a uymadı. Çañ èrte (2) boldukda Oguz Kagannuñ (3) kurıkanıga kün teg bir (4) çaruk kèrdi. Oğuz Kağan öfke 6 gösterip.(4) ni tutmaz-men turur-men.(9) lerniñ aralarıda köp telim boldı uruşgu. êl (8) künin aldı.(6) ıda bir kara tag tapıkıda (7) uruşgu tutuldı. tep tedi.(9) lap yörügüde turur èrdiler èrdi.(7) nuñ kaganlukın aldı. alemini kaldırıp gitti. Oguz takı çerig (4) birle turup turdı.(5) ka bakmadı. Ordusıga köp (9) ulug ölüg bargu.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 175 Aşağıdaki kelimeleri izah ediniz.(2) nuñ çarlıgın saklamaz èrdi.(4) nüñ sugı kıp kızıl. kök çallug (7) bedik bir èrkek böri yörügüde (8) turur. Kördi. Oguz tapukuñlarga men (2) yörür bolamen. tuglarnı tutup kitdi. 19 (1) êl künlerniñ köñülleride (2) köp telim boldı kaygu. Oşol Urum kagan Oguz Kagan. Oşol böri Oguz (7) Kaganga söz bèrip turur èrdi. Ètil mörenniñ kudug. kim: Ètil mören. gök yeleli büyük 6 bir erkek kurt çıktı. uruşunç (3) antag yaman boldı. aña atlagu tiledi. Bir 18 (1) neçe künlerdin soñ kök (2) tülüklüg. (5) kim: çerigniñ tapukları. kadagla. köp telim tirig Çeviriyazılı Metin Çeviri 15 1 idi.16 (1) ın tüşkürdi. Oguz Kagan çımad (6) atup. Bu Roma kralı Oğuz Kağan2 ın yarlığını dikkate almıyor idi. gök çallug bu bedik (3) èrkek böri turup turdı. O ışıktan gök 5 tüylü. Bu kurt Oğuz . Oguz Kagan Urum kagan. Munda Ètil mören tegen (5) bir talay bar èrdi. Bin iki yüz 8 kilometreden sonra Buz Dağı denilen 9 dağın eteğine geldi. Asker ile 7 atlanıp. Ol böriniñ artların kadag. 17 (1) ay ay. tep yarlıg. tutu 3 vermez idi. Ünite .(6) da kök tülüklüg. sip siñgir teg (5) boldı. Oguz. Ol çarukdun kök (5) tülüklüg. Ok birle. Gene (3) andın soñ Oguz Kagan (4) kurıkannı türtürdi. Kırık (8) kündün soñ Muz tay tegen (9) tagnuñ adakıga keldi. Urum (9) üstige sen atlar bola sen. Çerig. çıda (8) birle. Tutulunç. çadırın16 1 ı kurdurdu.

Oğuz Kağan Roma kralı7 nın krallığını aldı. hal8 kını aldı. Urum kagannuñ (2) bir karundaşı bar èrdi. -gü.(4) da teriñ7 mören arasıda (5) yakşı berik balukka yumşadı. 19 1 herkesin gönlüne 2 pek çok acı düştü. Oğuz da asker 4 ile durdu. Takı (6) tedi.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. ur. uruz beg tegen (3) èrdi. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun.(< ur-uş-unç) METİN İNCELEME V 20 (1) bargu tusu boldı. -dı. pek çok diri Kelime İzahları saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. Burada İdil nehri denilen 5 bir nehir var idi. Sarayına pek 9 çok ölü ganimet. bedi.(< yörü-gü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. dedi. ur.(< ur-uş-dı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. Kapışıp vuruşmaları 3 öyle yaman oldu. gök yeleli bu büyük 3 erkek kurt durdu. 8 Hay ay. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı. Ol Urus beg ogulun tag başı. Çeviriyazılı Metin . -uş-.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. yörü. çaru. zincifre gibi 5 oldu. -maz. èr-. 5 Askerin önün6 de gök tüylü. Ok ile. Asker9 lerin aralarında pek çok vuruş oldu. İdil nehrinin kıyı6 sında bir büyük dağın önünde 7 savaşa girişildi. Yüzyıllar Türk Dili 7 Kağan’a hitap ediyordu. Gene 3 ondan sonra Oğuz Kağan 4 çadırını kaldırttı. +lar. O kurdun ardı sıra taki9 ben yürüyorlar idi. gitti. kılıç ile vuruştular. Oğuz önünüzde ben 2 yürüyeceğim. dikkate almazdı’ : -di. Bir 18 1 kaç günden sonra gök 2 tüylü. -k. 17 1 ay ay. Oğuz. ki: İdil nehri4 nin suyu kıp kızıl. Roma kralı 6 kaçtı. +la-. -uş-. Oğuz Kağan yendi. kargı 8 ile.176 XI-XIII. gök yeleli 7 büyük bir erkek kurt yürüyor 8 gördü. sen Roma 9 üstüne yürüyeceksin.

Oguz Kagan sevinç atdı. Takı tedi. küldi. (8) tep tedi. kim: baluk. kim: ay ay. Oğuz Kağan delikanlının 9 bu sözünü iyi gördü. O Rus bey oğlunu dağ başın4 da derin nehir içinde 5 iyi tahkim edilmiş şehre yolladı. sen munda beg (7) boluñ. küldi. Igaçlarda (5) yatdı. 9 Oğuz Kağan bu şehre yürüdü. Takı 23 (1) aytdı. Men saña (6) başumnı kutumnı bère-men. atam çımad atup èrse.10. Urus 21 (1) begniñ ogulı aña köp altun (2) kümüş yiberdi. keçdi. Şehr5 i korumak gerektir. Ay. tep tedi. 22 (1) Bizniñ kutı-bız senniñ (2) kutuñ bolmuş. sendin (9) çarlug baglug bellüg bola-men. (6) Takı aytdı. Ètil tegen (6) bedük bir mören-turur. benim 3 kağanımsın. senden 9 buyruk bağlılık tanırım. kim: ay. Ünite . sen takı (6) uruşgulardın soñ baluknı baña (7) saklap kelgil. anuñ atı Ulug Ordu 24 (1) Beg èrdi. Tanrı san5 a yer verip lütfetmiştir. Maña atam bu (4) baluknı bèrip turur. Vergi 7 verip. 8 diye ekledi. sèvindi. dedi.(3) ıbız senniñ ıgaçuñnuñ (4) urugı bolmuş bolup turur. Takı tedi. Teñri san. Takı tedi. sevindi. (7) sen takı uruşgulardın soñ baluk. Rus 21 1 beyin oğlu ona çok altın 2 gümüş yolladı. Gene çerig birle Oguz Kagan (5) Ètil tegen mörenge geldi. yüzü güldü. Rus bey derler3 di. Oguz Kagan igitniñ (9) sözün yakşı kördi. Kıpçak tegen sen beg boluñ. 7 sen de savaştan sonra şehir8 i bizim için koru gel diye söyledi. . Bigü (7) bèrip. (8) menüñ tapum èrürmü. Uslug …… bir èr èrdi. 8 benim suçum olur mu. 22 1 Bizim devletimiz senin 2 devletin olmuş. Oguz Kagan anı (7) kördi. 6 Şehri korumak gerektir. dostlukdın çıkmaz turur-men. menniñ (3) kaganum sen. köp telim (3) ıgaçlar …… oşol ıgaçlar (4) m …………… kesdi. Çerigde bir (9) yakşı beg bar èrdi. Takı ilgerü kitdiler. (9) Oguz Kagan oşol balukka atladı. dedi.(5) ga yèr bèrip buçurmuş bolup turur. bizim uruğ3 umuz senin ağacının 4 yemişi olmuştur.(8) nı bizge saklap kelgil tep tedi. (8) tep tedi. Ben sana 6 başımı ve devletimi veriyorum. babam bana bu 4 şehri verdi. kim: bu yèrde köp telim tallar. Roma kralının 2 bir kardeşi var idi. (2) Kördi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 177 kim: baluknı kadaglagu kerek turur. dostluktan çıkmam.(5) nı kadaglagu kerek turur. kim: Ètilniñ sugıdın (8) neçük keçerbiz. Anuñ (3) üçün aña saklap at koydı. tep tedi. tep tedi. Andın soñ (9) Oguz Kagan gene kök tülüklüg. dostluk (4) kıldı. Çeviri 20 1 tutsak kazandı. kim: maña köp altun yumşap-sen. babam öfke gösterdi ise. (2) baluknı yakşı saklap sen. bizniñ urug. sen de 6 vuruştan sonra şehri bana 7 sakla gel.

dostluk 4 kurdu. Tokuz kündün soñ Oguz (7) Kaganga aygır atnı kèltürdi. baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. ilkerü kitdi. aytdı. İdil’in suyundan 8 nasıl geçeceğiz. Akıllı … bir er idi. Oşol aygır atnı bek çok sèviyor (3) èrdi. (6) yörüdü. Üze üstünde toñ takı muz (6) bar turur. (4) atlap êl künlerni.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. dedi. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü. kitdi. pek çok 3 ağaçlar gördü. Kapuluk èrdi. Oguz 28 (1) Kagan sèvinç birle küldi. (3) Çalañ bulañdın korukmaz turur (4) èrdi. bèr. Ondan sonra 9 Oğuz Kağan gene gök tüylü. buçur. Tañ èrte boldukda (7) Oguz Kagan kördi. Askerde bir 9 iyi bey vardı. kalıkları temürdin èrdiler (8) èrdi. Oguz 26 (1) Kagan bir çokurdın aygır atka mine (2) turur èrdi.178 XI-XIII. sogurguda oña (5) èr èrdi. Munda ulug bir tag bar (5) èrdi. yüzü güldü. İlgerü gitdi. Çürügüde. (3) ma meñlep saña at bolsun Kagarlık. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. 6 Ay ay. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar. Muz (8) taglarda köp soguk bolupdın ol beg (9) kagardın sarunmış èrdi. ap ak èrdi. sen munda beglerge bolgıl başlık. emgek çekip turdı. Anuñ başı sogukdın ap ak (7) turur. Gene asker ile Oğuz Kağan 5 İdil denen nehre geldi. Oguz. Ve doğuya gittiler. Çolda oşbu aygır at közidin yitü (4) kaçdı. Ağaçlarda 5 yattı. Kıpçak denilsin. Oşol beg taglarga kirdi.(9) de turur. Bu öynüñ (6) tagamı altundın èrdi. Oguz Kagan mundın 27 (1) köp çıgay. Oğuz Kağan sevinç gösterdi. kim: (2) ay. tuñlukları takı (7) kümüşdün. (5) Gene yolda bedük bir öy kördi. bey olun. Oşbu kök (2) böri Oguz Kaganga aytdı.(5) gil. Yüzyıllar Türk Dili 23 1 Bana çok altın yollamışsın. dedi. tep tedi. geçti. beglerni kèltür. kim: amtı (3) çerig birle mundun atlañ. 2 Bu yerde pek çok söğütler. -e. Oguz Kagannıñ atı Muz tag (9) içige kaçıp kètdi. il (< il+gerü) METİN İNCELEME VI 25 (1) kök çallug èrkek böri kördi. … o ağaçları 4 m … kesti. kim: èrkek böri (8) çerigniñ tapuklarıda yörügü. 2 şehri güzel saklamışsın. +ı. açkıç yok èrdi. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. Oğuz Kağan onu 7 gördü. Kelime İzahları karundaşı ‘kardeşi’ : +ı. onun adı Ulu Ordu 24 1 bey idi. +daş.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. men saña başlap yolnı körgürür (6) -men. (9) Çerigde Çeviriyazılı Metin . 8 dedi. Çerigde (2) bir bèdik kakız èr beg bar èrdi. (4) tep tedi. köp erdini suyurkadı. sen burada bey 7 ol. İdil dedikleri 6 büyük bir nehirdir. Onun 3 için ona Saklap [Bulgar] adını koydu. sevindi. Anuñ üçün anuñ atı muz8 tag (8) turur.

(3) Açguñdun soñ kèl orduga. Oğuz Kağan bundan 27 1 çok sıkıntı. gitti. Dokuz günden sonra Oğuz 7 Kağan’a ayğır atı getirdi. sovuğa dayanıklı 5 er idi. Oguz Kagan takı turdı. Tan ağarınca 7 Oğuz Kağan erkek kurdu 8 askerin önünde yürüyor 9 gördü. Mundın aña kalaç at koydı. Yürüyüşe. 3 ve senin kalıcı adın Karluk olsun.(6) lüg. Üstünde don buz 6 var idi. 5 Gene yolda büyük bir ev gördü. aç kapıyı 3 açtıktan sonra saraya gel. [El]Burz [Gur Garcistan: Karluk] 8 dağlarında çok sovuk olduğundan o bey 9 kardan sarılmış idi. 3 çalang bulangdan korkmuyor 4 idi. Kapalı idi. 4 atlanıp halkı. Oğuz 26 1 Kağan bir alacadan aygır ata bini2 yordu. doğuya gitti. beyleri getir. Aña (2) çarlıg kıldı. zahmet çekti. 5 ben sana baş olup yolu gösterir6 im. 9 Askerde bir iyi zeki er var idi. Burada yüksek bir dağ var 5 idi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 179 bir yakşı çeber èr bar èrdi. kurıkan (8) tüşküre turgan turdı. tep (4) tedi. aç kalık. 2 sen burada kal. Onun için adı [El]Burz dağı8 dır. 4 dedi. Oğuz Kağan’ın atı [El]Burz dağı 9 içine kaçıp gitti. şimdi 3 asker ile burdan atlanın. ap ak idi. sevindi. Gene bir gün gök tüy- . doğu5 ya gitti. Bu gök 2 kurt Oğuz Kağan’a. açacak yok idi. Gene bir kün kök tülük. O bey dağlara girdi. Anuñ 29 (1) atı Tömürdü Kagul tegen èrdi. 4 buyurdu. Onun başı sovuktan ap ak 7 tır.10. Oğuz. Askerde 2 bir büyük cesur er bey var idi. kim: sen munda kal. dedi. 6 yürüdü. sen buradaki beylere baş ol.(5) rü kètdi. Bu aygır atı pek çok seviyor 3 idi. Bundan ona Kalaç adını verdi. Onun 29 1 adına Tömürdü Kağul deniliyor idi. Muña çürçet tetürürler èrdi. Bu evin 6 damı altından idi. Oğuz 28 1 Kağan sevinerek yüzü güldü. Ona. Tarlagusız (9) bir yazı yèr èrdi. Çeviri 25 1 gök yeleli erkek kurt gördü. ilge. Doğuya gitti. pencereleri de 7 gümüşten çatıları? demirden 8 idi. Ünite . Yolda bu aygır at gözden gidip 4 kaçtı. kök çallug èrkek böri yörümeyin (7) turdı. Çok mücevher bağışladı. 2 Hey.

(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. takı (3) Şagam yıñaklarıga atlap kètdi. Andın soñ 33 (1) gene bu. êl kün. ebedî’ METİN İNCELEME VII 30 (1) Bedük bir yurt êl kün èrdi. ud (4) azlık boldı.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. Munda çürçet kagan. Uruşgudun soñ Oguz Kagan. altın gümüşleri çok. basdı.(6) lar birle uruşdılar. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. kök tülüklüg. kitdiler. yurtın aldı. öltürdi. (6) Gene taşgarun kalmasun. Anuñ üçün anlarga (5) kaña at koydılar. èrdinileri köp turur. Ulug (9) bargulug bir yurt turur. Antag yaman uruşgu boldı. Oguz (8) anı basdı. Buna Mançurya diyorlar idi. -duk.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı. köp kuşları bar turur (2) altunı köp. 3 mücevherleri çok idiler. altun kümüşleri köp. kök çallug (2) èrkek böri birle Sindu. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. kètdi. kètdi. Nökerler. Oğuz Kağan da durdu. kaña. Masar kagan kaçdı. Kelime İzahları atlañ ‘atlanın’ : -ñ. kim: kündünki buluñda (8) Barkan tegen bir yèr bar turur.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. (2) Kañalar takı çapdılar. Köp ısıg bir yèr 34 (1) turur. Anuñ dostları (9) köp sèvinçler tapdı. Bu çeber (7) bir kaña çapdı. nökerlerige. +luk. (4) Köp uruşgudın. öküz. Tartdılar. (4) Oşol yèrniñ kaganı Masar9 tegen bir kagan (5) èrdi. ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. Oguz Kagan kaña. (3) erdinileri köp èrdiler èrdi. Anuñ (6) atı barmaklıg çosun billig èrdi. ud. Oguz Kagan anuñ üstige (6) atladı.(3) de kaña.(2) ige antag ulug ölüg bargu tüşdi. takı aytdı.(8) lug saña at bolguluk kaña (9) belgürsün. çıragı kap kara turur. küldi. êl küni Oguz Kaganga karşu (5) kèldiler. başadı. êl künnüñ kamagı munı kördiler. (3) yüklemekke. (7) bellüg bolsun. kılıç. buzagları köp.(3) leriniñ öñlüki. Burada Mançurya kağan4 ı.(6) larnı kördi. kümüşi köp.(4) ı. At sürüleri 2 çok. çadır 8 kuran durdu. Oguz Kagan baş{l} adı. atla. kim. -kür-. Çürçet êl künin öz agızıga (9) bakınturdı. tep tèdi. tüş. Kaña üstünde ölüg (8) bargunı koydı. Munda Oguz Kagannuñ (5) çerigide uslug yaşkı bir çeber kişi bar èrdi. Ekinsiz 9 bir ova yer idi. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. bol. Anuñ duşmanları köp [kaygular tapdı] Çeviriyazılı Metin Çeviri 30 1 Büyük bir yurt halk idi. oklar birle. Uruş tokuş başlandı. köp tokuşgudun soñ (5) anlarnı aldı. kim: kaña kaña (7) birle ölügni tirig yürügürsün. çokur (< çokur+dın) açkıç ‘anahtar’ : -kıç. öz yurtıga birledi.32 (1) nüñ. halkı Oğuz Kağan’a karşı . buzağıları çok. kèltürmekke at. takı Tañgud.31 (1) nuñ çerigige.180 XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili 6 lü gök yeleli erkek kurt yürümeden 7 durdu. Oguz (7) Kagan başadı. Kaña başıda tirig (9) bargunı koydı. (7) çürçet kagannı basdı. şaşdılar. Munlar kaña yörümek. başın (8) kesdi. kaña söz bire turur (4) èrdiler èrdi. Munda köp k(è)y(i)kleri. Yılkıları (2) köp. êl kün. aç. kagatır.

Bunlar kağnı yürümek3 te kanga kanga sesi çıkarıyor 4 idi. gitti. Büyük 9 varlıklı bir ülkedir. gümüşü çok. maiyetine. Onun dostları 9 çok sevindiler. çok kuşları vardır. 2 Daha kağnılar yaptılar. çok döğüşten sonra 5 oraları aldı. halkın hepsi bunu gördüler. 3 yüklemeğe. kılıç6 lar ile vuruştular. Oğuz Kağan kağnı6 ları gördü. Masar kağanı kaçtı. Onun için onlara 5 Kanglı adını koydular. ki. 4 Bu yerin kağanı Masar denilen bir kağan 5 idi. Çok sıcak bir yer1 dir. Ondan sonra 1 gene bu. Vuruş dokuş başlandı. öl. ülkesini aldı. 2 Altını çok. 4 Çok vuruştan. oklar ile. mücevherleri çoktur. Burada çok avları. Vuruştan sonra Oğuz Kağan’ 1 ın askerine. Kağnı başına diri 9 tutsağı koydu. kendi ülkesine kattı. Onun düşmanları çok Kelime izahları yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. başını 8 kesti. Oğuz 7 Kağan yendi. -tür-. Oğuz 8 onu yendi.(< ur-uş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg .10. toku. 7 Çürçet kağanı yendi. Bu becerikli 7 bir kağnı yaptı. Mançurya halkının kendi ağzına 9 baktırdı. gök yeleli 2 erkek kurt ile Hint. 7 belli olsun: güney yönünde 8 Barshan denen bir yer vardır. Halk3 larının renkleri. öldürdü. gitti. Kağnı üstünde ölü 8 ganimeti koydu.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. Kağnı 9 göstersin. katır. baş etti. Kağnı8 lı sana ad olsun. Oğuz Kağan baş etti. Ünite .Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 181 31 32 33 34 5 geldiler. şaştılar. gök tüylü. Kağnı kağnı 7 ile ölüyü diriyi yürütsün.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. öküz. ur. halk2 ına öyle büyük ölü ganimet düştü. Tangut. gittiler. Oğuz kağan onun üstüne 6 atlandı. -gu. Burada Oğuz Kağan’ın 5 askerinde akıllı becerikli iyi bir kişi var idi. Çektiler. 4 az geldi. Onun 6 adı Parmaklı Çosun Bilig idi. Öyle çetin vuruş oldu. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. ve 3 Şam taraflarına atlanıp giti. Maiyet1 in. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. 6 Gene dışarda kalmasın. yendi. yüzü güldü. -uş-. getirmeğe at. yüzleri kap karadır. dedi.

atasıga bèrdiler.. buluñ (< buluñ+da) METİN İNCELEME VIII 35 (1) kaygular tapdı. ya atdı oknı. ya teg (4) oklarnı kökkeçe atuñ.182 XI-XIII.(3) nüñ.(5) nüñ sözün yakşı kördi.40 (1) larnı üçüge üleştürdi. Dönüp yurduna. (9) Oguz Kagan sèvindi..(4) ler barur. küldi..(7) genin Oguz Kaganga biltürdi. Teñiz tün sarıga sen. Takı aytdı. dostlarumnı men (6) kültürdüm. (2) Sanagulugsız nemeler. duşmanlarnı ıglagurdum. tüzün bir yèr èrdi.(5) di..(5) düm. kim: ay aga. kitdi. anuñ atı Ulug Türük èrdi. Oğuz Kağan yendi. Andın soñ Oguz Kagan (2) ogullarıga yurtın üleştürüp bèrdi. 5 belli olsun: Oğuz Kağan’ın 6 yanında ak sakallı..(3) lar aldı. Takı aytdı.. Tag. tep tedi. (8) takı tedi. (9) Kırık gün. (5) bellüg bolsun. Bu altun (3) ya kün toguşıdın ta kün batuşı. êl künlerin (7) çarlap çakırdı. tep (5) tedi. kırık kèçe aşadılar.... köp kuşlar avlagu.. Takı ok.. 2 Sayısız nesneler. kim: Oguz Kagannuñ (6) çanıda ak sakallug.(4) gaça tegen èrdi. Yurtıga. tala (3) turur yèrni uruguñga bitürsün.. tüşimel (9) èrdi. ay. kim. Oguz Kagan Ulug Türük. evine gitti. oklar bolsun senler. aldılar. Takı yanı (2) üç buzgulug kıldı. Nökerlerin. kır saçlı . aldılar.. at sürü3 leri aldı. tep tedi. +dün.. sèvinç tapdılar. (8) Ukgulug.... küldi..(8) lerni çarlap kèltürdi.. (6) adakıda bir kara koyunnı bagladı. meniñ (9) köñülüm avnı tilep turur. (8) Çoñ yakada uç oklar olturdı. atasıga bèrdiler. köp men aşdum.. karı bolgumdın 38 (1) meniñ kakızlukum yok turur. moz saçlug (7) uzun uslug bir kart kişi turur bar èrdi. Yüzyıllar Türk Dili uslug ‘akıllı’ : +lug. 39 (1) Oguz Kagan sèvindi.. (4) çıda bile ok köp atdum. Kün. 42 (1) içdiler. Kün.36 (1) lerde bir kün uykuda bir altun (2) ya kördi. ay kaganum saña. kök teñrige men ötedim10. (7) Yultuz köp k(è)y(i)kler.(6) sü tün sarıga bardılar.. Ya bolsun senlernüñ. Tag. aygır birle köp yörü.. Oguz Kagan başadı. Uykudun soñ tüşde kör....(3) lar. (4) tep tedi. yılkı. Andın (7) soñ èrte bolupta agalarnı.(5) sü tañ sarıga bardılar.. kèlip kèñeşip olturdılar. ögütüge köre kıldı. Kün. kim. Takı aytdı. 37 (1) türlük bolsungıl tüzün: negü kök (2) teñri bèrdi tüşümde kèltürsün.(7) larıdın soñ çolda üç kümüş ok. Anuñ (2) başıda bir altun taguk koydı. Andın soñ üçegü. saña (9) çaşgu bolsungıl tüzün. 4 Gene dışarda kalmasın. adakı. Oguz (8) Kagan bedük ordu [tiktürdi.. ini. (7) senlerge bère-men yurdum. (3) Kök.(8) nı çapdılar.. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. Çoñ (4) yakıda kırık kulaç ıgaçnı tiktür. (9) ……………………….(8) lardın soñ çolda bir altun yanı (9) çapdılar.... Takı tedi kim: (3) Ay ogullar. takı üç kümüş ok kördi. (8)………………………………. Gene andın soñ Kök. Anuñ başıda bir kümüş taguk koydı.. ögütün (6) tiledi. uruşgular köp men kördüm. (2) kim: ay iniler. öyige tüşdi.. Çeviriyazılı Metin Çeviri 35 1 üzüldüler. Takı bu üç (5) kümüş ok tün yañgakka kète (6) turur èrdi. (7) Oñ yakada boz oklar olturdı.. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki. kim: ay kaganum.... köp kuşlar avlagu. takı üçegü. oklar teg (4) senler boluñ. Ay. Gene andın (5) soñ Oguz Kagan ulug kurıltay (6) çakırdı.(3) da bir ak koyun bagladı. (9) Ve takı] oñ yakıda 41 (1) kırık kulaç ıgaçnı tiktürdi.. tep tedi. (6) Teñiz köp k(è)y(i)kler. (4) Gene çaşkarun kalmasun. (2) ay yultuz tañ sarıga senler baruñ.

Ay. Uykudan sonra düşte gör7 düğünü Oğuz Kağan’a anlattı. dedi. Dağ. Gün. Dağ. Ve ok1 ları üçüne üleştirdi. Bu altın 3 yay gün doğusundan ta gün gün batısı4 na değin ulaşıyor idi. çok kuşlar avla7 dıktan sonra yolda üç gümüş ok 8 buldular. gelip danışıp oturdular. Ve yayı 2 üç parça yaptı. aldılar. 2 Ay. dedi. Oğuz 8 Kağan büyük saray … 9 … sağ yakada . Gün1 lerden bir gün uykuda bir altın 2 yay gördü.10. 5 dedi. babalarına verdiler. sana 9 yaşamak hayırlı olsun. Ondan sonra üç5 ü doğu yönüne vardılar. Yıldız doğu yönüne varın. 1 Oğuz Kağan sevindi. Ondan 7 sonra sabah olunca ağabeylerini. kardeş8 lerini çağırıp getirtti. 4 dedi. Oğuz Kağan Ulu Türk’ 5 ün sözünü beğendi. 3 Gök. Gene ondan sonra Gök. 8 Anlayışlı. halkını 7 sesletip getirdi. Mutemet 9 idi. Gene ondan 5 sonra Oğuz Kağan büyük kurultay 6 çağırdı. 6 Deniz çok avlar. 7 Yıldız çok avlar. 1 dirlik hayırlı olsun: Yüce 2 Tanrı düşümde verdiğini beri getirsin. yüzü güldü. bütün 3 yeri uruğuna bağışlasın. yaşlandığımdan 1 benim cesaretim yoktur. benim 9 gönlüm av istiyor. oklar sizlerin olsun 3 sizler yayın attığı oklar 4 gibi olun. ve üç6 ü batı yönüne vardılar. tavsiyelerini 6 istedi. Ay ağabey3 ler. 8 Ay kağanım. babalarına verdiler. ve üç gümüş ok gördü. onun adı Ulu Türk idi. Ünite . aldılar. asil bir er idi.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 183 36 37 38 39 40 7 uzak görüşlü bir yaşlı kişi var idi. Ay. Ve bu üç 5 gümüş ok gün kuzeyine gidi6 yor idi. tavsiyesine göre davrandı. çok kuşlar avla8 dıktan sonra yolda bir altın yay 9 buldular. 9 Oğuz Kağan sevindi. yüzü güldü. 2 Ey kardeşler. Gün. Maiyetlerini. Deniz batı yönüne siz4 ler varın. Yay sizlerin olsun. yay gibi 4 okları göğe atın. ay kağanım sana.

kök kurıkan. kırk gece yediler. tamga bize bolsun buyan. düşmanları ağlattım. temür çıdalar bol orman. yüce Tanrı’ya ben ödedim. kök böri bolsungıl uran. 4 kargı ile ok çok attım. +a.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. Yüzyıllar Türk Dili 41 1 kırk karış11 ağaç diktirdi.san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka. kèñeş. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. 7 Sağ yakada boz oklar oturdu. dostlarımı ben 6 güldürdüm. ayağın3 a bir ak koyun bağladı. 7 sizlere yurdumu veriyorum. +ler. alalıñ ya takı kalkan. Ondan sonra Oğuz Kağan 2 oğullarına yurdunu üleştirip verdi.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. Sol 4 yakada kırk karış13lık bir ağaç diktir5 di. -gu. Onun 2 başında bir altın topuk12 koydu.184 XI-XIII. 8 Sol yakada uç oklar oturdu. kök (kök teñri+ge) 4 “Men sinlerge boldum kagan. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. 42 1 içtiler. teñri. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. +lug. vuruşmalar ben çok gördüm.” ifadesini Türkiye Türkçesine çeviriniz. sevindiler. +gak. tep tedi. Kelime İzahları sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. aygır ile çok yürü5 düm. dedi. . +gu. 6 ayağına bir kara koyun bağladı. 3 Ay oğullar. 9 kırk gün. takı taloy takı mören kün tug bolgıl. av yèrde yörüsün kulan. meşveret edip’ : -ip. buz. ben çok yedim. Onun başında bir gümüş topuk koydu.

baluk (< baluk+nı) bizniñ ‘bizim’ : +niñ. W. -maz. R. Oguz Kagan Menakıbı’nı ele alan yayınları bilmek. bèr. tüb (< tüb+in+de) şuñkarnı ‘ala doğanı’ : +nı. èr-. êl (< êl kün+ge) çarlıg ‘yarlık’ : < yarlık kurıkan ‘çadır’ : < kurıkan alalıñ ‘alalım’ : -alıñ. halka’ : +ge. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. -uş-. tal (< tal+lar) ilgerü ‘ileri’ : +gerü.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 185 Özet 1 Oguz Kagan Menakıbı hakkında bilgi vermek. -dı. Paris Bibliothèque Nationale. Supplement Turc. çokur (< çokur+dın) . oşbu ‘bu’ : (< oş+bu) tübinde ‘dibinde’ : +de. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. +i. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. atla. tart. yiber.(< bèr-e+men) kutı-bız ‘saadetimiz’ : +bız. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) RADLOFF [1837-1918] tarafından yapıldı.(< buyur-muş) bère-men ‘vereyim’ : +men. . +in. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. Dr. yazı tarzı Oğuz Kağan Destanı’nı Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yılların bir yadigârı olduğu sonucuna götürmektedir.(< ur-uşdı+lar) çallug ‘yele’ : < çallug uruşunç ‘vuruşma’ : -unç. il (< il+gerü) atlañ ‘atlanın’ : -ñ. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. Philosophisch-Historische Klasse XXV. bedi. -e. BANG. biz (< biz+niñ) buçurmuş ‘buyurmuş’ : -muş. R.) Yayına hazırlayan: Prof.(< yaru-k+dun) yörügüde ‘yürüdüğünde’ : +de. Bu tercüme Muharrem ERGİN [1925-1995] tarafından kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. Oğuz Kağan Destanı’nda Moğolca sözcüklerin bulunması Çinggis Kağan [1167-1227]’dan sonraki dönemin izlerini taşıdığını gösterir. yörü. BANG. Genellikle Oğuz-nâme olarak adlandırılan Oğuz Kağan menkıbelerinin farklı ve pek çok rivayetleri vardır.(< ur-uş-unç) karundaşı ‘kardeşi’ : +ı.(< yörügü+de) kıp kızıl ‘kıpkızıl’ : < kıp + kızıl sip siñgir ‘zincifre’ : < sip + sinir bedik ‘büyük’ : -k. bol. W.(< bedi-k) uruşdılar ‘vuruştular’ : +lar. ARAT [1900-1964] bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı.(< atla-ñ) boldukda ‘olunca’ : +da. kèt (< kèt-di) birinçisige ‘birincisine’ +ge. öl. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. bir (< bir+inçi+si+ge) çalguz ‘yalnız’ : < yalguz mören ‘ırmak’ : < mören öler-biz ‘ölüyoruz’ +biz. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. şuñkar (< şuñkar+nı) kètdi ‘gitti’ : +di. W. 1001’de kayıtlıdır. 69 s. . Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. R. kut (< kut+ı+bız) tallar ‘dallar’ : +lar.(< öl-er+biz) kumuz ‘kımız’ (< kımız) çürekige ‘yüreğine’ +ge. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. ur. ur. karun (< karun+daş+ı) baluknı ‘şehri’ : +nı. Rachmati [ARAT] eseri Almanca olarak neşretti. .(< yiber-di) tartıp ‘çekip’ : -ıp.G. kün. balık (< balık+ları) saklamaz èrdi ‘düşünmezdi. Ünite .G. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. -gü. +la-. tug (< tug+lar+nı) çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. -er. +ler. +lar. buçur. çaru. 1300’lü yıllarda yazılmış olduğu anlaşılan eserin bu özellikleri dikkate alındığında Harezm Türkçesi metni sayılması gerekir. R. +inçi. keçe (< keçe+ler+din) êl künge ‘el aleme. dikkate almazdı’ : -di.(< tart-ıp) amırak ‘sevgili’ : < amırak balıkları ‘şehirleri’ : +ları. 3 2 Oguz Kagan Menakıbı’ndan seçilmiş Türkçe kelimelerin izahını yapmak. +si.10. İstanbul 1970. BANG [1869-1934] ve G. MEB Yayınları. adlı eserinden alınmıştır.G. çürek (< yürek+i+ge) keçelerdin ‘gecelerden’ : +din. -duk. Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. -uş-. W. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. al. Muharrem ERGİN. +daş.(< al-alıñ) yiberdi ‘gönderdi’ : -di. Oğuz Kağan Destanı: (BANG. -k. no. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. sak (< sak+la-maz èr-di) tuglarnı ‘tuğları’ : +nı.(< bol-duk+da) çokurdın ‘alacadan’ : +dın. Oguz Kagan Menakıbı. +ı.

-uş-. ini (< ini+ler) kèñeşip ‘danışıp. erdini (< erdini+leri) tokuş ‘dokuş’ : -ş. -kür-.(< kèñeş-ip) kulaç ‘karış’ : < kulaç taguk ‘topuk’ : < taguk kök teñrige ‘gök yüzüne’ : +ge. meşveret edip’ : -ip.(< aç-kıç) tuñlukları ‘pencereleri’ : +ları. buz. yılkı (< yılkı+ları) erdinileri ‘mücevherleri’ : +leri. kün (< kün+dün+ki) buluñda ‘yönünde’ : +da. ebedî’ yılkıları ‘at sürüleri’ : +ları. yañ (<yañ+gak+ka) buzgulug ‘parça’ : +lug. +ler. +dün. san (< san+a-gu+lug+sız) yañgakka ‘yan tarafa’ : +ka.(< buz-gu+lug) senlernüñ ‘sizlerin’ : +nüñ. us (< us+lug) kündünki ‘güney’ : +ki. sen (< sen+ler+nüñ) iniler ‘küçük kardeşler’ : +ler. teñri. öy (< öynüñ) kalıkları ‘çatıları’ : +ları. -gu. kalık (< kalık+ları) orduga ‘saraya’ : +ga. tüş. -tür-. öl.(< tüş-kür-e) meñlep ‘kalıcı.(< uruş-gu+dun) antag ‘öylece’ : < anı teg uslug ‘akıllı’ : +lug. +gu. tuñluk (< tuñ+luk+ları) öynüñ ‘evin’ : +nüñ. +gak. Yüzyıllar Türk Dili açkıç ‘anahtar’ : -kıç.(< tokı-ş) birle ‘ile’ : < birle öltürdi ‘öldürdi’ : -di. kök (kök teñri+ge) . ordu (< ordu+ga) tüşküre ‘düşüre’ : -e. buluñ (< buluñ+da) sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız.186 XI-XIII. aç. +luk. -gu. toku.(< öl-tür-di) uruşgudun ‘vuruşmada’ : +dun. kèñeş. +a-. ur. +lug.

sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. çarukdun ‘çarıktan’ : +dun. kargı ile ok çok attım. e. Harezm Türkçesi döneminin ilk eseridir. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlatır. G. öyige tüşdi. b. Okunaklı nesih yazıyla yazılmıştır. dostlarımı ben güldürürdüm. d. dostlarımı ben güldürdüm. Dönüp yurduna. acıkmak e. Çingis Kağan öncesi bir dönemde yazılmıştır.(< yaru-k+dun) Ay ogullar. Ey oğullarım. san (< san+a-gu+lug+sız) c. öyige tüşdi. -k. 5. Yurtıga. “Sayısız nesneler. Radloff 2.(< yaruk+dun) e. “çarukdun” kelimesinin çözümlemesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. İlige. R. düşmanlarınızı ağlattım. köp men aşdum.(< yaru-k+du+n) d. Oguz Kagan Menakıbı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. dostlarımı ben güldürdüm. düşmanları ağlatırdım. çaru. +a-. çarukdun ‘çarıkta’ : +dun. uruşgular köp men kördüm. +lug. -gu. Celaleddin Harzemşah döneminde yazılmıştır. ben çok dağ aştım. Sansız nemeler. +a-. Millet Yazma Eser Kütüphanesi e. e. -k. ancak son sayfada iki satır eksiktir. kargı ile ok çok attım. aygır ile çok yürüdüm. duşmanlarnı ıglagurdum. sana(< sana-gu+lug+sız) b. Yukarıdaki metnin Türkiye Türkçesine doğru çevirisi aşağıdakilerden hangisidir? a. Ay oğullar. düşmanları ağlattım. 21 varak (42 sayfa)’dan oluşur. Koço Uygur Kağanlığı döneminde yazılmıştır. c. aygır ile çok yürüdüm. kitdi. aygır ile çok yürüdüm. Yurtıga. Sansız neme.” İfadesi aşağıdakilerden hangisinin Türkiye Türkçesine çevirisidir? a. 4. çıda bile ok köp atdum. Uygur harfli Oguz Kagan Menakıbı aşağıdaki kütüphanelerin hangisinde bulunmaktadır? a. Universitätsbibliothek Wient d. Muharrem Ergin d.(< çaruk+dun) b. öyige kitdi. yılkılar aldı. düşmanları ağlattım. yazı tarzı göz önüne alındığında Oğuz Kağan Destanı’nın yazıldığı dönemle ilgili olarak aşağıdakilerin hangisi söylenebilir? a. E. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. yay ile ok attım. Ey oğullar. Yurtıga. vuruşmalar ben çok gördüm. e. d. 9. d. e. Yurtıga.(< çaru-k+dun) c. +lug. çarukdun ‘ışıktan’ : +n. -gu. kayıttı. dostlarumnı men kültürdüm. ewige kitdi. vuruşmalar ben ne çok gördüm. sanagulugsız ‘umulmadık’ : +sız. san (< san+a-gu+lug+sız) e. Eserin yazarı ve yazıldığı yer belli değildir. Petersburg Library c. d. 1300’lü yıllarda yazılmıştır. +lug. “sanagulugsız ” kelimesinin çözümlenmesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir? a. çaruk. Moğolca sözcüklerin fazlaca görülmesi. “açkıç” kelimesinin Türkiye Türkçesindeki anlamı aşağıdakilerden hangisidir? a. düşmanları ağlattım. c. Sanagulugsız neme. çok ben yedim. Paris Bibliothèque Nationale b. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. kitdi. Kaare Grønbech b. çok savaştım. 10. Uygur harfli tek bir yazma nüshası vardır. Oguz Kagan Menakıbı’nı 1932’de Almanya’da daha sonra da Türkiye’de yayımlayan türkolog aşağıdakilerden hangisidir? a.Harezm Türkçesi Metin İnceleme IV: O g uz Ka g an Men ak ıbı 187 Kendimizi Sınayalım 1. sana(< sana-gu+lug+sız) 7. aygır birle köp yörüdüm. çaru. yılkı aldı. Ünite . Gazan Han [1295-1304] ya da sonrası yazılmıştır. çaru. W. dostlarımı hep güldürdüm. çaru. yılkılar aldı. ben çok yedim. +lug. açınız b. Her sayfasında 9 satır vardır. e. c. St. aygır ile çok yürüdüm. b. Sanagulugsız nemeler. ben çok yedim. 6. açacak d. savaştım. kitdi. Ay oğullar. yılkılar aldı.10. Uzbekistan Manuscripts Library 3. İslâmiyet öncesi bir dönemde yazılmıştır. at sürüleri aldı. +lug. Oğuz Kağan Destanı’ndan Kâşgarlı’nın eserinde iz bulunmaması. heybe . b. Ay oğullar. c. Baştan ve sondan eksiktir. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. b. çok ben yedim. sanagulugsız ‘sayısız’ : +sız. +du. 8. evine gitti. Baştan ve sondan eksiktir. b. -k. sanagu (< sanagu+lug+sız) d. yılkı aldı. c. -k. -gu. anahtar c. Rahmeti c. Oguz Kagan Menakıbı’nın yazma nüshası ile ilgili aşağıdakilerin hangisi yanlıştır? a. -gu. dostlarımızı ben güldürdüm. süngü ile ok çok attım. Fazılov e. çarukdun ‘ışıktan’ : +dun. aygır ile çok yürüdüm. Sanagulugsız nemeler. vuruşmalar ben çok gördüm. kargı ile çok ok attım. d.

çumşa.(< ıgla-ya dur-ur ) Sıra Sizde 4 Ben sizlere oldum kağan. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. . TOGAN. EBULGAZİ BAHADIR HAN [1603-1663]: Şecere-i Terakime (Türkmenlerin Soykütüğü): Hazırlayan: Zuhal KARGI ÖLMEZ. Güzel alımlı bir kızdı. 1973-1975.188 XI-XIII. W. ss. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. T.G. 384 s. Yüzyıllar Türk Dili Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. RAHMETİ [ARAT]: “Die Legende von Oghuz Qaghan”: Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Berlin 1932. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. . XII. agız (< agız+um+ga) BANG. İstanbul 1990. Yusuf HAS HACİB: Kutadgu Bilig (Viyana Nüshası Tıpkıbasım): İstanbul 1942. Yanıtınız doğru değilse “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. NOUR [NUR]. d 8. Kitabevi. Oxford University Press.(< çumşa-dı) kabucagında ‘kovuğunda’: +da. bol. bir kişinin övünçle anlatılan durumları anlamında manakib ‘övgünlükler’ anlaşılmalıdır. ARAT bu neşri 1933’te Türkçeye tercüme ederek yayımladı. Son sayfasındaki iki satır ise eksiktir. daha deniz. +um. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. Oğuz Kağan’ın menkıbelerini anlattığı için bu eseri Oguz Kagan Menakıbı olarak adlandırmak daha yerinde olacaktır. R. Dr. a 3. CLAUSON. b 2. b Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Oğuz Kağan Destanı’ndaki destan kelimesi. alalım yay ile kaykan. İstanbul Üniversitesi Merkez Ktp. Onun başında parlak ışıklı bir beni var idi. a 6.(< bol-sun+gıl) agızumga ‘ağzıma’ : +ga. Rıza: Oughouz-name (epopee turque = Oğuzname Türk destanı: transcription en lettres phonetiques notes traduction Française texte en Turc de Turquie fac-simile): Kahire 1928. Supplement Turc. 167-244. RAHMETİ [ARAT]: Oğuz Kağan Destanı: İstanbul 21936. Rachmati (Reşit Rahmeti ARAT) eseri Almanca olarak neşretti. MEB Yayınları.G. W. Demir kazık gibi idi bu kız öyle alımlı idi ki gülse gök yüzü güler ağlasa gök yüzü ağlardı.G. KAÇALİN. Cild XVIII. kabucag (< kabucag+ın+da) çürekige ‘yüreğine’ : +ge. BANG. W. R. Bu tercüme kimi değişikliklerle 1000 Temel Eser serisinde yayımlandı. 19026. gök çadır. Mustafa S. av yerinde yürüsün kulan. damga bize olsun uğur. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili Semineri Neşriyatından. 559 s.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. 1300’lerde Uygur harfleriyle yazılan ve 21 varaktan (42 sayfa) oluşan eserin her sayfasında 9 satır bulunmaktadır. Sevdi aldı. boz kurt olsun nara. İstanbul Üniversitesi yayımlarından: 18. BANG ve R. İstanbul 21970. demir kargılar bol orman. Çiñgis Kağan Târihi Çevirisi: Mustafa S. PhilosophischHistorische Klasse XXV. daha nehir. Yararlanılan Kaynaklar . Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuyu yeniden okuyunuz. Yanıtınız doğru değilse “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. güneş alem olsun. Kimi sayfaların bazı yerleri okunamaz hâldedir. ç 7. R. -sun. c 4. Ankara 1996. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı bölümleri yeniden okuyunuz. Sıra Sizde 2 Bu ışığın içinde yalnız oturan bir kız gördü. Enderun Kitabevi. adlı eserinden alınmıştır. Faruk: Oğuzlar (Türkmenler) tarihleri boy teşkilatı destanları: İstanbul 41992. dedi. SÜMER. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Oguz Kagan Menakıbı’nın bilinen tek yazma nüshası. +i. 406 s. Yanıtınız yanlış ise “Metin” ve “Çeviri” başlıklı konuları yeniden okuyunuz.) Yayına hazırlayan: Prof. Oguz Kagan Menakıbı. Paris Bibliothèque Nationale. a 10. Yanıtınız yanlış ise “Oguz Kagan Menakıbı” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. 164 s. Zeki Velidi: Oğuz Destanı (Reşideddin Oğuznâmesi tercüme ve tahlili): İstanbul 21982. Yazmanın ilk neşri (bir bölümü olmak kaydıyla) Radloff tarafından yapıldı. [Yazılışı: Hive 1660]. Societe de Publications Egyptiennes Oğuz Kağan Destanı: (BANG. . W. dur-. ıgla. Muharrem ERGİN. no. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. KAÇALİN. Sıra Sizde 3 bolsungıl ‘olsun’ +gıl. Yanıtınız yanlış ise “Kelime izahları” başlıklı konuları yeniden okuyunuz. c 5. Simurg Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 3. Onu görünce Oğuz Kağan’ın aklı başında kalmadı gitti. 69 s. çumşadı ‘yolladı’ : -dı. ilim âlemince Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. çürek (< çürek+i+ge) ıglaya durur ‘ağlar’ : -ur. +ın. 344+80 s. d 9. -ya. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları 89. Türk Dil Kurumu Yayınları. 64 s. 1001’de kayıtlıdır.

Sözlük 189 Sözlük Karahanlı Türkçesi Metinleri Sözlüğü A ‘akl (Ar. pul : olmak : bu E ed edeb edgü ėletėlig elik emdi eŋ er er ėrerdem erej (Sogd. başlangıç : baş : başlanmak : kilit.) aç açaçıaġ(ı)z aġı aġnaajun akal andın arkış at atavla avuçġalık ay ayaya ayık : akıl : aç : açmak : acımak. saadet. bilme : bilgili : bilgisiz. söz verme buġra han bulbul(u)nbul(u)nabulıt bur bütbütrü : özel isim : bulmak : bulunmak : esir etmek : bulut : kokmak : inanmak : tamamiyle C-Ç cahil cān çapçėçek çėçek çėçeklik çerig çıkçumġuk çuz : cahil. fazilet : rahat.) dinar dost dünyā (Ar. bahçe : ordu. huzur : adamlar. emniyet : belli : vermek : süslenmek < bediz süs : bilmek : ile : bilgi.rej) eren erġuvān (Far. bilgisiz : can. asker : çıkmak : kuş adı : ipekli kumaş D devlet (Ar.) : mutluluk.ek-eylemi : erdem. baht : dinar : dost : dünya B babahalıġ bahasız balık kudrukı barbarça baş baş başlanbek belgülüg bėrbezenbilbile bilig biliglig biligsiz birle bişi bolbu : bağlamak : değerli : değersiz : balık burcu : gitmek : bütün. yuvarlanmak : dünya : akmak : kırmızı : ondan (ol zamirinin ayrılma durumu) : kervan : ad : atmak : avlamak : ihtiyarlık : ey : söylemek : avuç : vaat. terbiye : iyi : iletmek : el : erkek geyik : şimdi : yanak : adam. öfkelenmek : ağız : ipekli kumaş : debelenmek.) esesirkeesiz esiz ėsiz : ipekli kumaş : edep. cahil : ile : akçe. acımak : eyvah. yazık : fena. kişi : erkek : i. ruh : koşmak : çiçek : çiçek : çiçeklik. kötü : kötü . hep : baş. insanlar : erguvan : esmek : esirgemek.

hep : bütün. süslemek : yapmak. ırmak adı : iletmek : kötü. taklidi ses kalı kalık kamuġ kamuġ kan kança kanı kap kara kara kara karanfil (Ar. misk : kişi.katmak : kaynamak : hangi : kimi : kaz : geçmek : geçmek : keklik : gelmek : gemi : gezmek : kıl kuyruk kuşu : yapmak. düzenlemek : düzene sokulmak.görmek : güzellik : göz : aşağı. herkes : kan : nereye : nerede : simsiyah : kara.kurmak . eziyetli. içeri : içmek : memleket. siyah : kara : karanfil : yaşlılık < karı yaşlı + lık : karışmak : kaş : kaş : katmak kopkor koykozı burnı kök kök kökiş köni köŋül kör körkörgülüg körk köz kudı kuġu kurkurıkurışkuş küdezkül: katılmak. görüldüğü gibi < kör.(ı)ş : kuş : korumak : gülmek : işitmek : örtmek : düzene sokmak. üzülmek K kaç kaçan kāfūr (Ar. sıkıntılı < ir. yayılmak : zarar : koymak : koç burcu : mavi : mavi : mavi : doğru. katılarak (gülmek) < kat. insan : gitmek : kol.yalnız olkızıl kızıl kiçiglik kim kim kin kişi kitkol kon: kaçmak : ne zaman : Uzak Doğu’da yetişen ıtırı kuvvetli bir mad: ötüşmek. düzenlenmek F fasl(Ar.) de.yukarı çıkmak. ülke : özel ad. aşağıya doğru : kuğu : kurmak : kurumak : karşılıklı kurmak < kur. Yüzyıllar Türk Dili katġurkaynakayu kayu kaz kėçkeçkeklik : dönem.190 ėş ėşiteşüėtėtėtin: eş XI-XIII. görmek : görünen.ses çıkarmak < *kakı kuşların çı: eğer : gökyüzü < kalı. yükselmek” : bütün. yamaç (mecazen) : konmak : kopmak. çocukluk : ki bağlacı : kim : güzel koku. düz : gönül : bak : bakmak. hükümdar : boş : da/de bağlacı : Çin kıl kılkır kış kış kız : göndermek : iç. zaman kėlkemi kez: hakan. etmek : kır : kış : kış : kız : kızıl. sıkıcı.) karılık karışkaş kaş kat- . yalnız kalmak. kırmızı : kızıl : küçüklük.) H hakan hāli hem hıtay I-İ ıd iç içil Ila iletirinçig mak. koku kakılakardığı ses. çıkmak. mutsuz olmak.

Sözlük
külkülmiz kün kün küreşküret: gülmek : dişi geyik : gün, gündüz : gün : güreşmek : kaçırmak saçsandvaç saŋa sarıġ sata sen sevsı: bana : dahi, da, de : ben : beniz, yüz : beniz, yüz : özel ad : bin : dişi karaca sıġun sınsilig söz sunulsūr-ı cibri (Far.) suv süçig süŋek sür: ne : ne kadar : ne : saçmak : bülbül : sen adılının yönelme durumu : sarı : mercan : ikinci tekil kişi adılı : sevmek : kırmak : erkek karaca : kırılmak : temiz : söz : uzatılmak : mezamir (ilahi) : su : tatlı : kemik : sürmek, kovmak”

191

M
maŋa me men meŋ(i)z meŋiz Mıŋlak miŋ muyġak

N
ne neçe negü

T
taġ tamtaŋ : dağ : damlamak : sabah vakti : bulmak : çekmek, sürmek : tat, tatlılık : Çin : yalvarma : demek, söylemek : gibi : çevre : tam, bütün, hep : ten, vücut : denk, eşit : deniz : çabuk : dil : dilemek, istemek : diri, canlı : diri iken, hayatta iken : hayat, canlılık : diş : dişi, kadın : deve kervanı : dizilmek : dolmak : dolu : dolunay : donanmak

O-Ö
oġlaġu okıokıoktaol ol olduroprı or(u)n ot oynaögölöles ölü öŋdün ördek ötöz : nazlı : çağırmak, davet etmek : okumak : ok atmak : -dır/-dir bildirme eki işlevinde kullanılmıştır :o : oturmak : vadi : yer : ateş : oynamak : övmek : ölmek : süzgün, baygın : ölü : önce : ördek : ötmek : öz, kendi

taptarıttat(ı)ġ tavġaç tazarru‘ (Ar.) tėtėg tegre temām (Ar.) ten teŋ teŋiz terk til tiletirig tirig erken tiriglik tiş tişi titir

R
resūl (Ar.) : peygamber

tiziltoltolu

S
sa‘adet sabā (Ar.) : saadet, mutluluk : gün doğusundan esen hafif ve latif rüzgar

tolun tonan-

192
torku töşetöşentutuġtumşuk turturna tuttuta biltuz tü tügtükel tüket tümen tün tüpi tüz: örtü

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
yaşık yaşıl yavalık yay yaz yazyazı yazılyėl yėl yėlgüryėr yıd yıd yıġyıġaç yıparsıġ yıratyigitlik yilig yipün : uçmak : uyumak : temel : bağlamak, eklemek : keklik : ulu, büyük, yüce : vurmak : tohum : şu, işte : cennet : karşılaşmak, karşı karşıya gelmek : özel ad, boy adı : ses : seslenmek, çağırmak : üzerinde yitük yitüryok yokaru yol yorıyöre yulyük(ü)nyüz yüz : güneş : yeşil : nafile, boşu boşuna : yaz : ilkbahar : açmak : ova : açılmak : yel, rüzgar : yel : uçmak, havalanmak : yer, toprak : güzel koku, misk : koku : yığmak, toplamak : ağaç : misk gibi : uzaklaştırmak : gençlik : ilik : mor : kaybolmuş, kayıp : kaybetmek : yok : yukarı : yol : yürümek : yöre, çevre : çekmek, kurtarmak : eğilmek : yüz, surat : yüz, surat

: döşemek : döşenmek : kaplamak : doğmak : gaga : kalkmak : turna : tutmak : tutabilmek : tuz : renkli : düğümlemek, çatmak : tamam, bütün : tüketmek < tüke- tükenmek, bitmek : on bin : gece : tipi : düzmek

U-Ü
uçudıul ulaular kuş uluġ urur(u)ġ uş uştmah utruşUyġur ün ündeüze

Z
zacferān (Ar.) : safran

Y
ya ya yadyaġız yakın yanyana yana yaŋkulayaruk yaş : ey : yay : yaymak : kara : yakın : dönmek : tekrar, yeniden : yine, tekrar : yankılamak, ses çıkarmak : parlak : gözyaşı

Sözlük

193

Harezm Türkçesi Metinleri Sözlüğü A
aç açaçkıç ad adak adak(1) adak(2) adem ademi
c

ança andag andın anı anın añlaanlar antag / andag anuñ anutarara aram arı(1) arı(2) arıg / arı
c

: o kadar, öyle, o şekilde : bk. antag : 1. ondan, ondan dolayı, böylece 2. oradan : onu : onun ile, ondan dolayı : anlamak : onlar : öyle, öylece, o kadar : onun : hazırlamak : yormak : ara, arasında : [< Fa.] istirahat : arı : bk. arıg : temiz : [< Ar.] arif : arslan : art, arka : fazlaca : artırmak : [< Ar.] sunma : sahabeler : çok : astırmak : aş, çorba : 1. aşmak 2. geçmek : yemek : [< Ar.] âşık : atmak, ağarmak, ışımak : at : ad : ata, baba : ad vermek : ateş : ateşli : ata binmek, yürümek : bk. atlan: ata binmek : atlı : adlı : av : [< Fa.] yüksek ses : avlamak : söylemek, anlatmak : ay (kamer) : ay (otuz günlük zaman dilimi) : ay! : [< Fa.] kadeh

: aç : açmak : anahtar : ad : ayak : ayak : bk. ayak : [< İbr. âdem (=toprak)] insan : [< Ar.] insanoğlu : [< Ar.] âdet : başka : [< Ar.] âdaletli : ayı : büyük kardeş : bk. yıgaç(1) : [< Fa.] haberli : hürmet etmek : ağız : ilk süt, ağız : ah : [< Ar.] ahiret : [< Ar.] hükümler : [< Ar.] hâller : [< Soğd.] dünya : ak, beyaz : akmak : [< Ar.] akıllı : [< Ar.] akik : [< Ar.] akıl : almak : al, kızıl : ela : [< Ar.] ona selam olsun : ön : [< Ar.] Allah : altı : altın : altınlı : iş : sevgili, dost : [< Ar.] amir : şimdi : ana : ona : resim : ona

adet adil

adın
c

adug aga agaç agah agırlaagız aguz ah ahirat ahkam ahval ajun ak akc c

arif

arslan art artıkrak arturc

arz

ashab asru asturaş aşaşac

aşık

akıl akl

atat(1) / at(1) at(2) / at(2) ata ataataş ataşlug atlaatlanatlan- / atlanatlıg(1) atlıg(2) av avaz avlaayay(1) ay(2) ay(3) ayak / adak(2)

akik

c

alal(1) al(2)
c

alayhi’s-salam

alın allah altı altun altunlug
c

amel

amırak
c

amir

amtı ana aña añagu añar

194
aygır ayıtaytazlık : aygır

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
bèr- / berberik berü bèş beşik beyan : [< Fa.] bahçe : sicim : bağlamak : bağlı : [< Fa.] bahşiş : bakmak; itaat etmek : bakınmak; itaat etmek : bal : şehir : bk. balık : bana : sıra : var : varmak, gitmek : hep : hepsi : ganimet : ganimetli, müreffeh : parmak : basmak, ezmek : baş : yenmek : ok temreni : başlamak : baş, lider : batı : beden, vücut : bk. bedik : büyük : bk. bedik : büyümek : bk. beg : beğ : pek : bel : belbağı, kuşak : göstermek, belirtmek : işaretsiz : belirtmek : belli : vermek (yardımcı fiil) beyük bèzebigü bil(1)bil(2)bildürbile biltürbiltürgülük bir biregü birer biri birinçi birkaç birle / bile birlebişürbitibitiglig bitilbitürbiz bodabodun bogaz bolbostan bota boy boylug boz / moz böri bözçi bu(1) bu(2) buçurbugu bulbulañ buluñ bulur bunda : vermek : sağlam, muhkem : beri : [< Tü. bêş = Skr. pañça] beş : beşik : [< Ar.] anlatma, açık söyleme : bk. bedik : süslemek : vergi, hediye : bilmek : bilmek(yardımcı fiil) : bildirmek : bk. birle : bildirmek : tebliğ : bir (sayı adı) : biri, birisi : birer : biri (belirsiz zamir) : birinci : birkaç : ile : birleştirmek, katmak : pişirmek : yazmak : yazılı : yazılmak : bitirmek : biz : doğum sancısı çekmek : boyun : gebe : olmak : [< Fa.] bostan : deve yavrusu : boy : boylu : boz, kır : kurt : bez dokuyan, dokumacı : bu (işaret sıfatı) : bu (işaret zamiri) : buyurmak : geyik : bulmak : ?hiçbir şey : yön, taraf : [< Ar.] billur : burada

: anlatmak : demek, söylemek : azlık

B
bag(1) bag(2) baglabaglug bahşiş bakbakınbal balık / baluk baluk baña bandeñ bar barbarça barçası bargu bargulug barmak basbaş başabaşak başlabaşlık batuş beden bèdik bedik / bèdik / bedük / beyük bedük bedüklebèg beg / bèg bek bêl bêlbagı belgürbèlgüsiz belgütbellüg bèr-

belgülüg / bèlgülüg : belli, işaretli

Sözlük
burun burunrak but buyan buyurbuzag buzgulug bülbül : önce : evvelce : [< Fa. bût < but Skr. Buddha] put, güzel : [< Mo.] uğur : buyurmak : buzağı : parça : [< Fa.] bülbül çol çoñ çubuk çubuyan çulganılçumşaçürek çürügü : bk. yol : sol : çubuk : [< Hint.] tatlı : sarılmak : yollamak : yürek : yürüyüş

195

C-Ç
camic can cavab cemad ceza cümle çak çakçakırçalañ çalbarçalguz çallug çalunçañ çan çañak çapçapçapturçarlaçarlıg çarlug çaruk çaşgu çaşkaru çeber çekçerig çewürçıda çıgay çıkçıkarçımad çın çırag çok çokur : [< Ar.] cami : [< Fa.] can, ruh : [< Ar.] cevap : [< Ar.] cansız : [< Ar.] ceza : [< Ar.] bütün, herkes : çağ, zama : çakmak; gazaba gelmek : çağırmak : hiç kimse : yalvarmak : bk. yalguz : yeleli : itaat etmek : bk. tañ : yan : bk. yañak : bk. tap: yapmak : yaptırmak : bağırmak, seslenmek : bk. yarlıg : bk. yarlıg : bk. yaruk : hayat : dışarı bk. taşkaru : becerikli : çekmek, toplamak : asker : çevirmek : kargı : felaket : çıkmak : çıkarmak : gazap : doğru, gerçek, tam : yüz, çehre : çok : alaca

D
dad dahl dakı dane dastan dat da vat
c

: [< Fa.] adalet : [< Ar.] gelir : bk. takı : [< Fa.] tane : [< Fa.] destan : [< Ar.] zat : [< Ar.] davet : [< Ar.] dava, iddia : [< Ar.] devlet, kısmet : bk. teg : [< Ar.] deliller : bk. temür : [< Fa.] huzur : [< Fa.] istek, arzu : [< Fa.] deniz : [< Ar.] zikir : bk. tile: [< Ar.] din : bk. togur: [< Fa.] dost : dostluk : bk. töl : [< Ar.] dua : [< Fa.] uzak : bk. tur: bk. tur: [< Fa.] düşman : [< Ar.] dünya : [< Ar.] inci : bk. tüş-

dacvi davlat deg delalat demür dergah derhost derya dikir diledin dogurdost dostluk döl du a
c

dur durdurduşman dünya dür düş-

E
ebedi èderedgü edgülük edin ediz èk: [< Ar.] sonsuz : takip etmek : iyi : iyilik : başka, diğer : yüksek : (tohum) ekmek

196
èkegü èkki êl èl(1) èl(2) èl(3) èlçi èlig èltèmdi emgek emmare èn endişe èr er / èr èrer- / èrèrdini erdini / èrdini erin / èrin èrkek erkek / èrkek erken èrte erte / èrte èşitet ètil èvèw èwlük èy eyyam : iki : halk

XI-XIII. Yüzyıllar Türk Dili
: ikisi, her ikisi

G-Ğ
ga’ib gaflet galib gazab gene gevher gubar guhar gurruş gül : [< Ar.] bilinmezlik : [< Ar.] habersizlik : [< Ar.] galip, üstün : [< Ar.] gazap, öfke : gene, yine : [< Fa.] mücevher, kıymetli taş : [< Ar.] toz, toprak : [< Fa.] cevher : [< Fa.] haykırış, dalga : [< Fa.] gül

: el krş. èlig : il, memleket : el, yabancı : elçi : el krş. èl : iletmek : şimdi, böylece : eziyet, zahmet : [< Ar.] insanı hissî zevke yönelten nefis : en, genişlik : [< Fa.] endişe : bk. er : er, erkek : bk. er: imek, olmak : bk. erdini : [< Soğd.] mücevher : dudak : bk. erkek : erkek : erken : bk. erte : sabah : işitmek : et : İtil ırmağı : acele etmek : ev : eş, hanım : ey (seslenme ünlemi) : [< Ar.] günler

H
habar hadim hadis hak hakikat hal hal halayık hali halva ham han harc harir hatır hatun hazır hem hemişe hergiz hidayet hidmat hikayet hilafat hilcat hisab huma husravlık hünerlig hvace hvuş h uşnud
v

: [< Ar.] haber : [< Ar.] hizmet eden : [< Ar.] hadis : [< Ar.] 1. Allah 2. Doğru, hakikat : [< Ar.] hakikat : [< Ar.] hâl : [< Ar.] hâl : [< Ar.] halk, yaratılmışlar : [< Ar.] boş : [< Ar.] helva : [< Ar.] ham, çiğ : sultan : [< Ar.] vergi : [< Ar.] ipek : [< Ar.] hatır : [< Ar.] kadın : [< Ar.] hazır : [< Fa.] hem : [< Fa.] daima : [< Fa.] asla : [< Ar.] kurtuluş : [< Ar.] hizmet : [< Ar.] anlatma : [< Ar.] hilafet : [< Ar.] kaftan : [< Ar.] hesap : [< Fa.] huma (anka) kuşu : sultanlık : hünerli : [< Fa.] hoca : [< Fa.] güzel, iyi, tatlı : hoşnut

F
fakih fal fasl fazayil felek ferah ferişte ferman fesad fitne : [< Ar.] fakih, din âlimi : [< Fa.] fal, uğur : [< Ar.] mevsim : [< Ar.] faziletler : [< Ar.] felek, dünya, gök : [< Fa.] iç açıklığı, sevinme : [< Fa.] melek : [< Fa.] emir, buyruk : [< Ar.] fesat, kötülük, anlaşmazlık : [< Ar.] fitne (mec. güzel)

] kalem : pencere : kalkan : [< Pers. kar : katır : cesur : yiğitlik. ağlamak : sıcak : bk. bünyesinde : 1. sahip : yiğit : ikinci : ileri : [< Ar.] hep. yıgaç : ağlamak : ağlatmak : güvenmek : inlemek.] aşk. aşağılık) kalık kalkan kamag kamil kamug kankaña kanat kandın kanı kapkara kapug kapuluk kar kara karañguluk karı karı kariban karşu kart karundaş kasd kaş kat katıg katıglankavl kavm kawuş: [< Ar. karın : içmek : bağırsak : içinde.] istidat : iş. keçe : gece : giymek : örtünmek : sonra : giyinmek : giydirmek : bk.] iman : küçük kardeş : cesur : aramak : [< Ar. kagar : kara : karanlık : karış : yaşlı : [< Ar.] kafir : kağan. göndermek : bk. baştan aşağı : [< Ar. hanlık : kar krş.] ibret : iç. huzur : katı.] ibadet : şeytan : [< Ar. yine : kim. ısıg : [< Ar. han : kağanlık. hangi : kazan : kazık : bk.] kabul : kaç (soru edatı) : kaçmak : ne zaman : tutmak : kaygı : kaygılı : [< Ar./ kèçkèçe keçe / kèçe kedkediglekèdin kèdinkèdürkèl- : [< Ar. sert : zahmet çekmek : söz : kavim : kavuşmak : nereden : kaygı : geri dönmek : kaynamak : tekrar. kel- ışk ibadat ibret iblis c iç içiçegü içre idi igit ikinçi ilgerü iman ini iriz isteisti dad c iş işitit K kacbe kabila kabucag kabul kaç kaçkaçan kadaglakadgu kadgulug kafir kagan kaganluk kagar kagatır kakız kakızluk kal- . oyuk : [< Ar.Sözlük 197 I-İ ıdıgaç ıglaıglagurınanıñraısıg / ıssıg ıssıg c c kalem : salmak. tam : [< Mo.] Kabe : [< Ar. keç : geçmek : bk.] olgun.] gariban : karşı : ihtiyar : kardeş : [< Ar.] kabile : kovuk.] kast : kaş : yan.] bütün : kanmak. sevgi : [< Ar. Allah 2. eşik : kapalı : kar krş. cesurluk : kalmak kaydın kaygu kayıtkaynakayra kayu kazan kazuk kèç keç. doymak :? araba : kanat : nereden : hani : kapkara : kapı. hadise : işitmek : köpek (mec.

kırmak : korumak : korkmak : koymak : koyun kögüs / kögüz kögüz kök(1) kök(2) köl köñül köp körkörgürkörk körklüg körkütkörük kötürköz köz / köz kudrat kudug kul kulaç kulak kulan kumuz kundaklakurban kurban kurıkan kurıltay kurtulkurug kuş kut kuzgun küdeküdedkülkültürkümüş kün(1) kün(2) kün(3) kündüz : göğüs : bk. yararlık : kim (şahıs zamiri) : [< Fa.] kitap : gizlemek : koymak : parlakça (kogulgu=parlak) : istemek : konmak. : kendi : bk./ ketürkèmiştoplanmak? kendü kèñeşkeñeş. Yüzyıllar Türk Dili : gelmek : bk.] hikâye : gergedan : kız : nâdir : bk./ kèñeşkerek kerekkeskètketürkèyik [k(è)y(i)k] kıl kılkılıç kımız kırık kırk / kırık kıssa kıyandkat kız(1) kız(2) kızıl kızıl / kızıl kiçig kifayat kim(1) kim(2) kimerse kin kirkiş kişi kit./ kètkitab kizlekodkogulgurak kolkonkopkoparkorıkorukkoykoyun XI-XIII. tel : yapmak. iyi./ kèlkèltürkeltür. inmek. iktidar. keñeş: danışmak. servet . kul 2. mola vermek : koşmak : koparmak.] kurban : [< Mo. koymak. adam : gitmek : [< Ar.] mal. gösterişli : göstermek : güzel : götürmek : bk. zaman : güneş : halk : gündüz M ma / me magara magrib maksud mal : da. etmek.] yeterlik. kararlaştırmak : gerek : gerekmek : kesmek : bk./ kèltür. de (bağlama edatı) : mağara : batı : [< Ar. korumak : gülmek : güldürmek : gümüş : gün. mavi : gökyüzü : göl : gönül : çok : görmek. yaban eşeği : kımız : kundaklamak : [< Ar.] sadak. keltür: getirmek : atmak.] kudret : kuyu : 1. yay kabı : çadır : kurultay : kurtulmak : kuru : kuş : saadet.] istek : [< Ar. yarışmak. ?bakmak : göstermek : güzellik./ kètür. hizmetçi : kulaç : kulak : katır. iyilik : güzel. kızıl : kızıl : küçük : [< Ar. doldurmak. kırk : kırk : [< Ar. devlet : kuzgun : gütmek : gözetlemek. kimse : misk kokusu : girmek : samur : kişi. köz : göz : [< Ar. kögüs : gök. kılmak : kılıç : kımız : bk.198 kel.] kim (bağlama edatı) : kişi. kit: bk. keltür: geyik : kıl.

] meclis. neden.] peri : nasıl : nitekim : netice.] günah : [< Ar.] seven : [< Ar.] istek.Sözlük malik maña macni macsiyyat maşrık matlub mavla me mebadi meclis mekan melik melike meñ men / mèn meñiz(1) meñiz(2) meñizlig(1) meñizlig(2) meñlemeşayih meşhur meşveret mevsuf mihrab miñ minmoz mören mu’min muciban mucciza muharram muhib mukaddas mun-tèg muña muña munça munda mundag mundın mundun munı munkalib munlar muntèg munuñ-tèg murad : [< Ar.] gerekenler.] sahip : bana : [< Ar.] kurtuluş : bir kaç : nice.] vasfolunmuş : [< Ar. boz : ırmak : mümin : [< Ar.] mucize : [< Ar.] misk muvahhid muz mübarek mühlet mülk müñüş mürid müşk N nazm ne / nè necat neçe nèçe nèçeme neçük nedamet nèdin nefs negü nelük neme neñ nepsiki nèteg nèteg-kim netice nevc nişan nöker nubuvvat nur : [< Ar. bağlı : [< Fa. okumak : o (işaret sıfatı) : o (kişi ve işaret zamiri) .] ilkeler : [< Ar.] süre : [< Ar.] Hanım sultan : ben (siyah nokta) : ben : beniz : gibi : benizli : gibi : ebedîleşmek : [< Ar.] şeyhler : [< Ar.] doğu : [< Ar.] tabi.] mübarek : [< Ar.] mânâ : [< Ar.] (Müslüman takviminde) önüncü ay : [< Ar. toplantı : [< Ar.] herkes tarafından kabul edilmiş : [< Ar. nasıl : eşya : nesne.] Sultan : [< Ar.] mukaddes : bunun gibi. çeşit : [< Fa.] müslüman : müslümanlık : [< Ar. şey : [< Pers.] nişan.] mülk : kıyı köşe : [< Ar.] değişen : bunlar : bunun gibi : bunun gibi : [< Ar. ma : [< Ar.] yer : [< Ar. ne kadar : ne kadar çok : nasıl : [< Ar. erkek çocuk : (isim) Oğuz : ilk süz. maksat murassac musallam musulman musulmanlık mutma in c 199 : [< Ar. sebepler : [< Ar. tam (kuvvetlendirme edatı) : çağırmak.] nur O-Ö oglan ogul oguz oguz ok(1) ok(2) okuol(1) ol(2) : oğlan : evlat. sonuç : [< Ar.] tatmin olmuş : : buz : [< Ar.] değerli taşlarla süslenmiş : [< Ar.] mihrap : bin : binmek : bk. nasıl. istenilen : mevla : bk. böylece : buna : buna : bunça : burada : bunun gibi : buradan : buradan : bunu : [< Ar. belirti : maiyet : peygamberlik : [< Ar.] pişmanlık : neden : nefis : ne : niçin. ağız : ok : bizzat.] şöhretli : [< Ar.] danışma : [< Ar.] talep olunan.] tür.] şiir : ne : [< Ar.

doğruluk : sana : sayısız (sana. can. saray : yan.] zahmet : [< Fa. yol./ oturolturton oñ oña ordu orta osug oş oşbu oşol ot(1) ot(2) oyaglık oynaögrenögüt ögüz ölöldüröltür.] peygamberlik : [< Ar.] dünya nimetlerinden uzak durma : rıza.] perde.] ev.] Farisi : [< Fa./ sèvinsèvinç sevinç / sèvinç / sevünsevüglük sevünsıfat sıñar .] özellikler : -e doğru P para parsi paygambar perde pir : [< Fa. sevinç : sevinç : sevgili : bk. sen : sen : [< Fa. ihtiyar sekkiz sèn sen / sèn ser-gerdan serencam serv-kamet sev- R ragbat rahm rast rasul razi renc revan risalat riyazat riza : [< Ar.=saymak) : savaşmak. sevin: sevinmek : bk. saray : orta : dalga.200 olar oltur. başkası.] iyilik.] sebep : saç : saçmak : [< Ar.] resul : [< Ar./ öldürölüg öñin öñlük öskeöteötrü öy öz : onlar XI-XIII. işte bu : o.] başı dönmüş : [< Fa. dövüşmek : [< Fa. ruh. peygamber : [< Fa.] parça : [< Fa.] razı : [< Fa. endişe : saklamak.] saz : [< Ar.] merhamet : [< Fa. musîki perdesi : [< Fa.] ruh : oturmak : oturtmak : on : sağ : ona : ordugâh. düşünmek : düşünce. razı olma sevda sèvinsevin.] pir.] istek : [< Ar.] kır : sakal : 1.] sevda : bk. çehre : özlemek : ödemek : -den dolayı : ev : öz. kendi.] rüzgâr : [< Fa.] saflık. işte o : ot : ateş : uyanıklık? : oynamak : öğrenmek : öğüt : dere : ölmek : bk.] son : [< Fa.] secde : [< Ar. diğeri : yüz. nasip : [< Ar. öltür: öldürmek : ölü : başka. tavır : işte : bu. taraf : sarı : sarılmak : sataşmak : [< Ar. göndermek : [< Ar.] giden : [< Ar.] sevap : [< Fa. sevin: [< Ar. nefs S-Ş sabab saç saçsafi sahaba sahra sakal sakınsakınç saklasaklatsalsala salah saña sanagulugsız sançışsaray sarı sarıg sarunsatgaşsavab saz sebeb secde sefer : [< Ar. + Ar.] doğru : [< Ar.] rızık.] sahabe : [< Ar.] meydan okuma haykırışı : [< Ar.] sebep : [< Ar.] yolculuk : sekiz : bk. bırakmak.] haberci. korumak : saklatmak : salmak.] servi boylu : sevmek : [< Ar. temiz : [< Ar. Yüzyıllar Türk Dili roz-gar rozi ruh : [< Fa.

= vuruşmak) : [< Ar. çabuk : [< Fa.] cehennem : inkar etmek : tan : acayip : şaşırmak : tanrı : tanık : istek.] ibadet : [< Ar. doğru yol : [< Ar.] takdim etmek.] yüce : [< Ar.] şeriat. beden :[< Ar.Sözlük siñgir siz soguk sogurgu sohba soñ soñlasorsorma söz sözlesözleşsözletsug sultan suratlıg suw / sug / su suyurkasüñük sürsüt şagam şah şahlık şarr şaşşehr şemc şeref şericat şeyh şikayet şine şirin şol şuñkar şük : zincifre : siz : soğuk : vuruşma (sogur.] sultan : suratlı : su : [< Çin.] tamam : damga : [< Soğd.] şikayet : masa : [< Fa. sonra : tamamlamak : sormak : boza : söz : söylemek : 1. eşsiz : -a doğru. -a kadar : bk.] şirin. bütün : münakaşa etmek : [< Çin./ tapıntartarıtarıttarıtıg tarlagusız tarttaş(1) taş(2) taşgaru / çaşgaru taşrif tay tète.] Sahabeleri görmüş olan müslümanlar. devam etmek : süt : Şam : [< Fa. suç : bulmak : ön : hizmet. tegür: ulaştırmak./ tègürtelim telwe : yine.] talih : [< Ar.] deniz : [< Ar.] istekli : [< Ar./ tègtègi tegme / tègme tegrü tègürtegür.] şeref : [< Ar.] şehir : [< Ar. : dağ : duvar : topuk : derhal. söyleşmek 2. te: demek.] taht tèg teg / /tèg / deg teg. bağışlamak : kemik : sürmek.] vücut. kapı : bk.] sakin. sunmak : çok : deli 201 T ta ta ala c tacat tabc tabicin tag tagam taguk tagurak taht . tatlı : şu : aladoğan : [< Soğd./ tètedbir : tâ : [< Ar. tapık : tapınmak : dağıtmak : dağıtmak : çekmek : hediye : tarlasız (tarlagu=tarla) : kabul etmek : taş : dış : dışarı : teşrif : dağ : bk. huzur. sessiz takı / dakı / dagı tal tala talaştalay / taloy talic talib taclim taloy tam tamam tamga tamug tantañ(1) / çañ tañ(2) tañlatañrı tanuk tap taptapık / tapuk tapug tapuk tapun.] mum : [< Ar. eşik.] şer : şaşmak : [< Fa.] şeyh : [< Ar.] sultan : sultanlık : [< Ar. talay : tam : [< Ar. ve. söylemek : [< Ar. art. dahi : dal : dolu.] öğrenme.] dost : son. teg : gibi : değmek : kadar : değme. çare : bk. meşk : bk. sözleşmek : söyletmek : bk suw : [< Ar.] tedbir.

canlı : diş : hanım : doğmak : doğurmak : dokuz : çarpışmak : çarpışma : dokuz : bk./ diletilek tiñletirig tiş tişi togtogur. ton : elbise : toy : döl : töre : türlü : dört : [< Ar.] cennet : [< Ar. sürekli : ulu.] tertip : [< Ar./ dogurtokkuz tokuştokuşgu tokuz toñ ton / toñ toy töl / döl töre törlüg tört tufan tug tugtumşuk tuñluk tur(1). kurmak : asil U-Ü uçuçmah c : uçmak : [< Soğd. döl : vuruşmak : vuruşma : vuruşma : akıl : uslu. dedirmek : [< Ar./ düştüşimel tüşkürtüz tüztüzün : mükemmel : tüy : tüylü : gece.] üstad : uyku : uzun : uzunluk : üç ud ud udıudku uftanugan ugraukukgulug ul ulaşu ulug ulug umınç unaunutururan urug uruş uruşgu uruşunç us uslug ustad uyku uzun uzunluk üç .] yardım : dinlemek : dikdirmek : dil : dilemek : dilek : dinlemek : diri.202 temür / demür teñiz teñri tèp teriñ terkin tertib teslim tetürtevfik tıñlatiktürtil tile. akıllı : [< Fa.] öd ağacı : öküz : uyumak : uyku : utanmak : Tanrı : ulaşmak : anlamak : anlayışlılık (< uk. nesil. tesadüf etmek.= anlamak) : temel. esas : tüy : tamamen tükellik tülük tülüklüg tün tünle türlüg türlük türtürtürük tüş tüş./ durtur(2)tur(3)tur(4)tusu tuttutulunç tutuntutuştüb tüg tükel XI-XIII. esas : daima.] teslim : demek.] tufan : tuğ : doğmak : gaga : pencere : durmak : durmak (yardımcı fiil) : ayağa kalkmak : +dır : ganimet : tutmak : boğuşma : tutunmak : tutuşmak : dip. büyük : yüce : ümit : tasvip etmek : unutmak : vurmak. batı : geceleyin : türlü : hayat : dürdürmek : Türk : düş : düşmek. uğramak : narin : düşürmek : düz : düzenlemek. Yüzyıllar Türk Dili : demir : deniz : Tanrı : diye : derin : çabucak : [< Ar. : savaş bağrışı : tohum. kurmak.

] ölüm : [< Fa. fersah ?(= 455 mil= 56 kilometre) : yığdırmak. parçalanmak : [< Fa. kesin : yetmiş : bk. yaş : yeşil : yahşı. yardım : bağışlamak : dirhem : bk.] fakat. dost yètyèti yetinç yètiryetiz yètmiş yètüryıdıglık yıgaç(2) yıgduryıl yılkı yıñak yıpar yiberyig yigirmi yinçü yityok yol / çol : yaramak : [< Fa. iyi : yatmak : kötü : yaz : ilkbahar : ova. çorak : yemek : iyi. gözyaşı 2. yanak : gibi : [< Fa. pay etmek : seda.] fakat : [< Ar.] yakut : [< Hwar. daha iyi : iyice : il.Sözlük üçegü üçün üçün üçünçü üküş üküşrek üleşüleştürün ününçü ündeüñür üst üstad üze / üzre / üzere üzere üzre : üçü : -den dolayı. paylaşmak : üleştirmek. ulaşmak 2. lakin : [< Fa. karış 2. yañak : misk kokusu : göndermek : iyi : yirmi : [< Çin. avaz : yontmak : inci : çağırmak : mağara : üst : [< Fa.] peygamber : yalanlamak : yalnız : yaman. yètgür: kokulu 203 yarlıg / çarlıg / çarlug : yarlık.] inci : kaybolmak : yok : yol . kaybolmak : yedi : yedinci : bk.(2) yana yañgak / yıñgak / çañgak yañlıg yar yıgaç(1) / ıgaç / agaç : ağaç : 1./ yaruyarılyari yarlıkayarmak yaruyaruk / çaruk yaruklug yaş yaşıl yaşkı yatyawlak yay yaz yazı yè: ve : [< Ar. yarı: ışık : ışıklı : 1. üstünde : bk. ferman V ve vefat veli velikin vücud Y ya ya(1) ya(2) yagı yagır yahşı yak yaka yakin yakşı yakut yalawaç yalganlayalguz / çalguz yaman yan. üze yarayaran yarı.] üstat : üzerinde.] kesin bilgi : iyi : [< Ar.] sevgili.] dost : parlamak : yarılmak. yètgür: tam. el : devirmek : yine : yer : er : 1. toplatmak : yıl : at sürüsü : bk. kötü : geri dönmek : yanmak : yine : yan taraf. üze : bk. için : için : üçüncü : çok : çokça : üleşmek.] varlık yèg yègrek yèl yemüryene / yène yèr(1) yèr(2) : ya! : ya : yay : düşman : omuz : çok iyi : yan taraf : yaka : [< Ar.] dostluk.(1) yan.

yultuz : yıldız : göndermek : yurt : hızla koşmak : yüklemek : yüklü : yün. taraf : yürümek : bk./ yürüyörüyulduz yultuz / yulduz yumşayurt yügüryükleyüklüg yüñ yüriyürügüryüz(1) yüz(2) yüz(3) : defa XI-XIII.] kayıp : [< Ar.: yürütmek Z zacfaran zag zahir zahm zari zarif zarifluk zayic zimrud zindan ziyarat zumra : [< Ar.] karga : [< Ar. yöri: bk. yöri : bk.204 yolı yolukyoryön yöri.] ağlayıp inleme : [< Ar.] zarif : zariflik : [< Ar. yörügür: yüz : yüz (sayı adı) : zemin (yeryüzü) yörügür.] zümrüt : [< Fa.] zindan : [< Ar.] ziyaret : [< Ar. telek : bk. rastlamak : tabir etmek : yön.] zaferan : [< Fa./ yürügür. tüy./ yörü.] zümre .] yara : [< Fa.] açık. âşikâr : [< Fa. Yüzyıllar Türk Dili : karşılaşmak.

Bundan sonra (Çinggis-hahan) Dörbet’li Dörbai-dohşin’i. 262: bulut 4 Dankoff ’da körgit.dan sonraki Far.) 3 Bu eseri ele aldığı makalesinde Kemal ERASLAN. MNT § 261.) 8 Yazmada husrav pervêz. Orhon Türkçesi Grameri. 6 13. Clauson da ş’nin ç’den geliştiğini belirtir (EDPT. [FAZYLOV. ol bir. yy. ‘boza’. Mustafa S. 133 5 Atalay’ın yayınında da unutsa (DLT I 215) ve unutmuş (DLT I 228) biçiminde verilen sözcükler. s. FAN Uzbekskoj SSCB. eserin dilinin Karahanlı Türkçesi ile Klasik Çağatay arası bir döneme ait olduğunu belirtir. 4 Yazmada kör yok. 396b). 104. Ünite 10 1 KAÇALİN. 8. s. 7 (Yazmada kılga èrdi. 13 yetmiş metre olamaz Ünite 8 1 Kutb’un Husrav u Şîrîn’ini ele alan çalışmalar için bak. İstanbul 2003. 1973-1975. Slovnik 1961. (CTD I. 51-53 2 Kuran Tercümesi’ndeki örnekler şu kaynaktan alınmıştır: Türkçe İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası) KARAHANLI TÜRKÇESİ (Giriş-Metin-Notlar-Dizin). Dankoff-Kelly yayınında unutsa (CTD I.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. bir kelimedir. ss. E. 7 İdil ve Cayah gibi derin nehirleri. İdrak: Metin: 57. 203) unıtmış (CTD I. FAZILOV: Harezm Edebiyatı XIV. 9 Ebulgazi’deki Mısır göz önüne alındı. Sir Gerard: An Etymological Dictionary of PreThirteenth-Century Turkish: London 1972. 4 KAÇALİN. 6 Yazmada meñizlig ol.Dipnotlar 205 Dipnotlar Ünite 2 1 Talat Tekin. 10 ötündüm? 11 yetmiş metre olamaz. Cild XVIII. (Bk. TDK. 406 s. 3 HACIEMİNOĞLU: Kutb’un Hüsrev ü Şîrîn’i ve Dil Hususiyetleri: İstanbul 1968. Meket ve Men-kermen-keyibe şehirlerine girmiş. CLAUSON: EDPT: 852b. 1966. Beyit tekrarlanmaktadır. TOPARLI: Kıpçakça Sözlük: 239b. Aslının ç’li olduğunu belirtir.: Starouzbekskij jazyk chorezmijskie pamyatniki XIV veka.: Dedem Korkut’un Kazan Bey Oğuznâmesi: İstanbul 2006. 12 tavuk olamaz. Bk. 406 s. III. s. Kitabevi ss. 8. 6 Dankoff sözcüğe ş’li biçimiyle yer verir. Kitabevi ss.] 2 ZAJÂCZKOWSKI: Najstarsza wersja Turecka. . Hindus ve Bağdad memleketleri arasında bulunan Aru Maru ve Madasari halklarının memleketindeki Abtu şehrini almak için gönderdi. İlkin CLAUSON. 2491241. 2 Bu eser ilim âleminde Uygurca Oğuz Kağan Destanı olarak bilinmektedir. Oğuz Kağan Destanı’nın dil malzemelerini Harezm Türkçesi söz varlığı içerisinde değerlendirmiştir. Ankara 2004. 5 sorma TMEN III. CLAUSON. Muhakemetü ’l-Luğateyn.olarak düzeltilmiş: CTD II. 5 Yazmada oş andın bu caşıklar. Taşkent: İzdat. s. 298). Oxford University Press. 3 DLT’deki bu biçimler Dankoff yayınında sadece 217 hariç bulıt olarak yer alır: CTD II. 8 Nalçik Sohumkale arasında 5633 m. XLVIII+989 s. 209) biçiminde düzeltilmiştir. 171-172. yükseklikteki dağ olmalıdır. Çeviri: 92. s. Husrev u Şîrîn Qutba I-II: Warszawa 1958. ERASLAN: ‘Manzum Oğuznâme’: Türkiyat Mecmuası. s. Mustafa S.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->