T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dr. A. Dr. Z. Dr. G. Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr.C. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T.Dr. Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. Gör. Dr. Dr. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Doç. Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Gör.C. Dr. Doç. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd.Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Dr. Dr. Dr. Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Dr. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd. Gör. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Dr.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm. Doç. Dr. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm.Gör. Dr. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Doç. Dr. Dr.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr. Dr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr. Dr. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için.hm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı. Devam edilen süreçte. elektronik ortamda “http://www. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur.saglik. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz. Alınan geri bildirimler doğrultusunda. konu ile ilgili öğretim üyeleri. verilmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Taslak doküman.gov. Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir. uzman hekimler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv . Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır.C.C. uzman hekimler.

C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.xvi T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

.............................................C.................... 40 F........... 1 A................................ 27 C....................................................................................................35 D....OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM ..................................................... Okul Sağlığı Hizmetleri ......................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T........................................................................................2 Korunma .........................................................................2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar .......3................................................................................1 Temel Göz Muayenesi ...........2 Okul Sağlığı Ekibi .....................................4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları..1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı ................................................................................................................................................ 1 B................... 26 C..................... Okul ve Okul Sağlığının Tanımı ........................................................................................................................ Görme Sağlığı .......................................................... xv BÖLÜM: I ..... 9 A..................... Ağız ve Diş Sağlığı ....................... Konuşma .............. Taramalar ...............2.................................................................. ...................... Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması ....................5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri...........................................................26 C.............................................................................................. xi SUNUŞ .............................................................................2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım .............................................................1 Cinsel Gelişme ...................................1 B......... 31 D............................ Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi .................................................. 37 E.........................................................1 Büyüme ................. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME .......................................................... 7 2.............................................................................................. 23 B.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.......................................................................................................................................3 Korunma ......................... 38 E.................................................................................. 25 B....3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları .................. 31 C...............................................2........................................... 13 A.......... OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ ...................... 50 F................................................................... 29 C........................................................................................49 F......... 50 T................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii ................................................................................................................................1 Dil.....................2 Güvenli Okullar Programı.......................... 49 F.................................................................................1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları ..... İşitme Sağlığı ........................................................ 13 A......3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri .......4 Okula Yönelik Öneriler ....................................... 7 B....3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar .................................1 İşitme Kaybı ...................................................................................................2 Gelişme .....................................................................İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ................................................... 25 C................ Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar ................................ 35 D.................... 9 A........... 7 B........................................................... 9 A......................................................... 18 A...... 1 1................................................... 30 C..................................................................................................... 23 B....2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri ............................... 22 B.............................................................................. 1 B...............................6 İşitmenin Korunması ....................... xiii TEŞEKKÜR ..........................................................................................................................2 Psikososyal Gelişme .......................3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları...................................3...................................C..1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı .......... 24 B......................1 Tarama Testleri .............................. 6 B..........4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ............................................................................ 16 A......

..... 86 E........................................................................................................ 107 C................................................4 Soğuk Zincir ..........................1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı ................................................... 106 B.......................C......................................... Sağlıklı Beslenme Önerileri.............6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü .................................1 Risk Etmenleri ................. 96 F.............. Fiziksel Etkinlik ............................................. 93 E....................................3 Aşıların Uygullanma Şekilleri ................. 92 E......................................................................7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar ....3............................... 100 A.................................................3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ........6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar .............. Sağlık Eğitimi ...............................................................................1 Aşı Programları...... 107 B.......8 Kayıt Bildirim ................. 101 A................................... 56 A........2 Salmonella Taşıyıcılığı ..........................1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik ...................... 95 E............................................................................................................................................................................................................1 Fiziksel Etkinliğin Önemi .......................................................................................................... 91 E....................................................... 92 E.................................................................................................................................. 61 C..................................................... 98 4..............................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım .......................................................................1 Tütün Kullanımı ............................................ 108 xviii T..........................2 Aşıların Yapısı ...............................4 Şiddetin Etkileri ......................... 93 E........................................................... 100 A............................. 95 F...................................................................... 107 B.................. 61 B.... SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME .. 81 D........................... 107 B....................................................................................................................................3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları .............................3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar ............................ Alkol ve Madde Kullanımı ......................... 65 C...................4 Parazit Taşıyıcılığı ..8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar ........................................................................................................................................................ Çocuk İstismarı ve Yaklaşım .. 96 F................. Şiddetin Önlenmesi..........10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi ........................................................................................... 96 F............................................................... 56 A.....C...................... Aşılama ........................7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ............2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı .............. 102 A........................................................................ Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..........................................................................5 Risk Altındaki Çocuklar .................................... Salgın İncelemesi ve Kontrolü ............2 Tanı ................ Taşıyıcıların Araştırılması........ 60 B.................................. 100 A... 105 A............................................................. 107 B..........5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları .................................................. 56 A.................................................. 104 A.................................................................2 Şiddetin Nedenleri .......................................................... 59 B..60 B.......................2 Besin Grupları........... 91 E............................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................................................... 101 A.......................................................................................... 101 A.......................... 93 E.....................................3 Sağlıklı Beslenme Önerileri....................................................................... 56 A............................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE ......................................................................................................................................................................................................................................................................2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları ........ 65 D.................................................................... 92 E................................................................................................................................................ 81 D..............................................................................1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları ........ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .......................... 91 E.....................................................................3 Okula Yönelik Öneriler ..........................1 Görülme Sıklığı ......................................................................................................................................... Sigara................................................

................................................................. 110 1.4 Pox Virus Enfeksiyonları ................................................... Besin Alerjisi ........................... Konvülsiyonlar ............. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ....................................................... 124 2.......................................... 120 B.......... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...................................... Demir Yetersizliği Anemisi.. 138 G......................134 A....................................................................................................................................................................... Karın Ağrısı .C................................................... 152 B.......................................................... 139 H..................................................................................................................................................... 150 A................... Zehirlenmeler.............................. 118 B..................................................................2 Kırıklar.......................... Göğüs Ağrısı ..............................................122 D......................................... 148 A...................... 155 T.................................. 114 B. Döküntülü Hastalıklar ....... 148 A...............................5 Kafa Travması................................................................................ 110 A....................................................................................................................................................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları .... Akut Gastroenteritler ................................................................ 147 5................................ ENFEKSİYON HASTALIKLARI .............................................................................................. 122 E................................................................. 130 D.....................................................................2 Ektima .................................................................................................................................................................1 Kanamalar ............................................................ 144 D............ 120 C..........1 Temel Yaşam Desteği......... 134 B..... 139 4.......................... 151 A.............. 151 B.. 142 C............................................................................................. Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları .....................................119 B........ BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM ........... BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR .....................................................................................................................................132 3............................................................................. 127 C.................. 139 A............2 İleri Yaşam Desteği ............................................................................................................................................................................................ Viral Hepatitler ..................................................3 Çıkık ............................................................................................................................ Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları ................................................................................... DERİ HASTALIKLARI ......................2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları .......136 D.............................................110 A............................................4 Burkulma ..................................................................................134 C.1 İmpetigo .......................................................................................................................................................................................................3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları .. Bakteriyel Enfeksiyonlar .............................................114 B.................................................................................................................................................................................................................................................................................... 149 A..... Viral Enfeksiyonlar .................................................................................................................SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM .... ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM ..................................................................................... Anafilaksi ............................... 139 B.................................................................. 154 B.................................................................................................................................BÖLÜM: II .............. Baş Ağrısı .........................................................................................................................................................112 B.......................5 Anguler Keilitis ...................................148 A................................................................................................................................. 138 E... İyot Yetersizliği Hastalıkları .............................................. 124 A............ Şişmanlık ..................................124 B............... Kusma ................................................................................................ 138 F..................................................................................................................... İdrar Yolu Enfeksiyonu ................................ 110 A.......................................................................................... Pnömoniler................................ Temel ve İleri Yaşam Desteği ...........................................................3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit)...................................................................152 B....................4 Paronişi ............................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................... 152 B.........C..... Kabakulak ............................................... Travma ......................................................................................

.... 198 xx T..... Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit ........ Hipertansiyon................7 Kendi Kendine Testis Muayenesi ........................................................... 195 B...1 Jinekomasti ...................................................................................................................................................................1 Kas Yaralanmaları ...................................1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) ................. 197 C.................................................................................................................. 191 G............................................................................ 195 A........... 166 B............................................................... 189 E.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 164 B..................3 Testis Torsiyonu ............................................................. Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları . 176 D.......................7 Anormal Uterin Kanamalar ... 183 7..................................................4 Amenore ...................................... 171 C......... Kas Ezilmeleri..............................................2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis)........C........................ Meme Hastalıkları ..................................................................2 Kas Sertlikleri......................................................3 Uyuz (Skabies) ..... 163 B............................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı............................................ Patello-Femoral Ağrı ........... Ayak Bileği Burkulması..................... 178 D........................ 171 C.................................. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI ......................................... 193 G........................................................................ Osgood-Schlatter Hastalığı ..................................................................... 156 C........................................... 176 D.................6 Dismenore ................................................................................................................................................................................................................... Polikisik Over Sendromu................. 168 B............................................................................................................................................................................2 Mikropenis ........... Nefrotik Sendrom ....................................................... 188 D..................................... 179 E........................2 Pitriazis Alba...................6 Epididimitis .................5 Premenstrüel Gerginlik ........................................................................................................................................................................................... 157 C..... Üreme Sağlığı ..................................................... Tüylenme Sorunları ............. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T........................................................................................ Kas Ezilmeleri ........................................................................................................ Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı ............... DİĞER HASTALIKLAR ....................................... 182 F........................................... 176 D........................................................................................................................ 157 C....... 176 D....................... 170 C............................ Sever Hastalığı ....................2 Kızlarda Meme Hastalıkları...................................................1 Himen Anomalileri ................................................1 İnmemiş Testis ...................................... 194 8. 176 D................. Kas Sertlikleri............................................... Kas Yaralanmaları.............................................. 161 A.................................4 Böcek Isırması ....... 169 B........................................... 177 D.. 173 D......... Testis................................................1 Alopesi Areata . 160 D....................... SPOR YARALANMALARI ......................................................................C.........................4 Varikosel ................................ 187 C......................................................................................................................................................................C................................................................................................. 159 D.............................................................................................................................................. 165 B..............2 Hematomlar ........................................................................................................................................................ 193 G.................................................................................... 185 A.......... Jinekolojik Sorunlar ............................................................................................................ 161 B........ 156 C........................... 160 D........................................... Paraziter Hastalıklar.......................... 190 F................. Çocuk ve Spor .............................. 163 B.................................................................................................... 160 6......................................... Diğer Deri Hastalıkları ............................................................................... 185 B............................5 Hidrosel .............................................................3 Follikülitis ........................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ..................................................

............ 244 E...... 219 Çölyak Hastalığı ................... P........................................................................... 238 C............... 230 P......................................................... 239 C................... 232 9..............................................1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ......3 Somatizasyon Bozukluğu ............................................ 253 I.......... 199 Konjestif Kalp Yetmezliği ................. Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu).................................................................................................... 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım ................................................................................................................ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.............. 237 C.......2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu ................................. Kekemelik ................................ Dışa Atım Bozuklukları ........................................................................... L. 228 P. 223 Serebral Palsi ..................................... 252 H.............. H................................................................................................................................................... Tik Bozuklukları ......................................................................2 Bulimiya Nervosa ........................... N....................................................................................... 216 Beta-TALASEMİ ........... 218 Orak Hücreli Anemi.............................................................................................3 Davranım Bozukluğu ............................................... J........................................................ F....................................................................................................... 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr ...................................................... 243 D............................................................................................................................................................. 250 H....2 Uyurgezerlik ..................................................................................................... Çocukluk Masturbasyonu ............................ 201 Disritmiler ............... 235 B.... Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım ................................................. K............................................................................ T.......................................................................... 252 I...................C. M.......................................... 254 J................................................................................. 249 G......... I.............................209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) ..................... 206 Astım ...........2 Özgül Öğrenme Güçlükleri .............. 246 F............................................................................................. 256 D................................... 221 Epilepsi ........... 252 H................................................................................ O........................................................................ 252 H............................................................... 235 A..............1 Anoreksiya Nervosa .........3 Karabasanlar ............. Uyku Bozuklukları ......................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..................................................................................................................1 Konversiyon Bozukluğu ............... Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları ............................................................................................................................................................................................................................. 249 G........................................................................................................................................Kronik Böbrek Yetmezliği ............................................................................................................................. 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ................................................................................ 238 C.....................................................................................................1 Enürezis Nokturna ...... Yeme Bozuklukları ........................... RUH SAĞLIĞI SORUNLARI ............C........................................................................................................................ 248 G........................... G.........................1 Gece Korkusu (Terörü) ................................ 253 I............................................................................................................................................................... 243 D2 Enkoprezis ...................... 253 I................................................................1 Zihinsel Özürlülük ................................................2 Ortopedik Engelliler ... E............................................................................................................................................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi ....................................................................................................................... Somatoform Bozukluklar ......................................................... 241 D.........

.. 259 EK 3...................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ..Oturma Planı ...................Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları).......... 273 EK 4.....Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri..............C.............................................................. ........................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.............................................................................277 EK 6............................. 274 EK 5.....C......................................Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri........................................Sporcu Sağlık Belgesi............Ulusal Büyüme Eğrileri (O............ ...... 257 EK 2..................... Neyzi Eğrileri) ....... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...........................................................281 xxii T.EKLER EK 1................

OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. çocuk. 1953 yılında yapılan 5. b. okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. yüzyılda başlanmış ve 20. hastalıkları önlemeyi. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. geliştirilmesi. öğrenciye. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. okul spor hekimi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi.T. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır.C. Bu rehber. geliştirilmesi. Türkiye’deki yasalar. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi. B. daha uzun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. 1951 yılında 12. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk. fiziksel. a. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. B. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. T. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil. Okul Sağlığı. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. ve 164. 1962 yılında yapılan 7. Sağlık. okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir. geliştirmeyi. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. okul çevresi. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gerekli ise tedavi etmeyi. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi.C. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir. Epilepsi. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. gelişiminin izlenmesi. i. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. Okul sağlık personeli. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. daha sonra çocukların 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. hepatit. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir. kendi evleri dışında. bağışıklama. diş çürükleri. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır.C. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. Ayrıca görülme sıklığı az olan. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. idrarda albuminüri. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. Aralıklı fizik muayenenin amaçları. okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. e. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı. ve 10. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur. Okuldaki baskılar. g. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T. büyüme-gelişme geriliği. 8.Sağlık Bakanlığı. diyabet. işitme kaybı. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . ortopedik kusurlar. d. öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır.. yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. h. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi. Türkiye c. Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. Okul ortamı.C. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. f.

oyun alanları. d. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır. uzakta inşa edilmelidir. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. Okul çevresi. Okullar. alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. kapı ve diğer elemanları çatlak. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. su tankı. duvarı. Okulun kat sayısı. 2. Özetle. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde.C. Okul bahçesi zemini. yıkılma tehlikesi. c. ısıtma ve havalandırma. kolay T. toplumsal çevresi. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir. 3 metre olmalıdır. çukur. Yapılan çalışmalarda. koku. çöplerin yok edilmesi. istismardan. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. haşarat. tren yoluna. alt yapı kurumları. düşüp yaralanmaya. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır. a. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. Şehir okulları. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. ayrımcılıktan. e. g. etrafı. b. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. gürültü. binası. Okullar. meyhane. su sağlanması. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde. vb. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine. üremesine imkan vermeyen. tuvaletler. haşere vb. atık birikmesi. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir.C. kahvehane vb. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. okulun yeri. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir. sigara. hayvan dışkı ve leşi. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. Yapılan her muayene ve tarama. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar. kazalardan ve şiddetten korumak. bar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . tacizden. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. f. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. aydınlatma. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre.T. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. Ayrıca anayola. bakımı yapılmalıdır.C. gibi tesislerden en az 100 m. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak.

5 metrenin yağlı boya ile. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. cilalanmış ve temiz olmalıdır. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. Sıra. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması. mermer veya mozaik ile kaplanması. havalandırmanın. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. oturma yerleri menteşeli olmalıdır. k. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. 5-10 bayan öğretmene 4 T.Sağlık Bakanlığı. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır. h. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Revir: Okulun idari bölümünde olması. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması. Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini. aydınlatmanın. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. l.C. Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması.C. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0.3 metre ilave edilerek yapılması. n. Okul binası yapımında. ileri kayar hareketli. ayakta rahatlıkla durabilmesini. tüm duvar veya zeminden en az 1. yeme. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar. Mutfak.5 metre. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması. Şöyle ki. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır. j. o. sınıf uzunluğunun 9. pişirme. döner merdiven olmaması. yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. i.7 metre. mat fakat açık renk bir boya ile boyanması. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. çıkış yönünde koridora doğru açılması. m. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. uygun bir soğutucu bulunması. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta.

sürekli. kullanıma hazır oluşu. Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. malzemelerin bulunması. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. Aydınlatma: Görme keskinliği. Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. idare. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. döşemeler. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. kriterleri aranmaktadır.T. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir.C. kanca. merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır. karasinek vb. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. yeterli genişlikte olması. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. Uygun olmayan aydınlatma. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 . sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. kürek. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. t. Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. su. çıkış kapısı geniş olmalı. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. sabun ve ayna olması. temiz ve kokusuz olması. maksimum görme hızı. v. ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır. bakımlı. kazma. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır. T. p. Kazalar: Okul içinde. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir. kova vb. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır. özellikle demir. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır.C. r. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. yangın alarm sisteminin bulunması. Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde. kirişler. Gürültü durumu: Değerlendirmede. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. s. kolonlar. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. temiz. Tıbbi atıklar. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına. zemin kaygan olamamalı. Özellikle okullarda. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. yangın söndürme. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. u. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır. q. okul hava hacminin yeterli olmaması.

olanak varsa psikolog.11.Genel Kurallar” 2. Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime. Çocuklar fizik. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır. öğrenci velisi. Sağlık eğitiminde. davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar.Genel Kurallar” 6. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3. 4. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir.2006.2005– “Okullar . dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir. Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar. TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları . öğretmen ve veliler işbirliği yaparak.2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik. Sağlık çalışanlarının.Okullarda Kullanılan” 5.Okullarda (İlk. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık. desteklenmiş hizmet içi eğitimine.C. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi. psikolojik danışman ve rehber. tutum. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğrenci.Orta Dereceli . okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir. okul içi ve dışı fiziksel. Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Fiziki Yerleşim .2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır. * (http://www. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir. 6 T. hekim. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .10. öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır. Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7.10. Türk Standartları Enstitüsü. okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir. Okulla ilgili.2006 . TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4.olmaları son derece önemlidir. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur. B. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları. halk sağlığı uzmanı. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler. TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme . okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1. TS EN 1729-2 / 12. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. TS EN 1729-1 / 12. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir. öğretmen. okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır.3. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır. rahat. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim. 1.org. TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli. TS 10492/10.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. bilgi.C.tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir.Sağlık Bakanlığı. hemşire. Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3. TS 5034 EN 14434/ 9. Okul ortamı.tse. huzurlu ve sağlıklı olmaları. Bu ekipte yer alması gereken kişiler. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak.

Böylece öğrencilerin. temel olarak. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. Diş Hekimi: Araştırmalar. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. başkalarıyla diyalog kurabilen. kendisine güvenen. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir.T. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir.07.C. sağlık eğitimi. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. Bu nedenle. Hemşire. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar. zorbalık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. hakkaniyet.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. öğretmenlerin eğitimi. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”. Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . Okullar okul binası içerisinde. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü. Okul hemşiresi. Çocuk ve T. Bu yaklaşım. B. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci. Programın içerdiği kavramlar. okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur.3. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir. ilk yardım. 4. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir. okulda ve sınıf içinde demokrasi. ailelere bilgi vererek yönlendirme. sağlık çalışanları. Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında.3. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır.C. hemşire ve hekime katkısı fazladır. ekip çalışması becerisine sahip. 5.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”. sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. 3. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması. öğretmen. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. müfredatın geliştirilmesi.3. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır. Görme taramaları. B.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir.

Gönüllü okullar. Third Party Publishing Co. 4. CDC. Ankara. sağlık eğitimi. 3. Sefrinn JR. toplum liderleri. Yayınlanmamış). 1917:348-351) . 9. sağlık ve eğitim kurumları. School Health Centers and Other Integrated School Health Services. American Academy of Pediatrics Committee on School Health.C. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. Commission of the European Communities. 1992. Health Status Indicators For School Age Children. Okul kaynaklı yaralanma. Editörler: Bertan M. 26-30 Kasım 2001. Eds. Okul Sağlığı Kongresi. MMWR. 50.Ekim 2005:6-12. Güvenli Okullar yaklaşımı.Sağlık Bakanlığı. Principles and Practices of Student Health. İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü. Fişek NH. 13. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. Ankara. USA. Wallace H. Gönenli H. Eylül. USA. Güler Ç. okul personeli.1999. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. Ergin S. Ankara. 13-17 Ekim 1999. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. 7. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . California. Çağ Matbaası. 1998. Halk Sağlığına Giriş.C. 2(13). Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. Wallace H. 1995.1(1). Why School Health Education. Aileler. (İzni ile. Çocuk Forumu. Karolinska Institutet.2(1): 31-39. Pekcan H.Ekim 2005:1-5 12. 2001. 6. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler. Neyzi O. Ankara. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. Parcel GS. İstanbul. 17. Pediatrics 2001. Masters of Safety promotion-Thesis. Aile Hekimliği Dergisi. Pekcan H. 10. Eds: Güler Ç. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. 2. Recommendations and Reports. Principles and Practices of Student Health. acil durumlarda yaklaşım. Klinik Çocuk Forumu. Third Party Publishing Co. Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. MEB. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’.1992. 8. Okul Sağlığı. 11.1997:210223. Ankara. 15. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. okul. Eds. 14. fiziksel çevre. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. No. Parcel GS. Ankara Tabip Odası. Çocuk Sağlığı Derneği. Güvenli okullar oluşturmada amaç. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. Igoe JB.107:198-201. İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. Karar vericiler. Özmen B. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school). Güler Ç. Igoe JB. Eylül. Vol. sağlık hizmetleri. RR-22. Muallim Mecmuası. 8 T. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi. Ankara Koleji Ders Notları. Kleinmann JC. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Patrick K. Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı. 24 Ekim 2003. 5.1992. Patrick K. Vosskuhler ML Theory. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. Editörler: Bertan M. Güneş Kitabevi. Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir.1997:210-234. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. Güneş Kitabevi. California. Çağlayaner H. 16. Adolesan Sağlığı. 18. aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. Ergonomiye Giriş Ders Notları. Kaynaklar: 1. Özet Kitabı. Milli Egitim Basimevi. okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities. Koşar L. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım.

T. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar . Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. beslenme. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. beslenme. psikososyal. okul ilişkileri. madde kullanımının önlenmesi. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır. kazaların ve şiddetin önlenmesi. Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ruh sağlığı. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. vb. ve 10. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 . Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir. Sistemik fizik muayene ise 6. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1. Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. diş sağlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl).5 cm’dir. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir..C. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı. 8. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg. çocuğun hızlı fiziksel. aile içi ilişkiler. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır. (2–11 cm arası değişebilir). Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler. T. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar. Okul. Kızlarda DBH. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir. yaşlarda. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir. cinsel sağlık.) A. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar. Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. hormonlar. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir. sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi. 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı.C.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. Büyüme. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. toplum.C. organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır.

Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır.academicdirect. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek. Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar. ölçüm aletlerinin standart olması. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli.0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir. çocuk ve topuk. Boy uzunluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. persantil çizgileri olarak gösterilir. durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. alt ve üst sınırlar genellikle 3. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır.ro/medical_informatics/bone_age/v1. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır. Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. Değerlendirme sol el . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ve 97. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir.C. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz. Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır.C. Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir. Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir. Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. Ek 2).

75 21. SDS) terimleri de kullanılır.32 24.23 113. 2. toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır. Z-skor için. Tablo 2.57 49.00 61.97 38.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Boy uzunluğu ender olarak 97. Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ).12 31.45 Ortalama 20. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir.73 54.59 69.2 SD 16.C.45 43.07 67. Ek 3). persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.35 109. bireyin ölçülen parametresinin.05 39.24 62. Vücut ağırlığının 3.40 34. Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir.79 95.07 73.69 54.86 22.78 47.95 46.39 48. hastalık belirtileri. Okul çağında vücut ağırlığının 97.83 49.78 17.07 44.64 23. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir. Okul çağında başlayan şişmanlık.73 38.17 30. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi. ileri yaşlara uzanan ve diyabet.-2.55 65. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır.79 79.92 49. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması.99 96.77 61.88 111.72 29.00 + 2 SD 28. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir. yetersiz beslenme sonucu rastlanır.46 22.75 75. sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir.23 91.76 19. + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir.46 26.72 18. şişmanlık bulgusudur. Z-skor: Z-skor.98 69.94 11 T.79 55.53 29.62 17.30 93.51 87. hedef boy.37 20.A-2.31 71. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.83 26.64 76.17 49. Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır.82 + 3 SD 35.16 89. persantil eğrisinin üzerinde bulunur.25 31.09 89.85 37.37 38.64 80.T.71 27.86 19.13 31.05 62. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur.21 15.80 48. Boy uzunluğu yaşa göre 3.60 65.83 26.A-1.70 38.60 52.37 22.C. Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır.38 36. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise.19 37.72 .66 44. Z-skor yöntemi.56 83. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15.1 SD 18. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir.65 31.82 110.30 42.05 32.87 23.13 56.86 61. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.37 56. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri.23 .37 92.54 52.42 25.74 + 1 SD 23.A-3 ve 2. Tablo 2.

97 103.61 116.77 173.73 54.89 45.95 163.87 126.18 157.50 126.38 176.93 51.45 175.16 Ortalama 20.08 18.19 + 1 SD 121.72 116.14 186.C.60 156.13 70.58 .83 63.57 165.70 24.32 156.24 156.51 28.76 36.59 122.33 83.50 19.63 80.92 49.24 159.95 141.17 143.58 138. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Tablo 2.93 32.02 153.10 193.62 180.62 172.92 168.02 149.97 157.21 + 1 SD 25.58 150.42 166.98 167.81 115.92 150.76 188.29 + 2 SD 33.1 SD 111.92 40.58 151.76 42.31 49.90 150.41 56.60 .44 111.37 173.43 130.59 142.12 157.54 137.54 168.97 39.98 188.09 46.37 + 2 SD 126.26 152.92 20.05 166.94 30.62 116.50 122.93 81.31 + 3 SD 132.29 163.14 152.51 42.79 120.74 135.63 165.29 154.19 146.90 150.69 131.62 26.42 27.24 44.64 38.52 15.29 121.09 56.67 22.44 41.86 53.68 177.51 44.63 177.77 58.81 146.24 183.26 126.63 + 3 SD 50.21 144.98 49.45 160.00 145.54 132.82 129.35 131.89 49.30 158.44 66.91 168.22 64.27 106.00 169.93 131.54 149.C.64 194.99 195.99 137.34 43.52 36.78 172.92 .49 168.70 77.05 16.84 175. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 SD 15.62 157.33 46.02 107.32 190.83 34.48 33.49 155.29 144.44 174.52 120.43 146.31 136.65 144.92 132.27 126.70 174.78 150.2 SD 105.07 127.62 17.24 139.62 165.76 132.77 60.87 165.72 140.63 21.50 154.74 Ortalama 116.51 Ortalama 115.96 + 2 SD 123.17 130.2 SD 107.19 114.93 39.1 SD 110.25 .08 121.16 60.58 163.67 83.98 37.81 159.98 25.40 30.09 162.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.74 144.64 162.89 38.63 159.14 153.73 180.68 172.26 149.02 71.41 131.71 46.68 T.86 121.24 170.29 184.49 174.82 141.22 31.04 143.71 154.93 165.78 132.54 161.00 .51 38.03 174.74 136.91 62.13 181.83 126.28 55.09 182.66 58.33 50.19 137.52 53.04 43.69 184.25 121.37 143.1 SD 17.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.34 126.20 155.37 138.14 161.A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.99 112.27 57.85 149.76 178.85 .19 112.12 72.63 126.33 83.79 121.18 + 3 SD 127.70 141.89 70.62 + 1 SD 119.04 160.36 73.Sağlık Bakanlığı.28 181.22 63.04 186.36 146.05 Tablo 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .71 155.39 30.66 179.87 143.23 17.01 137.53 138.35 26.95 25.29 111.48 148.51 67.93 17.92 110.34 162.00 143.53 53.73 147.18 165.09 169.61 149.44 157.17 188.84 49.84 20.36 134.45 74.57 136.78 21.53 Tablo 2.09 134.

Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür.2. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11.C. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli. Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır.C. Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi.A-5 ve 2. A.C. mikrosefali vb. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir. gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir. bacaklar. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır.A-6’da verilmiştir. Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir.0 olması)].1 yaş). büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma. Bu patolojik bir durum değildir. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır.2 GELİŞME A.1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir.5 yıl sonra görülür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 . Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer. vücut biçimi değişir. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir. T. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur.T. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür. persantilin çok altında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir.6 yaş) arası başlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur. Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur. Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir. Testis hacmi. diğer taraf bir süre sonra gelişir. • Büyüme eğrisi 3. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır. ya da z-skor değeri – 3. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa. Ölçüm. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. omuzlar genişler. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1.

skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır. hafif pigmente. areoladaki kabarıklık gerilemiş. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. papilla belirgin Tablo 2. Türkiye Tablo 2.A-1’de.A-2’de görülmektedir. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil.C. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş. kaba ve kıvırcık kıllanma. erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır. Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar.C. kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kıllanma artmış. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte. 14 T. skrotum cildi daha da koyulaşır. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın. Skrotum ve testislerde büyüme başlar.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek. kıvırcık. Skrotum cilt rengi koyulaşır. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma. Testisler. Peniste henüz büyüme yoktur. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder. Kıllanma daha belirgin ve yaygın. Testis ve Penisin Gelişimi Penis.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T.T.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 .

A-7’de görülmektedir. Türkiye Şekil 2. derste gezinmek. Tablo 2. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. yarışma.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2. altını ıslatmak.Sağlık Bakanlığı. • Çocukların gelişim hızları. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır.1 yaş : 10.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.2. ağlamak. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır. nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir.3 yaş : 13. altını kirletmek. ödev. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir.6 yaş : 12. sınıfta durmamak. ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri. Ancak normalden sapmalar varsa.8 yaş : 12.3 yaş : 13. öğrenme.4 yaş : 14. yetenekleri.3 yaş : 10. anne-babaya olan yakın ilginin azalması. Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir. 16 T.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sınıfa annesiyle birlikte girmek. sıraya oturmamak.5 yaş A.

Darendeliler F. Kınık E. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. Furman A.html. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. Acta Paediatrica 2006. Eur J Pediatr 2007. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır.C. Body mass index references for Turkish children. 2002 12. Tanner JM. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir. and Adolescents (2nd ed. Halk Sağlığı Temel Bil. Gunoz H. rev). Neyzi O. Darendeliler F.740 7. 8. Palfrey JS. 95: 194-198. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır. Pekcan H. 1970. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6. Furman A. Derman O. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. Arch Dis Child. Günöz H.C.308 5. 166: 595-600 2. Hacettepe Tıp Dergisi. Bundak R. 2001. Neyzi O. Bas F. Bundak R. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir.C. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. Ankara. s:302. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir. • Ana babadan ayrışma süreci başlar. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. 44(235): 291-303. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Marshall WA. Darendeliler F. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T. Neyzi O. eds 2002. hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir.T. Okul Sağlığı.1969. Bundak R. Tanner JM. The WHO Child Growth Standards.who. Bundak R. 2000. 7(Suppl 1):23-25. Baş F. Marshall WA. WHO. 21(6): 720. Cilt 32. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 . beceriler. • Psikososyal gelişimin. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. Kanbur Ö. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar. • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez. Katkı Pediatri Dergisi. 3. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys. Gren M. Duygusal dalgalanmalar sık görülür. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007.. Children.N. Bas F. Saka N. www. Sayı 4.int/childgrowth/en/index. 11. 1995. WHO. 95: 1635-1641. Growth references for Turkish children. 4. riskli davranışlara girişebilirler.45: (239):13-23 9. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. 10. Adolescent Friendly Health Services. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. Acta Paediatrica 2006. Variations in the pattern of pubertal changes in boys. Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants. Gunoz H. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener.

Büyüme kayıtları. persantilin üzerinde olması gibi).5. buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50. 18 T. hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin. Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir. çocuğun boyunun 3. .0 SD değerde veya biraz altında). beslenme öyküsü. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3. öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre.0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir. . Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir. persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. persantil ya da – 2. Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük. Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1. psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır.Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması.2. (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır. persantil ya da -2. Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: . Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir.Yaşa göre boyun 3.0 SD arası) olan çocuklarda. anne ve babanın gelişme öyküleri. persantilde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. ve 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. .. büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir.3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3.C. Türkiye A.Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi). Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir.0 SD değerin altında olması.C. persantil ya da – 2.Çocuğun boy persantilinin.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin. mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2.C.C.C.A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir.T. T.

hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı. kreatinin.C. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin.Sağlık Bakanlığı.) • Tüberküloz kontrolü (PPD.10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye Şekil 2. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3.A-8) Tablo 2. İkinci çocuk geç olarak. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2. yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12. transaminazlar vb.C. eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı. persantil düzeyinde kalır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8. diğer biyokimyasal. ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır.

tanı koyma. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda. syf.A-4 ve 2.A-5’te özetlenmiştir.C.C. Şişmanlık Şişmanlık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şişmanlık. (Bkz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 .A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2. yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır. 139). Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Şekil 2. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır. Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır.C.

65-135. Türkiye Şekil 2. Günöz H. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. Vol. Katkı Pediatri Dergisi. American Family Physician. July 1998.C. Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Assessment of Abnormal Growth Curves. Kalkan Matbaacılık. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. 16th. Kaynaklar 1.410. Phildelphia. Büyüme Bozuklukları. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kliegman RM. Editörler: Günöz H. Legler J.C. Nelson’s Textbook of Pediatrics. Rose L. 2003.Sağlık Bakanlığı. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır.58/No:1. Kurtoğlu S.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. 1994 (5) s: 404. 4. Kızlarda menarşın 9. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. 5. Birinci Basım. 22 T. Jensen HB. Yordam N..408. 3. Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Bilginturan N. Öcal G. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir. Behrman RE.5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. 1994 (5) pp: 409. Ankara. Erkek çocuklarda daha sık görülür. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı. Katkı Pediatri Dergisi. Bilginturan N. Edition Saunder’s 2000. Aşırı Büyüme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

sulanma vb. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir. Muayene 1. B. renk görme sorunları). ışığa duyarlılık. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. Periyodik göz kontrollerinin.). katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır. kızarma. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. hatta imkansız olmasıdır. Bu muayenenin amacı. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır. ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm. kornea. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı. konjuktiva. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir.C. 4. göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır. Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı. Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup. Çocuk gözlük kullanıyorsa. Ölçüm işleminde. eşelin üst sıralarından başlanır. GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü. gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler. Öykü: Özellikle. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. yakın ve uzak görme durumu. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır. diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı.C. mesafeden tutulur. 2. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. 3. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır. Büyüteç yardımıyla kapaklar. ileri yaşlarda tedavinin güç.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir.C. erken tanı ve zamanında uygun tedavi için. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.

uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. göz kapaklarında şişlik. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. tümör). Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır. kırmızı göz tablosu oluşturan. mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir.2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir.C. katarakt). — Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Sıcak su pansumanı.C. Devamlı ışığa bakan bir çocukta. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen. temiz gazlı bez veya pamuğun. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. 5. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. Türkiye de bakılabilir. kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bulanık bir kırmızı yansıma alınması. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar. Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. göz kayması olmadığını gösterir. banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. artmış pürülan akıntı. — Hafif pürülan akıntısı olan. Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir. Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. B. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir. 24 T. genellikle fundus muayenesi yer almaz. göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen. Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. Hirschberg testi yapılırken. parlak ve simetrik olması beklenir. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 6. Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması. hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. yansıma alınmaması. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. retinal skar. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması.

Thylefors B. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları. International Ophthalmology Clinics.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. 2. 37-41. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. 4. 111(4): 902-907. Pediatrics 2003. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. Red reflex examination in infants. WHO/PBL. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. American Academy of Pediatrics. Preferred Practice Pattern. Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. 2002. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . diplopi (çift görme). 1997. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. second edition. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. A primary health care approach. Aile ve çocukların delici oyuncak vb. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. 1999. Ekonomik Rehber. Policiy Statemenet. kapalı devre televizyon sistemleri.T. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. 90/18. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 6. American Academy of Ophthalmology. B. American Academy of Ophthalmology. yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı.3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. büyüteçler. No: 1. children and young adults by pediatricians. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir. Policy Statement. 2002. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness. bulanık görme. Pediatrics 2002. İdil A.C. 8. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. 5. 7. s. 1990.C. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. Geneva. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. Eye examination in infants. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. American Academy of Pediatrics. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. Kaynaklar Amblyopia. Winter 1990. 3. World Health Organization. Vol: 30. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B.C. 109(5): 980-981. 1. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille.

Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. .Sağlık Bakanlığı. dikat eksikliğidir. a.Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır. C. Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur. orta.1 İŞİTME KAYBI Dış. . İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır. .Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama. . periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır. radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. .Televizyon. Türkiye C. b. Ayrıca. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır.Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması. Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen. Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir. İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır. . . f. Türkiye’de. e. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır. İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. c.Okul başarısında azalma. d.C. dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek. İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu. Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır.Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme. .C. Ergen yaş grubu. İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları.Sık tekrarlayan kulak ağrısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İşitme. doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır.Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. 26 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi. Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır. Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir. . . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sık geçirilen kulak enfeksiyonları. Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: . Ülkemiz.

o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme. Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur. . tülbent vb. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir. kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim. kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur.Konuşurken bazı seslerin atlanması. Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek. gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır. T. bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır. yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur.Herhangi bir eyleme başlamadan önce.İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir.Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün.Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir.C. sokmayın” olmalıdır. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk.T. parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur. . . ne kurulamak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . . yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. Tedavi . Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek.Otoskopik muayenede ödem. . tıkaç.C. püy. Belirtiler ve Bulgular . yaz mevsimlerinde oluşur. . ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey.Grup içinde çekingen davranma. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo.İleri durumlarda.C. . soyulma görülür. C. Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir.Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması.Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır. havuz ve kirli sularda yüzmekle. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tülbent. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 . akıcı ve net olmaması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Konuşmada ritim. Tedavi . . .Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir. hiperemi. dış kulak yolu salgısı ile toz vs. kulak kiri” gibi adlar alan buşon. Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme.Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir. ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma).2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur. . Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak. havlu. İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde.

Türkiye Korunma . b. parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış.Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir. yarı saydam. .C. Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir. kulak zarı zedelenmemelidir. Fizik Muayene Bulguları .Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar.Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise. Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir.Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir. . işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir. Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken. Ayrıca. Tedavi ve Sevk Kriterleri . mukoid hatta zamk kıvamında olabilir. İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir. Tümör vb.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli. Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı. Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur.Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir. Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir.Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir. geç dönemde.Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır. . İyileşme yoksa sevk gereklidir. 28 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . . Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir. Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. Öğretmenin görevi başarısız.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav. dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir. mat.C. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları. sekeller engellenebilir. beyaz. Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür.Sağlık Bakanlığı. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır. çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. . Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz.

kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı .Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve. . Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir. .Barotravma. Günümüzde T.Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları. .C. implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan. işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı. . otoskopik muayene normaldir. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir.Yüksek sese maruz kalma.T. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür. kafayı şiddetli çarpma.Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir. yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Cerrahi komplikasyonları. Korunma . çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir.Otoimmün nedenlere bağlı olabilir.Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması.İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa. . Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde. zamanla artan tipte olabilir. işitme sisteminin değerlendirilmesi. .İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici. Bazen okul çocuklarında. C. .Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir.Kafa travması. işitme kaybı tanısının konulması. Edinsel SN işitme kayıpları: . günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi. maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar. işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması.Ototoksik ilaç kullanımı. Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur. Fizik Muayene . Odyoloji bilimi. . . Tanı . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir.Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma. şiş vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 .C. Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir.

işitme kayıplı hastanın. Odyometreler tarafından belirlenen. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır. konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir. Ani gelişen bir işitme kaybı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sosyal) değerlendirilir. duygusal.C. uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. C.Sağlık Bakanlığı.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. işitme 30 T. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır.C. İşitme aygıtları. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması. İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. erken yaşta fark edilen işitme sorununun. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda. konuşma bozuklukları. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil. Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir. günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması. Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. motor. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. Bu nedenle.

İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. • İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda. • İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. öğretmen. • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması.T. • İşitme kayıplı çocuğun. İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları. kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 . • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler.C. programlar gün içine yayılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem. Çocuk yaşayarak öğrenmeli. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır.C. kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil). • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır.6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. Kaynaştırma çalışması yapılırken. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. C. çocuk işitme eğitimi almalıdır. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir. normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır.C. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. T. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur .5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. okul. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. C. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli.) kullanılmalıdır. aile. tülbent. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir.

Sesten çok titre imleri fark ederler. snf içinde “dikkatsiz”. konu ma önemli oranda bozulur. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. Çocuk. • Bu çocuklar. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder. Grup içi konu malar anlama zorla r. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . konu malarn %100’ünü anlamaz. Belirgin ö renme güçlü ü. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur. 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur. itme kayb. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir. 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. 56-70 dB Orta. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. kstl kelime hazinesi vardr. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar. • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir.C. konu malarn %80-100’ünü anlamaz. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir. i itme cihaz olmadan. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir. özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar. kstl kelime hazinesi vardr. • itme kayb olan çocuklar. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr.

itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Özel e itim. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler.C. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. Snf ö retmeni. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 . Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr. Tam-gün özel e itim gerekir. Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. 56-70 dB Orta. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. E itimsel takip önemlidir. bireysel ve grup e itimi almaldr. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Snf ö retmeni. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. Snf ö retmeni. gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. konu may okuma. Konu ma terapisi verilmelidir. Snf ö retmeni. Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir.T. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. 39 T. bireysel ve grup e itimi almaldr. Snf ö retmeni. E er uzman gerekli görürse. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir.

Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Ataş A (2002): İşitme Cihazları.who. (Eds) Williams and Wilkins. Sevinç. S. World Health Organization. Ataş A.Babayiğit. 27. 22. O.nih. Yıl XXV. Allyn and Bacon. Educational Audiology Handbook..htm. E. Önerci M.. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye. Baltimore. Koç C. Genç.. İstanbul. 23.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf. KL.. Facts About Deafness..(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. 2001. Appendix 4-D. Geneva. Belgin. Germany. 07 . www. Çağıcı. B.gov.. 05. S. 2000. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders. Erişim tarihi: 04.. K. Germany..asha. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde). Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım.. 25. In Post. The ages of suspicion. Canatan. Dilek Ofset. 4. Özcebe. Böke B.2005. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Booklet No: 3. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları. IOR... E. 11. IOR. Erişim tarihi: 04. Güneş Tıp Yayınevi. Erol. 17th Danavox Symposium. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. 48:119-124 15. Kaya. ND.Belgin E. Singular Publishing Group. Özcebe E. U. Smith. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries. Merill Publishing Comp. 9. I.. Akyol U (Ed). April 14.Sağlık Bakanlığı.. Benson. Belgin.ozida. Güneş Kitapevi. MEK. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde). . World Health Organisation – 2001 31.. 1999. 270-290. E.10. Türkiye Kaynaklar 1. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop. Sözeri B. Johnson. 2003. European Centre for Environment and Health Bonn Office. Eibling DE. Özbayır. Böke.. Böke B. Sevinç Ş. Dündar. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi.asp.. A. 10. http://www.2005. 1987. B.2005 28. Böke B. M. 21. 34 T. 18. Böke b.gov/health/statistics/hearing. Matkin. M. 16. İstanbul. Çelik O. E. A. K.int/pbd/deafness/en/noise. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss. Patricia B.C. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media. Sevinç Ş. Mathers. Boston.G. 29.. Rockville. Global Burden of Disease 2000. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. 2005 Aug. World Health Organization. Columbus. 19. Statistics about Hearing Disorders. 14. Nobel Kitapevi.09 April 2003 .1987. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology. In Verch.. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları.Brussels. org/about/news/releases/2004/parents. 2003. CD. Belgium. Mc Carty P. World Health Organization.C. Haziran 2002. J.C. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Başbakanlık Özürlüler İdaresi.int/pbd/deafness/facts/ en/index. 1996 6.(Ed). Türk Otolarengoloji Arşivi. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar. Seaton. Working Paper. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Denmark. 5. 10. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment. Aile Eğitimi Kitapçıkları. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. 10. pp 914-919. Belgin E. Atas A. Akdaş F. Erişim tarihi: 04. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi.. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. Kaya. S. WHO technical meeting on noise and health indicators. J Pediatr Otorhinolaryngol.who. Erişim tarihi: 05. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. 26. http://www. Meeting Report. Holmens Trykkeri.Volüm 25. Çelik O. 2004. İstanbul: 312-325. Booklet No: 3. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi. S.htm. Rendsburg. MD. 1997. Myers EN. USA. T. sayı 2. Ankara. K. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues. Rendsburg. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders. Özcebe E. Williams and Wilkins. Kılınçarslan. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.. Ankara: 35-50. Ataş A. Genç A. World Health Organization.2005. Children and Adults Alpiner. Can. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application. Alper C. Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma). In Verch. 25.Derinsu. 1991. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Ankara:393-402. 2. Belgin E.10..html. Concha. Belgin E. Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey. 69 (8): 1081-7. J. 2002. World Health Organization Regional Office for Europe. 12. Trondhjem.A. and Deafness.pdf. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs. ed. Ear Infections. 19-21 November 1996. 3. S. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. P. 1997: 143-149. Baltimore. İzmir. Köselioğlu... Ed: CD. S. 28-30 October 1997.2005.10. 1996 8. Ataş A. 2004. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Ataş.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. August 17. amplification and intervention in children with hearing loss. http://www. Özcebe. A. No: 5. 1 (2): 105-110. Akyol MU. Anderson.. İstanbul: Turgut Yayıncılık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. D. 13. ed. World Health Organization. 24. Hepkorkut. Turgut Yayıncılık..1997: 231-235. Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Kayıkçı. Ağca. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif. Int. Aktaş F. www. 1997. &Kricos. Güneş Kitapevi. 30. 7. 20. Ataş A. S. Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. Önerci M. Geneva. 2004.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . identification. 184-188 17.tr/egitim/egitimseti/isitme. nidcd.

odyolog. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir. Dil ve konuşma gelişimi. çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır. . Bu sorunlar. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.Okul başarısı düşükse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 . Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse. “hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa. .T. .C. Dil. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: . zeka.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa.1 DİL. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir.3 yaşına geldiği zaman “Ne?. yarık dudak . konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa.Prematür doğum . Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa. Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır. eğitim odyoloğu.Elektif mutilizm T. a. . . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Bu nedenle.C. görme. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi. konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. .3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu yaklaşım pediatrist. psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir. konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır. çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır. konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. Dilin ağız yolu ile ifadesi.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor. Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. çocuklarda dil. . . işitme. Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir. Çocuklarda en sık karşılaşılan dil. çocuk ruh sağlığı uzmanı.Yarık damak. Bunlar. çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir.C. Nerede?.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır. konuşma eylemi. KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil. solunum sisteminden.Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı.Zeka geriliği . nörolog. konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır. dil-konuşma patoloğu. psikolog.Otizm . iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı. D. Bu nedenle.Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa. .Serebral palsi . beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir. motor. konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa. Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir. kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir. KONUŞMA Dil. Konuşmanın oluşabilmesi için dil. Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir.

Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir. Örneğin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir./s/. ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir.Bebeksi konuşmanın sürmesi . Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir.Santral işitsel işlemleme bozuklukları .Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) .Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) .Sağlık Bakanlığı. genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim. Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda. Konuşma kaslarının zayıflığı. c. /c/./r/ sesinin söylenememesi . ses bozukluklarını tanımlama. istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler. Ekolali olarak adlandırılan. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir. Ses bozukluklarının nedenleri: . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. Çocuklarda. d. konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir.Bilingualizm . Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir. Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. Otistik çocuklar. /ç/ seslerinin söylenememesi.Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) . f. Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez. Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık. Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir. /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) . konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır.Psikososyal yoksunluk b. Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd. Ancak. iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur. /ş/.C.Bedensel nedenli ses bozuklukları . Türkiye .Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması. Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: . Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri.C. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür. sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir. Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları.Bedensel olmayan nedenler 36 T. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır. e. Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm.

Vol. Tekin Ö (2003): Konuşma. Relationship between physical. . Özcebe. American Family Physician: 1999.2005 12.. J. environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren. M. Türk ORL Klinikleri. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda. ME. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I. . .Boğuk ses (hoarseness).American 2. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School.Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme). Kök Yayıncılık.Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Ş. Erişim tarihi: 04.Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi..Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler . 04. F. A. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar.R. D. No..1:123-130 13. . 2002. MD. Singular Thomson Learning.... O. Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması.tripod.ed. Strand. 2002. 14. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88..htm erişim tarihi. Erişim tarihi: 07.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: . 2nd Ed. Haziran 2002. E. Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu.Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi. University of Michigan Health System...1. The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa. Belgin. G. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. www. Türk ORL Klinikleri.2005 20.10.Bağırmak.10. Çoluk Çocuk Dergisi. D. yaş. M.. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları. 22-26. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları... Kulak Kayıkcı. Saraçbaşı.. 25-32 10.. Rockville.htm Erişim Tarihi.umich. Yurdakök. 30.10. Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed. Genc.A.Tropical Pediatrics. konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları.Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin.09. Yorkston.2006 T. http://members. 2004. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 . Güneş Kitapevi Ankara: 219-224. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.2005 8.05.Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi.2 KORUNMA . www. Tekin Ö. Beukelman.. .com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic. http://www. Pro. . 1999. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları. Soysal. Laleli. 2002.asha.htm. 15.Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi. Hedge. Erişim tarihi: 07. bu davranışlarının engellenmesi. E.N..Ses düzeyi. E.. 1 (2): 105-110 11.. Eylül 2005 7.htm. Evaluation and management of the child with speech delay.edu/1libr/yourchild/ speech.E.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” . Leung C Dion Kao. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. Türk ORL Klinikleri.med. 17. Iowa City. Kaynaklar 1. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Alexander KC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . August 17. Ataş A. . Sennaroğlu. E.htm. USA 18. E. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II. . K. E. K. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi.M. Speech and Language Delays and Disorders. Bell. Özmert. 6..51. Psikojenik Konuşma Bozuklukları.R.1:147-151 16. www.C. Iowa.asha. Y. 59(11):3121-3128.org/pubs/factshe/fs11txt. 2002. Kulak Kayıkcı. Antalya 5. . 10. Akyol U(Ed).. Annaul pp:1463. K. Özmert. Akyol U(Ed). Ö. 28 19..N.T. A.Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi. 2000.1:143-146 4. How Does Your Child Hear and Talk?.Yüksek ya da düşük burundan konuşma. The Workshop for Specialists.2001. Tekin.1:137-142. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Türk ORL Klinikleri.2005.C. 2005. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için.Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması. cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse. Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults. Genc.nichcy. Belgin. Başar. . 3.org/public/speech/development/ child_hear_talk. . org/about/news/releases/2004/parents. 2001 9. June 20-July 1.

Sağlık Bakanlığı.E-5 ve 2. Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer. Türkiye E. hipotroidizm. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme.C. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer.E-1). annenin sağlığı.E-1 ve 2. Dişlerin sayı. Sürme zamanları Tablo 2.E-4). yerel (sürme kisti. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-2). kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2. hipertiroidizm). Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur. İlerleyen yaşlarda. Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .E-6) (Tablo 2. birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir.E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1. sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir.E-2) (Tablo 2. İlk süren kalıcı dişler. 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3. yerel enfeksiyonlar. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi.E-1 ve 2.E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T. Resim 2. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar. Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. travma. Sistemik (raşitizm. süt azı dişleri (IV) 2. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu.E-3 ve 2. Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2. süt azı dişleri (V) Resim 2.

C.Küçük azı dişleri (4) 2.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2. Büyük azı dişleri (6) 2. Büyük azı dişleri (8) Resim2.C. Küçük azı dişleri (5) 1.E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 .C.) Resim 2. Büyük azı dişleri (7) 3.

Türkiye Tablo 2. süt azı 4. küçük azı 1. ay 5.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır.C.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2. konuşma. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması.küçük azı 2. Süt dişleri. büyük azı 3. 40 T. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler. büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5. yerleşim bozuklukları.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5. kaşınma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.ay 6.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . büyük azı 2. ay 5. diş eti hastalıkları. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir. kalıcı dişler sürene dek çiğneme. a. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar. travma ve yaralanmaları kapsamaktadır.Sağlık Bakanlığı. Ayrıca. Özellikle karma dişlenme döneminde.ay 6. ağrı. diş çürüğü.süt azı 2. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması.C. E. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir.

siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2.) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler. sütlü. Ön ve arka dişlerde kahverengi. bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T.T.) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur. Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü. serebral palsi. Resim 2.E-7). yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. emziğin şeker. ağız kokusu.C. Ayrıca. Çocukların yaşlarının küçük olması. çocukların geceleri biberon ile şekerli. ilaç kullanımı.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur. Ayrıca diş ağrısı.C. çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir.C. özürlü çocuklar vb. dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik.

radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir. karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. fıstık.Sağlık Bakanlığı. • Toplumsal etmenler. peynir. • Düzenli ve dengeli beslenme. Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır. Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. • Florürün kullanımı.C.E-3). 42 T. • Sistemik sağlık durumu. Dişler günde iki kez. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar. Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz.C. Tablo 2. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir. Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç. Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir. antihistaminik gibi ilaçlar. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. Yerel florür uygulamaları ise. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-8). meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir. dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır. • Ağız bakımı. • Beslenme alışkanlıkları.

C.E-8: Diş fırçalama T.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 .C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

5 mg/gün 1.6 ay 6 ay.3-0.6 ppm 0 0 0 0 *1.Sağlık Bakanlığı. şişlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama.25 mg/gün 0.) • Metabolik hastalıklar (Diabet. doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır. hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur.3 ppm 0 0. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV.6 ppm 0 0 0.0 mg/gün 0.25 mg/gün 0.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum.C. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir. hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir.C.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 44 T. Gingivitis (diş eti hastalığı). çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb. Türkiye Tablo 2. hipofosfatazya. dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir. pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir. b.5 mg/gün >0. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır. boyut değişiklikleri. Dişeti hastalığı terimi. Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır. Diş plağı.

ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı. Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama. Maloklüzyon. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar. sakızlar) önerilebilir. konuşmasını. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. şişlik. c. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. çoğu kişide çarpık. Hastanın fiziksel görüntüsünü.C. Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon.T. çapraşık. Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir.E-4’de özetlenmiştir.C.C.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. Diş çürükleri 3. dudak emme ve ısırma. yanlış forceps uygulaması. derin yanıklar. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. Anormal dudak frenilumu 8. konuşmasını. kızamıkçık geçirmesi. Çocuğun dişlerinin teması. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır. sürme yolunun değişmesi. Anormal diş sürme yolu 6. Beslenme bozuklukları (A. hipofizyal gigantizm.C. Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. hipertiroidi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 46 T. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin. Doğum sonrası: Serebral palsi. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. boyut. Çocuğun normal kapanışını değiştiren. dişin gömülü kalması. ağız solunumu. Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. Süt dişlerinin erken kaybı 4.C. Kleido kraniyal dizastoz. akromegali. Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme. tırnak yeme. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4. Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı. B.Sağlık Bakanlığı. Ektodermal displazi.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. genel sağlığı. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. D vitamini eksiklikleri) 6. ilaç kullanması. Herediter 2. alkol-sigara alışkanlığı. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sorunun büyüklüğü. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır. hipofizyal cücelik) 5. Diş sayı. Türkiye Tablo 2. C. Serebral palsi. devam eden emzik emme. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı. diş gıcırdatma) 7. radyasyona maruz kalması. Travma (diş kaybı. şekil anomalileri 2. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır. dil itme. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. tıbbi öyküsü. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir.

C. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma. sürme gecikmesi vb. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir. kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır. yerine. Travma Tanım Ağız.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur. Hastanın şikayetleri değerlendirilir. travmanın şekline. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir. Eğer dişlerde sallanma. Nedenler • Düşme. T. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. Travma sonucu dişlerde kırılma. yer değiştirme ve yerinden çıkma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 .C.). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir. kanama. Tedavi Çocuğun yaşına.T. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. sallanma. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir. Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. baş ağrısı. diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. kusma.

hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir. 3 rd Edition. 1933. 1999. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.W.. Copenhagen.O. 2000.. Avery D. St.J. 9. 60(3):197-206. Journal of Public Health Dentistry. S. B. October. Dentistry. Orthodontics Current Principles and Techniques. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik. Louis.E. 3rd ed. Ed.A.. 1999.S. Mosby.H. Nowak.july. Saunders. Primary Preventive Dentistry.2000 Pinkham. Mosby. Munksgaard Publishers. USA. Pediatric Dentistry. 6. 4 th Edition. 48 T. H.. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. Wefel. D. Garcia-Godoy F. Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir. Eklund. G. St. Casamassimo P. Donly. 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. and the Community. 20(3):379-427. 2000. Profitt WR. Garcia-Godoy. W. Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme. 44(4). Pearson Prentice Hall. J. 7 th Edition. 8. R.5 th Edition.S.. Burt. St. 3. Louis. 12. Ackermann JL. 1998.A. Harris. Gluck. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir.. Palmer CA. Mosby. 1993..R. Mc Tigue. The Dental Clinics of North America. Morganstein. 2004.C. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years. Mc Donald R.O.A. Cariology.M. Mosby. 5. USA..M. Louis.M. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence. Tinanoff N. The Dental Clinics of North America. 4. and Kronfeld R.. Andreasen J. Dentistry for the Child and Adolescent. 11. Jong’ s Community Dental Health. Louis. Graber TM.6 th Edition. 2000. F. J. Bailey TJ. New Jersey.Sağlık Bakanlığı.. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children. N.J. Logan W. 1999..C. 3rd ed. J Am Dent Assoc. 43(4). Fields HW. K. Dental Practice. 7. St. Tulloch CT. 3 rd. 10. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth.G. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Vanarsdall RL. Fields.2000. Andreasen F.

bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse. tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır. . gözlemler. Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir.T. Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa. hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması. tarama çalışmalarında.C. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi. • Doğruluk: Uygulanan test. hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. Tarama muayenelerinin amacı.Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. kullanılan testin. Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: .Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse. TARAMALAR Tarama programları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır . Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler. testin. bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir.C. olası tedavisinin yapılması. Tarama çalışmalarının başarılı olması için. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. aynı koşullarda.Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa. saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır. herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler. hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. komplikasyonları önlenebiliyorsa. . ucuz olan testler seçilmelidir. • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda.1 TARAMA TESTLERİ Tarama.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir. . testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında. Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır. F. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için.C. Seçicilik ise. muayeneler aynı kişiler üzerinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa. aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit. İyi bir tarama testi. .

kapsamlı bir şekilde. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp. Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Test. kazaları önleme güçlüklerini. Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. 2.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır. Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. F.Hastalığa erken tanı konulmasının. Tanı kolaylıkları olmalıdır. Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir.C. Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. beslenme bozukluklarını. Türkiye .Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa.Sağlık Bakanlığı. 4. F. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. 6. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır. 8. Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. 10. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler. 3. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır.C. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise. 5. 7. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1. 9. . sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. görme ve işitme kusurlarını. 50 T.

çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır. söz dinlemeyen vb.C. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır. b. Hekim. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. saldırgan. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir. 23) c. sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. Görme Sağlığı. Muayenelerden önce gelişme öyküsü. T.T. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır. Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir. yaramaz. işitme bozuklukları vb. genel kas eşgüdümü. Arada öğretmenin gözlemine göre. Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk.C. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. ev koşulları. toplumsal gelişme. Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir.C. Bir kaza. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir. uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir. dikkatsiz. syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır. (Bkz. İşitme Taraması İşitme kaybı. Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır. İşitme taramasında amaç. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir.

tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz. Ana babanın. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz.C. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme.C.Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında. d. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. Otoskopik muayene ile buşon. yabancı cisim vs. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir.F-1). e. hekimler ve sağlık memurları. Öğretmenler. • Anne-baba. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. Ağız ve Diş Sağlığı. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 3 ay boyunca ısrar eden. 9). • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. otoskopik muayene. Ergenlik döneminde. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. syf. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir. 52 T. • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. syf. 38 ).Sağlık Bakanlığı.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi. Yalnız. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır. konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T. Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir. erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar.F-1: İşitme taraması ekil 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2.F-1: itme taramas f.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T.C. boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında.C. DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Hipertansiyon. inmemiş testis. tüberküloz vb.F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. Bunlar barsak parazitleri. Kifoz. i.C.Sağlık Bakanlığı. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. albuminüri. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır. Anemi Taraması Ergenlik. fıtık. g. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz. enürezis. Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır. bazı bölgeler için guatr.C. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde. Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. streptekok enfeksiyonları. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. beslenme. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir.’nin altı anemi kabul edilir. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar. Tablo 2. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır. syf. glikozüri. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. hipertansiyondan kuşkulanılır. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir.F-1’de görülmektedir. hiperlipidemi. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır. hiperaktivite. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 195) Ölçme tekniği önemlidir. hastalıklardır. h. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . okul çağında 12 g/dl. Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir.

tr/STED/sted0600/3. Belgin E. Belgin E. Meteksan AŞ. Genç GA. 2000. 7. İzmir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı.1992: 114124. 1999. Tezcan S. Katkı. Derman O. Yurdakök K. 1995: 210-223. Moeller MP. Pediatrics 2000. Ankara: Güneş Kitabevi. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. İşitme Kayıpları. Kaya S. 2005. Güneş Kitabevi.C. 9. Bertan M. 21(3):417-426. Güler Ç. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. 106:43. 1995: 363-366. 15.org. STED. 106: 798-817. Ertürk BB. Palfrey JS. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. Kayıkçı Kulak ME. Guidelines for Health Supervision of Infants. Tüzün Özgüner Z. Böke B. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Canatan D. Okul Sağlığı. 25. 25. Özmert EN.ttb. Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. Pediatrics 2000. 13. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları. Katkı. Güneş Kitabev. 1999. Katkı. rev. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 .C. Belgin E. Akyol U(ed). Özkan S. Toplum Taramaları. Ankara. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre. Kınık E. www. Pekcan H.. 5. National Center for Education in Maternal and Child Health. Erişim Tarihi: 4/9/2005. Erol A. EDS 2002. Metodolojik Araştırmalar. 2. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing . and Adolescents (2nd ed. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. 2003:31-34. Çağıcı A. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. 3. 11. 12. VA.html. Bright Futures. 6. Halk Sağlığı Temel Bilgiler.T. 21(3): 436-448. Joint Committee on Infant Hearing. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Kayıkçı Kulak ME. Children. 21(2): 141-150. Aksoy S. Dündar S. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. 4. 189:710. 48:109-118. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. İzmir. Ankara 2005: 9-11. Moore JK. Belgin E. Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs. 10.C. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar. Kaya S. Pekcan H.). 2000.: Okul Sağlığı. 2000. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Tezcan S. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. 16. Ağca O. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Green M. yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar. Ankara. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j. 8. Arlington. 14. Şahin F. Haziran 2000. Kaynaklar: 1.

besinlerle geçen hastalık riski artar. Okul dışından beslenme. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et. fosfor. • Kuru baklagiller. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır. Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. kalsiyum. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. Besinlerden günlük alınan enerji. yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır. Grup: Et. ailenin. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . magnezyum.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. Bir grup içinde yer alan besinler. Balık ve Ürünleri. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. çinko. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir. okul başarısı düşer. beslenme giderlerini de artırır. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. • Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri.C. A.Sağlık Bakanlığı. B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. birbirinin yerine tüketilebilmektedir. Tavuk. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. Türkiye 3. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri. protein. gençler için ise günlük 3 porsiyondur. posa tüketimi yetersizdir. Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. dengesiz beslenmesine neden olur. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. 56 T. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. 1.C. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. A. Tablo 3.

elma. balık veya kuru baklagiller. folat.1 ince dilim ekmeğe (25g).2 adet yumurta .8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2.Kayısı. pirinç. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini. .2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir.1 orta büyüklükte patates. 4.C.C. . . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. Bir porsiyon süt ve süt ürünü. . şehriye. fosfor. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir. . Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 . kuskus.2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya . . . • Ekmek.bir büyük su bardağı süt veya yoğurta .1 orta boy havuç.90 g et. . karoten. Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir.Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. . riboflavin. demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır. Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal.3-4 adet küçük krakere veya . un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır. . riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir.1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir. niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır. makarna veya bulgura (120-150 g).Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı. • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler.1 su bardağı pişmiş pirinç. börekler. bulgur. . muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi. Bir porsiyon meyve veya sebze. makarna.Çilek. Ayrıca protein. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Portakal.T. balık (2-3 köfte kadar) . limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. tavuk. armut. • Tiamin.C. 3. . . tavuk. Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri. Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır.60. erik gibi meyvelerin 3-6 adedi. kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi. Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir.1/2 adet hamburger ekmeğine. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir.

aşağıda örneklendiği gibi.). yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır. sebzeli vb. mısır özü.A-2.A-2’de görülmektedir. ekmek. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir. • Taze sebze ve meyveler. Her gün en az 1.C. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ay çiçek vb. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara. • Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb. balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt. bulgur vb. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. Ara öğünlerde mevsimine uygun.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir. Tablo 3.Sağlık Bakanlığı. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır. pirinç pilavı) / börek (kıymalı. Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte.C. haşlanmış yumurta. Bir günlük örnek menü Tablo 3. yumurta.) / makarna / erişte / çorba (pirinç. Besin çeşitliliği artırılmalıdır. bulgur pilavı. katı yağlardan kaçınılmalıdır. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. 58 T.) tüketilebilir. ekmek.) tüketilmemesi gerekir. makarna. tavuk.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. Türkiye Tablo 3. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir. peynirli. • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb.) seçilmeli. ekmek.5–2.

• Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. 6. Şti. Ankara. Gürler Matbaası Dış Tic. Van Horn L. Chapter: Nutrition for Adolescents. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. UNFPA. 5. Meteksan A. 95-113. Geneva. Birch CLL. Pekcan G. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . Hatipoğlu Yayınevi. 2004 T. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. Steinberger J. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme.C. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi.) tüketimi sınırlandırılmalıdır. Adolesan Döneminde Beslenme. Gidding SS. Beslenme.Ş. Ankara. Kaynaklar 1. American Heart Association. Kaplan Y.. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. FAO/WHO.C. 2004 2.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. 4.) T. Sağlık Bakanlığı.T.C. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. Stettler N. 1998 Karaağaoğlu N. Klinik Çocuk Forumu. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”. Çakır B. International Children’s Center (ICC). Teaching Materials for the Training Courses. • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. Pediatrics 2006. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines. Dennison CBA. Gilman MW. 2004 Pekcan G. 4:1:38-47. T. • Öğün atlanmamalı. • Ayaküstü beslenmeden. Ankara. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Lichtenstein AH. 2003. 7. krema sosları vb. Beslenme ve Diyetetik Bölümü. (Ed. ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır. Rattay KT. Ankara. Daniels SR. WHO No: 880. p.C. Ltd. 2002. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. Üç ana öğünün yanı sıra. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Kesici C. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. 3. 117 (2): 544–559 Baysal A.

• Sporlar: Yarışma. belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. tip 2 diyabet. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir. yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi). Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. 60 T. etkinliğe katılım sürecini tanımlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aşağıda tanımlandığı gibi. ip atlama. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. • Fiziksel etkinliğin şiddeti. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir.Sağlık Bakanlığı. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. Türkiye B. basketbol veya voleybol oynama gibi). böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. yüksek kan yağları. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir. okula yürüyerek gidip gelmek. bisiklete binme. yorgunluğu azaltmaktadır. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. Bunların başlıcaları. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. futbol gibi) sınıflamaları vardır. • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler. enerji harcama oranını tanımlar. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. merdiven çıkmak. B. Oyunlar. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır. • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. koşu.C. Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. güven ve neşe vermektedir. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. (örnek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. başarı sayısı elde etme. Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. yüzme. yüksek tansiyon. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. • Fiziksel etkinliğin sıklığı.C. futbol. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 .T. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir.C. B. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. • Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. spor salonları).C. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları.C. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. • Değişik öğretme yollarını kullanma. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması.2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. T. B.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları. Ancak. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların. • Her gün olmasa bile. • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi. fiziksel olarak doğru postürde. Ayrıca. Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır. • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi.

yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. • Eğer evde köpek besleniyorsa. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. den fazla değilse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır. dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. top atma ve topa vurma. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. temizleme işleri. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler.Sağlık Bakanlığı. • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil.C. 62 T. yüzmeye. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler. • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir. kayak yapmaya gidebilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Doğa gezilerine. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. birlikte gezintilere çıkılabilir. kayak yapmaya. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler. birinciye ödül verilebilir. Oyunun sonucu ne olursa olsun. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. • Eğer evde köpek besleniyorsa. birlikte denemeler yapılabilir. koşma. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir.C. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir. • Çocuklara ip atlama. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. • Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler.

) 2. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yüzmek.8 3. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma.4 4.C. Tablo 3. ay 3. koşu.B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek.B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir .6 6.B-2 ve Tablo 3.4–6.4 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 .2–4. Tablo 3.2 1. tenis oynamak) Şiddetli (futbol. BMR) Tablo 3.5 T. ay 5.B-3’te görülmektedir.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1. ay 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.6+ 1. ay 4.2 1.2 7.C. Tablo 3.C.T. ay * Tempolu yürüyüşler.0 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır.

ca/paguide. Frank E. epstein LH et al. Preventive Medicine 25: 225-233 2. Uğur Baysal S. Determinants of physical activity and interventions in youth. Pratt M. healthcanada. 3. Güvenlik Kontrol Listesi. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity. 28 (2).Sağlık Bakanlığı.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0. www. Bulut A. 4. www. Long BJ.ca/paguide. Pratt M. 2000. Smith PK.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1. Woorten WJ. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends. The Pysician and Sports Medicine. Pellegrini AD. Ganley T. Wechser H et al. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.unh. Cooperative Extension Program. www. Corbin CB. Yıldırım F.7 0. 1996. 1998.edu 7.. Preventive Medicine 31: 112-120. Stone EJ. 2005 64 T.healthcanada. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living.7 x 3. Calfas KJ. örnek olarak. 8.98 Erkekler 0. University of New Hampshire.C. Exercise and Children’s Health. Simons-Morton BG. 2000.com 5. Promoting Physical Exercise and Activity in Children.physsportsmed. Sallis JF. ceinfo. Sallis JF.2 Bu bilgilere göre. 6. et al. Patrick K.B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Family Guide to Physical Activity for Children. 1992. Türkiye Tablo 3.C. Sallis JF.95 1. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. (online issue) http://www. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. Child Development 69 (3): 577-598.2 kcal (veya 2.89 0. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67.2 x 30 = 67. Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. 9.7 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sherman C.

anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir. doğum (doğum öncesinde doğuma. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak.). sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler. emzirmenin önemi. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir. Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir. doğrudan güneş ışınından korunmak. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb. gebeliğin oluşması. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine. gebeliği önleyici yöntemler. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. • Geçerli sağlık bilgileri. C.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a. • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip. T. • Sağlık üzerine kültür. istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri.). SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. iletişim araçları. • Kişisel.C. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler). gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara. alkol.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. bağımlılık yapan madde kullanımı.). Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların. sağlık riski taşıyan tutumları önlemek. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. gebelikte riskler. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır. sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak. oturarak zaman geçirme. bebeğe verilecek ek besinler vb. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sık doğum aralığı. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. yetersiz ve dengesiz beslenme. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri. doğum vb.C.T. Sağlık eğitiminin amaçları.

duyu organları ile işlevleri. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır. İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. sindirim. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi. gelişme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. dolaşım.C. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır. Türkiye Üreme. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. solunum. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki. Gebelik. Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir.5–4 kg kadardır. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır.Sağlık Bakanlığı. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. bireysel. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir. 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri. 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir. Gelişmenin canlı. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. Bu birleşmeye döllenme denir. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır. Anne. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. 66 T. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. b. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir.

Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. Ayrıca. Sağlıklı Zihinsel.C. yalnız değilsiniz. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak).C. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. başkalarını dinlemenin önemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. T. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler. yasalar. kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir.T. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. çocuk hakları. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. düşünce ve değerlerinin farkında olma. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. c. Erkeklerde penis. duygudaşlık kurabilme. insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz. Bu siz de olabilirsiniz. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. bireysel farklılıklar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . testis ve skrotum bulur. Ancak herkesin güzel tarafları vardır. adet görme düzeni. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır. bedensel değişiklikler yer almalıdır. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. siz de güzelliğinizi keşfedin. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir. sünnet. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. duygularını belirtme ve paylaşma. başkalarının duygularına duyarlı olma. Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır. Spermler. klitoris. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır. olumsuz duygularla baş etme. duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir. Kadınlarda vulva. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması.

Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. kendi yaşlarına. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. istenmeyen sonuçlardan 68 T. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. bunları aktarırken olgun. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. ergenlikte değişim kavramı. başkalarına da saygı duyarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. çevrenin sağladığı öğrenme. Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . okul çevresi. cinselliğin davranışlara olan etkisi. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma.C. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir. ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi. Ergenlikte değişim ve duyarlılık.Sağlık Bakanlığı. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. 10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları. ailenin sık yer değiştirmesi. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık.C. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. Ayrıca. boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli. Çocuğun yürümesi. Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. yaşanılan çevre. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir. bazen bir işte çalışma. cinsiyetlerine. Her çocuk kendine özgüdür. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. gruplaşmalar başlar. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. İlerleyen yaşlarda. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. Aile yapısı. cinsel dürtü artışı. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi.

Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler. sigara. Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. Aşılama. haz veren düşünceler. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme. sağlıklı olmanın önemi.C. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir. ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli. Bu karar. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri. sağlıklı uyku için uygun koşulları. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. Cinsellik. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir. T.T. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır. sağlıklı ve yeterli beslenme. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları. diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. Cinsel ilişkinin. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır.C.C. Cinsel ilişki kurmak. cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. İnsanların. farkederler. cinsel eğilimlerine göre. Ailesiyle uzlaşabilmeli. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. yaşam biçimi. fizik egzersiz. d.

70 T. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme.C. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. gelişme. büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. iş verimini düşürür. Bisiklete binme. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. Sigara. Sebze ve meyve grubu 4. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız.C. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . dişlerinizi fırçalayın. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. i. mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. besin öğeleri ve besin grupları. Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. mutlaka bir bardak süt. Süt Grubu 2. besinleri sayma. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. insanın büyüme. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi). Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Televizyon izlemeyi. Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. Her zaman dik oturun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kişisel temizlik ve bakım davranışları. Bu gruplar. Hep temiz ve bakımlı olun. besinlerin içindeki karbonhidrat. sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir.Sağlık Bakanlığı. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. dik durun. yağ. Atletik koşullar. protein. alkol ve maddeden uzak durun. Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. meyve veya sebze bulunmalıdır. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. 1. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır.

zayıflık. Ürünlerin etiket bilgileri. ambalajlı besinlerin kontrolü. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir.). etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. T. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır. taze sebze ve meyvelerin yıkanması.C. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. Uygun vücut ağırlığı korunmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz. Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır. Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır. Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. Her gün 1.C.T. Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir.C. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir. sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. anemi. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. iyot yetersizliği hastalıkları vb. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 . Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı. Daha sonraki yıllarda devam etmeli.5-2 litre su içilmelidir. Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir. içinde bulunan katkı maddeleri. etkileyen etmenler. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. şişmanlıktan kaçınılmalıdır. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir.

vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir. aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır. Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. Okulda hamburger. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kek. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. günlük temizlik ve bakım davranışları. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır.) tüketimi yerine. ii. Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. ağız ve diş sağlığı temizliği. Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler. Okul çağı. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. şişmanlık.Sağlık Bakanlığı. limonata. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okul kantinleri çevre temizliği.C. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. tuvalet sonrası temizlik. ağız ve diş temizliği.C. taze meyve. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları. bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. ayran tüketimleri desteklenmelidir. hipertansiyon vb). sağlıksız. taze meyve suları tercih edilmeli. Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. İçecek olarak daima süt. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. beslenmenin gideri artmakta. Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. ayran.mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir. Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. şeker ve tuz içerikleri yüksek. Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler. 72 T. yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır. Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. meme kanseri. Anne sütü bebeğin ruhsal. besin artıkları oluşmakta. çikolata vb. gofret. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. vücut temizliği. meyve suyu. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir. A ve C. cips vb. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. demir. kurabiye. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. kalp hastalığı. Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. süt. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. patates kızartması. vitamin. besinler tüketilmemektedir. B2 (Riboflavin). yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. Annenin sağlığını korur. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. folik asit gibi vitamin.

Her insan kişisel temizliğinden sorumludur. Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 . yemek hazırlamadan önce. Sabunlanarak köpürtülmeli. el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı.C. el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar. eller ağza götürülmektedir.T.C. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1. ağız.C. Elleri yıkarken parmak uçları. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. dışarıdan eve geldikten sonra. artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bunların yanı sıra banyo süngerleri. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. göz temizliği yapmadan önce. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır. T. diş. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.000-100. başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır. tozlu bir işi tamamladıktan sonra. “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir. Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. diş fırçaları. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. Akan su altında durulanmalı. parmak araları. Bu nedenle günlük yaşantıda. tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü.000 adet/cm² Alında : 10. kirli. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır). lifleri. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. tırnaklar. Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir. yüz.

Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. kulak iltihaplanabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir. kaş) de takı takılmakta. mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. Yüz. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi. göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 74 T. Ayaklarda çok terleme varsa. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir. Aksi halde.Sağlık Bakanlığı. genç kızların sevdikleri bir takıdır. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Küpe. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine. Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar.C. bir doktora danışılmalıdır. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. El tırnakları yarım ay biçiminde. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir.C. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Yıkanmazsa. sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. Çorap her gün değiştirilmelidir. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun.

En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla.T. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur. Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır. diş ipi kullanılması. Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. T. Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. 3. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir.C. üzerine tünememelidir. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. Daha sonra fırça. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır. Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır. 5. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir . Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur. 4. 2. 6. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır. Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. 1. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir.C. Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Daha sonra alt dişler fırçalanır.

Sağlık Bakanlığı. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. deri temizliği açısından gereklidir. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). Lif. Ancak saç kurutma makinası. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. deri üzerindeki mikroorganizmalar. diğer deri bezleri salgıları. Değiştirme sıklığı. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur. Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur.C. beden temizliği özellikle önem taşır. Bu nedenle. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. 76 T. Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler. Özellikle. Giyeceklerin de yıkanması gerekir. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir. Banyo yapma: Ter. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. çamur vb. kir. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. yağ. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir.C. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. Şampuanlara ayrıca koku. toz. şişme. Pet açıkta taşınmamalı. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi. Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir. Petler bir defa kullanılmalı. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. deri döküntüleri. kızarıklık. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir.

nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. bol. Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. koyu renk. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. eldiven. bölgenin iklimine. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii. Ancak. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. Giyeceklerin. Vurmalar. 4. Giysiler. 5. İnsan vücudu. Dış ortamda yağmur. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. güneş ışınlarından korumalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir. 6. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. şapka kullanmak. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. Temiz olmalıdır. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır. 9. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir. genel vücut sağlığı. 7. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. radyasyon. kemik yapısının bozulmasına. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. Vücudu. sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. 8. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. ince. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. allerji yapmayan.C. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. Ucuz ve dayanıklı olmalı.T. sıcak. kar. soğuk. 2. sık sık boyanmalı. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler. hafif. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. toz ve kirden koruyabilmeli. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. boyalar deriyi zedelememeli. dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı. çalışma koşullarına. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir. Ayakların korunması için de mevsimine uygun.C.C. açık renkli. kimyasallar. Pamuklu.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde. açık renkli giysiler. bulunulan ortamın sıcaklığına. gözlük ve şapka takılmalıdır. T. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir.

Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır. Topuk yüksekliği. 4. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. 3. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. 8. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. Sivri burunlu ve dar olmamalı. 10. iv. Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. hafif ve yumuşak olmalıdır. Ayrıca. sütyen giyme zamanı gelmiştir. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bu ölçüler her zaman belirlenemez. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. ayakta iken. 78 T. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. 1. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir. 9. İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. esnek. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir. Oturarak değil. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. 11. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yapıldığı malzeme dayanıklı. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. 6. dar. taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. yürüyerek denenmeli. Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli. 5. Pamuklu dokumadan olanlar. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir.C. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır.C. 2. 7. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1.Sağlık Bakanlığı.

Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet.T. anne. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde. ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. vücudunun kendisine ait olduğu. “Herkesin vücudu kendisinindir. trafik kurallarına uyma). baba. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin. güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. sinirlendirebilir. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır. 3. bisiklet kullanırken kask takma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kendinizi fiziksel. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder. 4. ehliyetsiz otomobil kullanmama.).C. İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme. Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. Daha büyük çocuklar için. geceleri açık renkli giysiler giyme. komşuya. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar. 5.C. Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir. Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 . “Kötü dokunma. Özellikle yüzerken. e. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. motosiklet. özel bölgelerine dokunamaz”. T. yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme. 2. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile. • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. yaya geçidi-üst geçit kullanma. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz.C. kayığa binerken. bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin. Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. canını acıtır. Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere.

12. 14. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. çalışan kişiler.Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Akdağ F. Milli Eğitim Bakanlığı. sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. Ankara. 2002. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Sinem Ofset. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar. Guidelines for Health Supervision of Infants. Ertem İÖ. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi. Sağlık Bakanlığı. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. 2005. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Bright Futures. Pekcan H. III. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır.siecus. Arlington. Palfrey JS. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. www. Gökçay G.org T. Ankara.). and Adolescents (2nd ed. korunma ve erken tanının önemi. Kaynaklar: 1. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. 4. 9. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi. İstanbul. Yıldırım F. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir. g. rev. kazalardan korunma yolları. Middle Childhood p51–53. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. H. 8.C. Davis L. 11. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Bulut A. 2004.. Ankara. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. Milli Eğitim Bakanlığı. 13. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme.1994. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. 3. sağlıklı kişi muayenesinin önemi. National Center for Education in Maternal and Child Health. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. T. VA. 2. 1998:519. 2003 Uğur Baysal S. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. 10. Green M. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ankara. Çocuk Sağlığı Derneği. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir.. Designing Effective Family Life Education Programs. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 80 T. 2004.C. 7. EDS 2002. Ankara. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. Ankara. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Children. Brindis C. ev. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. A series from Advocates for Youth Vol. İstanbul. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. kurumlar. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Türkiye f. Saga Yayınları. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Garipağaoğlu M. 2004. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler.Sağlık Bakanlığı. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. Güvenlik Kontrol Listesi. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. 5. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. 2002. Arslan P. Gelişimsel Pediatri kitabı.C. 2005. 6. 2004. Nelson Textbook of Pediatrics. Chapter 13. 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS).C. Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması).

Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen. Mersin. yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D. Sigaranın yanı sıra.C. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler.8 ve halen kullanma %22. İlköğretim 7. Tütün bağımlılığı. Ankara. pipo. Ondokuz Mayıs.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. Kırıkkale. İzmir.C.101) en az bir defa sigara kullanma %57. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar.9’dur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 bulunmuştur.0 iken. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır.T. Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. İstanbul. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır. SİGARA. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 . tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır. kızlarda bu yüzdeler %21. Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır. 8. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. puro. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. Trabzon.C.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır. b. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. 12.1. Mersin. Osmangazi. Diyarbakır. Adana. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15.957 öğrenci katılmıştır. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul..9 ve halen kullanım %14.2 olarak bulunmuştur. Kocaeli.5 ve %10. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14.9 olduğu saptanmıştır. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). Eskişehir. Harran. Diyarbakır. Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır. a. nargile. Sivas.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. Tütün. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4.270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir. KGTA. ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir.

Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. Bu noktada öğrencinin kendisinin. Tütün bırakma yollarını araştırmak. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. sağlık memuru. Tütün kullanımı. 3. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. anne-babasının. ebe. Yoksunluk belirtileri sinirlilik. mesleki uzmanlıkta başarı. 5. 4. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır. bağımsızlık. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. huzursuzluk.C.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. aşırı istek. hemşire. fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. Sağlık çalışanları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir.C. güncel bilgileri izlemek. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. diş hekimi. heyecan. Türkiye anlaşılabilir. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. toplumsal olaylarda gizlilik. Psikososyal gelişim. Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. c. cinsel çekicilik. dikkat dağılması. 2. baş ağrısı. Sigara firmaları. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir. eğlence.

sigara içmeyenleri övme. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Örneğin. • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3. hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir.D-2’de sunulmuştur. sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir.C.T. sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”.D-1 ve 3. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı. T.C. Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene.C. Ergenler. Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir.

Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak. Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas.D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T.D-2) ekil 3. (Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas.Sağlık Bakanlığı. ö retmen. Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci. (Baknz ekil 3. Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi).C. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi. Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas .C. Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm. Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar.

Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin. ba ta yaptklarn tekrar uygulayn. ba arsz olduysa nedenlerini sorun.C. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini.C. gerekirse zaman tanyn. Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 . skl n. Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini. içiyorsa nedenini. Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn. brakmay daha önce deneyip denemedi ini. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk.) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ekonomik. Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin. miktarn. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T. Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn. ekil 3. vb. destek olmaya devam edin. sosyal.

İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13. esrar kullanımı %4.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir.0. Kırıkkale.7’dir.2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen. Kokain tipi bağımlılık 5. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ). Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb. uçucu madde kullanımı %5. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4. İstanbul. İzmir. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir. İzmir. Halen kullanım ise tütün için %18. Diyarbakır. Diyarbakır. Eskişehir. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Kocaeli.C. Adana. vb. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı.6’dır.989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Ankara. İzmir.4. Madde kullanımı yüzdeleri. b. madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. Osmangazi.989 ilköğretim öğrencisinden % 1. Trabzon. Mersin. uçucu maddeler %4. • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana. İstanbul. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003). Eskişehir. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7. Esrar tipi bağımlılık 4.Sağlık Bakanlığı. Kocaeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı. Kocaeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye D. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. anabolik steroidler %3.2’si ve 12. Ondokuz Mayıs. ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur.C. alkol için %20. • Ögel ve arkadaşları (2003). Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8. büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler. Adana. Diyarbakır. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir. Eskişehir. Diyarbakır. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması. Mersin. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes.2 ve halen içme %22.0. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2. Harran. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2. madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir.9.991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2. esrar %4.5’dir. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir. • Ögel ve arkadaşlarının (2004).101) en az bir defa alkol içme %47. Tütün tipi bağımlılık a.4’tür. biyolojik. Sivas. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45. Mersin.) 86 T. Adana. İstanbul. Mersin. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4.

riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar. f. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. anlamsız şekilde terlerler. Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar. fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler. Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir.C. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır. madde kullananların vücutlarında iğne izleri.D-3). T. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır. • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır. (örneğin. burunları akar ve göz bebekleri büyür. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir.T. ruhsal. Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. mevsimine uymayan çizme. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır.C. Bu noktada çocuğun kendisinin. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır. anne-babasının. nüfusun fazla olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 . Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. e.) c. alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir). Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı.C. Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. daha fazla para harcamaya başlarlar.

Benim iradem güçlüdür. 6. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı. 8. Herkes bağımlı olabilir. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. 8. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. irade yeterli değildir. 5. Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. Alkolün azı yararlıdır. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir.Sağlık Bakanlığı. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır. simgeler vb. Bunun yerine sevecen. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. 7. 3. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. 2. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. figürler. Doğru Bilgiler 1. 5. bir şey olmuyor. Alkolün azı yararlı değildir. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma.C. Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur.D-3). Ben bağımlı olmam. 88 T. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. Herkes kullanıyor. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. 6. Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. 7. evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. 4. Türkiye Yanlış İnançlar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. Ben kontrol edebilirim. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında.

Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. Substance related disorders. 1997 7. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara. 2. Doğan BG. Kaplan HI. Anderson K. I Sayıl)..Young people and Alcohol. Philadelphia. Bertan M. Synopsis of Psychiatry. 5. 3.T. Lippincott Williams&Wilkins. Ergüder T. Soydal T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 . pp. 10. sanat.C. 3P Dergisi. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center. Grebb JA. Yıldız AN. 230-234 Şekil 3. Ankara. Telatar G. “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities.C. Coşar B. Özcebe H. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. düzenlemek (örneğin. Soz Praventiv Med. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies.C. Turkey. 2005. Tobacco use among youth and related characteristics. B Uluğ. WHO. 1998. 9.B. T.D-3. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın. 51 (2006) 13. 1995 Arıkan Z.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ankara 1998. 1997. 1996(4) Arıkan Z. Kriz Dergisi 1996 (4). spor. 2005. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf. Bilir N. Kırcalıoğlu N. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. 6. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T. WHO. 12. 4. 2000:139-148. 1290-1311. September 14-17. Williams and Wilkins. Turkey. pp. Yayınları. Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Çakır B. Doğan YB.C. Drugs and Tobacco. 1993. Haznedaroğlu D. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını.Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. Uğurlu M. Sadock BJ. 55-56 Bilir N. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. 11.Öztürk. Arıkan Z. Warren CW. and Bülbül SH. WHO Regional Publications European Series No:66. LS Neinstein). Health Professionals Against Tobacco. Ammerman SD and Neinstein LS.. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Doğan Y. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ. Doğan YB. 2002. 8. 2005. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. Hilton Convention Center. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Ankara. 1990. Bağımlılık Dergisi 2003. Department of Health and Human Services. 2000. 18. 1993. ANKARA . Bilici M. 27. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Miller NS. Esen A. Tamar M. İstanbul. Doğan O. U. Tot Ş. Liman O. 2002. 25. Tamara. Letho J. Sır A. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Yılmazçetin C.Sağlık Bakanlığı. 2003. Sağlık Bakanlığı. Gazi Üniversitesi Tıp Fak. 30. Ergüder T. Evren C. 1995. Liman O. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. psychiatric clinic of North America. Smoking. Psikiyatri AD. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı). T. Toraks Dergisi. Taner S.. İçişleri Bakanlığı. 15. Tot Ş. Soydal T. 29. Shuckid AM.who. Tamara. Saray Kitapevi. Çorapçıoğlu A. IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45. Türkiye 14. Ögel K. Doğan O. Sır A. 20. Ankara. Uğuz Ş. 2002. İstanbul. LS Neinstein). Sigara Bağımlılığı ve Hekimler.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. 22. Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar). 31. Approaches to Alcohol Policy. Bilici M. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Pergomon Press. Bilici M.int/topics/smoking/en/. WHO. Taner S. Ögel K. Çorapçıoğlu A. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Maryland: A Report of Surgeon General.C. Sır A.pdf. (Basılmamış doküman). and Future. Tamar D. Yeniden Yayın No:4. Fine J. WHO Regional Publications European Seri No 60. 1993. Yılmazçetin C. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. Methods. Uğuz Ş. Lerner WD. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Ögel K. Bilici M. Liman O. 19.who. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. Barr AM.1271-1289.2004 . 15(2):112118. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Yenilmez Ç. 23. Tamar D. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. 16. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. 28. 90 T. Çorapçıoğlu A. M. 1990.S. 26. 4: 15-19. Ögel K. ISBN:975-590-072-1. Tot Ş. Tot Ş. Sır A. Uğuz Ş. Çorapçıoğlu A. Yenilmez Ç. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. Handbook of hospital based substance Abuse treatment.1(1):90. 2003.K. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav.who. Psikiyatri AD. 21. M. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.Gn. http://www. Doğan O. 17. “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. http://www.euro. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC. Philadelphia. Psikoloji Dizisi 5. 4: 67-71. Türkiye’de sağlık Hizmetleri. pp. Ağustos 2003. Present. 32. WHO. Rockville. Tamar M. Bağımlılık Dergisi 2003. Ögel K. 15(2):112118. “Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp.C. http://www.C. Shafey O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Doğan O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. Uğuz Ş. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. Dışişleri Bakanlığı. Yenilmez Ç. Yorgancıoğlu A. Ögel K. Neinstein LS and Anderson MN. 24. Guindon EG. Lippincott Williams&Wilkins.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods. Yenilmez Ç. Alcohol and drugs. Ankara Üniversitesi Tıp Fak. Jandarma Genel Komutanlığı.

343.8’i (%95. Gruplar arasındaki çatışmalar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.356. Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir. 1. toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup. Güven aralığı 34. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir.9-36.B.7’si (%95. haraç alma kabadayılık vb. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır. . Güven aralığı 27. gibi şiddet biçimleri de görülmektedir.C. kundakçılık.7-36.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi. ölüm. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.T. soygun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3’ü (%95. Kaba.1) ise duygusal şiddet uyguladığını. hırsızlık.Gençlerin %15. T. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir.3-16. . Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337. 3.9-49. Güven aralığı 27. cinayet bu kategoridedir.5-22. %27. Bireysel Etmenler: a. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1. 2.C. Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını.7’si (%95.M. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 . psikolojik yıkım. E. Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama). Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. . istatistiksel analizler.Gençlerin %36.1-28. %48.5’i (%95. %35. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur. çete savaşları diğer örneklerdir. Güven aralığı 15.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında.7) sözel şiddet ile karşılaştığını.3-53. Gençlere fiziksel. Güven aralığı 52.5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97. duygusal. İletişim becerilerinin yetersizliği c.6’sı (%95. tüm ülke düzeyinde 261 okulda. Tutum ve inançlar b.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır.Gençlerin %22’si (%95.C.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde. çok boyutludur. ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine.9) duygusal şiddet ile karşılaştığını.5) ise sözel şiddet uyguladığını. %11. Bu gruplardan birisi çocuklardır.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir.Gençlerin %53’ü (%95. Güven aralığı 47. tehdit. Alkol ve madde kullanımı d. incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma.3-12. Bu araştırmanın sonuçlarına göre. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını. . zorbalık. tecavüz. Güven aralığı 11. Güven aralığı 21. Çocuk istismarı. E.M. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur. Okul ortamında ayrıca cinayet. Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik.

E. E. Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a.C. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır.Sağlık Bakanlığı.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T. Yoksulluk. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da. Ailesel Etmenler: a. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. Türkiye 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur. Anne babalar. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c.C. Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b. E. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri. öğretmenler. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu. iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar. Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b. d.

Bu program.T. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur. • Ortaya çıkan ortamların özellikleri. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. hemşireler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 .C. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. psikologlar. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır. Okul dışında. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. okul yönetimi ile işbirliği yapmalı. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir. okul yöneticileri. Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Şiddetin Önlenmesi a. • Sonuçları. evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3. öğrencilere. T. b. Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman.C. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir. Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa.C. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir. 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sosyal hizmet uzmanları. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. E.

• Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. • İnsan hakları. • Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi.C. okulla ilişkilerini yakından izlemek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek. düşük sosyo ekonomik düzey. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir. toplumsal beceriler. • Çocuklarına girişkenlik öğretmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. sözel becerilerde yetersizlik vb. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. • Stresi azaltmayı. bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. 94 T. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. Türkiye • Önlenebilirliği. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. • Çatışma çözme. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak.Sağlık Bakanlığı. Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması. • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. • Çocuklarının TV.C. şiddet kullanmayan erişkin örnekleri).). • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma. d. Okul Yönetimi. • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek. c. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. arkadaşlarıyla.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir. World Report on Violence and Health. okul yönetiminin bilgilendirilmesi. 2004. davranım bozukluğu.. ders başarısında düşme. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. World Health Organization. E. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. okuldan uzaklaşma. 2003. T. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz.M. Tübitak Matbaası. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hurley RS. 2002. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. çocukta içe kapanma.T. 2. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu.C. T. Ankara. eds. 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 . Kaynaklar: 1. 5. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. World Health Organization.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007). Ancak zorbalık.B. 1998 Summer.C. Adolescence. Krug EG et al. Scott AF. Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır. The prevention of child and adolescent violence: A review. www. Mc Namara JR. 1999. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi. Pruitt BE. Cirillo KJ.10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. dikkati toplamada zorluk. çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi.C. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür. 3. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school. 33 (130):319-30. Kingery PM. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar. toplumsal becerileri az. Colwell B. E. Agression and Violent Behavior.M. gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. Ballard D. 4. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir.tbmm. zeka düzeyi sınırda.tr WHO Information series on school health.gov. Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Geneva. Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır. 8: 61-91. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır.

• Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz. • Çok genç anne.vertebra. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. yakma. Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. ticari amaçlı sömürüyü kapsar. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı. Cinsel istismar: Çocuğun. ihmali. • Eğitimsizlik. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse. b. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır.1 RİSK ETMENLERİ a. diğer çocukların da istismara uğramış olması. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından.C. ağız yaraları. İhmal: Çocuğun beslenme. hiperaktif. vb.C. aşağılama. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı. gelişimsel olarak hazır olmadığı. bir şekile benzeyen yaralar. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere.2 TANI a. tek ebeveyn. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır. sternum gibi kemiklerde kırıklar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . onay veremeyeceği. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından. çocukların ana-babaları gibi. zihinsel engelli). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. a. korunma. • Ailede ruhsal hastalık. dayak atma. ısırma. Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır. • Aile içi şiddet.spiral kırıklar. sarsma. reddetme. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. simetrik yanıklar. skapula. iki taraflı gözaltı ekimozu. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba. barınma. aynı çocukta birden fazla kırık. gerginlik. tehdit etme.uzun kemiklerde metafiz kırıkları. • Üvey ana baba. F. onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk. 96 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. subkonjunktival kanamalar. suçlama. • Aile içinde geçimsizlik. Türkiye F. kalçalarda simetrik lezyonlar. F. • Çok çocuklu aile. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. öğretmen. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar. duygusal veya cinsel tutumları.

kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa. • Ailede risk etmenleri varsa. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. akıntı var mı? T. • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir. • Adli rapor tutulmalı. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir. İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa. gelişme geriliği varsa. hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama.C. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş.T. cinsel ilişki taklidi yapmak. a.C. Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme. bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. b. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız.) a. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir). • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı.3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. • Çocuk sık sık zehirlenme. Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama. • Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır. sakin bir ortamda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 . çocuk yönlendirilmemeli.2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. a. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa. Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için.C. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı.

Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde. bardak çekme. tükrük ve kan örnekleri. o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. penil. • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir. Pallidum. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin. H. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B. Hep B ve HIV). ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. adli tıp hekimi.Çocukla konuyu yalnızca bir kez.1 mg etinil estradiol ve 0. fissür vb. Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir. T. Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. onu koruyun. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları. inanmaz tarzda. içe kapanıklık. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. kurumuş sekresyon örnekleri. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından. HPV. tetanos).Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. . istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. C. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır. Gonorrhea. • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: . Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler. çocuk ruh sağlığı. gece korkuları. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde. .Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır. eritem. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Himende yaralanma. olayla ilgisi olmayan öğrenci. Vaginalis. G. var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz. • Psikolojik tedavi m F. T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 . anal sürüntü ve yaymalar. 0.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız. Simpleks. Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek.  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür. Trichomonas. depresyon. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır.5 mg levonorgesterol. skar vb. 12 saat arayla 2 doz verilir. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır. yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan.C. Trachomatis. Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. . m Vajinal.

Missouri USA: GW Medical Publishing Inc. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . Monteleone JA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Wood J. West Sussex. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. Brodeur AE.F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem. New York: Oxford University Pres. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas.C. 5. 1st ed. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında. . Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference.1998. Geneva. St. Uğur Baysal S. Aldridge M. Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners. 3. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir.. 7 Ek Sayı 1: 184-186. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 .C. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur.T. Uğur Baysal S. 2nd ed. Çocuk Hakları. 2nd ed. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir. 2007.Olay. Çocuk Dergisi 2007. World Health Organization. Fiziksel İstismar. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet. • Aşılamaya başlandıysa. World report on violence and health. 6. 2. Hergüner S( Editörler ). İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. 4. Geger A. Emans SJ. • Uzun süreli tıbbi. T. eds. 2002. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Çocuk İstismarı ve İhmali. England:John Wiley&Sons Ltd.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir. Tüzün Ü. Muram D. Louise. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır. 2000 Krug EG et al. Şekil 3.1998.

sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir. hastalıklar yayılamaz. aşılama bırakılan yerden sürdürülür. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. Kızamıkçık.ayın sonu 12. Türkiye 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1.tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. Difteri. Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur. Kızamık.ayın sonu 4.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir. ay . Boğmaca. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile.Sağlık Bakanlığı.C.C. Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır. Tetanoz.gov. Polio. Bu yolla henüz aşılanmamış. AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında. İnaktif Polio. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tetanoz. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir. aselüler Boğmaca. 2008 İlköğretim 1. Aşılar. Kızamıkçık. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır. Tüberküloz (Verem). vücudun savunma düzeneklerini uyararak. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. Poliomyelit( Çocuk Felci).ayın sonu 6. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. www. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. (Bkz. Kızamık.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri.saglik. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar. A. iki yaşında Hepatit B.ayın sonu 2. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. Kabakulak. Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır. Hemofilus influenza tip b (Hib).

Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. DT. T. Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir.C. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa. Td. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. Kızamık.4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. TT.T. A. Aşıların bozulmasının nedeni. Difteri.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir. DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. A. ısının birikmiş etkisidir.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. BCG). Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir. Kızamıkçık.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . DaBT-İPA-Hib. Kızamık.3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. Oral Polio. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. KKK. Kızamıkçık. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir.C. aşılar eski haline döndürülemez. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. KKK deri altına. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. BCG. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır.C. KKK. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir.

TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere. 102 T. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT. yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A. şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır. Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. (Bkz. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. Sınıf ve İlköğretim 8. oda yeterince sessiz olmalıdır.A-1.saglik.gov. Aşı. Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır. kızarıklık. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır. Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir.5 ml Uygulama Üst kola. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır. DT ve Td. Tablo 4. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır. gebeler dâhil olmak üzere. Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur. Tablo 4. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir.A-2.tr) Tablo 4. ısı artışı ve şişlik görülür. Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir.A-1: Difteri-Tetanoz (DT). • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında.A-3 ve Tablo 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. www.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4. Bu süre bir ayı geçmemelidir.C. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır.C.

Tablo 4.300.A-2: Kızamık. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T. Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .T. lenfoma. alkilleyici ajanlar.000 doz). deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır. • Trombositopeni. lösemi. kas ağrısı. • Trombositopenik purpura öyküsü. Işığa duyarlıdır. Lösemi. İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı. Kabakulak. KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. Özel durumlar Yoktur Doz 0. VVM donma ısısına duyarlı değildir.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1.. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir. aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. • Kortikosteroidler.5 ml Uygulama Üst kola. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4. Hipogammaglobulinemi. sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler. aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez. lenfoma.C. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon.C. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık. ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

• Kronik kalp hastalıkları. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. ilk karşılaşmada. Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir. Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. 1. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. Depolama A.4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. kemoterapi. Bu süre 1 ayı geçmemelidir. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. • Hemoglobinopatiler.000 oranında 1 ml Üst kol. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. Türkiye Tablo 4. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir.. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır. splenektomi geçirmiş olanlar. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir. • Hemoglobinopatiler 104 T.A.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. steroid tedavisi alan). • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar. • Kronik kalp hastalıkları. ve 6.. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. kemoterapi.

T. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur.C. difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır. • 38. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir. • Kronik kalp. • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir). • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler. Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır. T. intrabursal veya tendon içi vb. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür. böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. kemoterapi. sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. • Ailede konvülsiyon. vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi.) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az).C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Serebral palsi. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik. lenfoma. Aşı öncesi genel durumu iyi. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem). metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon.7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden. • Malnütrisyon. felç veya epilepsi bulunma öyküsü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında). Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi..5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. bronkopnömoni. Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 . akciğer. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur.C. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz. • Antibiyotik tedavisi görme. ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır. • Ameliyat öncesi ve sonrası. Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez.

Sağlık Bakanlığı.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1. McMillan JA. Long SS. 2006 T. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25. Kaynaklar: Pickering LK. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır. IL: American Academy of Pediatrics. Bu formlara. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir. 27. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Baker CJ.02.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır.8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir.C. Elk Grove Village. baskı. 2.C. 106 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye A.

Hastalık hakkında daha fazla bilgi. 2006 T. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur. Pickering LK. tanı ve tedavisi için T.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir.T.C. 2. tanı ve tedavisi için T. genellikle zararsızdır. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. B.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir. syf. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . gebe bayanlarda.C. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir. 197-199 arasına bakınız. tanı ve tedavisi için T. 2003. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. 197-199 arasına bakınız. 2003. 131-132) B. tanı ve tedavisi için T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. syf 197-199 arasına bakınız. 17. McMillan JA.C.197-199 arasına bakınız. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir.4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir. epigastrik ağrı. 2003. Kliegman RM. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. 2004. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003.C.C. tanı ve tedavisi için T. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir. ishal ve distansiyon olabilir. • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa. Hastalığın tanı ve tedavisi için T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı.C.C. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. baskı. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. Jenson HB. WB Saunders Company. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. B. Nelson Textbook of Pediatrics. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa. Elk Grove Village. 27. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Long SS. B. Philaelphia.C. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir.2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. Baker CJ. syf.197-199 arasına bakınız. baskı. evde gebe. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. E hepatiti A tipine benzerken. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. tanı ve tedavisi için T. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. syf . Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. 1. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır. İştahsızlık. Hastalık erken çocukluk çağında.C. Kaynaklar Behrman RE. syf.C. syf. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler. (Syf. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. 171’de ilgili bölüme bakınız. IL: American Academy of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Antibiyotik tedavisi gerekmez.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

açık yaraların kapatılmasını. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli. kırıkların stabilizasyonunu (syf. Kanama kontrolünü (syf. Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır. Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır.30 ml) oldukça tehlikelidir. Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir. Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. Türkiye B. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml. 110). o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. 114-118). Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla. Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir. 3. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir.C. Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. rinore. İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin. 2. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır. bebekte 25 . • Kesin tanının konulamaması. 114 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. okul çocuğunda 200 . B. • Ayrıntılı öykü alma isteği.1 KANAMALAR Kanama. belli başlı acil sorunlardan biridir. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. 70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf.300 ml. Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın.

İleri tetkiklerin yapılıp.C. b. • Soluk alıp verme hızlanmıştır. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. başı sağa veya sola çevirerek. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. Damar yaralandığında. kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin. sızıntı şeklinde akar. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. hava açlığı vardır.Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. a. • Gözler donuk. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın. Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çarpma. Pıhtıları kaldırmayın. bandaj yapın (Resim 1.Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır. gazlı bez koyup bastırın. T. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. • Çocuk soğuk soğuk terler. yine de ilkyardım yapılmalıdır. bu durumda yapılacak en doğru şey. • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir.B-1). aradaki damar duvarı nedeniyle. • Deri soğuk ve soluktur. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 . kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). İç kanama. İlk yardım Herhangi bir vurma. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin. • Kapiller kanama: Kan sürekli. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. kusma olabilir. Normalde arter ve vendeki kan. yavaş. sürekli akar. kusma. doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden. ancak. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir. genellikle vücut dışından farkedilmez. acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir.C.T. damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. bazen öksürük. öksürme durumlarında hava yoluna kan. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. • Bulantı. • Hastayı sırt üstü yatırın. • Akut karın bulguları olabilir.

Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 . Mesafe uzunsa. tel. Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. aksi halde gangren gelişebilir. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. Ara ara gevşetilmelidir.20 dakikada bir. Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. sonraki bir saatte ise 5 . Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan. kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir. turnike yine sıkılmalıdır. Kol veya bacak sabitlenmezse. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde.Sağlık Bakanlığı. • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın. • Şoka karşı önlem alın. vb. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir. Ancak. Atel.B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. brakial arter. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. kanayan arteri. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin.) çıkarmayın.C. • Kol ve bacak kanıyorsa. Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu. yaralı yere olan kan akımını engellemektir. tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. İp. Resim 1. Amaç. • Atele alın.C. kemik ile deri arasında sıkıştırarak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tahta parçası vb. gevşetme süresi kısa olmalıdır. Turnike gevşetildiğinde. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. temporal arter. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir. • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak. yıkım ve kanama devam eder.B-2). kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar.10 dakikada bir olmalıdır.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.C. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları. kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T.C. burun anomalisi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . enfeksiyon.B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c. yüksek tansiyon.T. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir. sinüzit. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı.

Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın. kanama varsa durdurmak. morarma. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır. • Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur. Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır.2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. d. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir.Sağlık Bakanlığı. 2. 4. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur. Örneğin. aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa. B. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak. 3.B-4). 118 T. Türkiye • Kişi dik oturtulur. ön kolun yaş ağaç kırığı. • Anormal hareketlilik. Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. • Şişme.C. 1. Avuç içi kanamasında. Acil Servise sevkedin/götürün. ayrışmamış kalça kırığı. ayrılmamış distal radius kırığı. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. 6. ayrılmamış humerus kırığı. alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir.B-3). • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. Kanama varsa durdurun. 5. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Burna. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın. • Krepitasyon. • Şekil bozukluğu. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır. Önce temel yaşam desteği sağlayın. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin. • İşlev kaybı. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1.C. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. Kanamalarda ilkyardımın amacı. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir.

• Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. bulunduğu pozisyonda sabitleyin. • Çocuğu sevkedin. yerine yerleştirmeye çalışmayın.C. morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. • Çıkık eklemi. • Çıkık kemiği. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur.C. Bulgular • Ağrı • Şişlik.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 .B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman. T.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B.

• Burkulma ayak bileğindeyse. Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir.C.Sağlık Bakanlığı. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir). çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. • Hastayı sevkedin B. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bulgular • Ağrı. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar.C.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı. • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır). • Dalgınlık veya davranış bozukluğu. • Görme bozukluğu. temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir. • Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir. Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler. eklemi sabitleyin. duyarlılık • Şişlik. 120 T. altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin. • Bir kereden fazla kusma. hareket ettirmeyin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye B.5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. • Sersemlik hali. • Yaralanma burkulma gibi görülse de.

5.C. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. Jones and Bartlett Publishers. Head trauma in children. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. Uzel N. 3. 2005 2. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. baskı. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır. Schwarz DF. Kesin ve mutlak öncelik.C. İstanbul. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf. Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. 1. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir. 110) • Hastaneye götürün/sevk edin. T. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Violence. Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır. Powers KS. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. 2: 64-78. Birinci A.T.17: 197. 2000 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . Ankara. Kaynaklar: 1. Analjezi amacıyla. Pediatrik Bilimler.C. Yılmaz HL. American Academy of Pediatrics. Ped Rev 1994. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi.15:213. 2005 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çapa Tıp Kitapevi. Goldstein B. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. Pediatr Rev 1996. Karaböcüoğlu M. Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Klinikleri. Uğur Baysal S. mutlaka boyunluk takın.

geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir.D-1’de görülmektedir. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. süresi. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. 151 D. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama. aşı uygulaması. üremi. subdural. 122 T. tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır. hayvan ile temas. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. kafa travması. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. hiperbilirübinemi. Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. hipomagnezemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızdan köpük gelmesi. yere yığılma. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani. Türkiye C. zehirlenme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. konfüzyon). Nöbetin klinik davranışı. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir.C. gelişim basamakları). hipoglisemi. kuvvet kaybı. enfeksiyon). etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. 2003. • Özgeçmişte prenatal.Sağlık Bakanlığı. elektrolit dengesizliği. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır.C. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. TC. neonatal hipoglisemi. gözlerin yukarı kayması. ANAFİLAKSİ Bkz. arter tıkanmaları. enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. syf. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. ensefalit. aşı sonrası. epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. zor doğum.

görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG). Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. optik atrofi. baskı. (syf. Principles and Practice. 97). Antiepileptik tedavi: Bkz. retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon. koryoretinit plağı. Pediatric Neurology. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Ashwal S. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. . Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir. Ankara.2003. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 .C. baskı. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. 97). 2004 Fenichel GM. Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. 1.. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir. makrosefali. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon.T. vücut ısısı) sağlanır. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz. maküler dejenerasyon. Kaynaklar Cin Ş. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. 2003. Elsevier Saunders Publications. Mosby Elsevier Publications. 2005 Swaiman FK. 223). Syf. enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. retinitis pigmentosa. 5. Ferriero DM. (syf. Antıp AŞ. 4.C. Epilepsi. yere düşer. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. baskı.2-0. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. kanama diatezleri. 2006 T. 3.C.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. 1. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. 2.

egzersiz. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. duygulanım değişiklikleri. orta veya yüksek şiddetlidir. Auraların çoğu görsel belirtilerdir. BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın. Bulantı.C. karbonmonoksit). iyi tanımlanamaması çocuk. Ağrı sıklıkla tek taraflı. Olguların %10-20’sinde aura vardır. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. Dört saatten uzun. göz sorunları. bulgudur.C. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. travma bulguları (otore. uykusuzluk. toksinler (kurşun. servikal bölgede kas kasılması. psödotümör serebri. ekimoz). ses ve ışığa duyarlılık) 124 T. görme alan kaybı. Nedenler 1. rinore. görme muayenesi (göz dibi dahil). BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil. oksipital. diplopi. depresyon. 2007 2. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. ortaya çıkış zamanı. apse). 72 saatten kısa sürer. meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. görme bozukluğu. travma. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. hipoglisemi. Türkiye E. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. nöbet sonrası. bazı besinler). Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. kusma. Fiziksel etkinlik ile artar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. santral sinir sistemi enfeksiyonları. arteriyel kan basıncı. diş hastalıkları. hipertansiyon. oksipital nevralji. ailede migren öyküsü.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar. 2. nitrit. zonklayıcı. ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. görme kaybı. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir. Fizik Muayene Bilinç düzeyi. vücut ısısı. nitrat. konversiyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. TC. ZEHİRLENMELER Bkz. tümör. sıklığı. daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. ataksi vb.

Sevk Kriterleri 1.C. T. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Atipik (ani başlamış. • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. 5. ağızdan verilir. Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir. Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. taşikardi. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir. ağızdan. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında. ağızdan. 3.A-1 de verilmiştir. Görme sorunları varsa (kırma kusuru. nöbet. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa. bulanık görme ve görme alanı kaybı. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 6. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise. 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz. ateş. • Bir haftada 1’den. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise. ayda 2’den fazla atak oluyorsa. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa.C. 4. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 .). 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg.T. • Analjeziklere dirençli ise. 2. hipertansiyon. kusma.

Kaynaklar: 1. FM* Görme taramas (astigmat. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Philadelphia. Cephalgia 1988. 2. Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım.Sağlık Bakanlığı. Çağlayaner H. 3. Uğur Baysal S. 2.C. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Headaches in the population of school children in Poznan. bask. Berman S. 4. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty. Pediatric Decision Making. 1991. baskı. Berman S. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. and Facial Pain. Philadelphia. Türkiye BA A RISI Öykü. Cranial Neuralgias. 1991. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A. Pediatric Decision Making. Neurol Neurochri Pol 1993. 2. Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Klinik Çocuk Forumu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2. 33 Suppl 5: 111–125.

B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri.T. kaslar. doğası. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T. sternum. meme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. halsizlik. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. ksifoid. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma. panik. uyarıcı. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir. huzursuzluk. hışıltı. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2.C. GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz. alkol. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Tablo 2. Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. ısı. gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral. süresi ve sıklığı.C. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş. solunum derinliği.B-1’de görülmektedir. terleme.

tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir.B2’de görülmektedir. • Ekokardiyografik inceleme gerekir.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir. egzersize dayanıksızlık.Sağlık Bakanlığı. hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir.C. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir. Ancak. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır. Tablo 2. çarpıntı. senkop sık görülür. • Ailede ani ölüm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir.C. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. 128 T. çarpıntı. • Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk. egzersize dayanıksızlık. • Sıklıkla bir üfürüm vardır. • Gallop ritmi. siyanotik çocuklardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir.

• Aritmi varsa. Chest pain in Pediatrics. 13791382. Philadelphia. Volume 2. ed. Berger S. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir.. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Driscoll DJ. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. 2001. Clark EB. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. children. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. 3. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. The Pediatric Clinics of North America 1999.C. • Şok. Gutgesell HP. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 . çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir. Chest pain in children and adolescents. Ancak ısrarlı. Driscoll DJ. Kaynaklar 1. T. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur. Pediatrics 1983. • Hafif analjezikler verilebilir. Allen HD.T.C. Kocis KC. Lippincolt Williams& Willuis. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. 716: 881-887 2. and adolescents.

ağrı.C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir.C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. kostovertebral açı duyarlılığı. kabızlık). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı. endometriozis. Laboratuvar Tam kan sayımı. çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen.C. karaciğer-dalak büyümesi. psikojenik ya da organik kökenli olabilir. dispepsi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . dışkıda parazit ve gizli kan.3). Kronik karın ağrısı işlevsel. inflamatuar barsak hastalığı. defans. kasık/göbek fıtığı. Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar. Türkiye C. şişlik. 130 T. kusma. Nedenler Tablo 2. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli. sarılık. duyarlılık. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen. pelvik inflamatuar hastalık. fistül. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015). yeri. karın muayenesinde barsak sesleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. iştahsızlık. taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. ısı artışı). rektal bulgular (fissür. eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş. Üç ay boyunca. Tablo 2. uykuyu etkileyip etkilemediği. eklem bulguları (kızarıklık. sedimantasyon. iltihaplanması. muayene bulgusu vermeyen. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır. psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. yinelemesi. Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. idrar tetkiki. yemeklerle ilişkisi. Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık. boy). üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. Ağrının yerleşimi. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. etkinliklere etkisi. en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir. safralı kusma.C. hemoroid). barsak alışkanlığında değişiklik (ishal. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı. yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması. inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. yara) • Eklem şişliği. American Academy of Pediatrics. Chronic abdominal pain in children. 2. Kliegman RM. 2004. Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır. muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir. Subcommittee on chronic abdominal pain. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1. Jenson HB. Tedavi.C. Philaelphia.T. Pediatr Rev 2002. Recurrent abdominal pain. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. Behrman RE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. WB Saunders Company. kabızlık. baskı. 115: 370-381.C. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. 3. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür. 17. Nelson Textbook of Pediatrics. 23: 39-45. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 . İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal.C. Pediatrics 2005. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. Thiessen PN.

Pnömoniler. inflamatuar barsak hastalığı. Dismenore (Bkz. 134). sinüzit. • Ateş. Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. defans. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. Hepatit. nabız. migren. Siklik kusma. ishal. solunum hızı. fekoloid. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. kulak ağrısı. Fizik Muayene • Vücut ısısı. 134). kafa içi basıncı artıran durumlar. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. kan içerip içermediği). baş ağrısı. Akut gastroenterit (Bkz. ateş. baş ağrısı. büyüme duraklaması. 123). dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. birden bire ya da zorlayarak oluşu. • İdrar yaparken yanma. 2003. baş ağrısı. orak hücreli anemi). • Meningeal irritasyon bulguları. kan basıncı. syf. Pnömoni (Bkz. duyarlılık. İdrar yolu enfeksiyonları. syf. İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. idrar tetkiki (dansite. 28). Sinüzit (Bkz.C. syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Karın muayenesinde barsak sesleri. bilirubin. Reye Sendromu. miktarı. Üç-beş yaşlarında başlar. • Travma öyküsü. postnasal akıntı. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik.). Akut gastroenteritler. • Dehidratasyon derecesi (Bkz. artrit. reflü. • Ateş. kostavertebral açı duyarlılığı. idrarda yanma. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. Hastada bulantı. ilaç kullanımı. gece/gündüz vb. daha önce geçirilmiş karın ameliyatları. Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. takipne. 134).Sağlık Bakanlığı. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır. • Döküntü. Akut Otitis Media (Bkz. eşlik eden bulgular (karın ağrısı. Laboratuvar Tam kan sayımı. ishal. gastrit.). syf. T. 132 T. Türkiye D. öksürük. • Öksürük. 178). Akut otitis media. Akut bakteriyel rinosinüzit. organomegali. sıklığı. • Ailede benzer öykü.C. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. lökositüri. syf. peptik ülser. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. bir ay içinde yaklaşık 9 atak). kusma içeriği (safralı. sarılık). Dismenore. gece öksürüğü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. • Kullandığı ilaçlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. toksik madde alımı. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir. burun tıkanıklılığı. beslenme vb. Akut gastroenteritler syf. kanlı ishal. sistemik enfeksiyonlar. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. lenfadenopati. syf. 138). Nedenler Gastroenterit. mikroskopi). ateş.

• Bir haftadan uzun süren kusma. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. 2. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü. meningeal irritasyon bulgusu olması. baskı. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. Kliiegman RM. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 . • Bilinç değişikliği olması. Jenson HB.). karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı . • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. Salgın incelemesi yapılır. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). orak hücreli anemi vb. Pediatric Decision Making.C. dışkılı kusma.T. Philadelphia. Nelson Textbook of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı.C. Philaelphia. fışkırır tarzda kusma. Kaynaklar 1. T. 2. baskı. Sevk Kriterleri • Ateş. 1991. 17.C. • Gece birden bire başlayan kusma. • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı. invajinasyon ön tanısı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır. menenjit ön tanısı. WB Saunders Company. Behrman RE. 2004 Berman S.

iştahsızlık. • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi). hızlı nefes alıp verme.B-1’de görülmektedir. Pneumoniae). kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş. baş ağrısı olabilir. bronşiyolit) 134 T. bronşiyal ses (S.Sağlık Bakanlığı.C. TC. bronşit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet. Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae). Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. ENFEKSİYON HASTALIKLARI A. sedimantasyon yüksek olabilir. Pneumoniae). PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır. Tablo 3. krepitan raller. Periferik yaymada toksik granülasyon (S. öksürük. Pneumoniae) olabilir. doğuştan kalp hastalığı. 2003 B. Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae). AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. segmental veya lober konsolidasyon (S. Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir.Pneumoniae). kronik böbrek yetmezliği. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. Türkiye 3. Fizik Muayene Takipne. effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). halsizlik ve düşkünlük (S. solunum seslerinde azalma. pürülan balgam. önce kuru daha sonra balgamlıdır).C. hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir. Pneumoniae). Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir.B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni.

C. Baker CJ.C. • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: .Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3 dozda. • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir. 2 dozda. • Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum. baskı.B-2). 2-5. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Long SS.T. Tablo 3. Elk Grove Village. ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. Diyastolik <60 mmHg . • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir. pnömotosel. • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır. Pickering LK. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti. gibi) .Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C . Kaynaklar 1. 1-2 dozda. ağızdan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. günler 5 mg/kg/gün. • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3. • Risk grubunda olan çocuklar. 2006 T.Solunum sayısı >30/dk .Bilinç değişikliği .Siyanoz • Tedavinin 2–4. ya da Azitromisin 1. gün 10 mg/kg/gün. kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir. 72).Akciğer dışı hastalık (menenjit. 4 dozda. apse. syf. plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir. gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır. gün kontrole çağrılır. IL: American Academy of Pediatrics. (Bkz. 4 dozda.B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. 3-4 dozda. kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. toksik görünüm. ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün. 27. Kişisel Temizlik ve Bakım. McMillan JA. ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün.

Türkiye C. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir. ilaç. idrar renginde koyulaşma. halsizlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. sağ üst kadranda duyarlılık. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez. HBV) yönelik seroloji istenebilir. serumda SGOT.C. C.C-1).C. CMV. su. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. EBV. Hepatit etkenlerine (A. kızamıkçık. toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir.1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. kusma. D. E. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 136 T. dışkı renginde açılmadır. Tablo 3. su çiçeği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . iştahsızlık. bulantı.C. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3. sarılık. Görülebilen belirti ve bulgular. Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. enterovirüsler. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı. B.

Pickering LK. hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması). lavabo. .Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk. • Bağışıklama (Bkz.(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama. traş makinası. • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi . evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması. . uykuya eğilim.Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması. tırnak makasının ortak kullanılmaması. bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir.Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması. 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. C. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 . .Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. syf. .Cinsel sağlık eğitimi verilmesi. IL: American Academy of Pediatrics. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması. • Haftada bir kontrol önerilir. D hepatitlerinde: taşıyıcılık.C.Diş fırçası. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi . bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. McMillan JA.Madde bağımlılığının önlenmesi. ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1. kantin. . Baker CJ. yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu. fülminan hepatit. okul altyapısının (tuvalet. .C. Elk Grove Village. Komplikasyonlar Safra stazı. • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde. siroz. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı. . Okul Çağı Aşı Uygulamaları. 2006 T.Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. 27. .5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi.Kanla temas eden ortamın %0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır. mutfak.T. yemekhane.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması.C. • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır. . Long SS. baskı. . Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi . karaciğer karsinomu. kronik hepatit.Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa.

myokardit. ateş. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa. Long SS.C. tiroidit. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. Pickering LK. tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur.C. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. 2003 E. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. transvers miyelit. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. endokardial fibroelastosis. trombositopeni. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. Baker CJ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. • Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Ayrıca. başağrısı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. Elk Grove Village. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. 4 dozda. halsizlik. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. assending poliradikülitis. Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. Kaynaklar 1. 2006 T. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. TC. 27. Artrit. baskı. Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur. pankreatit. Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün. TC. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. McMillan JA. 102). 2003 F. Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. mastit. ağızdan) verilmelidir. IL: American Academy of Pediatrics. glomerülonefrit. syf. Türkiye D. • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. Tanı Klinik Bulgular Titreme. serebellar ataksi. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır.

C.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür. beslenme alışkanlıkları. Hiperinsülinizm vb. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM. hipertansiyon. yüksek kolesterol düzeyi. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. diyabet vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. Şişmanlık ile hipertansiyon. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları). ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz. fiziksel etkinlik durumları. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. Hipotiroidi. 2003 H. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz.C.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 .) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. kalp damar hastalıkları. izolasyon • Kalp damar sorunları. Tablo 4. oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. oturma ağırlıklı (örneğin.) varlığı araştırılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. akranlarından ayrılma. Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . birçok hastalık arasında ilişki vardır. Cushing Sendromu. • Aile öyküsünde.T. bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb. • Psikososyal sorunlar.A-1’de verilmiştir. Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır. taşikardi. alay edilmesi. Ayrıca kalıtım. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 .C. • Kişisel öyküde. Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi. TC. metabolik sendrom (sendrom X) T. şişman bireylerin varlığı. Turner Sendromu. TC. televizyon izlemek. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. sınav başarısızlığı. (Bkz Ek:3 ). ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. 2003 4.

şişmanlık erken tanısı konmalıdır. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu. Cushing hastalığı/ sendromu vb. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir. nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. akantosis nigrikans vb. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir. özellikle alt eklemlerde ağrı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. metabolik sendrom. Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli. egzersiz ve diyet oluşturmaktadır. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. 140 T. • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına.C.C. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin. Türkiye • Ortopedik sorunlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak aile ödülün yiyecek. metabolik sendrom. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. hipertansiyon. Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları. erken yaşta kalp hastalığı. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. dermatit. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır. Tedavinin başlıca öğelerini eğitim. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak. ortopedik sorunlar.) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. davranış değişiklikleri. cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. bacaklarda eğilme • Deri sorunları. • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır.Sağlık Bakanlığı. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır. intertrigo. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. taze sebze ve meyve tüketimi. hiperlipidemi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İstanbul.. Kaynaklar 1. 2007. Erişim Adresi: http://www. 04. 2007 Neyzi O. • Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI. AOA. Diet.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur.T. Geneva.C. 2002 WHO. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases.org/subs/childhood/ healthrisks.obesity. About BMI for Children and Teens. Centers for Disease Control and Prevention. 2. Health Risks. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity.shtml Online Erişim Tarihi: 27.C.cdc. 4. Günöz H. Nobel Tıp Kitabevi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . Pediatri. ISBN: 92 4 120916 X. WHO Technical Report Series 916. 04. 3.htm Online Erişim Tarihi: 27. T. http://www. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diagnosis and Treatment. Ertuğrul T. 2003. Childhood Obesity.

Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında. nitrojen tutulması. 142 T. • Guatr (Bkz.C.C. Ancak ülkemizde. tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. Edinilmiş Guatr. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. İyot yetersizliği.C. Edinilmiş Guatr. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar. Tanı (Bkz. hücre içi metabolizma. syf. 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. Edinilmiş Guatr. protein ve enzim sistemi. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. syf. 216) Sevk Kriterleri (Bkz. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T. daha zor eğitilen. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir. 216) Tedavi (Bkz. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye B. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler.Sağlık Bakanlığı. ışıktan ve güneşten korunmalı. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır. Bunu önlemek için. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. termoregülasyon. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . hücresel oksidasyon. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. Edinilmiş Guatr. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili. • Ders programı kapsamında. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. tuza iyot eklenmesidir. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır. Tiroid hormonları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. syf. syf.

3. 1993. Sağlık Bakanlığı. Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi.C. İyot. T. 1.T. ICCIDD. Klinik Çocuk Forumu.C.1. 2003. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. WHO. Public Health Nutrition. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır. Aghinti-Lombardi. Vitti P. the Commonwealth of Independent States. Micronutrient Deficiency Information System. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli. Rago T. 1998. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency. 1990. MDIS Working Paper. Iodine deficiency disorders in Europe. 5. Dunn J. Eğitim Broşürü. 6. 4. WHO/EURO/NUT/98. WHO/UNICEF/ICCIDD. Kaynaklar 1. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders. Pekcan G. Haar F. Pinchera A. Haziran. Netherlands. 2004. 2001. iyot yetersizliği araştırılmalıdır. Kasım-Aralık: 1224 TC. İyot Yetersizliği Hastalıkları.C. and the Baltic States. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. 4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD.

vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika. glossit • Efor dispnesi. zayıflama rejimleri.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T. yetersiz besin alımı. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. Ergenlik döneminde hızlı büyüme. dil papillalarında atrofi. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. parazit varlığı vb. mide barsak hastalıkları (peptik ülser.C.) sık görülmektedir. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir. polipler.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur. cinsiyetine. greyfurt. yeşil yapraklı sebzeler. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir.C. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir. tahıllar. Et ve et ürünleri. yumurta. fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. Demir gereksinimi bireyin yaşına. Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte.Sağlık Bakanlığı. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. mandalina. çarpıntı. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir. peptik ülser. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. pekmez. olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. tavuk. yeşil biber. taşikardi. karaciğer. çabuk yorulma. balık. baş dönmesi • Dikkat azlığı. hemanjiom. Koyu demli çay tüketilmemeli. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. hindi. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye C. reflü ösefajiti vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yüksek debili kalp yetmezliği. Meckel divertikülü.

9 11.C.8 .5 12. mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır.7 12.C-1’de görülmektedir.0 11. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir.0 11.C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7. Tablo 4.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4. Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp.9 10. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir. Tablo 4.9 yaş 15 – 17. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.4 14.0 11.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar.8 12.5 14.9 yaş 8 – 11. T.8 13. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 .C. Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir.C. ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 12.0 13.C-2’de görülmektedir.9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12.3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 .5 12.9 yaş 12 – 14.2 SS 10.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Iron Deficiency Anaemia. Antıp AŞ. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. fumarat) ağızdan verilmesi uygun. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır. Geneva. 2002. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. Geneva. Preziosi P. Prevention. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. Iron deficiency in Europe. 2003. World Health Organization. erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. WHO/UNU/UNICEF.who. 4. Ertğrul T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir. World Health Organization. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir. 6.pdf. iyi emilmediğinde. 1. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. and Control. 5. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. Cin Ş. Pediatri. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. 3.C.C. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7. 2.Sağlık Bakanlığı. 1989. Türkiye glukonat. baskı. Hercberg S. İstanbul.05. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir. Ankara. Galan P. doz uygun alınmadığında. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir. 4(2B): 537-546 Neyzi O. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar.3) http://www. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar. A guide for programme managers. Online erişim tarihi: 21. 2001. Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. 2004 DeMaeyer EM et al. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. • Ekonomik. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. (WHO/NHD/01. Public Health Nutrition.2007 146 T. 2001. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Nobel Tıp Kitabevi. Assessment.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 .) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. Holgate ST. anjioödem. fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. Yunginger JW. kaşıntı. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb. bulantı.C. taşikardi. soya. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi. rinit • Deri. kusma. yumurta. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir. hipotansiyon. vb. fıstık. Çocuk ve çevresinin (aile. kolik. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Kaynaklar 1. ishal • Solunum sistemi. Inc. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir. ürtiker. Pennsylvania. karides vb. Bochner BS. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. öksürük. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür.T.C. Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. Busse WW. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir. Philadelphia. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz. Adkinson NF. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır. 2003.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. şok • Sinir sistemi. vizing.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir. stridor. buğday. egzema • Dolaşım sistemi. öğretmen. yüzde kızarma. Simons FER. 6. syf. 2003 T.) • Besin intoleransı (fruktoz. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden.C. T. laktoz intoleransı vb.). baskı Mosby.C. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir.

. streptokoklar. Flucloxacillin. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. Sağlık Bakanlığı. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. . • Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır. Yüksek ısı ve nem. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. 2003. herpes zoster. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A. Türkiye 5. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi.C. seboreik dermatit. Veziküler impetigo. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. 2003. 2003. • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. Şiddetli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Genel belirtiler yoktur. herpes labialis. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir. büllöz pemfigoid ile karışabilir. herpes labialis. syf. Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.Sağlık Bakanlığı.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo. Genel durum etkilenmemiştir. Bölgesel adenopati vardır. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir. Fusidik asit.2003. 7-10 gün).C. yanıklar. Sağlık Bakanlığı. staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur.A-1’de görülmektedir. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez. Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır. büllöz impetigoda ise septisemi. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. perioral dermatit. • Kurutlar kaldırılmalıdır. Büllöz impetigolar stafilokoklar. 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. minör tavma bölgeleri. büllöz olmayanlar ise. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür. perleş. Sağlık Bakanlığı. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. pnömoni. syf.osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir. syf. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. 13) 148 T. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir.C. syf.C. Büllöz impetigo.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. Sağlık Bakanlığı.C. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. Oxytetrasiklin. septik artrit. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klinik . Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda. DERİ HASTALIKLARI 1 A.

cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. klaritromisin verilebilir. penisiline alerjisi olanlarda. tabanı nekrotik. mupirocin) günde 3 kez.T. azitromisin. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. A. skabies. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 .2 EKTİMA Tanım Ektima. T. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir. cephalexin. neomycin-bacitracin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır.C. • Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır. Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir. • Keskin sınırlı. • Pedikulosis.C. dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler. eritromisin.C. grimsi krutları olan ülser vardır. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kenarı kalkık ve morumsu renkte. Lezyonlar az sayıdadır.A-1’de görülmektedir. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. üzerinde kirli sarı. böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır. • Topikal antibiyotikler (bacitracin. penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. birinci kuşak sefalosporinler. Penisilin veya amoksisilin. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. büllözse. 7-8 gün kullanılabilir. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600.Sağlık Bakanlığı. kubbe şeklinde. Klinik Lezyonlar saçlı deride.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1. Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler. Tedavi • Kurutlar kaldırılır. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir. 150 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel.C. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir.000 Ü 750 mg – 1.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1. küçük frajil püstüllerdir.5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3.C. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur. Kaşınma. Türkiye Tablo 5. ekstremitelerde.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1. Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır. Sistemik belirti yoktur.200.5 gr A. yüzde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. baskı. Kaynaklar Bolognia JL. nedene yönelik tedavi planlanmalıdır. • Nedene yönelik araştırma yapılır. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. Wolff HH. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir. Okul çocuklarında sık görülür. Elsevier Pub. Canada. Edinburgh.10.4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. Heymann WR. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . 2000. baskı. barsak parazitleri ve demir eksikliği. Plewig G. • Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır. 1. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır. Elsevier Ltd. Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler. Comprehensive dermatologic drug therapy. 2. Baker CJ. Pennsylvania. 5. 74). 4. Pickering LK. 2. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. Elston DM.T. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. fissürasyon.. streptokokkus pyogenes. T. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar.C. Berlin. Clinical Dermatology. proteus türleri ve anaeroblardır. IL: American Academy of Pediatrics. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. eritem. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. 74 ve 78). Springer-Verlag. Treatment of skin disease. 2001. WB Saunders Company.C. Andrews’ Diseases of the skin. James WD. Burgdorf WHC. Long SS. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir. Rapini RP. Akut veya kronik gidişlidir. Kandida Albikans için nistatin. McMillan JA. 27. baskı. Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. Berger TG. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf. Elsevier Ltd. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. Braun-Falco O. 2006. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık. 2006 Wolverton SE. Berth-Jones J. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. 2004. Jorizzo JL. 6.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır..C. 3. Dermatology. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir. Premolar dişlerin yokluğu. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır. psödomonas türleri. A. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. Comprehensive therapeutic strategies. Elk Grove Village. Coulson I. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. Lebwohl MG. yerel ısı artışı. 2006. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. dilde. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar. Eritem. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir.Sağlık Bakanlığı. Tablo kendiliğinden geriler. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. Nükslerin sıklığı değişiktir. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller.C. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. 152 T. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir. Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. halsizlik. açılır ve erozyon gelişir. Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir. bu lezyon hızla veziküle döner. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kaşıntı oluşur. Mukozadaki veziküller birleşirler. Bölgesel lenfadenopati. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. B. lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. VİRAL ENFEKSİYONLAR B. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. Türkiye B. Ateş. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler. Güneş ışınları. gingivada. fakat yinelemeler görülebilir.C.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. Ateş. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. boğaz ağrısı. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. Temel bulaşma solunum yolu ile olur. ağız mukozasında (damakta. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur. Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu sırada eritemli bir papül olabilir. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir.

Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir.C.C. Ayrıca. Tablo 5. Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. 4 doza bölünmüş biçimde. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu. VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli. • Toplum tabanlı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün). Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir. İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur. Erişkinlerde. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır. 80 mg/kg/ gün. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur. genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir.T. Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar. Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler. Klinik Suçiçeği.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir.C.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip.

Kurutlar 2-3 hafta sürer. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. poligonal. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. Grup içindeki veziküller aynı yaşta. Yanma. tırnak kenarları. Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır. fakat alında orta hattı geçmez. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. Verruca plana: 2-4 mm. 12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. Trigeminal sinirin 3. Yüzde.C. eller. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. çene.Sağlık Bakanlığı. yinelemeler de daha sık görülür. sol. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir. günde püstülleşirler. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. burun ve göz kenarında yerleşen. Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. dizler gibi travma bölgeleridir. deri renginde. Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. oval. 154 T. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. 5. ve 4. Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır. topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. Normal kişilerde 1-4 gün. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir. karnabahar gibi görünür. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. sert papüller şeklinde görülürler. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi. farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. tek tek yerleşirler. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. topikal kapsaisin. Yaş önemli bir etmendir. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. Yuvarlak. asit borik solüsyon %2).C. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. Beraberinde tinnitus. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler. Yüzeyleri hiperkeratotik. Verrruca filiformis: Boyun. İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. Genellikle 1-10 mm çapında. farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. kulaklar. ve 6. batma.

3. genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. Berth-Jones J. Elk Grove Village. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. deri renginde. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. Wolverton SE. Kaynaklar 1. Lebwohl MG. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur. Molluskum papülleri düzgün. Baker CJ.. Plewig G. %40 gümüş nitrat. 2. baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. imiquimod. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. Sağlıklı bireylerde. 2006 6.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . Ancak çok bulaşıcı olup. Elsevier Ltd. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. 27. Büyüklükleri değişebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. Springer-Verlag.5 Podofilotoksin krem. Rapini RP. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Pickering LK. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. O nedenle tedavi zorunlu değildir. 2. T. sert papüllerdir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir. Coulson I. krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir. baskı. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. Elsevier Pub. Elsevier Ltd. Canada. elektrodessikasyon. Bu bölgedeki verrükalar vajina. IL: American Academy of Pediatrics. fakat geniş yayılımlı da olabilirler. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler. Dermatology. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. 2006.C. keskin kenarlı papül. 2006. WB Saunders Company. Clinical Dermatology. Jorizzo JL. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata. B. Braun-Falco O. epidermal viral bir enfeksiyondur. cantharidin de etkili bulunmuştur. Long SS. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. 1James WD. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. %50 salisilik asid. Treatment of skin disease. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. 5. Hastalık temas yoluyla bulaşır. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir. Burgdorf WHC. Wolff HH. Elston DM. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Andrews’ Diseases of the skin. Gelişmiş lezyon sıkılırsa. genital bölge. %0.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Berlin. Comprehensive therapeutic strategies. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. Comprehensive dermatologic drug therapy. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler. Bolognia JL. Heymann WR. 2001. Pennsylvania.T. 4. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir. McMillan JA. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür.C. 2004. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir. Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. Tanı klinik olarak konur.10. baskı. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Edinburgh. Salisilik asit. Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük. Berger TG. 2000.

Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. çocukların ceket ve paltolarını.C. Klinik Saçlı deride. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. Ancak tarak. kanatsız. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır. bulaşma yolu. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. oksipital bölgede kulak arkasında. kask. O nedenle 7-10 gün sonra. şiddetli kaşıntı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur. yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. durulanır. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. Çocuğun giysileri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. Türkiye C. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür. İlacın ilk uygulaması. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. ekskoriasyonlar. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır. Okullarda. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. fırça.PARAZİTER HASTALIKLAR C. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen. tüylü oyuncaklar. ancak sirkelerin bir bölümü. ancak hareketlidirler. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. oldukça bulaşıcıdır. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması. O nedenle bit enfestasyonu.1. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. koltuk. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir. araba ve otobüs koltukları. Saç normal bir şampuan ile yıkanır. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. canlılığını sürdürmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 6 bacaklı bir böcektir. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler. yatağı.Sağlık Bakanlığı. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. • Özellikle kapşonlu kıyafetler. kep. vb. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. atkı. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır. 156 T. çoğunlukla. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. kulaklık. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir. Baş biti. koltuk ve kanepeler gibi.

Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. iç giysiler. bulaşma yolu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . yıkanılır. hominis. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. okul çocuklarında. C. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. Bulaşma. ürtikaryal papüller. O nedenle aile bireyleri arasında. corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. yurt. yoğun kaşıntı ile giden. yakın kişisel temas ile gerçekleşir.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır.T. El sıkışma. Giysilerin. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. • Bit salgınları sırasında. postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi). Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar. kalça ve uyluklarda kaşıntılı. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur. İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar. Özelliği ensede. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır.C. Giysilerin dikiş yerlerinde. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir. Daha çok sosyoekonomik durumu. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek. C. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır. interskapüler bölgede. Uyuz hastalığında bulaşma. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır. öpüşme ile bulaş beklenmez.3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı. temizlik koşulları bozuk kişilerde. yakın fiziksel temasla olur. humanus’dur. uzun süreli. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür. 12 saat beklenip. T. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. halk arasında çok iyi bilinen.C. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır.

epidermiste. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0.Sağlık Bakanlığı. tırnak altlarına. • Kremin gözlerle. bulaşma yolu. dermatitis herpetiformis. Banyo sonrası kaşıntı artar. dizlerde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Deriden kazıntı alınarak.C. hastanın üzerinden çıkan giysiler. • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir. Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler. bir kez daha yinelenebilir. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir. Görülmesi çok güç de olsa. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. Çocuklarda el içi. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. tümüyle yıkanır. birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. tedavinin etkinliği azalır. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. 158 T. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. ayak bileklerinde yerleşirler. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. gluteal bölgede. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. bel bölgesinde. Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. İlacın temiz. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bilekte. kaşıntısı olmasa da. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. göbekte.C. dirsekte. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur. bir hafta sonra. Özellikle el ve ayak parmak aralarına. artan kan akımı. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar. ovularak uygulanır. kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. etken maddeyi. İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. koltuk altı çukuru ön yüzünde. Bu uygulama. kadında meme başı çevresinde. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. diğer böcek ısırmaları. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. • Tedavi. Uyuz hastalarının tedavisi. erkekte glans peniste. ayak tabanında vezikül ve büller. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü.

syf. baskı. arılar. Elk Grove Village. Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Lezyonlar çift çift. IL: American Academy of Pediatrics. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır. 2001. Edinburgh. vezikül ya da büller görülür. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir. 3. Kaynaklar 1.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. Comprehensive therapeutic strategies. Wolff HH. Berlin. Jorizzo JL. • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. 4. Berth-Jones J.. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır. Plewig G. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur. Comprehensive dermatologic drug therapy.. Rapini RP. T. 5. Pickering LK. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. Canada. 2000. 2006. 2. arının iğnesi deride kalmışsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. 2003.T.C. WB Saunders Company. baskı. üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. C. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir. 2006. 2. Bolognia JL.C. Coulson I. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 . Heymann WR. Elsevier Pub. Dermatology. baskı. McMillan JA.10. 2006 Wolverton SE. 27. 151). Lebwohl MG. Pennsylvania. Springer-Verlag. Andrews’ Diseases of the skin. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur. Braun-Falco O. Berger TG. 2004. Anafilakside paranteral adrenalin. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC. Clinical Dermatology. James WD. Sağlık Bakanlığı. Elsevier Ltd. 6. Arı sokmalarında. Elsevier Ltd. Baker CJ. Elston DM. Long SS. Treatment of skin disease. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Burgdorf WHC.

Canada. Elsevier Ltd. sistemik lupus eritematozus. keskin sınırlı. Wolverton SE. Heymann WR. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis. Elston DM. James WD. Comprehensive therapeutic strategies. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur. Down Sendromu. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir. diabetes mellitus. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar.C. Andrews’ Diseases of the skin. 2. D. üzeri hafif skuamlı maküllerdir. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. Wolff HH. Plewig G. Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. Braun-Falco O. Comprehensive dermatologic drug therapy. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2000. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. 2006. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez. 2004. Edinburgh. Lebwohl MG. 2. sakal. 4. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde. Elsevier Ltd.C. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür. proksimal ucun daha ince olması) saptanması. Berth-Jones J. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. liken planus. Alopesi areata. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi. Rapini RP. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir. Pennsylvania. Dermatology. 160 T.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. 2001. 3. atopik dermatit. sınırları keskin olmayan.10. Berlin. oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. Kaynaklar 1. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir. Clinical Dermatology. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. Bolognia JL. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. baskı. Berger TG. Burgdorf WHC. trikotillomani. Elsevier Pub. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur. WB Saunders Company. keskin sınırlı olmaması. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması. 2006. baskı. Coulson I. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. 5. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. Springer-Verlag. Treatment of skin disease..Sağlık Bakanlığı. haşimato tiroiditi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kısa sürede gelişen yuvarlak. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir.. saçların tekrar uzaması. Türkiye D. Jorizzo JL. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir. Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır.

ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. Amerikan Psikiyatri Birliği. İkinci Basım. (1999) Depresyon El Kitabı.. üremenin fiziksel. 3.C. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir.Y. önyargıları gösterilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. 1994’ten çeviren Köroğlu E. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir). anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır. anksiyete bozuklukları. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. 2. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. R. 67-73. Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor. doğası. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar. ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. Cilt:III. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. Bu fiziksel değişimler. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır. 22-23. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı. insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. s. Dördüncü Baskı (DSM-IV). ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. WashinghtonDc. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları. cinsel kimlik bozukluğu. Sayı: 22. beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. yeme bozuklukları. Beden görüntüsü. Ankara. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. Aşkın. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır.T. Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli. Kaynaklar 1. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. Cinsel sağlık eğitimi. dismenore).C.C. bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. okul başarısı. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. Hekimler Yayın Birliği. T. sanatsal uğraşlar. Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır. D. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. Bektaş. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. davranış bozukluğu. s. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı. Roche Yayınları.

T. 118 12. S. M. İstanbul. 8. A.. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Rugancı. (Çev. (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. Ozalp S. Hoşgör. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler.. İkinci Basım. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı. s. 5. Birinci Basım. 6. D.A.. Yüce Yayınları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Danforth Obstetrik ve Jinekoloji. sf. Şenol. (ed) I. çeviren Cinemre B. C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Second Edition. Lewis. K. (2000) Puberte ve Ergenlik. p278-12p. O... Sevinç Matbaası.. 9. O. (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity).C. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları.. s. Riddick. Reproductive health risks of adolescents. Avcı. International Children’s Center (ICC). 106 13. Öncü. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. N. Sevinç Matbaası. Birinci Basım. Güneş Kitabevi. ve ark. Çuhadaroğlu. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi. s. Sayıl. Karaman. Ankara. 2003.C. S. D. E. Tanır H. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları. Bilkent University. Çeviren: Erez.. (ed) Scott J:R.Williams & Wilkins. 587-597. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları. Ed) Birsöz S.G. s. Nurcombe. Boxer. (ed) M. s. B. W. (Çev. 10.. Tubitak Matbaası. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. Işıklı. S.Sağlık Bakanlığı... Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları. Berksun. 162 T. Canat. S.H ve ark.. 119 Offer.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. (ed) Ebert. Ed) Erez. Canat. Öztürk. Nevrozlar-2. O. 7.M. Kılıç.Ş. Metaksan A. 24-30. Öztürk. Schonert-Reich..33-36 11. Odağ.. s.. Child and Adolescent Psychiatry. 907-937. E. F.M. B. S.. Türkiye 4.. R. Bernet. A.

• Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir. J Urol 1995. Fertility index analysis in cryptochidism.T. Theory and management. chp 28. Strasburger VC. Bloom DA.C. Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir. 1996. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi. Kaynaklar 1. inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar. ayında.Raven. T. gelişim anomalileri. 153:1255. TESTİS.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. Klinefelter. Scrotal Disorders. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir.Evaluating the undescendent testis. 5. Baltimore. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. 18. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. Doğumdan 3-4. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. genetik etmenler (Noonan’s.C. İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. buna “çıkan testis” denir. 4. Williams & Wilkons. Adolescent sexuality and health related problems. McAleer IM.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar. Schulze KA. 1998. skrotuma inmesi beklenirken. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar. Neistein LS. 22:107. Rozanski TA. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. Adolescent Medicine. Packer MG.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. Lippincott. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaplan GW et al. Am Fam Physician 1985. Adolescent Health Care. Philadelphia. 2. SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. 31:133. Urol Clin North Am 1995. 21). chp 5. 3. Pfister RR. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir. Kallman sendromu ve trizomi 13. Aileler. The undescendent testis.C. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 3.3 +/. Pediatri.1.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.8 3.1 +/.C.0.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2.8 4.9 +/. Gonodtropin Eksikliği).7 9.1.6 2.9 5.7 +/.9 3.1 13. Mikropenis. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır.0.9 2.0. penis tek el ile gerilir.8 3.3 +/.9 6. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir.0 6.3 Kaynaklar: 1.8 5.0. Olcay.1. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir. Bölüm 19. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken. Türkiye B.6 Ortalama – 2. Baskı. BH Eksikliği.5 SD 1.3 3.0.5 2. N. Ertuğrul. Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir.0.SD 2.0. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa. Tablo 6.0.3 +/. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6.9 6.7 +/. hipotalamik (Kallman Sendromu. hipofizer (Septo-Optik Displaze.8 4. Mikropenis ile ilişkili bozukluklar. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür.9 5. Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur.0.0 6. Prader-Willi Sendromu).1. 164 T.0. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır.8 3. T. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir.2 +/.1.5 +/.3 +/.5 +/. 3.0 +/.4 +/. tanıya yönelik muayene yapılır. Günöz H. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir.1 +/.4 3. 2000.5 SD altında olmasıdır.9 6. Nobel Tıp Kitapevleri.Sağlık Bakanlığı.0 1.3 2.B-1). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .9 3.5 3. gonadal (Klinefelter Sendromu.0 +/.4 3.0 6.

Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur. Los Altos. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır. T. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. 1992. diğer testise göre daha yüksektedir. Şekil 6. ısı artışı ve duyarlılık saptanır. Adolescent sexuality and health related problems. Neistein LS. epididimit.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Şekil 6. Overdorf BS. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. 4. %15 erkekte testis. Smith DR. California: Lange Medical Publishers. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. chp 5. Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. In: Smith DR ed. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir. Testculer torsion: a surgical emergency. Scrotal Disorders. Adolescent Health Care. Her 4. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Akut ve ağrılıdır. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir.C. Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir. Lippincott. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir. scrotum and spermatic cord.C. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. tunica vaginalis ile kaplıdır. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir. Pediatrics 1985. Baltimore. Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. 5. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır. Çok acil girişim gerekebilir.T. Arka yüzü ise çıplaktır. 1996. Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir. Stoller ML. Fizik muayene ile tanı konulur. 76:929. Adolescent Medicine. Etkilenen testis. 44:834. 3.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar. Am Fam Physician 1991. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Strasburger VC. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. Disorders of testis. Hricak H. 2. General Urology. 1998. Philadelphia. chp 28. Williams & Wilkons.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır. Ani gelişir. Prater JM. Kaynaklar: 1.C. Kogan BA.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir.Raven.

Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir. Şekil 6. İki taraflı olma olasılığı %15’dir. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. Varikosel her iki testiste de görülebilir.B. • Evre 0: Bulgu yoktur. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir. Çünkü sol testis internal spermatik ven. Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur.Sağlık Bakanlığı. geniş açı ile açılır. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. 166 T. Sağda ise. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6.C. • Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir.2: Varikosel Görünümü Varikoselde.C. genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir. yatarak muayene sırasında da palpe edilir. Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. internal spermatik ven. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir. Varikoselektomiden sonra. sol renal vene. Ailesel geçiş yoktur. • Evre 3: Gözle görülebilir. Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur. 10 yaşın altında seyrek görülür. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir.B-2’de varikosel görülmektedir. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. vena cava’ya küçük açı ile açılır. Türkiye B.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. Kass EJ. Scott M. Adolescent sexuality and health related problems. Adolescent Medicine.’den daha az ise. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. West J Med 1983. 1998. Scrotal Disorders.T. 22:151. chp 28. 3. 170). Strasburger VC. Ob-Gyn Clin Alert 1986. Loss of fertility in men with varicocele. Varicolece repair and fertility. Goldstein M. 1996. DeFazio J. Neistein L S. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse. 832.C. Varicocele in youth. • GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. 2:36. 138. Urol Clin North Am 1995. şişliğin artması.C.C. 5. 6. Öğrenci. Lyon RP. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . inspeksiyonla görülmesi). Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir. Klinik bulgular varsa (ağrı.Raven. Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir. chp 5. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml. 59 (3):613. 2. 4. Gorelick Jl. Lippincott. aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. Philadelphia. • Büyük. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır. Reitelman C. Fertil Steril 1993. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. Adolescent varicocele. Baltimore. Williams & Wilkons. Adolescent Health Care. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Marshall S. Kaynaklar 1. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. T.

Kaynaklar 1. radyoterapi. Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa. 2. Williams & Wilkons. Neistein LS.Sağlık Bakanlığı. • Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. Adolescent Health Care. sabahları küçülür. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. Gersovich EO. yumuşak. akşamları büyür. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir. Travma. Govan DE. kistik. Scrotal Disorders. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Baltimore. ed.Normal scrotum and benign disese. 168 T.Raven. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. chp 28. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur. 21:355. Ağrısız. 1998. Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur. Tanı • Hastada ağrısız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. J Clin Ultrasound 1993. Türkiye B. 4. Kessler R. I. Lippincott. 3. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir. chp 5. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur. Urologic problems in the adolescent male. Adolescent Medicine. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir. yumuşak. Pediatric Clin North Am 1980. Sıklıkla hidroselin boyutu. Strasburger VC. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır.C. Philadelphia. Symposium on adolescent medicine. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar. kistik bir skrotal kitle vardır. In: Litt IF. 1996. Adolescent sexuality and health related problems.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner. 27:109.

Tedavi Skrotal destek gerekir. cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. chp 28. 3. Adolescent Health Care. Baltimore. Akut dönemde yatak istirahati önerilir. Lippincott. Neistein LS. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. ama epididimiste azalma gösterir. Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir.C. Buna prehn belirtisi denir. Med Clin North Am 1990. Adolescent sexuality and health related problems.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tam idrar tetiki ve kültür istenir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C. 1996. Scrotal Disorders. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez. Philadelphia.Raven. Tedavide. Bovie WR.T. 1998. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . Kaynaklar 1. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. 74:1543. T. chp 5. Adolescent Medicine. Strasburger VC. Williams&Wilkons.

penisi testislerden ayırarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir.5 cm’den. Türkiye B. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 170 T. her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik. Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2. Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2.C. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4. Bu muayenenin önemi. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5. ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7. okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır.C. Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir. Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3. kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır. ayda en az bir kere. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1.

malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. MEME HASTALIKLARI C. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. tedavi başla. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir. Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa. adrenal bez. 1. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek. valium “Diazepam”.T. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 . şişlik ve gerginlik görülür. böbrek hastalıkları. pseudojinekomastidir.C. aromatazebıl androjenler. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. altı aya kadar tedavi yapılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün. En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. cerrahi tedavi öner. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yalnızca bilgilendir. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. b) 4-6 cm arasında ise. c) > 6cm ise. thiacetazone. T. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. Simetidin. hipogonadizm olmadan. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. medikal tedavi ver.C. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti.C. Glandüler dokunun hissedilemediği. testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. Fizyolojik bir gelişimdir. hipertiroidi. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur.

Türkiye 2. 5.C.C. Strasburger VC. ayda bir kez uygulanır. Scrotal Disorders. Braunstein GD. 6. Nydick N. Philadelphia. Adolescent sexuality and health related problems. Am Fam Physician 1997. Neistein LS. 1996. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. 4. 3. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır. Gynecomastia N Engl J Med 1993.28:37. Adolescent Health Care. Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır. Hosp Pract 1993. Baltimore. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni. Bustos J. Gynecomastia in adolescent boys. Kaynaklar 1.Sağlık Bakanlığı. 2. JAMA 1961. Lippincott. Dale JH Jr et all. chp 28. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Neuman JF.51:1835. Evaluation and treatment of gynecomastia. Okula Yönelik Öneriler Ergenler. jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Braunstein GD. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Dihydrotestosterone heptanoate: IM. Danazol 5.Raven.328:490. Adolescent Medicine. chp 5. 172 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Williams & Wilkons. 178:449. 4. 1998. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3.

Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir. çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. Dev. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir.C. Tedavi de sıcak tutma. pürülan. Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. Mastaljia (periyodik.C. subareolar apse. Amastia ve Atelia: Amastia. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır. Galaktore.C. endürasyon ve ateş olabilir. c. seröz / serohemorajik olabilir. En sık Staf. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Meme başı akıntılarında ağrı. sulu. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. meme dokusunun olmamasıdır. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. iyi destekli sütyen. Ayrıca. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. En sık meme gelişim anomalisi. Kafein alınımın azaltılması önerilir. Juvenil. Comman. gerginlik. renkli / yapışkan. Şekil 6. Kaslar üzerine oturmuştur. Tedavisinde uygun sütyen. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür.6. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir. analjezik. malignite. Meme Başı Akıntıları Sütlü. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir. Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. süt kanalı mastiti. Aureus nedeniyle oluşur.C-1’de. duktal papillom. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 . Filloides tipleri vardır. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. Politelia meme başının birden fazla olması halidir. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. Atelia ise meme başının olmamasıdır. hormon tedavisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir.2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. a. T. İdeal meme 250-300 mm3’dür. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. medrosiprogestron kullanılır. Şekil . meme yapısı gösterilmiştir. Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar. İzlem veya cerrahi önerilir. analjezik. duktal ektazi. mastitis. enfeksiyon ve enflamasyon. selim. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş).

Türkiye d. Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir. 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T. Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2.C.

Ternberg J. Management of breast lesions in children and adolescents. Prim Care 1988.Breast disorders in children and adolescents. 1996. 3. Dewhurst J. T. 3:337. Bower R. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Philadelphia. J. 1998.Raven. chp 5.C. Bachman JW. 15: 643-664. Kaynaklar 1. 28:287. 7. Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6.T. Neistein LS. chp 28. 5. 2.C. 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . Pediatr Clin North Am 1981. Breast problems. Scrotal Disorders. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Baltimore. Williams & Wilkons. Bell M. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme. Adolescent Medicine. Adolescent sexuality and health related problems. Pediatr Surg 1976. Strasburger VC. Adolescent Health Care. Sırt üstü yatma 4. Lippincott. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme.C. Doğru bölgeyi muayene etme 5.

Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır. adolesan. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. Philadelphia. 4th edit. 2. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir. Polaneczky MM. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. Illınois: American Academy of Pediatrics. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. 1998. Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür.C. Ağrının siklik tanımlanması. 2. chp 5. Amonerrhea. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur.C. muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur. Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. Blythe M. Common menstrüel problems. 1989.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır. 3. baş ağrısı. Türkiye D. Adolescent sexuality and health related problems. uterus. 4. sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. fallop tüplerinden oluşmaktadır. T. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. Scrotal Disorders. Neistein LS. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea. Strasburger VC. menarştan 18 ay sonra. Adolescent Medicine. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış.In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır. Elk Grove Village. 1996.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler. amenorrhea and oligomenorrhea. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 . ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. Obezite). Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. Pediatr Rev 1992. Baltimore. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. Olgular irritasyon. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. Glass RH. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). Speroff L. 5. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Baltimore. Adolescent Health Care. • Müllerien sistem yapıları. Slap GB. Williams & Wilkons. Gecikmiş pubertede 13. JİNEKOLOJİK SORUNLAR D. Nedenler 1. D. Kase NG. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. vajenin 2/3 üst kısmı. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavisi himenin eksizyonudur. 13:43. 16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. chp 28. D. 1991. Kaynaklar 1. gebelik ve emzirme. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir. In: Adolescent Health Update. Lippincott.Sağlık Bakanlığı. D. ağızdan antibiotikler (Eritromisin. menarşın olmaması. Bulimia Nevroza. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. Williams & Wilkins. 3.Raven. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır.

C.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5.C. 3. Adolescent sexuality and health related problems. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur. karın ağrısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 . stres yönetimi. chp 28. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir. 4. Williams & Wilkons. vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. 1996. New York: Norton.C. 1998. Premenstruel sendrome.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi.1993. Adetten önce 1 hafta uygulanır. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz. iştah artışı ve ödem. Adolescent Medicine. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir. Lippincott. Premenstruel sendrome: identification and management.49:71. Modern management of premenstruel sendrome. 50: 1309. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır. Scrotal Disorders. chp 5. gerginlik ve iş kaybıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Philadelphia. T. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. Strasburger VC. Schiff I.Raven. Drugs 1995. değişen ruh hali. Adolescent Health Care. Baltimore. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. AM Fam Physician 1994. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. Severino SK. 2. memelerde dolgunluk. Smith S. • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır. Parker PD. Moline ML. yorgunluk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. • Doğal progesteronlar verilebilir. Kaynaklar 1. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir. Neistein LS.

Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. Etkinliğine. Baş ağrısı. ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. madde kullanımı vb. ishal. sayfaları arasında yer almaktadır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Fiziksel egzersiz 2. kusma. Tedavide ilk seçenektir. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3. maliyetine. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir.C.Uyku düzeni 4. kişiye özel planlanmalıdır. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6.C. varsa uygun girişim yapılması (sigara. günü sonlandırılmalıdır.Sağlık Bakanlığı.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T. emniyetine. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1. Türkiye D. Tablo 6. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110. Tedavide ikincil seçenektir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . semptom yok.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7.D-1’de yer almaktadır.Kalsiyumdan zengin beslenme. bulantı. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. alkol. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır.) 5.Riskli davranışlar öyküsü alınıp.D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır. 6.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır.Sağlıklı beslenme 3.

E2 (+) geri beslemesine.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. kanama miktarı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 . “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir.D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir.D-1’de verilmiştir. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır.C.D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6. ritm. Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar. Tablo 6. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma. zaman. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre. mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6.

hirsutismus. malignite. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. diet. malignite.Sağlık Bakanlığı. malignite. kondilom. görme bozukluğu • Meme başı akıntısı. ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet. 180 T.C. hiperplazi. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ergen. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. ani kilo değişikliği • Çarpıntı.kz. endometrit. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları. polipler. enfeksiyon. enfeksiyöz. ptz. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir.C. sarkoma botyroides. ergen ve ailesi bilgilendirilmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır. tsh / prl. travma. güven sağlanmalı. fibroidler Diğer: Egzersiz. pz. polip. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi. Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg. morluklar. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı. tam kan sayımı. baş ağrısı. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit.

C. menstrüel takvim tutmayı önerme. hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir. Kaynaklar 1. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1. Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır. Philadelphia. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir. Adolescent Gynecology. W. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B. vol: 816. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. Hormonal tedavi önerilmez. Pennsiylvania. 27:1 March 2000. demir proflaksisi önerilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 .C. Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir. 2.C. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. Başvuru sırasında kanama belirgin ise. Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa.Saunders Company. Deligeoroglou E. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay). 1997 T. Berenson AB. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. 3x1/3gün. Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. Antiemetik ve demir desteği de yapılır. Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Sağlık Bakanlığı. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. Williams & Wilkons. Adolescent Medicine. Türkiye E.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. Lippincott. et al. chp 5. ses kalınlaşması. Kaynaklar 1. Clin Obstet Gynecol 1984. Scrotal Disorders. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir. Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 . • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır. Am J Obstet Gynecol 1981. finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır. göğüslerin ufalması. Adolescent sexuality and health related problems. memeler. soymak veya ağda yapma. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. Hirsutizm. Moris DV. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. elektrolizis. Baltimore. flutamid.12: 649. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. Adolescent Health Care. 3. Kim MH. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Strasburger VC. etiology and management. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir. epilasyon).Raven. siproteron asetat. Hatch R. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton. İmplications. 1998. Philadelphia. 4. ketokonazol. androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır. 1996. Hirsutizm. 2.140:815. alınımı önlenmelidir. Rosenfield RL. • Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. chp 28. göğüs. kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz. 182 T.C. • Tüylenme derecesi belirlenir. Neistein LS. Virilizasyon. Hirsutizm.

Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.1990).C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T.T. POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır. • Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. anormal bir durum şekline dönüşebilir.

Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem.. gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . chp 28. 1998. 3. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. Adolescent Medicine. Philadelphia. Türkiye • Wedge rezeksiyon. Franks S. 333:853. Scrotal Disorders. 4. 5. 335: 657. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Polycystic ovary syndrome. Adolescent Health Care.Sağlık Bakanlığı. 9:3. Kaynaklar 1.C. Neistein LS. Insulin and the polycystic ovary syndrome. Udoff LC. Strasburger VC. Williams & Wilkons. N Eng J Med 1995.C. Baltimore. 184 T. and Adashi EY.Raven. N Engl J Med 1996. 1996. Adolescent sexuality and health related problems. Utiger RD. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. Lippincott. chp 5.

eğer bir organ kaybı (göz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 . Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır. d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. öncelikle kalp-damar sistemi. b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. radyolojik tetkikler vb.C. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir. Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu durumda. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir.T. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar. ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir. Spor. testis. SPOR YARALANMALARI A. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır.C. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. Antrenmanlar. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır. ekokardiyografi. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) başvurulabilir. T.C. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. Bu yaklaşımda. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra. programlanır ve uygulanır. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır.

yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir. http://www.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T.sporbilim. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir. 3. Kaynaklar 1. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır.C.com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye • Kontak lens.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir.emedicine. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2.com/sports/topic156. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Öte yandan. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir.

bu bulgulara kilo kaybı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 .C. Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma. SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır.C. istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www. Nedenler Bel ağrılarından genellikle. Tanı Öykü (travma gibi).T. yük kaldırma. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir. halter vb. • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur. uykudan uyandıran tarzda ise. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. • Ağır spor antrenmanları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.).com/gen/cocuklarda.C. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur. krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur.genetikbilimi.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri. Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. yorgunluk.

ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır. Meisterling MR. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar.com/emerg/topic347.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir.gov/hi/topics/childsports/child_sports.C. gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. tüberositas tibia üzerinde koşu.emedicine. öykü ve fizik muayene ile konulabilir.atletik. Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır. Belirtiler • Diz kapağı altında. Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı).40 T. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur.C. Wall EJ. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar. Ayrıca. Türkiye C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 . Coping With Osgood-Schlatter Disease. spora katılıma izin verilebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Basketbol. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda. 2. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur. Böylece. 3.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari. sıçrama. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır. 26 (3): 39 . voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür. çökme.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. İyi huylu bir hastalıktır. 4.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC.niams. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur. ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere. Tanı Tanı.Sağlık Bakanlığı. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar. The Physician And Sportsmedicine – 1998. Kaynaklar http://www. Çok şiddetli ağrı yoksa.nih. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir.

Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür.C. Nedenler Genellikle sert zeminde. Tedavi Özel bir tedavisi yoktur. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır.T. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır. http://www.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 .C.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey.printo. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır. Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar. Kaynaklar 1 . Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur.

Türkiye E. Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır. http://www.printo. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır. Kaynaklar 1.Sağlık Bakanlığı. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması. Tanı Klinik olarak tanı konur.C.C. Ağrı başlıca yakınmadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T.

T. • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir. İnstabilite vardır. Tedavi İlk tedavi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir. • Soğuk uygulama. ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır. Belirgin ödem. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. İleri derecede ödem.C. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. İşlev kaybı belirgindir. lateral ve Mortis grafilerileridir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 24-48 saat boyunca saat başı. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. İşlev kaybı sınırlıdır. 8-10 dakika. • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. Tanı Öykü. • Koruma ve istirahat. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır). havlu veya bandaj üzerinden buz T. ağrı ve duyarlılık vardır.C. morarma.C. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 . Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır. Yöntem. Amaç ödem gelişimini. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme.

ve 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002. Yıldız A.dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır.niams.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O. Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir. 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 4. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). 55(3): 205-210 192 T.lpch. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez. Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir. Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir.org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn.orthoseek.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.C. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir.niams.com/ articles/anklesprain. bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra).gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır. 2. http://www. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. 3. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir.C. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı.nih. 2. cerrahi onarım önerilebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar. Ayak bilek egzersizleri verilmelidir. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır. Tek İ.nih.Sağlık Bakanlığı. Kaynaklar 1. Öğüt H.gov/hi/topics/childsports/child_sports.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde. Güler İ. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır.

2. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur. Klinik Bulgular 1. Tedavi İlk 24-48 saat. Nedenler Kas yaralanmaları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 . Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması. Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır.dereceden kas zedelenmelerinde.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur. spor. KAS YARALANMALARI. 2.dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur.dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır. Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az. ani ve hazırlıksız gerilmelere. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir. Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir. Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir.T. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3.derece 14-21 gün ve 3.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu. 3. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur. ve 3.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma).C. 2. KAS EZİLMELERİ G. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. KAS SERTLİKLERİ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar. şiddetli ağrı. Masaj yapılmamalıdır.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur. T. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. 1. Tanı Öykü. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır. hafif işlev kaybı vardır. Öyküde. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara. 3.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur.dereceden zedelenmeler 7-10 gün. Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır.C. genel olarak. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması.C. hasta hareket (egzersiz. Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Nobel Yayın Dağıtım. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir.Sağlık Bakanlığı. Ulkar Bülent. Zergeroğlu Ali Murat. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. Kas ezilmelerinde. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. Kunduracıoğlu Burak. 2003. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kompresyon. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. G. Yazarlar. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. Tedavi Kas sertliğinde. Güner Rüştü. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. Tanı Öykü. duyarlı bölge saptanır.C. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Ergen Emin. Yoğun fiziksel etkinlik. spor. Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı. Ankara 194 T. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. yukarı kaldırma. Masaj yapılmamalıdır. • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır. Yukarı kaldırma önerilir. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar.2 KAS SERTLİKLERİ. Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir.C. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. Emin Ergen. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir.

cinsiyet.C.25 – 0. havale. T.Tümer Standartları).Nifedipin (0. steroid.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. • Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir. ağırlık. İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz. Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. baş ağrısı. .T. Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir. DİĞER HASTALIKLAR A. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır. Ayrıca endokrin sisteme.C. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler. Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir.C. Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Acil hipertansiyon tedavisi. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8. boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur. şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir. Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır. Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir. herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır. Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik. Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması). koma. • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur. .Sodyum nitroprussid’in (0. Kan basıncı yaş. Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri. idrara çok ya da az çıkma.3 – 0. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur. • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar. Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir.5 mg/kg/doz.

USA 2004 Cin Ş. Kliegman RM. 2. Ensari C. Kara N. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia. Özkaya N.Ş.C. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Ankara.C. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Pediatr Nephrol 1999. Yalçınkaya F. baskı. İnce E. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan. Antıp A. toplum olarak az tuz kullanımı.Sağlık Bakanlığı. fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır.baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Behrman RE. Ekim M. 1. 17. nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur. Çakar N.13: 438–443 196 T. Nelson Textbook of Pediatrics. Köse K. 2004 Tümer N. Kaynaklar 1. WB Saunders. Arvin AM.

Ş. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. baskı.T. Elsevier Mosby. Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. eritrosit silendirleri dikkati çeker. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür. Philadelphia. Kliegman RM.C. USA. hipertansiyon.baskı. Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem. 2004 Cin Ş.17. Antıp A. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir. WB Saunders. gerekirse yinelenebilir.C. Philadelphia. hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2. Behrman RE. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir.C. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Su ve tuz kısıtlaması yapılır. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir. Ankara. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır. • Belirgin ödem. veya 3. 2. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir. Sevk Kriterleri Ödem. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 . • İdrar muayenesinde bol eritrosit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nelson Textbook of Pediatrics . Arvin AM. Meyers KEC. hipertansiyon. 2004 Kaplan BS. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır. USA. Kaynaklar 1. Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır. 2004 T. • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir.5 mg/kg/doz. diğer volüm yükü bulgularının olması. hipertansiyon. Nifedipin (0. 3.25 – 0. Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur.

Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür. sellülit) ve trombozdur. hipertansiyon. veya 3. hipotansiyon. 2004 Kaplan BS. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. Philadelphia. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir. hipertansiyon. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. şişmanlık. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. böbrek fonksiyon testleri normaldir. Klinik bulguları yaygın ödem. • Hareket kısıtlaması yoktur. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur. 3.17. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır. Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. idrar miktarında azalma. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir. 2004 T. 2. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Ankara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 . osteoporoz. Philadelphia. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. enfeksiyon (peritonit. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. Hipertansiyon olmaz. 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Arvin AM. USA.baskı. Hepatit B enfeksiyonu.Ş. hiperglisemi. Kaynaklar Alpay H. Elsevier Mosby. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır.2:164-167 Behrman RE. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. makroskopik hematüri görülmez. İdrarla yoğun protein kaybı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. Türkiye C. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. kanser. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. ödem. Antıp A. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. Meyers KEC. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez. 1. Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür. Hastalığın prognozu kötüdür. Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. 2004 Cin Ş. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur. WB Saunders. Nelson Textbook of Pediatrics . Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2. taşikardi. baskı. USA. Kliegman RM. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır. mikroskopik hematüri seyrektir.Sağlık Bakanlığı. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon. kişilik değişiklikleri.C. katarakt.

hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser.C. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. sol ventrikül hipertrofisi. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır. kusma. meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır.C. hemoraji).T. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. pyelonefritler. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. konjestif kalp yetmezliği. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. sistemik enfeksiyonlar. daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. T. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır. halsizlik. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. özafajit görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 . konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler. perikardit görülebilir. Böbrek işlevleri %50.73 m²’in altına düşer. Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon. nefrotoksik antibiyotikler. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati. Gastrointestinal kanamalar. sistemik hipertansiyon. Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir. • Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında.C. kalıtsal hastalıklar. Üremi. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. • Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir. böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır.

Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. Alpay H. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir.2:164-167 Behrman RE. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. 2. Standart aşılara ek olarak pnömokok. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. Ankara. USA. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler. Hib. İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. Nelson Textbook of Pediatrics . hiperpigmentasyon. 4. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir.C. Kaynaklar 1.Sağlık Bakanlığı. Philadelphia. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir.17. hipertansiyon. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır. Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. Philadelphia. WB Saunders. • Metabolik asidoz. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir.C. USA. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Antıp A. 2004 Cin Ş. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. Kliegman RM. veya 3. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 2004 Kaplan BS. baskı. Elsevier Mosby. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler. 1.Ş. Arvin AM.Baskı. 2004 200 T. 3. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur. Periton diyalizi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan. • Yeterli kalori verilmeli. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. Meyers KEC.

• İstirahat: Kalbin yükünü azaltır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 . • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır. Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur.025-0. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır.5-1 mg T. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur.T.C. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir. • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanı Klinik Bulgular 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.040 mg/kg 0. • EKG tanı koymada yardımcı değildir. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3. Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2. Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür.

08 – 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. baskı. Kaynaklar 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. 6. • Karvedilol 0. 17.C. Swedberg K. Clarck EB. Allen HD. WB Saunders. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2004 Remme WJ. baskı.Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β. kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır. . Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure. • Kaptopril 0. EKG yakından izlenir.Sağlık Bakanlığı. Eur Heart J 2001. Philedelphia. 3.Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) . Okula Yönelik Öneriler Bkz. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants.Ş. Kliegman RM. 2. Volume II. Nelson Textbook of Pediatrics. 2004 Cin Ş. Children and Adolescents.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir.baskı. Driscoll DJ. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır. syf. Gutgessel HP.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) .1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0. 4. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. Antıp A. Lippincolt Williams & Wilkins. 22: 1527– 1560 202 T. 2001 Behrman RE. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen. 206.bloker ilaçlar kullanılır. Ankara. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Philedelphia. Jenson HB. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1.

Egzersiz ile kalp hızını artırırlar. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Şekil 8.F-6) dönüşebileceği için önem taşır. Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır.F-1’de görülmektedir. I° AV blok (Şekil 8. Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat. Şekil 8. T. II° AV blok (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. enfeksiyon. sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 .F-2). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-1. Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8.C. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle.F-2. Sinüs bradikardisi 2.T. Tablo 8. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3.F-3) klinik olarak önemli değildir.C.F-1). 8. Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür. Tedavi gerektirmez. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider. DİSRİTMİLER Kalbin çalışması. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir.F-4. Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8.

II° AV blok tip II Şekil 8. tek taraflı karotis masajı. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1. Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0. yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır. egzersiz intoleransı. Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8. 8.F-7).Sağlık Bakanlığı.F-5. Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır.F-4. tirotoksikoz. Supraventriküler taşikardi 2. baş dönmesi.1 mg/kg İV verilir. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir.F-3.F-8. Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır. Şekil 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır. kardiyomegalinin bulunması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8. Tedavisinde “val salva manevrası”.C. Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir. II° AV blok tip I Şekil 8.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. romatizmal kalp hastalıkları. feokromasitoma.2 mg/kg’a çıkılır. Bazı konjenital kalp hastalıklarında.F-7.C. Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop.F-6. kalp yetersizliği bulguları.F-9). I° AV blok Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şekil 8. Yanıt alınamaması durumunda 0. Yanıt yoksa adenosin 0. 204 T. kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır.

Ş.F-8. 4.baskı. Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz.T. 2. Atriyal fibrilasyon 3. 2001 Behrman RE. Lippincolt Williams & Wilkins.C. kardiyomyopati.F-11). Driscoll DJ. 2004 Cin Ş. Pediatr Clin North Am 2004. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 . kalp tümörleri. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uzun QT sendromunda gözlenir. 2004 Kaltman J. Philedelphia. 206. 3. Jenson HB. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir. 17. mitral valv prolapsusu. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit. baskı. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. syf. kokain kullanımı.C. WB Saunders. Shah M. Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir. Ankara.F-9. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8.C. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. Children and Adolescents. Evaluation of the child with an arrthymia. Kliegman RM. Şekil 8. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır. Volume II. Şekil 8. Nelson Textbook of Pediatrics.Ventriküler taşikardi 4. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8. Atriyal flutter Şekil 8.F-10. Antıp A.F-11. Gutgessel HP. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. baskı. T. Clarck EB. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. 51 (6): 1537–1551 1. Kaynaklar Allen HD. Philedelphia. 6.F-10).

Çarpıntısı olan. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir.C. İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı. Büyüme Yetersiz kalori alımı.G-1). Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. Romatizmal kapak hastalarında. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı. KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır. Hastanın solukluğu. 206 T. artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır.C. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin. Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse. VSD) profilaksi gerekmez. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. soluk. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir. • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir. • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir. Türkiye G. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. Hastaların beslenmeleri.

• Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1. T. fokal nörolojik bulguları. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 . 2gr) 50 mg/kg. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir.C.5 mg/kg. siyanotik hastalar. • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır.T. im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1. Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. oral (en fazla. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır. ağız. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg. Baş ağrısı. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg.G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları.C.5 mg/kg. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg.

Ankara. • Doktor. hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. Volume II. 2. Lippincolt Williams & Wilkins. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam. kardiyomyopati. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 3. De Leon AC. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Antıp A. Çünkü bütün çocuklar koşmayı. 2004 Bonow RO. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Clarck EB. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Jenson HB. 2001 Behrman RE. Carabello B. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. 4. baskı. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. Katkı Pediatri Dergisi. 2004 Tunaoğlu FS. Driscoll DJ. J Am Coll Cardiol 1998.Ş. ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. spor yapmayı severler. Nelson Textbook of Pediatrics. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır.C. Philedelphia. et al. 1996(3):535–554 208 T.baskı. • Müzik. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. Kaynaklar 1. WB Saunders. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. Allen HD. Children and Adolescents. Kliegman RM. 32: 1486–1488 Cin Ş. Philedelphia. Gutgessel HP. baskı. 5.Sağlık Bakanlığı.C. 6. 17. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.

Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik. hışıltı. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi. ASTIM Tanım Astım. • Nabız (>120 /dak. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir. Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir.) ve solunum sayısı (>40 /dak. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H.) ve solunum sayısı (30-40 /dak. öksürük. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır. FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 . Atak geçiren bir çocukta siyanoz.C. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir. atopik dermatit) öyküsüdür.) artmıştır. alerjik rinit. • Dispne konuşurken fark edilir. • Nabız (100-120 /dak. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir. yoğun kokular. • Suprasternal retraksiyonlar vardır. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları.T. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. allerjenler.C. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T. aşırı hijyenik yaşam. Ayrıca hava kirliliği. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen.) artmıştır. sinüzit.C.

) 210 T. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir. • β-2 agonistler. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*. Tablo 8.H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 . Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir. hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir.4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir.C. ne zaman hekime başvuracağını. Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir.Sağlık Bakanlığı. atak durumunda kullanacağı ilaçları. tedavi amaçlarını. Nebuhaler. Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir. nedokromil. tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Optichamber.C. Aerochamber. tedavi öncesine göre. • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir. Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. . orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8.H-1). Canchamber vb. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır. Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri. Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır. Kromolin. Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir. Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir. inhale kortikosteroid.H-2). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır. uzun etkili beta-2 agonistler. * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk. Astımın en sık rastlanan tipi. gelişen solunum sıkıntısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir. — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur. . .T.Egzersiz kısıtlılığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir. — Yavaş salınan teofilin. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur.C. Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir. T. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir. Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi.C. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 . Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir. .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken. • Astımlı bir çocukta. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir.Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını. profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir.Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir. . Middleton’s Allergy: Principles and Practice. Pennsylvania. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir. Holgate ST. www. oral kortikosteroid).Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 .tr Online erişim tarihi: 08. NIH. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır. 2000. okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır.org. Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır. . Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0. PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır. Yunginger JW. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir.09. Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır. maks. • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. .2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi. PEFmetre. Inc. hemşiresini PEFmetre. • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir. Adkinson NF. hayvan) bulunmaması. Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur. • Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir.C. 3. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır.ginasthma. 2006.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. Istanbul. 2. Bochner BS. www. Ortamda yoğun kokuların (boya.Egzersiz kısıtlılığı olan. hamamböceği.com Online erişim tarihi: 08. baskı Mosby.2007 T. • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir.C. Global Initiative for Asthma (GINA).toraks. 0. Busse WW. Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri.Sağlık Bakanlığı. araçları (aracı tüp. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler. duman gibi). allerjenlerin (ev tozu akarı. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. Kaynaklar 1. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır.. vernik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Simons FER. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention. • Okul hekimi. küf mantarı. Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır.01 mg/kg/ doz.Sık atak geçiren. • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi. Philadelphia. Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur. • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır. adrenalin. 6.09. .

Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı. doktor. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.C. Metabolik sendrom (obezite.T.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır.C. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen.I-1’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi. Tablo 8. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır. Tablo 8. hipertansiyon. poliüri. polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit. Tip 2 Diyabet. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 . Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir. egzersiz. aile. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir. insulin uygulaması. beslenmenin düzenlenmesi. çölyak vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar. yaşam tarzının uyumlandırılması. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T.C.I-2’de görülmektedir. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8. dislipidemi. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır.

Bu nedenle sınav dönemlerinde. Enfeksiyon.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0. • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. korkulu rüyalar tanımlanır. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması. 214 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . karın ağrısı. nefeste aseton kokusu. . akut gastroenterit. ellerde titreme. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir.Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir. huzursuzluk. salisilat entoksikasyonu. Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır. Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın. Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır. konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur.C. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. derin solunum. akut ensafalit. . Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri. Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0. enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı. ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir. terleme. kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. kusma. • Glukozuri ve ketonuri olmaması. üremik koma akla getirilmelidir. 12 yaş üstünde 1mg veya 0. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir. sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır. • Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır). Beden eğitimi dersleri.1-0. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır. yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir. • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. dehidratasyon ve koma gelişir. Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir.5mg. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için. bilinç değişiklikleri. 2.Sağlık Bakanlığı. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. ajitasyon. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması. Hipoglisemi tedavisinde. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı.C. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir.

D. Kaynaklar 1. Sizonenko P. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Ankara. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. 2000 T. 2004 Günöz H. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Nöropati (Otonomik nöropati. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir. sinir iletim hızı bozulur. ortostatik hipotansiyon. 3. kabızlık. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir. Diyabetik çocukların aile içerisinde. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir. baskı. Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir. M. mide boşalma sorunları. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. duyu kaybı. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması. 6. kardiak denervasyon sendromu. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. inkontinans. Rappaport P. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. • Retinopati • Nefropati.T. ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir. Marcel Dekker. Pediatride pratik yaklaşımlar. Antıp AŞ. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin. mesane disfonksiyonu. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır.C. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. diyabetik ishal. Diabetli olguların hepatit A. London. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. velilerin. 3. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı. öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. Kara B (Çev. baskı. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir. pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir. Nobel Kitabevi Ltd. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir. ağrı. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). 1996 Süoğlu Ö. 3. Pediatrik Endokrinoloji. 5. hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. 1995 Cin Ş. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir. hemşirenin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . 2. yumuşak derili. 2003 Lifshitz F. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi. Pediatric Endocrinology. anestezi. ed. Yordam N. 4. 2. baskı. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). baskı.William Schwartz. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. Newyork. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Periferik nöropati). Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. Öcal G. 1. Kurtoğlu S.C. Bertrand J.C. Pediatric Endocrinology. Clinical Endocrinology. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir.). Blackwell Science.

sintigrafi) kullanılır. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok. çarpıntı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T. amiodaron gibi ilaç. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. terleme. iyot. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır. tremor. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir. sıcağa dayanamama.C. Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması.J-1’de görülmektedir. sinirlilik.C. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8. gıda vb. duygulanım bozukluğu.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir. Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür. deride kuruluk. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. normal beslenmeye karşın kilo kaybı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. irritabilite. Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir. durgunluk ve okul başarısında düşme. uykusuzluk. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir. kilo artımında artış. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. soğuğa dayanamama. Tiroidin diffüz mü. antitiroglobulin.Sağlık Bakanlığı. Tablo 8. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır. halsizlik. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. yorgunluk. kabızlık. Türkiye J. saçlarda kuruluk.

Nobel Kitabevi Ltd. 2004 Günöz H. WHO/NHD:1-170pp. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. UNICEF and ICCIDD. 2000 WHO. Pediatrik Endokrinoloji. 1. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Tanısı konmuş.C.). Cin Ş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 . 3. ed.C. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet.William Schwartz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir.T. Pediatride pratik yaklaşımlar. hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır. Ankara. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları. Kaynaklar 1. Yordam N. 2. Antıp AŞ. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. M. Geneva WHO publ.C. Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. KaraB (Çev. tedavisi başlanmış olgularda. baskı. Öcal G. Kurtoğlu S. 4. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. T. 2003 Süoğlu Ö.

kalp. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. hepatosplenomegali gelişmesine. Antıp AŞ. 17. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. ateş. Türkiye K. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir). Transfüzyonla yaşatılan hasta. 2004 218 T. artralji. Nelson Textbook of Pediatrics. Kliegman RM. baskı. Ankara. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. karaciğer). bir üst merkeze sevk edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır. baskı. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir.C. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. Jenson HB. Philaelphia. Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. hızla kültür alınıp. Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır. iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur. ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli. Defepiron ise artrit. Kaynaklar 1. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. Behrman RE. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır. 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . WB Saunders Company. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. endokrin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Cin Ş. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. 2. 2004. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. pnömokok ve H.

C. Pulmoner infarktlar. uzun süreli koşu vb. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir. • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. Ağrılar genelde ekstremitelerde. ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir. . • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır. Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında .C.Ateş . Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir. iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar. orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar. dalma. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir. Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir. İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir. soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. puberte gecikmesi olabilir.Enfeksiyon . Akut splenik sekestrasyonda. Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 . İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar.örn. Çok sıcak. • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır. Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir.Akut göğüs ağrısı . • Büyüme geriliği. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır. ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur.Ani soluklaşma T.). • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. dolaşımda kollaps oluşur. • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli. Klinik Bulgular Akut.T. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır.

Cin Ş. • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır. 1. Jenson HB. 2004 220 T. Kliegman RM. Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. Türkiye . 17. baskı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.Senkop . 2004. Ankara. WB Saunders Company. Antıp AŞ. baskı. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır.Sağlık Bakanlığı.C. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Kaynaklar 1.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir. Philaelphia.Karın ağrısı . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Behrman RE. Nelson Textbook of Pediatrics.

ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde. gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 . Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer. Kusma görülebilir. Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite. köpüklü. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir. Tablo 8. atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir.C. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur. ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar.M-1’de. açık renkli bol dışkılama olur.M-2’de verilmiştir. sessiz. durgunluk. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. huzursuzluk sık görülür. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8.C.T.C. glutene duyarlılık sonucu gelişen. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M. İştahsızlık.

Sağlık Bakanlığı. Nobel Kitabevi Ltd. Kaynaklar 1. 4. Celiac Disease. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır. Maki M. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. ed. çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein. 2000 Walker WA. Bu diyet ömürboyu sürdürülür.). Cameron DJS. 2004 Hill ID. Pediatric Gastrointestinal Disease. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli. gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır.C. 3. Decker BC. baskı. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. KaraB (Çev. Troncone R. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip. Pediatride pratik yaklaşımlar. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 2000: 32–45 Süoğlu Ö. • Çölyak hastalarının 1. Canada BCDecker Company. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir. baskı. Hepatology and Nutrition. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ankara. Beslenmenin buğday. klinik bulgu vermeyen olgulardır. Report of the Working Groups 2000.William Schwartz. 2. 3. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir.derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Tarama testleri ile tanı alırlar. Cin Ş. M. 1. 2000 222 T. arpa. Antıp AŞ. World Congress of Pediatric Gastroenterology. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bhatnager S.

Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden.C. okul hemşiresi. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. öğretmen. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir. genetik etmenler. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir.2-0. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 . • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. syf. Konvülsiyonlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N. Doğru tedavi yaklaşımları. Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi. epileptik sendrom. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. vücut ısısı) sağlanır. Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. yaş. syf. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir. Nöbet tipine. perinatal travmalar. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır. elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir. ancak konjenital malformasyonlar. toksik nedenler. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı.T. yere düşer. Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir. santral sinir sistemi tümörleri. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. T. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. (Bkz.C. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. etiyolojiye. Büyük kısmı idiopatiktir. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. kafa travmaları. 97.

Londra. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. baskı. ne yaptığını bilmez haldedir. Aicardi J. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur. JM Pellock. Lippincott Williams & Wilkins Publications. 3. • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. baskı. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. baskı. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Sakin olun. Holmes GL. 2003 Dodson WE.Sağlık Bakanlığı. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın. • Elbiselerini gevşetin. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun. bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın. 1. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır. çocuğun yanından ayrılmayın. Mac Keith Pres. • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. • Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak. Demos Publications. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. • Üzerine su dökmeyin. güven verici olun. hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. 1993 224 T. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. 2. 2. ağzına hiçbir şey koymayın. Türkiye Ailelere. 1998 Browne TR. 3. • Çocuğu yere yatırın. öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır.C. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. Handbook of epilepsy. Diseases of the Nervous System in Childhood. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin.C.

• Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir. Yüzde 16’sında nistagmus. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır.C. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 8. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır. Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. T. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 . Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. Kırma kusurları da sıktır. yutma ve çiğneme güçlüğü. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. beslenme bozukluğu şeklindedir. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. salya akıtma. Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. kabızlık. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. dizartri şeklinde görülebilir. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir. Gövdenin denge sisteminde bozukluk.T. kusma.C. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur.O-1’de görülmektedir.C. spastisite.

beyin cerrahisi. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır. • Fizik tedavi. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • İstem dışı hareketleri baskılamak.O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). prognoz belirlenmesi. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi.O-2’de görülmektedir.Sağlık Bakanlığı. KBB. göz. Tedavi • Spastisiteyi çözmek.C. • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir. Tablo 8. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü. periferik nöropatiler. Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi. • SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar.C. musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır. aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Fizyoterapist. diş hekimliği. bu sorunların çoğu tedavi edilemez. psikolog. T. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. Aicardi J. Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur.C. Kaynaklar 1.T.C. Paterson Smith B. nöroşirürji. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. 363: 1619–1631. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. diyetisyen. toplumsal becerilerine. 2. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir. 1998 Koman LA. enfeksiyonlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ortopedi. duygu durumuna. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır. Lancet 2004. göz. Diseases of the Nervous System in Childhood. odyolog. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir. dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. çocuk gelişimi uzmanı. Shilt JS. 2. elektrolit dengesizliği. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. • Okul sağlık ekibi. baskı. Londra.C. ateş. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Mac Keith Pres. kulak-burun-boğaz. Cerebral Palsy. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 . kısmen düzeltilebilir.

bireyin toplumsal çevresinde. Katılım sınıflandırması.C. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir. Bozukluk. yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir. hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). bakım. ikincisi. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1.Sağlık Bakanlığı. danışmanlık. Türkiye P. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. ICF işlev kavramını. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar. Katılım ise. Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. 228 T. ruhsal. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. (Tablo 8. bedensel işlev. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır. rehabilitasyon. ICF. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır. zihinsel. Birincisi. Etkinlik. vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır. Katılım boyutunda. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir.P-1) Tablo 8.P-1: ICF Kategorileri 1. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. korunma.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk.

T. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır. Üretme 7. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İşitme 3. toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. diğer sağlık durumları. Ellerini ve kollarını kullanma 9. Parmaklarını kullanma c. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir. İçme 11. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2.C. Yürüme ve hareket etme a. Çalışma T. egzersiz. Bedensel bakım c. kişilik özellikleri. Bellek işlevi c. bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini.C. Öz bakım a. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır. Zihinsel işlevler a. Alma b. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. Bu etmenler. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4. Bu etmenler yaş. Bu boyutlar.C. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. Tuvaletini yapma d. Eşyaları kaldırma ve taşıma b. Yürüme b. Çevrede gezinme 10. Günlük gereksinimlerini yönetme b. deneyimler. Düşünme işlevi d. ırk. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. cinsiyet.Temel yaşam etkinlikleri a. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1. Yıkanma b. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . taşıma a. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir. Eğitim b. Giyinme e. eğitim. Eşyaları tutma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hareket ettirme. baş etme mekanizmaları. Dikkat işlevi b. Yemek yeme f. Görme 2. Günlük gereksinimlerini karşılama a. etkinlik düzeyini. İletişim kurma a. alışkanlık.

1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak. Zeka gelişimi bebeklik. Bunun yanında. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. kendine bakım. iş. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının. kavramsallaştırma vb. Türkiye 12. algı. iletişim. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ruhsal muayene: Depresyon. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta. okulla ilgili işlevsel beceriler. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir.Sağlık Bakanlığı. P. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. kendi kendini yönetip yönlendirme. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. Bunun tam tersi. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir. boş zamanlar. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . soyutlama. Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk.C. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir. kişinin bellek. toplumun sağladığı olanakları kullanma. çocukluk. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. sivil yaşam a. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir. Öykü alma. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. kan. Toplumsal. toplumsal/kişiler arası beceriler. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. 230 T. ev yaşamı. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır. Eğlence ve boş zaman c. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. Laboratuvar işlemleri: İdrar. Toplum yaşamı b. gerçeği değerlendirme. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük. duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir.C. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama.

C. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak.” biçimindeki bir mantıktan hareketle. İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir. onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Gerek yadsıma.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra. . yazma. “Neden oldu?”. baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir. Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. aritmetik bozukluğu vb. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur.T. Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. yeteneğinin de altında davranma. Bunun sonucunda da. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir.C.C. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. O halde benim çocuğum geri zekalı değil. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir. içe çekilme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi. “Bu çocuğu ben böyle yaptım. hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 . o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır. onların. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır. Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak. otizm vb. psikotik bozukluklar.Birincisi. T. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir.C. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır.C. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. Araştırmalara göre. Ancak. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta. Çevreden gelen. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak.Sağlık Bakanlığı. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur. Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. farkındalığı artırmaktadır. P. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması.

ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. kas. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. evinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. Bu programlarda bedensel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi.C. rehabilitasyon merkezi vb. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır. özürlü bireye. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir. ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır.C. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir. fiziksel. toplumsal. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden. Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde. Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır. özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır.T.C. zihinsel. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. başarılı bir sonuç. Rehabilitasyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi. kemik. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. eklem durumuna.

www. Ankara. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması. Neale JM.Ed. 395-400. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü .(1)2:153. 1986.375. Çocuklarının. 5. 2003. Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır.C. Ayyıldız Matbaası A. Davison G. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. Bu spor dalları atletizm. 2.Sağlık Bakanlığı. • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. T. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır. Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. halter. atıcılık. ampute futbol. okçuluk. Öktem F. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde. Kaynaklar 1. çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. masa tenisi. ılımlı. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış. Bilir Şule. Ankara.tr. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu.C. Akkök F. Ailede çocuğa karşı olumlu. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. basketbol.Ş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bilek güreşi. 3. 444-456. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338. Anormal Psikolojisi içinde. • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli. Türkiye sağlanmalıdır. 8. 6. Psikoloji Dergisi 1989. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir.C. Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir.) 1988. ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır. Akçakın M. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması.ozida. İhsan Dağ (Çev. 234 T. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara. (7)23.gov. T. özürlünün kendisi. 7. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler. • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ÖZ-VERİ Dergisi. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir.. 4. kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir.) Ankara. Spor. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır.C. 2004. Aralık 2004. yüzme ve tenistir. Öztürk O (Ed. Çalış S. Zeka Gerilikleri. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır.

C. • Tek başına kalma. uyumlu. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır. hırsızlık. korku duymasıdır. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır. kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir. baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir. ailesine bağımlı çocuklardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 . RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A. Anne baba çocuğu korumak adına. • Bireysel psikoterapi.T.C. yalan söyleme. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. utangaç. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. Bilişsel. aşırı onay bekleyen. karın ağrısı. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir. uslu.

2. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. 2000 Sadock BJ. Amerikan Psikiyatri Birliği. Kaynaklar 1. Uluğ B (yayın yöneticileri). Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 2. Medikomat. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). A Comprehensive Textbook.C. baskı.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 9. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 236 T. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 7. Birinci Baskı. Washington DC. 5. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2002 Sadock BJ. baskı. Synopsis of Psychiatry. Sadock VA. 2003. Ankara. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir. 2000’den çeviren Köroğlu E. Ankara. Hekimler Yayın Birliği. 4. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır. Dünya Sağlık Örgütü. Sadock VA. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO.C. 3. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 3.

Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır. Synopsis of Psychiatry. Washington DC. 2003. aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. 2. 9. Hekimler Yayın Birliği. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir. 2001. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Kaynaklar 1. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. Sadock VA. Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı. çocuğu anlamaya yönelik. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. bilişsel. Behavioral Science/Clinical Psychiatry.T. Amerikan Psikiyatri Birliği. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul. 2000’den çeviren Köroğlu E. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır. Her çocuk aynı değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 . Ankara. Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı. Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. Sadock BJ. T.C.C. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir. Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel. Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. depresyon. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. Örneğin dikkati kolay dağılan. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. baskı. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar.

“doyumsuz”. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. “ruh halleri değişken”. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. evde. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir. ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler. stresli durumlarda hareketli olurlar.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir. dikkatsizce hatalar yapabilirler. “sabırsız”. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp.Sağlık Bakanlığı. “asabi”. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir. • Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar.C. tetiği çeken bir etken. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. “çabuk heyecanlanıyor”. dinlememiş görünümü verirler. “hayallere dalıyor”. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama. “kavgacı”. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır. Öğretmen yakınmaları.C. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. sıklıkla ağlıyor”. Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır. başlangıç noktası vardır. Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. Türkiye C.

d.en. • Yazı yazmada zorluk. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli. “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde. Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır. okunamayan el yazısı. algısal beceriler 8 yaş.T. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). • b. En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. 12-21. olarak algılamak vb. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. kişinin kronolojik yaşı. 6. dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. Normal popülasyonda. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T.Nöroleptikler .Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri . p. beceriksizlik.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları . bugün. • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün. % 8-10 oranında rastlanır.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur.9 gibi sayıları karışık algılama.Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda. Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk. çok-koç. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir. ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma.C. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 . matematik. • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek. gerekli akademik. Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder. “Fe” eksikliği. yarın) kavramları konusunda zorluklar. • Elleri kullanmada hantallık.C. sigara. kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir.Özgül Heceleme Bozukluğu . alkol kullanımı. “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb.Özgül Okuma Bozukluğu . Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. q harfleri. • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük. ne. . sıklıkla yazım hatası yapmak.Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu . ince motor beceriler 5 yaş.Antidepresanlar . 3-E. Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. • Okurken kelime atlamak.C. C. • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma.

Özel eğitim. Kitap bakıp okumak. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. Sevk Kriterleri Harf atlama. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”.C. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır. bul-tak bilmecelerini çözmek. 2. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir. net. spor. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. tutarlı. 240 T. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. ters yazma. Çok önemli olmayan. büyük satış mağazaları. Örnek göstermenin. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. 9. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. 8. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir. 3. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. 6. Bu nedenle konulacak kuralların açık. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil. Bu çocuklar kurallara direnir. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. güvenilir ve sağlam olmalarına. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. 4. 7. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kontrol etmeye çalışmalıdır. 5. lokanta. Garaj. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın. hiperaktiviteleri kötüleşir. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. hem de enerjisini harcamış olacaktır. 10. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. Başlangıçta. Ödünsüz. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. Yemek. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir.

• Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan. biyolojik. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. Bazen bıçak. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. Genelde zeka bölümleri. saldırgan. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. Bu durum arabaların camlarını kırma. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir. Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir.C. kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler. • Ders başarıları düşüktür. Kalıtımsal. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. verdikleri sözlerde durmazlar. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar.). Ceza zamanı uygulayın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C.3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir. nörolojik defisitler. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin.C. kabadayı. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın. sopa. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. başkalarının evinde yangın çıkarma. hatta yok etme şeklinde görülebilir. tabanca. kırık şişe. madde. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir. * Yönerge basit olmalı. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 . yıkıcı. * Göz teması kurun. • Bu çocuklar genel olarak pervasız. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. psikiyatrik durum (depresyon vb. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir. arabaları çizme. kaçmalarıdır. T.T. evden vb. yasa dışı eylemler. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. tuğla vs. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. Ödül/Puan sistemi uygulayın. • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler. özel eşyalarını tahrip etme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur. zeka bölümü. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun.

2002 Öktem F. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Katkı Pediatri Dergisi. Uluğ B (yayın yöneticileri). 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. 242 T. 2003. Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Ankara.C. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları.C. Synopsis of Psychiatry. 3. 9. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 17(5): 826-849 Sadock BJ. 5. 3. Medikomat. baskı. 4. böyle bir durumda sevk edilmelidir. A Comprehensive Textbook. baskı. Kaynaklar 1. Sadock VA. Birinci Baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Behavioral Science/Clinical Psychiatry.Sağlık Bakanlığı. 2000 Sadock BJ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Comprehensive Textbook of Psychiatry. baskı. Sadock VA. 1996. Çocuk Ruh Sağlığı. 7. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Dünya Sağlık Örgütü.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur.T. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli. YEME BOZUKLUKLARI G. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur.C. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Temel sorun iştahsızlık değildir. dehidratasyon. Hasta belirtilerini gizler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır. Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık.C. sorun çözmede yetersizlik. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon.C. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. ödem. otonomiyi engelleyen kuralcılık. elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. • Dinamik psikoterapi. • Depresif bozukluk.

ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi . biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi . kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak.Sağlık Bakanlığı.Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi.C. değişen sürelerle aç kalmak. bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi .C. Kusma. G. Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb. Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T.Olgunun ne yediğini. Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aşırı egzersiz yapmak vb. laksatif ve diüretik kullanmak. eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi .2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması.Hastanın.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması .

Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 3. Medikomat. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Synopsis of Psychiatry. Çocuk Ruh Sağlığı. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır.T. Child and Adolescent Psychiatry. T. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. 9. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları. 1996. Hekimler Yayın Birliği. baskı. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. 4. 2003 Ünal F. 2000’den çeviren Köroğlu E. Amerikan Psikiyatri Birliği. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . 3. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Sadock VA. 2002. 5. 2000 Sadock BJ. 7.C. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. baskı. Sadock BJ. Katkı Pediatri Dergisi. Kaynaklar 1. 6. A Comprehensive Textbook. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sadock VA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Birinci Baskı.C. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Ankara. 1993 Lewis M. Ankara. Uluğ B (yayın yöneticileri). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Washington DC.C. 17(5): 879-897 2. Dünya Sağlık Örgütü. baskı.

H. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde. Child and Adolescent Psychiatry. baskı. 2002 Sadock BJ. 7. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. Ankara. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. organik ve ruhsal etkenler rol oynar. dolaşır. Nedenler Genetik. 4. Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry. benzodiazepinler). Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır. Türkiye H.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler. 2003. uykuda konuşma. Nöbetlerde beden hareketleri. Uyurgezerlik genellikle dört . 3. Cenevre. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması.C. Uluğ B (yayın yöneticileri). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur. 3. Birinci Baskı. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır. A Comprehensive Textbook. yaşın ilerlemesi ile azalır. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. banyoya gitme. çevresinin farkında değildir. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. 1992’den çeviren Öztürk MO. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir. Kaynaklar 1. UYKU BOZUKLUKLARI H. Belirli motor devinimleri yineleyebilir.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. 1993 Lewis M. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. 9. 2. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz.sekiz yaş arasında başlar.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. antihistaminikler. kabuslar ise REM döneminde görülürler. 2000 Sadock BJ. Medikomat. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.Sağlık Bakanlığı. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar. H. Sadock VA Synopsis of Psychiatry. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır. Dünya Sağlık Örgütü. tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir. 252 T. Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.

C. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir. opistotonus.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. • Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır. Çocuklarda karın ağrıları.C. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir.I-1’de görülmektedir.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur. Tablo 9. eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler. I. Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir. Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9.T.C. T. ağızda köpürme. I. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 .

Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir. • Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler). Bunun için zaman ayrılması uygun olur. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. işten kaçma. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa.3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik. • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir.C. belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır. cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. Türkiye I.Sağlık Bakanlığı. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur. 254 T. maddi tazminat alma. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır. Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir. • Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç).C. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik.

baskı. The management of somatoform disorder in childhood. Çocuk Ruh Sağlığı. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa. Katkı Pediatri Dergisi. Somatoform Bozukluklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2000’den çeviren Köroğlu E. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Fritsch S. Somatization in children and adolescents. Hekimler Yayın Birliği.C. Ankara. Amerikan Psikiyatri Birliği. 5. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 3. Kaynaklar 1.C. A Comprehensive Textbook. 17(5): 864-878 Taylor S.1994. 2001 Campo JV. Washington DC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa.C. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı.T. 2002 Pehlivantürk B. 1996. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 4. 3. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 . Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). 16(2):227231 2. Garralda E. 33:1223-1235 Fritz GK. Fritsch SL. 1997. 2003. T. Current Opinion in Psychiatry. Hagino O.

Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. • Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak. Çocukluk Masturbasyonu. En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. 2002 Sadock BJ. kızarma. baskı.C. Katkı Pediatri Dergisi. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir. • Medikal sorunlar: Balanit. Türkiye J. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baskı. Synopsis of Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. sevgi. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların.C. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 9. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2003. dövme. Sadock VA. 17(5): 820-825 256 T. Kaynaklar 1. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen. ilgi vb. korkutma ve ayıplama şeklindedir. 2. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. 3. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir.Sağlık Bakanlığı. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır. 3. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. Ünal F. vulvovajinit. Çocuk Ruh Sağlığı. Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak. fimozis. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A Comprehensive Textbook. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. 1996. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O.Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.Neyzi) Şekil 2.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O.Neyzi) T.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Neyzi) Şekil 4.Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. Türkiye Şekil 3.C.C.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Neyzi) 258 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı.

6 18.0 26.0 114.6 16.5 17.0583 3 6: 4 5.1 -2 17.17262 19.04495 0.3 22.14404 100.0 23.7 13.0 41.2 138.3 28.04514 0.1 42.4 134.7 29.7731 5: 2 5:4.3 126.9 22.6 19.2 13.7 38.6 37.8 38.2 14.5 22.0 132.1 129.9 242.6 15.6 28.3822 7: 8 7:5.5 Z-scores (weight in kg) 24.9 32.0 SD 14.0 106.8 46.0 19.6 32.5950 -0.1 -0.2 31.04461 6:5.17025 108.7 19.6 16.3 Z-scores (weight in kg) 19.14955 103.8 34.15717 0.7 131.6 116.3 127.9 16.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.3 -0.0 15.1 -0.5 15.2 33.9 109.17224 0.0 110.5979 8 -0.5 119.8 24.0 24.5 19.5859 L -0.1 14.2 123.2089 83 100.5 26.0 18. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9 47.3 29.2 14.8 27.14624 101.8 130.0 17.8 108.5 125.5 16.1 23.16809 0.3 24.5 32.4730 97.4 15.0 17.5 123.9 23.8 115.4 -0.5704 26.6 129.04525 0.1 57.3 24.0 41.3 3 39.7 14.4113 98.15065 104.5 0.14790 102.1 25.9 0.6 13.3 132.15393 105.7 16.8934 31.15556 106.9 25.9346 5: 9 5:10 4.04469 to 10 5.7 0.8 22.3 12.8 45.1 SD SD 26.6 20.6 16.6 114.6 15.9 124.04531 0.6 37.0 0.9 35.8 -124.0 0.04399 0.6885 99.6 126.5129 20.8 25.5 26.9795 6:10 82 0.2579 95.2 119.8 28.6 29.9 128.7 25.4 124.3 16.0 -0.5398 22.8 120.2 34.6 25.9 118.5 28.2 29.1196 6 6: 7 4.2 18.4 35.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.4329 -0.9 29.6 43.7 17.14295 100.8 19.6 108.7 122.3 23.15120 104.7 0.1 SD 17.C.16764 0.9 18.9 27.0 136.8 12.4 18.4 128.4 20.0 25.0275 6: 2 6:5.3 19.9 30.6455 -0.4 25.1751 -0.16186 0.2 30.2 26.8 13.4 104.5 17.9 26.0 32.2883 -0.6 0.1 14.04482Year: Month Month L101.8578 0.8 38.0 120.5 0.3 116.1 16.4107 9 7:10 5.1 25.1 33.5773 27.4 23.1 121.4 40.4 37.4742 18.04390 0.16673 0.3 16.6 119.7 SD 35.8 23.1 19.2 124.7 26.04423 0.3 30.3004 97.8 14.5157 21.1 25.3538 88 89 90 -0.7 15.3 24.5 33.3 45.9 112.5 30.9 50.04364 0.8 31.6 14.16532 0.8 126.5213 21.2 1 26.4 19.1 48.3 21.2 23.5495 23.7811 96.3 23.16854 S 0.5805 30.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.4 27.15928 108.7 29.5 42.3 17.3663 29.5722 26.2710 104.1276 96.2960 87 102.7 24.0 16.4 25.5 13.8 30.4 28.2 -0.2371 84 101.5319 31.1 16.5934 -0.1 135.9 114.1 0.17107 0.9 43.4 25.0711 29.4 115.8 46.8180 97.2 26.5 18.04475 7:5.0 14.8 33.5 15.3 14.15284 105.3 16.2025 102.8 17.3 26.04489 7:5.4 130.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.4 SD 18.8 -1 19.0 20.16941 0.04382 0.3 25.2 -315.3 18.7 119.3 15.5072 20.8 128.5 14.4 57.4180 -0.4 22.8 24.4 117.5423 22.2 36.8 12.4 13.6 129.7853 104.5 16.8 123.9 31.2 29.3 36.5 48.7 SD Median 29.0 35.2 15.6 18.8 18.5 19.8 21.6 124.0 27.04502 0.2 120.5124 -0.6 137.3 3 33SD SD SD 127.6 37.5585 24.4 16.9 31.7 21.7 20.5 35.3 125.6 105.4 21.7 SD -221.0 S 0.1 136.4 15.5915 -0.16237 110.16435 0.2 37.1 15.1 27.2 0.14735 0.5 111.0 23.8 40.9 20.0890 6: 5 6:5.7 -0.5372 22.9 125.14350 0.04355 0.5 51.8 116.6 41.4 32.7 27.0 -0.2 20.9 33.4 0.9 2007 WHO Reference 15.2 19.9 28.7 43.5 135.0 18.8 36.2 13.5740 26.7 49.1 118.7 21.2 18.2040 28.8 0.8 16.6 1 of 3 Page 15.9 109.2 34.0 19.5958 30.5268 21.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.0 29.4 SD 42.3 0.6 37.3 17.0284 -0.5 125.9908 -0.16337 0.3 49.4 27.4 -0.6 32.4711 18.6 30.8 45.3 0.4 132.3 112.4954 19.14459 101.2715 30.5 28.8 24.1 17.3 27.3 21.8 111.2 25.3 33.4 25.1784 81 100.04415 0.1 0.6406 -0.0 40.2 36.6 Median 22.2 20.1 20.4 110.5541 24.4 29.6 113.8059 3 5: 4 4.15663 107.6 19.7 105.0 37.1 23.5 0.6 103.5847 -0.1 27.5 35.3 114.8 121.1 44.5757 26.16032 0.0 122.2 110.2 115.0 18.9 15.5482 104.5 19.3 30.6 31.0 20.1 116.4 31.8 29.6 0.7 17.04508 0.4 19.5925 -0.6073 95.9 6:11 5 years (z-scores) -0.2 16.5447 23.6 23.6 27.7 56.4834 19.4 353.04439 0.7872 9 0.0 114.6 27.6 14.4901 28.0 123.2 21.6 27.6 121.9 17.04454 6:5.17066 0.0 16.1 33.4 41.3 25.6 134.5789 27.2 16.1 SD 53.6 117.9 0.5240 21.5 17.2 19.2 28.15610 107.7 17.2 -0.3 -0.9 0.15230 0.14514 0.4773 18.2 44.8 21.6 33.8 19.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.2 17.5804 27.8 23.0 120.5294 21.9 SD 22SD SD 24.7 M -0.0 37.5762 7:5.5647 25.5883 -0.7816 7: 2 86 0.7 119.6 20.5 20.04520 0.16084 109.2274 -0.2 21.3 14.4 14.16626 0.8 15.6 21.4 21.2665 85 1 0.0 -0.5 127.3 22.16287 110.8 18.9966 -0.4 20.0 24.1 127.3 118.15502 0.0 131.6 114.1 31.5 21.7 137.8 843 587 2007 WHO Reference -0.0262 -0.0 21.2 17.14900 0.5471 23.2 17.7721 -0.6 120.2 31.15980 109.3 22.9 34.9208 -0.2 20.8 109.1 36.0 0.17186 0.2 124.2 110.2 22.2 113.9 119.4 46.3 110.15448 106.5519 102.4 37.6646 29.3635 Page 1 of -0.5627 25.9 16.3 125.3740 0 0.4954 8: 2 8:5.5667 25.5 41.3 35.5686 25.2 118.2 -318.5 117.9545 -0.8 26.2 -0.14679 102.7 54.6 -0.8 111.6 2007 WHO Reference 19.5SD 122.1 125.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.5 21.5 12.7 22.0 30.2 SD 133.3 19.3 18.15823 0.1 35.8 18.8 -0.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.6 35.9 20.3 22.6 121.4894 19.5606 24.7 133.17146 0.9 23. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0 2 32.5347 22.9 115.8 112.0853 103.4393 7:11 8:5.5 31.14845 0.8 24.1 131.5 -0.2 44.0457 99.9904 3 0.5 59.8 26.2 130.2 13.15175 104.3 45.9 55.6 16.15339 0.8593 103.9 39.5819 27.3 122.0 22.8 22.7 16.8 52.3 14.2 120.0 129.15770 107.16483 0.4 20.3 21.5321 22.0 26.9 18.3 107.5 121.1 21.15010 0.9 21.5013 20.9 20.5 113.7 0.8 118.8385 5: 5 5:4.7 039 812 568 311 044 769 0.04373 0.16897 0.8 31.5563 24.0 26.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.7 13.5185 21.9 106.1 13.3377 98.C.2 16.5942 -0.4681 18.3 14.3 22.6 126.04536 7: 4 7:5.14569 101.8 58.6 23.6 117.04407 0.8 23.6 30.4984 19.1 107.8 25.C.8 131.2 32.3 46.8 22.5518 23.8 -0.0 51.5 30.5100 20.5 30.0 34.8 38.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.8 128.9 0.4 55.2105 31.3 43.8 21.5 -0.1 18.8 -0.1 28.8661 99.6 22.0 30.4 115.16135 109.0 29.5895 -0.3 0.8710 6 -0.7791 M 29.4 18.1 32.9 31.6 113.04431 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .0896 -0.6 111.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.4924 19.3 132.1 39.9 36.7 17.9023 7 5: 8 4.4 -0.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.3 44.5197 105.8 27.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.0 127.4803 18.5 123.T.5833 28.6 40.0 14.8 20.8190 -0.2 30.1490 80 100.5872 -0.1 19.6 0.5 22.9 19.5 Weight-for-age GIRLS -0.5043 20.15876 112.3 38.0 22.16719 0.0 116.9663 18.6 -0.1 20.2 18.16579 0.4 Page 2 of 3 22.6 24.8 15.7 30.6 34.16386 0.3 18.9 114.4864 19.8 12.1 22.16983 0.3149 -0.4667 0 8: 1 5.7 39.9 14.2 17.

1 21.8059 3 5: 4 4.6 43.8 -0.8 24.3906 21.8799 98.14016 106.5 22.1 105.3 350.4 106.8563 95.4163 -0.0 137.9 0.5 123.5595 103.8 -0.16213 0.2 24.13923 107.9 25.16031 0.1861 -0.9 117.6 23.0 125.8 -0.7 17.8 19.2 18.8 13.13246 102.3 18.7 24.13686 106.3 121.0 16.8915 0 0.04407 0.8 19.4 -0.0 21.2 29.6 121.7 14.9 21.14117 109.6 31.8 9 2 8 1 4 9 0.3804 21.5 15.2 25.4781 23.14065 108.8 115.2 21.1 27.14984 0.8 17.5 39.13586 105.0890 5 6: 5.7 27.8 51.7 113.7 0.0 21.9602 -0.3 22.6446 L -0.1 19.5229 24.3501 30.4 114.7 20.04373 0.3 109.4837 6:10 82 0.2 35.4 -0.4 25.5 114.0 22.6872 -0.5 0.9 25.1 128.6802 -0.3 116.8854 31.4 115.2 126.4 38.7 22.9 31.1 29.9 SD 34.3075 20.1 39.4667 0 8: 1 5.15940 0.1 117.8289 30.1 132. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 37.2 17.04454 6: 5.3 Z-scores (weight in kg) 24.0 27.6585 -0.6 14.4 127.2 36.6 -0.0 -0.5 28.6 18.5 18.13797 107.2 13.6624 -0.5 22.8 14.9 0.7 15.2 29.9 17.2653 19.2 111.7 26.9 6:11 5 years (z-scores) -0.8 24.7 104.9 19.9 128.8 126.04489 7:5.8 129.15066 0.7 41.4954 8: 2 8:5.0 115.8 21.1 -0.4107 9 0.2234 18.9 22.3 35.2 41.5644 25.5 14.4 111.8 30.0 34.2443 19.9 26.3 -0.12988 100.7 123.9 23.6714 -0.5 119.4 17.4 37.8750 -0.5 19.8 38.13028 0.0 44.2 20.3 34.7 29.0 55.8 49.4 30.2 17.13838 107.8 25.2130 18.6 120.04531 0.7 20.5 15.13652 105.3 13.7 25.0 115.5315 24.7 28.5564 25.6810 99.2089 83 100.9 20.6 36.3 28.6 30.04514 0.7 21.1 119.3 119.0 22.5 52.7 24.0 -0.0 23.3 20.16305 23.3 30.7 110.3 0.1 18.14752 108.8 27.0 113.2 25.0 119.13523 0.6 19.2 31.7 29.8385 5: 5 5:4.9 28.8979 -0.3217 29.6278 27.1 14.0 36.4 32.6085 27.6 26.9 16.4 3 7 2007 WHO Reference -0.13880 0.9 0.7 22.9 128.4402 22.4 112.1 44.3 15.7 130.6 129.5 19.6 0.6 37.6 136.6 126.3 SD SD 27.4 125.7 24.4688 23.1 17.7 56.C.9272 -0.1 32.5 131.6543 -0.3 122.6216 27.2 -218.2 38.3235 -0.2 15.14539 110.2 41.4499 23.14905 0.0 16.4 27.3 132.3 22.7607 97.3 26.2 21.15406 S 0.13279 0.5482 25.1 19.6 109.5 128.7 130.3 26.7 120.8 36.1 34.1 21.6432 -0.3 20.8 32.5854 M 28.1 124.4 22.3 15.4 20.6 0.0 110.13432 0.5 26.4 134.8 25.6 126.6160 30.1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.8 107.5399 25.8277 29.2 17.2 120.1 16.7 18.2338 19.3 19.1 45.2 13.2005 104.1 127.0 28.6 125.6 122.8 23.9 131.0800 8 -0.6 35.4 30.2 31.6337 28.04415 0.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.5 -0.3 33.3 114.3 27.0 231.2 13.7 18.2026 18.7 114.7 21.15760 0.7 116.04423 0.0 123.1 22.7 129.1 29.04439 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.8 25.5 22.0 -0.13067 100.4 27.04508 0.7358 102.1 19.6 20.7 29.9 26.2 17.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.04382 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.14170 0.3 106.9346 5: 9 5:10 4.04399 0.3 25.3 22.4 125.9 18.2 SD 19.13142 0.6 19.3494 21.9 21.2665 Month -0.5 29.6393 -0.4 14.5 -0.3 20.1 28.4 123.9 114.4 34.1784 81 BOYS22.3 118.4 21.16122 0.6 18.2 31.5 131.0 -315.5142 24.0 0.4 16.9 16.6 31.3 124.04495 0.5 Page 2 of 3 22.4 25.4 116.7 19.6496 -0.0 0.9 32.1092 28.6332 104.7 0.2 -0.3 26.3 -0.9858 104.1 138.8 19.04502 0.9 117.2132 -0.4 24.1 16.4 30.6 0.9 0.8 46.04364 0.6 23.14407 110.1 -0.9 40.04482Year: 5.5 120.0583 3 6: 4 6: 5.5SD 122.8 42.13178 101.2 45.04461 6: 5.9 37.2 -0.2 16.0 37.Sağlık Bakanlığı.6 21.3 24.5 116.1 30.13105 101.3 22.1 30.7 36.3180 20.7 17.2 18.9 Page 16.15581 0.7 37.7052 98.2 108.0 30.7 118.5 0.8 17.5 114.2960 87 102.7 18.8 19.3 20.2 38.3459 28.2 32.1 14.4 0.7 35.0 0.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.4 32.5 0.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.5 118.8 53.9 14.2864 19.5 29.9 31.2 21.1 17.3 336.9 24.5873 26.0 123.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.2 29.3 19.4107 9 7:10 5.2 27.5057 95.7722 -0.3 36.0918 99.2 15.6 -0.9 20.5765 97.7 42.14344 0.6735 -0.5 35.0 115.0 105.7 33.4833 -0.15149 0.14828 0.3822 7: 8 7:5.0 131.7 19.04355 0.04390 0.5 28.04469 to 10 5.6 14.4393 7:11 8:5.04520 0.3 0.6 -124.5 Weight-for-age -0.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.3479 103.5053 24.3 110.6 16.4 18.2 29.2371 84 101.9 SD Median 28.1 0.2 0.4 118.9 19.1 43.5 136.0 27.7 119.1 40.9 20.6 34.9 33.6 31.6 110.3 17.8 19.0 26.6 15.13554 104.7 108.13342 0.5 31.9 22.3 19.7 SD 41.2870 99.0706 105.8 114.1 135.3 18.8 17.1196 6 6: 7 4.5736 29.7 28.2813 100.5 18.9 29.0968 7: 1 85 0.3 0.3940 96.9 SD SD 112.6 1 of 3 118.2969 20.9 SD 133.7 0.8 16.5 21.9023 7 5: 8 4.6 21.13402 103.5 16.5799 26.6 240.3 20.4 47.0 39.9 26.13618 0.3 27.0 S 0.0 33.7 M 7: Month 2 86 0.7 121.6 23.6 28.0 39.2548 19.1 127.6 30.7 26.0 18.4 121.0 22.3598 21.0 23.2 130.5 2007 WHO Reference 19.15850 0.6 16.7 120.8 17.3 14.1 35.7 112.6659 -0.13759 103.8710 6 -0.3 25.2 17.8 30.9 19.0 129.4 24.9 33.13372 0.C.3 26.7 34.3 33.1 30.3029 L101.4 Median 23.0 111.4 22.8 112.13462 104.9 28.1 24.9468 -0.7 23.1 SD 50.5 43.0 20.4 25.1 30.9 110.3390 20.8 132.6 107.5 17.14226 109.8 18.8 23.2 28.6 39.2758 19.7 135.4 16.5128 -0.9 23.7 18.0 137.3 132.8 30.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.7182 102.9 17.9 15.4 23.9 125.4 -0.1 -221.5 34.7 13.7 13.6764 -319.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.14284 109.3538 88 89 90 -0.6017 26.0 42.13493 104.6 33.8 23.5 17.2 124.1 23.7 20.1344 97.3 24.15670 0.0 15.1 2007 WHO Reference 16.6 27.9 SD 2 SD 22SD 24.8 -120.13722 0.8513 -0.0 126.4964 24.0877 30.5 26.0 127.2911 -0.8 13.1 113.7 18.7 SD 21.8 125.4 124.9 21. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .4 16.1 20.1 25.0340 96.2 120.6 24.6689 -0.15319 0.5 44.8 29.2 18.5 109.7 36.5 54.04536 7: 4 7:5.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.04525 0.9 15.3 29.3 43.1 0.1 20.6 28.1 26.4 18.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.1 119.2 111.5722 26.6 18.14679 0.1 19.2 35.15233 0.0275 2 6: 5.1 48.1 32.4 15.6 17.14472 0.8 32.3701 21.3 22.2 55.4137 Page 1 of 7 -0.8 22.2 113.5 133.6752 -0.04475 7: 5.1490 80 100.5946 26.5 34.6 16.2 -0.8 0.13213 101.6 133.7 -0.5 42.2 19.3 33.9 24.1 127.3 22.1 121.7731 5: 2 5:4.4873 23.1 19.15493 0.4007 22.3 24.2 25.8 27.9966 -0.0 52.14608 0.6 44.0 26.5 20.3285 20.5 SD 3 33SD SD 23.4594 23.8 13.6 116.7 124.4207 22.1 40.2 15.5101 3 0.3 20.6152 27.8 12.4305 22.5 21.6 48.9 16.3 16.3 21.8 117.3 14.1 15.4 28.2 20.0Z-scores (weight in kg) 122.2 18.6 14.13311 102.1 18.5 45.13969 0.0 47.5 22.3 33.04431 0.2 23.0731 29.8 25.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.

0199 1 128.7 114.0 135.8 127.2 107.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.5 -1 SD 122.1 120. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.0848 6.2 103.4 116.3 115.8 116.9 130.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.4620 6.04585 5.4 121.0311 99.3 126.4667 0 8: 1 8: 5.75.04612 0.1 148.0 124.04536 0.2 117.7 132.5872 123.9 115.3 124.04607 70.3 124.3 113.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.9 127.6891 0.6 132.7 132.4954 2 8: 5.4407 6.9 111.54.6 107.04508 0.6 115.1490 80 1 100.1258 110.04439 0.2 105.8 119.0 119.9 132.0583 3 6: 4 6:5.04461 6:10 5.3 129.2579 6.2089 0.7160 0.04531 5.7 121.0 3 SD 152.8 106.2 123.4 162.8 130.3874 0.7 10: 8 128 1 143.8 136.2 98.8 126.04611 0.8 128.7 119.2 131.8 126.8 115.2 131.3374 6:11 5 1 120.1 114.4 125.04613 0.6 146.5 123.0 132.04614 0.04610 0.04602 0.C.2 140.2 131.55.6075 124.3 142.8249 110.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.1 110.8 142.04591 110.04454 6:5.2 108.04415 0.8511 0.7 164.2 111.9989 133.7098 1 102.7 102.3 124.6 133.5 121.8 111.04531 0.3 136.6803 140.2 128.7 106.2 132.04594 5.4944 132.3 111.4575 0.04525 0.6 125.4 106.4904 130.0 118.8385 0.1 Hizmetlerinde Okul 6.0706 1 104.4 156.1 120.6 122.2 104.4 144.9 SD 3 33SD SD 117.6 114.0 132.04355 4.1 156.1 2007 WHO Reference 116.04407 101.3 141.2330 6.3 110.2 112.04454 5.3 136.0275 2 6:5.8 134.3741 6.7 116.6 104.04536 7: 4 7: 5.8 142.04612 0.3 131.2 134.8 123.04565 0.6 103.04399 0.04581 0.8 110.1599 SD 6.5987 138.6622 108.5 128.04475 7:5.3 141.1 137.3 100.0 127.04390 0.7 147.0 121.3 130.6 117.9303 0.1 163.9346 9 5:10 4.1 117.04616 0.4 113.4 143.2 123.1 143.2 146.2 -3 SD -2 SD 115.4 113.04502 0.3 105. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.7 143.6 114.7703 109.5 118.5 112.6 123.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.C.6 120.6 153.0035 1 129.3 150.5 136.0 125.9 140.5 137.0 116.5 146.35.1 110.0 128.9 141.2 107.4 114.5 145.0 843 587 115.9912 132.1 113.0 113.8 128.2 109.2843 7: 1 85 0.6 129.8 131.04604 0.3 127.9 133.04573 109.35.04495 0.3 124.3822 105.8 104.1435 1 103.2 138.4 159.0 120.4 160.9932 130.1 123.4 117.3 127.8 121.4 111.0 116.04469 104.4 119.3 125.0 118.0078 6.0 156.9 103.3 154.6 160.4895 131.3 133.8 138.3 1 121.8 107.2371 104.04482 0.04617 0.1 122.5 M SD M 112.0 144.7 140.7 145.0 112.04608 0.14.5202 135.1 135.3 039 812 568 311 044 769 0.04542 107.3 134.0 110.7 108.5 145.4 114.04561 5.04551 107.6 149.6342 106.3 112.1 114.05.85.2960 0.8 105.1 109.3 127.6 108.04447 5: 1 5:4.2089 83 1 100.3 134.5 118.7 131.8 118.6 116.04431 5.8 135.5 119.2 160.1 118.1 129.2 152.3 128.3 3 SD 138.7009 125.2 132.8 129.04373 0.1 122.5 118.7 150.0 142.9 155.3 120.6 137.04571 6.7 139.0 107.1 128.8 123.9 133.2 122.8 95.8774 0.04615 0.5 146.1846 6.7731 2 5:4.04616 0.3 111.1244 98.T.5 102.04469to 19 years (z-scores) 5.5 128.0 110.2 108.04577 5.8 124.1 139.2 127.2 149.04382 4.5046 M 134.9 143.8 137.9023 0.7 116.7 96.5 129.8 135.8 134.6 144.4 139.5 129.04607 0.2371 84 101.0 127.6 2007 WHO Reference 106.0 145.6 152.1 107.0 107.4 147.6 116.9 0.3 96.1 106.04461 0.9 122.5 -1 SD Median 127.4489 114.2 130.7 124.9 113.8 125.0 124.4667 97.3 115.2594 141.6 139.2 112.1 124.5 111.6 110.2 117.4 123.9 144.0 120.9 135.9 125.1 135.5 156.6 114.8 121.3 158.2816 6.8 125.0 152.9 115.6 101.6 100.5 125.9 103.6 111.0 122.55.1784 82 GIRLS 100.8 2 SD 146.9 120.4 150.9 124.2665 86 1 121.3 120.4975 1 1 1 1 1 1 102.04514 106.8 127.7 122.2 124.8059 0.5 104.5 114.9 109.2 109.8 112.0622 146.8 158.3206 0.1 109.5 122.0275 0.04614 S 0.4 121.0 134.6 116.4 129.0812 116.0424 1 104.2 10:11 131 T.3 135.0 117.7 120.9657 0.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.9 130.04616 0.9 151.4835 6.1 136.2 108.8 121.7 102.9 120.3 123.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.5670 123.4 125.0890 5 6:5.2 123.5 131.6 157.6016 95.C.0 141.1784 0.04399 101.1 142.5558 1 127.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109.2 147.0 125.3 121.3967 6.8 114.6 119.1 109.7 142.04580 0.6277 124.8 120.0 131.9038 0.0 129.7 117.3 135.0 1 126.6 131.5 124.04431 0.7 150.1 166.0 102.9 119.9 105.3 136.5050 6.3 104.04.6 138.7 133.4393 7:11 8: 5.1740 97.4 124.1 113. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .6062 0.5 138.6 106.3 122.9 111.04502 0.04475 5.1 138.8534 0.5 108.0 136.9 .6 2007 WHO Reference 129.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.4 110.6363 139.3 142.3 113.3 138.2 126.2 100.3 133.3 130.5 99.8 118.3 126.6 109.35.7M 5.75.7 129.8 Page 113.5670 137.04615 0.0299 135.04594 6.2 118.2 121.3 261 164.3 in cm) (height 110.4 112.2 132.3 104.04547 5.45.4 134.7 141.2 120.04597 5.04423 0.8 140.5467 122.7587 7: 2 1 102.3 133.3822 7: 8 7: 5.1 145.04495 5.2 126.0 150.2 115.04616 0.2 124.8 131.6 135.8 111.7 120.4 137.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.7 122.7 154.3 114.04364 0.0347 6.8 124.5266 108.0 159.9 126.0 128.7 2 of 7 Page 118.0 114.7 117.5 110.1 105.5 137.4 110.7 1 SD 140.7 126.2 115.1 101.5 126.3 112.9823 6.8 125.6 109.2 10: 9 129 1 143.8105 0 0.9929 0.4 120.1596 96.5109 1 129.0 114.0 104.8 148.1 138.9 114.1 118.04597 6.04364 0.1565 0.05.04591 6.8 115.9769 99.7892 110.5869 104.5 131.9 126.2 140.5280 146.0 126.5 130.7 141.04525 5.5 128.3 119.2 121.4 0.6 163.2 139.4 123.7 99.1 151.8 130.2 106.9 102.8 115.4 129.7 124.1 125.2 117.9 133.7 153.04508 5.5230 SD 0.2 127.4 115.3 106.9 121.3926 6: 9 81 0.5 166.04520 0.0533 136.4393 0.0 97.3 145.7 114.6 123.6652 6.6 118.9023 7 5: 8 5:4.8 130.8 120.6 139.8 112.7 112.4179 6.5 151.04576 0.9891 Page 1 of 131.7 1 142.9222 0.6838 6.5 118.9 120.3 118.6 101.6767 97.5 Height-for-age 1 119.2049 140.95.0 111.1 126.6 153.4 133.4 152.1167 138.65.7 97.2 122.2338 3 0.1 132.5 100.2 113.5796 0.3 132.8 117.1 146.3 122.8 131.3516 6.3277 6.4 152.04600 5.6 114.2 112.05.2960 87 0.1868 1 123.5044 117.3 154.6 113.8 123.5 141.9 113.7 104.7 111.7 115.3 109.04447 5.4 125.04588 6.7 137.0 112.9 117.3538 88 89 90 1 122.9 128.0 117.0 129.95.5 137.8 97.9 108.1490 103.1 117.6 112.6 125.04584 Sağlığı Kitabı 125.9 148.8 98.04489 7: 5.4107 9 7:10 5.4 127.0821 137.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.5519 0.04556 5.0 136.7 157.6 100.3 116.8 108.6 126.5304 1 105.0890 0.2 118.0 110.9 143.04588 0.04609 0.1 153.6 118.7 133.6465 1 131.5 125.04569 109.7 123.3 148.8 106.7 137.2 118.5 148.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.7 105.7 154.6 130. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 117.8 127.6 130.2665 0.9 147.2 157.4107 0.3039 6.5410 136.5 105.5 136.5 124.4 132.1 157.0583 102.8 -2 SD Median 110.6 136.0 119.8 127.15.8 126.5 132.6039 98.9 139.04482Year: Month Month L 101.0 118.0 118.8 126.6 121.6 151.5 109.4 113.1352 6.3 144.1 137.8 127.3 120.5 128.9 149.5 149.1 122.1 134.04415 4.6696 112.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.7731 100.44.3 109.04489 104.6 115.7 10:10 130 1 144.9208 8 1 119.04617 0.2 131.5 131.4 146.4 128.6 125.9 132.6 1 of 7 107.1 116.4 134.7975 0.1 153.6 114.8 122.5 120.2 138.4 119.4 140.4 119.2 136.8 120.1 101.5568 99.7431 0.8710 101.04355 0.2 107.9 159.0 128.6 138.0 162.4954 S107.2 139.1 111.04382 0.3 133.6451 95.8059 3 5: 4 4.7 103.7 126.5 119.3 121.2 143.8 155.65.3 1 SD 2 SD 127.2 115.7 116.8 145.6 108.4 125.04390 0.0 110.7 113.04600 6.2 128.8 136.2 114.8 161.8 123.2 133.04520 0.5 143.7 134.4 119.8 128.04514 0.7 138.2095 6.6421 115.2 116.7 111.9 121.3 140.3538 0.5 125.0 Z-scores (height in cm) 127.3 117.2 129.0 Z-scores 122.75.6672 0.6 119.8 123.7 158.04616 0.7 129.4 142.3 132.04439 0.6 112.0 128.0590 6.1575 139.94.5 T.2 130.04373 100.9 119.5 129.4 126.04407 0.2 144.6234 1 103.4 127.5951 0.04423 0.1 146.6 135.9 124.0 130.1196 6 6: 7 4.1 130.1106 6.3 121.0 125.7 119.9966 102.9 139.8 133.8 147.0 115.9 165.1196 0.2 150.8 116.6 129.7313 141.7 131.8385 5: 5 5:4.2 129.04605 0.2 110.3 137.4 99.5 101.9569 5.7 116.0 145.1753 96.8648 0.0 137.6 118.1 119.0118 134.3243 105.1 149.1045 1 125.9 119.2 -3 SD 105.3 125.2 123.

66.0 110.5 147.3 142.6 169.8 157.7467 6.6277 0.8 166.04489 11: 4 11: 5 4.1 163.7 121.7 129.8 168.2 135.1490 12: 2 12: 3 5.0430 161.8 128.5 126.9 149.2 1147.04423 S SD 0.6 169.1 140.3 166.4 143.9 129.2 169.4 160.1 178.7 119.1 169.9 159.1 146.8 182.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.0 141.7182 1 100.3967 6.1 137.04431 0.9415 142.9 123.4 125.9 149.3 150. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.04483 6.0 120.3 145.3 154.2 171.8 128.7 178.7 148.2 168.9 144.2 182.0 156.3857 Page 1 of 160.04476 107.6 0.8 162.0041 1 154.6594 162.7 154.5678 1 154.5 119.3206 7 0.5 173.7063 6.1 112.1 114.04164 0.4 155.04415 109.6 146.7 132.8425 1 105.2 142.8996 6.8 109.2 182.6 169.5 169.5156 162.1 182.66.3 127.8 134.5 163.3 175.7151 6.3748 101.5 172.6 182.3 114.9 3 SD 178.8 159.9487 0.2 133.9460 0.2 155.6 171.2 133.04182 0.2 148.7 110.04299 0.0 145.7 139.4 124.4 124.9 182.2 157.1 149.04495 5 0.3 155.1 139.1 122.9 145.7 110.2 147.8 159.2089 12: 5 12: 6 4.7 154.2 173.8 165.9 148.5 131.7 169.1 163.9 115.2 176.04605 S 0.36.9 182.5 172.3 168.6 125.6 161.8133 104.2 119.7 175.8673 M 161.0 176.3 153.7381 6.2 T.04292 0.8534 10: 8 128 0.7 158.04541 104.0275 11: 8 11: 9 5.8 158.1951 1 100.6 152.5 3 SD 182.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.04468 6.2 136.9 116.2 137.8 130.5872 0.2 140.2594 M 141.5 169.06.0 155.0 173.8510 6.7 151.2 164.04525 13:5.5 169.3 151.3 164. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.9524 0.8 142.3 131.6 151.5 152.0 161.9 129.7193 0.9051 6.3874 9 1 143.1 151.3 167.0 132.96.5 148.3 2 SD 146.7 110.3 142.3176 161.7 169.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.0961 1 159.04475 0.04567 6.4 149.3 158.8385 130 GIRLS 96.5933 162.04407 0.76.4 177.2 149.7689 103.2 174.8277 6.5410 136.1 155.4717 162.1 152.2 113.7 148.7 150.7 146.3936 0.3 144.4 167.7 -3 SD 122.2 139.04152 0.04454 0.9 152.9346 135 1 146.2 126.9 Sağlık Bakanlığı.04431 6.5 106.7 Z-scores (height in cm) 116.2371 1 151.2 152.4 119.8 162.1 167.3 149.2 3160.9040 0.6 138.2 146.5 145.5 166.7536 6.3 176.7621 6.0 110.2 176.04552 6.8 148.04415 0.7 147.9319 6.8039 6.2 144.06.04228 0.9 132.2 160.3 116.5 111.4 180.8 127.9 167.6 170.6 113.7313 141.9 -1 SD Median 155.04423 0.7 149.0 127.3 158.1 136.8 182.9 120.7 169.7 147.9 151.0 -3 SD 107.2327 99.4 136.0 168.04322 70.9 136.04461 0.7 173.2 151.5 131.6 123.6 138.04616 0.4107 159 1 157.2095 6.04454 6.0 123.04580 101.1 157.1845 161.8 163.04248 0.3 181.7 150.4 161.04597 6.3 128.7786 6.8 181.3 SD 154.7 112.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.9 172.8 169.04263 0.2579 6.9 119.5280 11: 1 133 0.6 162.6 142.0 176.8 147.9564 162.2 -2 SD 128.2 2007 WHO Reference 127.1971 160.7 179. 0.3 123.9 179.1 169.3 170.9 156.9 147.9 166.7 150.04576 6.04508 13: 2 5.6 160.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 156.5 147.2 118.04617 0.1 161.1880 141.3 130.3 2007 WHO Reference 141.04170 0.7 129.7 121.8 132.1 169.1 121.7 Z-scores (height in cm) 124.9520 110.3 132.04337 0.3 174.6M 157.9509 0.7904 162.4239 162.1 182.2 175.6 124.7 155.9 125.2390 99.3 125.4 156.6 159.0 160.7 157.4 147.2816 6.1 156.5 155.2665 151 12: 8 152 5.0 165.7 143.1 147.7 144.2 107.04616 0.9 176.4 122.04369 110.4620 6.5 127.8710 132 5 1 97.1 159.0 118.8 123.04241 S 0.7425 162.8589 6.9657 11: 6 11: 7 5.4 175.9 5 of 7 Page 142.9228 6.04277 0.3 137.1 155.9122 0.04588 6.0 140.9 143.04384 6.8 175.04591 101.2 159.4 122.9 162.7 112.6 132.04615 0.0 124.04616 0.3 121.1 162.1196 12: 1 5.3 148.9 138.8 168.3 Dünya Sağlık 152.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.3 154.6 161.0393 162.0 Örgütü 158.2 139.7670 162.6 129.7 156.2 182.9 108.0 135.9 170.4 168.5 120.7 117.8 2007 WHO Reference 114.8 153.7704 6.04516 6.1 124.0299 135.16.8126 162.6 148.9184 107.9 116.0 154.3 141.8 146.3 162.9 146.5 152.04147 0.04255 0.04408 6.04439 0.7946 6.2 176.7 174.6 124.2 121.0 166.5 148.7 111.04314 0.8 151.04529 0.2 131.9 155.04130 0.3 155.1 155.5 114.8 156.3 171.36.6 174.7 166.5 154.6838 S102.3 154.6 159.4 152.8270 0.1 153.1206 1 100.7 162.3719 162.04611 0.8 162.7 139.7 118.6363 S 0.7 135.2 113.3 158.9 162.8 138.2 162.04490 0.0 160.8 141.5 140.4 176.7332 160.4 176.1 182.8 124.04594 0.2437 1 155.5 167.1 174.9 149.0533 136.04571 0.9525 108.6 133.8 150.7 167.8 140.3 -1 SD Median 135.7 147.4 134.3 157.9 148.8 140. Türkiye 142.5 138.6 158.5 145.4 145.7 134.0 159.3 159.6890 162.9 149.9 142.7 125.1164 162.1 154.76.8 121.4 174.5 148.8 142.8 154.0 182.7 182.4 149.1 155.04603 SD 6.2 182.8 148.0 144.1 130.2 176.1 148.4 158.1167 138.5 123.5596 161.76.3 137.9 161.2 3 7 2007 WHO Reference 159.2 152.3 149.6 128.6 148.8 114.4 134.04189 0.3 130.9 164.0 177.5771 1 104.9 149.8 Z-scores (height in cm) 155.0 122.1 137.6 132.04361 6.7082 13: 4 160 0.7731 127 1 142.7310 142.6548 97.3 136.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.04502to 5.04235 0.5 143.4 144.0 151.7 173.6 160.4 142.1 158.04523 104.3516 6.2 105.3 128.4 152.04136 0.6 148.04510 0.6 180.3039 6.2 174.1 Height-for-age 1 144.04607 0.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.04376 0.5560 162.9929 11: 0 0.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.8 131.2 157.9 162.9 145.4179 6.7 131.8 181.9 145.04447 0.04307 0.1 -3 SD -2 SD 141.0 123.C.5202 135.7 140.7 175.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.1 142.2 149.9 159.9489 0.5 169.0 132.7 164.6 3 SD 153.6 157.1 153.04345 6.3 116.2 164.4 2 SD 160.7 2154.5 169.C.2 169.7 162.4 166.5 141.5 176.6 161.6 133.8858 106.04392 109.8346 153.1 146.5951 3 0.8 179.04546 0.2197 149.3 145.8 126.5643 160.9983 160.3 165.0 1 SD 164.7 118.6 153.1 138.1 -1 SD Median 150.8 126.7 141.6 139.3 111.3 161.9365 6.4 141.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.9 182.8648 SD 6.8 135.1 168.9 143.9 125.0101 1 156.1 129.04612 0.3 140.04497 6.6330 1 102.9 141.9 167.2 103.1 127.6075 0.5 132.3 141.7867 6.0 141.2 148.7 140.0 176.2 161.4 137.8790 6.04353 6.9 153.04514 13: 3 5.9267 6.5467 0.8423 1 102.7023 98.0 142.04482 0.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .1784 12: 4 5.1 157.9 142.6 118.04284 0.6 163.04355 10:4.9 132.2 117.6628 1 153.5987 138.4 147.04221 0.8 157.8 SD 161.04557 6.0 1 158.04531 0.2 130.8927 161.06.0 150.9 143.2049 140.2 150.3 126.0 156.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.119 yaş 121 (z-skor) 139.4 141.2 152.9 127.3 127.8 158.9 175.0 128.9 147.4407 6.4 108.0 138.96.2 134.5 162.8429 6.9319 0.7 139.04469 0.6652 0.16.2 139.2 138.8 182.4 164.8 137.4 144.04195 0.9 155.9 171.7993 0.2 155.4 148.8 126.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.5 144.7322 99.7 125.3 175.4835 6.7 136.2 143.2 120.4M 0.7 130.0 119.2 181.4 156.7009 SD 0.2 128.7 -1 SD 128.1 149.2 148.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.4 142.3 153.4 154.5691 1 159.1262 0.5 131.04584 101.7 .56.04208 0.7360 0.1 156.8 136.04373 10:10 4.9222 0.0 116.1 -2 SD Median 112.0 115.8 123.5 146.8059 129 1 95.5 117.4 176.4667 162 0.7 145.9120 6.0 156.1 176.2 Page 116.8 134.4 119.6 149.6 140.3382 1 159.3 120.1 106.3 106.7223 6.2 180.7 1 SD 168.3 146.5266 -3 SD 115.3277 6.4 139.6 137.04270 0.04562 102.6 137.3 155.5 175.9518 109.3 148.6 142.2 121.3 131.2 182.5050 SD 6.5 176.3 162.5 182.2 141.9 174.8 140.6 115.04399 11:4.0 137.3 156.2 4 of 7 138.0583 11:10 5.1 153.9 149.5 124.3 126.6 120.2 -3 SD -2 SD 136.7 1 SD 122.8 169.9446 108.04119 0.3 Page 109.5 111.5 126.7 142.7165 162.8 162.8 133.6 168.1 172.8 130.5670 100.7835 0.8 173.1575 1 139.4954 13: 8 13: 9 5.4 157.4 150.2997 6 0.0 162.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.46.04535 6.0 162.3 182.4575 10:11 131 144.8 162.8 154.5 160.0 123.0 153.2 Median 134.4 180.8 138.8873 6.8640 0.56.5 149.2 136.0 181.3 175.6 155.0 2007 DSÖ Referans 262 155.04176 0.1 118.4 120.6 1 SD 140.7394 151.8516 105.0 150.04461 0.96.4 142.5 119.9509 0.4 166.4 160.1 156.5 135.4 162.04201 0.2 131.8 SD 148.7 132.4 165.2 162.8 156.7 169.9 135.2 109.7 140.8403 0.04364 10:4.5 136.6 153.1 105.5 167.8 145.2 182.9 176.7 167.5670 137.7 160.0 161.04400 0.04446 107.8340 0.1 182.1 133.9 120.0 2 SD 171.8952 0.0821 137.3538 102.1 125.8 147.6 136.5 138.04439 6.0 172.8115 6.8189 6.4 142.2 113.6 125.6 182.04520 13:5.5 153.7 169.6 117.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.1 3 of 7 129.9254 0.8721 6.6 114.8 117.04609 0.9391 6.04125 0.2 162.2 169.6 171.04617 0.8744 0.4 162.2 147.46.6990 141.0 175.4290 101.5 143.5 4.3 163.9168 6.7 141.9 162.6 130.4 144.2330 6.6 139.7 104.7 115.04330 0.6 135.9 161.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.2542 162.7 165.36.4 162.0 169.4 149.4 141.0 127.5 181.0666 Year: Month Month L 1 103.2 -1 SD 117.2 162.3741 6.4393 161 104.6 2 SD 175.6 173.4 182.9 142.9 176.2 168.9 182.6 162.8 152.0 160.1 3 SD 127.8 154.04503 105.9 148.8 160.4 176.9471 0.3 170.04616 0.4425 161.0 139.9362 0.04600 100.9 182.7 134.4 125.2 -2 SD 122.9 133.56.2 165.4 115.8 140.0 119.6 181.7526 0.8936 6.9 141.3 162.9 169.7 133.8 141.04616 0.7 149.3 130.04614 0.4 158.2 182.6 154.4 128.6 168.9 142.6692 0.0102 5 1 104.6 131.0 155.6 155.2 155.0 161.3 153.04214 0.7 148.9428 135.7717 161.6 154.1 162.7 175.1 175.3 168.1804 98.9 149.04390 4.3 142.1 147.8 168.9 146.2 Z-skor (boy (cm)) 134.4 143.8 166.4 146.1 138.3 179.86.3 150.1 118.7 1 154.6276 162.5 124.5 176.5 156.9 165.8 129.1 129.1 137.04141 6.2 135.04158 0.3 129.5 177.06.4 142.3 151.7269 13: 1 157 0.0890 11:11 12: 0 5.6465 7 0 2 5 1 4 0.3 169.3822 158 1 103.3154 162.9 114.9023 1 146.04536 13: 7 5.1 135.9 1 156.5 154.

8346 6.5933 162.9 149.5 -1 SD Median 155.2 176.5 143.8115 6.8 108.04447 5.3 150.2 142.C.7670 162.0 115.0300 1 100.1355 1 103.1 124.7 125.5 2 SD 162.0 162.7 127.04136 6.6028 107.04415 17:4.8 163.4 114.3 155.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.0 163.5156 162.04026 6.4 113.4 120.1 150.1 156.6 148.3 176.7 131.3 112.6 162.04141 6.8 136.7 142.2 149.2 2 SD 176.6696 104.9 176.5409 104.0 121.3 156.5 122.6282 105.9 182.5 182.6 149.3 176.6 156.96.0 149.3 155.5 1 163.7 127.04053 6.4 163.04454 0.6 123.4 162.8 162.8 105.04514 0.2 125.9 135.3 176.9 150.2 169.6 2007 WHO Reference 143.2 176.6 182.5 162.7 148.7 149.9 182.3 110.04390 0.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.6 109.3 162.0 156.2 111.04045 0.2 156.1 2176.7 182.8 155.04382 0.6 162.6 142.1196 99.04373 0.3 149.8 136.04201 0.3 176.5569 0.3 163.8429 6.2 163.6164 0.04034 107.5 156.3 3 SD 182.7 169.4107 18:10 5.8 176.04084 104.4954 5.4 162.7 169.0 182.6415 0.1 162.8 163.04502 0.04195 0. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.7 Yaşa göre187 – 1 162.3 105.3 176.9 149.7 130.6 109.8 117.5 162.5457 0.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.2 142.7 156.9 133.04071 105.7 1 SD 169.9 133.6 169.0 109.6 114.2 142.0275 206 M 1 162.6 182.9817 1 100.3 176.7 169.4 142.9 128.96.5 Dünya Sağlık 175.9 156.04182 S 0.04508 0.0595 16: 7 199 4.5 169.2371 18: 7 5.0 169.7 162.3 182.8935 17: 2 0.7904 97.6223 0.2 182.5 114.2 143.5 169.1880 0.6 156.2 182.56.5 111.5521 109.86.3719 162.6770 S SD 0.2 110.2 163.8 163.3 163.9 149.7 148.8 142.9 128.4 112.8 163.9 182.3 169.5678 108.04158 100.8059 16: 4 4.7536 101.0 169.1 143.5 114.1418 1 103.9983 1 163.4 162.9 150.0 143.1 110.4 169.5 108.9 182.4 150.0 162.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.4 0.5632 0.5802 0.1 125.9 127.2 176.3 119.1 169.4393 18:11 19: 0 5.1 169.0393 162.1 176.8 182.6 162.3 176.8 182.3 111.9 130.4 105.4 163.2 149.9023 200 16: 8 16: 9 4.1 162.6 169.3 176.9 129.2 162.7467 0.8510 6.8 142.7 129.7063 0.04364 0.3 142. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 169.2 169.06.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.9 182.6 149.0 118.3 143.04520 0.9 143.7 176.1 163.9346 201 16:10 202 16:11 4.8 3 SD 182.04407 97.0 169.7 169.5 169.3 143.06.8277 6.3 176.2 182.7 163.2 176.5 149.8 149.4 182.1 150.5908 0.2 156.2 176.4 Z-skor (boy (cm)) 155.04536 17: 7 17: 8 5.2 176.8 175.1 182.0 163.3154 S 0.2 176.9 3182.5 148.7 149.1 163.6 182.6 169.4 149.8 0.9 132.9 134.04104 6.4 149.3 1169.04147 0.8 137.C.7 -3 SD -2 SD 142.7621 0.9476 5 0.3 169.2 121.0 182.7 115.04023 0.7 141.9 3 SD 182.7 128.9 117.1 122.04109 6.7425 97.66.06.3 112.4 156.1 143.2 176.7704 0.6 156.04461 0.3243 18: 6 5.3 SD 2 SD 175.7 175.5 121.3 176.9 125.9 142.04475 0.8 117.8 182.6357 0.7 107.04531 0.04189 0.8 163.1 SD 101.6 156.1279 1 163.7 128.04495 0.1548 101.3 143.0 142.4667 5.6 149.04119 6.7 162.9 141.2 110.8743 1 1 162.0 120.04423Year: Month Month L 98.8 141.2 143.6 143.9 182.2 843 587 5.6594 96.7 131.7 162.3822 18: 8 18: 9 5.5230 104.7 149.7 169.1 149.2 162.2 149.9 127.9 131.66.8 163.3 142.4 150.9 169.7 169.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.1 142.04164 0.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .7381 0.6 149.04016 6.1 114.0 121.7 116.9 169.6 125.04037 6.0 150.4 156.9 182.7867 141.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.2 176.8 143.04355 0.04094 6.5 122.6 169.6 182.7 129.3 169.2 102.6 169.9 119.7946 SD 6.1 Page 110.3 176.56.1 156.0 169.9 182.819 yaş 188 (z-skor) 162.04089 0.04114 102.04030 6.9 108.3 176.1469 1 163.5 156.9300 4 1 99.5 163.6 123.04431 17:5.3 176.6 124.3 143.8 127.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0451 1 163.9 155.5 120.8 126.6088 0.1 163.9 Örgütü 182.6 126.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.2665 18: 2 18: 3 5.56.6 156.04439 17:5.8 155.04525 0.9 155.04208 0.1 110.3 132.1 120.2 168.3 142.8 169.0862 1 102.2 182.0 155.4 156.2 155.8 162.5 142.04482 0.0 149.6990 0.5 156.1164 162.2 156.04170 6.8 137.1 182.9 131.5 143.5 143.0890 209 1 162.9 126.2 113.8 118.9 169.3 163.5 106.6 143.16.0583 208 99.04019 109.9 119.4 182.1784 17:10 17:11 5.5 176.4 162.0 149.7 149.4 112.6 163.0733 1 101.1534 1 104.1490 17: 9 5.9 118.5 141.1 162.3 148.4 148.9 116.4717 M 162.5 156.4 155.9 129.9 6 of 7 143.7165 96.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.8 162.9 163.1092 1 102.9 162.6 114.1508 1 104.0 117.9 169.04066 6.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.0 120.2960 18: 4 18: 5 5.04214 0.9 182.1 124.36.9 142.2 126.1 169.9120 17: 3 207 0.04009 109.3 155.6 122.0 119.3 176.0 156.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.7 110.0 162.04058 106.4 169.5741 0.6 162.2 176.3 176.2 1 162.04176 6.6622 0.7 182.3 162.1 149.6276 95.7 149.8039 6.0 176.04041 107.6 143.04152 6.3 176.76.8 169.2 176.9 156.2 176.9 182.6917 0.8 148.8 142.6 169.0 163.6 162.3 176.5 143.2 162.2 106.4 162.8340 0.6890 162.8 116.0 156.6 5.1 156.04080 6.8126 103.3 0.9 156.9966 205 98.5 162.9 182.1 169.2 148.04099 103.7310 101. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .0 176.0982 1 163.8189 6.3 163.7 130.9649 17: 6 210 0.3 176.2 169.8 182.4 113.8 135.46.8 138.9 125.36.5 182.3 182.5 106.6 156.9 118.5 163.1 123.4 169.04489 0.5968 0.6 182.7151 0.3 162.2 162.04075 6.1 176.9 SD 123.0 119.04228 0.1 169.4 119.7 -1 SD Median 156.76.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.5847 0.9 124.8 121.0 120.9 -2 SD 148.1 -3 SD 142.06.04049 6.1 149.3 132.7 115.8 182.0 1 162.04062 0.0 169.2 182.5 156.9 118.8710 1 1 1 1 1 1 95.9 Z-scores (height in cm) 156.6 107.3 176.9 149.2 114.3 163.6548 0.04125 102.6844 0.4239 162.0 182.8 116.7786 100.2 155.7 116.04130 0.8 149.16.4 156.9 132.8545 5 to 0.6 113.1 123.0144 100.7223 0.5 182.2 169.6 141.5 115.3 163.04012 0.04221 0.6 124.1192 1 163.2 111.7731 16: 2 16: 3 4.7 162.04469 0.

9 135.3145 6.6 122.4034 6.7 141.7 115.04311 0.9 134.6 108.6 136.04508 0.9 100.8 115.4432 98.9 123.2 138.04295 104.7129 1104.7 132.9 124.2 128.8 142.5577 0.9 119.3 124.3 144.04264 0.9 112.9 148.9 116.6 4.04661 0.9 108.0 119.9 118.0 119.0583 3 6: 4 6:5.3 131.9 157.6 103.04489 5.8 107.1 123.6 130.6 139.2 106.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.8 122.4 114.8636 96.04355 0.0 148.2 117.4 112.9 113.5 159.0 146.7 129.8 129.04551 S 0.2 118.7 124.7985 0.1035 6.1 113.4549 115.04414 109.9 133.0 119.0 110.1 141.1 115.1 130.4829 136.1 135.3 101.5 135.04249 4.3 116.3 121.3474 137.1 112.8 111.8 106.0 5.6092 1102.5 122.1 136.2 108.8 111.04559 0.5 5.0 131.5 127.5652 133.04358 5.1 130.7082 0.7 115.04187 4.4 132.0 117.4 116.9 105.3 97.7 M 1 122.0 116.8006 111.4 114.7 106.5 1 SD 140.8059 3 5: 4 4.6 136.8 126.5 112.0 127.0 126.5 124.7383 0.8 126.0 125.2542 6.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.04714 0.5 150.3 114.2 143.2 110.5 160.9 142.04422 109.3 133.04589 0.7 130.C.0 160.9 4.6750 7: Month 2 86 0.0466 1 129.8 123.04680 0.5 125.8710 6 -3 SD M M 5:4.4 123.2 151.0 149.7 107.0 150.4 128.2252 106.9 5.0 125.9 121.4196 99.2 123.6 132.7 128.3 T.4 124.7483 135.3 117.5 107.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.2 113.9570 103.1 106.5 116.9 133.8602 5.5 105.5522 6.5 117.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.6 111.7 117.8 109.4954 8: 2 8: 3 5.2 121.6 137.4 118.9 120.8 135.1 144.6168 136.0 119.0 127.2 139.2651 1 127.9547 0.5 123.8 122.2 114.2 137.1 124.6 147.6 141.8 147.4 -1 SD Median 127.1784 81 BOYS 100.9 119.0 124.3 113.4 128.8385 5: 5 5:4.04527 0.4067 0.7 116.6 139.9 111.3 135.0 117.1 136.8 123.04439 0.1429 7: 3 0.5 5.4 134.5 122.4 115.4 116.5 137.3 5.04482 Year: 5.8203 124.7731 2 5:4.6 149.6 121.1941 99.04430 5.7 137.8 124.5 129.9 122.5 111.04303 5.6 102.2 144.0463 104.04287 0.1 140.3 128.6501 143.6226 0.7 105.9 125.0 103.6452 139.1 143.2 131.2665 Month L101.2 101.1 136.6 150.5 124.4369 0.6 164.8 121.4887 1 129.7 2007 WHO Reference 130.4 132.8 105.0 139.04525 0.1 142.7306 116.7684 0.8 99.6 121.6 113.3948 140.9 141.04399 0.8 120.6 102.8 155.5 4.5 125.0 128.9 SD 3 3 3 SD SD 117.5 152.0 1 SD 128.04382 0.9 115.9 116.04667 0.1196 6 6: 7 4.2 144.9046 99.3 112.8770 134.9 137.7 119.8 5.4 125.04280 5.1 150.04531 0.3 110.5 126.5 109.4 5.04654 0.1 115.8 119.1 143.9 147.2 136.5 119.8 143.4 148.4 4.1 149.04487 5.9964 103.1 147.3 154.0 152.2859 141.3 140.6 110.6 136.6 145.1 113.8 128.0 140.04469 to 19 5.04364 0.8 114.2 134.8 120.8904 5.04373 0.8103 131.2 133.0 133. 0.04626 0.9104 1 126.5 -1 SD 122.4 111.4 109.0 128.3 133.5 162.2 121.3 2 of 7 Page 117.5 135.7 T.2 116.2 131.2 104.1 109.2 122.9300 1 1 1 1 1 1 102.6 130.2 121.0797 139.8 96.3 142.2 131.7017 6.6538 0.7 106.9 125.1 5.3243 7: 6 106.7795 138.3 132.3 128.2053 7: 1 85 0.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.6 140.1 163.04226 0.04703 6.6 144.0162 0.5 113.6 109.4 123.04604 0.9509 98.6 134.0 102.5 128.4 146.1590 1105.8 125.2 119.1 112.9 110.4 141.04407 0.8 98.8 131.8 117.1916 142.9 111.1949 0.4 131.6 134.4107 7:10 5.2 98.2 114.7 137.1126 143.0 118.04709 0.2 153.9 131.8 135.5914 100.6 5.5 130.1 138.3 116.3 123.7 116.6781 110.9 134.7 121.3 115.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.04619 0.2 0.1 121.04597 0.3 120.9 118.8 157.04415 0.6 7: 7 5.8 132.7 3 SD 152.3 112.04211 101.8 121.04582 111.0 129.9540 140.04164 4.6 139.6 115.8 122.9268 0.6179 109.2857 0.7 126.9 134.04519 0.6 116.04478 5.9 120.9 117.3895 112.4 156.2 126.04543 0.04503 0.6 163.7 112.8 121.6 122.4280 97.3538 88 89 90 1 123.0 120.04647 0.3 105.1055 0.04692 0.1 129.4 116.5 146.5 146.2 148.8303 8 1 120.2 137.6 121.6 125.1 126.9 111.3 127.6 124.1 125.4 125.3640 104.7 127.7 144.8156 1104.9325 117.1490 80 1100.3705 130.2089 83 1100.C.0 115.7 119.8 138.5 114.2 116.0 107.3 125.0 136.5 118.04698 0.0 110.4 133.2495 Page 1 of 131.8 114.2 165.8 101.0 129.1 102.8387 141.3 157.6418 6.0501 136.0 125.7 118.4 112.0 Z-scores122.3 3 SD 138.5795 144. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.6884 132.0 113.0031 133.4 157.0 129.04342 5.0 1 126.0 4.6 116.1 162.5 129.04218 4.7 125.8 124.8300 5.0 129.3 122.3 137.5 142.7 120.3130 134.3 120.04454 0.3 126.2 108.7 111.8 -2 SD Median 112.4 120.1 141.8 131.6 103.7 118.4 154.1 124.2 99.8 136.8 127.4 131.0 2007 WHO Reference .4 6.04640 0.4404 M 133.0 117.04195 0.1 109.1 132.9 155.4 120.4 134.1 139.7 4.3 135. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .6 115.7 132.6 108.8 156.5 161.5233 6.5 142.04172 0.3 127.2 128.0 131.04535 0.2 118.04674 0.8 105.8 133.4 140.04719 Sağlık 6.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 115.1 113. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.6 127.04366 0.3508 114.5 118.8 130.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.6034 1 129.9110 96.04536 7: 4 7: 5 5.8672 102.4 112.0 119.5 2 SD 133.1 145.04686 0.04454 6:5.3 104.5 130.4 129.1634 6.4 114.3 97.3 119.9 115.0 141.04326 5.1 130.1 151.6 134.0 123.8964 0.9023 7 5: 8 5:4.2 130.4 133.04446 5.3 158.0 137.0 103.5158 139.9 109.5 129.4 120.0 140.2 -3 SD 106.5 131.04272 104.3 144.2 130.9 103.7 107.4331 6.7 110.3 126.04406 0.3 5.6 133.9346 9 5:10 4.1 139.3 122.04475 7:5.6 133.3 in cm) (height 111.4 155.04431 0.4 127.5878 0.0753 0.0729 SD 6.4 130.9 154.2 107.5 137.7 129.04462 110.2 121.5 104.3 127.2 107.9510 5.3 112.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.3441 6.7368 142.0 153.5 109.7 146.4 118.5 125.04234 4.6 128.4973 108.1 121.7 117.2 103.5 120.0423 6.2554 0.8 119.6 124.4 116.4 113.4671 0.5 151.8 138.5 119.04374 5.9207 5.3880 118.6 2 SD 146.3 1 122.3462 107.1 102.2 117.0 123.2 132.04612 0.5 126.4 119.1 2007 DSÖ Referans 121.0275 2 6:5.5 104.4931 6.9 158.1 128.4 118.0 116.9 115.04447 5: 1 5:4.8 132.7853 6:10 82 0.3 155.6 116.1 110.8 114.04520 0.7 100.04203 101.0 161.4 126.8 126.6 1 of 7 Page 108.4 156.9 122.5 113.2 129.7 121.9 117.0118 6.04574 0.7 131.2 105.4 126.6 131.7 106.0 122.8 116.7 143.6 110.3 125.1 106.3 118.Sağlık Bakanlığı.1 149.0 142.4500 0.3 119.2 108.9 124.5 129.04461 6:5.3 114.1 109.6 138.5 149.04470 5.6837 101.0 131.2 107.7338 0 0.8 126.2 126.4 121.7 128.04318 105.04502 0.5 136.3 110.2371 84 101.6 119.5 110.2 120.1 108.1 123.7 108.4 120.2 135.7 115.0 135.5 114.7147 0.5 153.2 112.1 117.04495 0.1 114.9 6.1 4.4 105.7 5.8 145.9 130.04511 7 0.9 117.1 146.04566 0.8060 102.9814 6.9 128.1 110.7 153.0 5.1 148.1 145.1 111.5 130.4 124.0 159.6 134.5 140.2 114.4 143.7906 123.0 2007 WHO Reference 116.5275 0.9 120.0736 1 124.1357 105.8 136.1829 0.9 97.3 145.4 113.5828 6.7 122.3 140.6480 0.5 129.04257 4.0511 144.3338 95.5 151.8 134.1 123.8700 99.6 120.9 127.0890 5 6:5.6 120.2837 6.0 133.1659 0.0 124.4 127.7 109.9 125.4393 7:11 5.3 118.2 125.5 138.6 118.3 147.3 121.04423 0.6 145.04241 0.2 110.9 125.9410 97.2 1 125.04514 0.3 -3 SD -2 SD 115.2960 87 1102.1269 132.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.4 140.3737 6.6716 6.0 118.5 127.0 111.9153 137.0 137.04334 0.9 135.7 149.04350 107.0 Z-scores (height in cm) 127.8367 0.7 120.2119 138.04398 5.3 4.9 123.04180 100.1 150.04438 0.0 120.3159 S SD 0.7 125.6 142.04633 0.4 114.7 5.2 130.04390 5.0 111.4667 8: 0 8: 1 5.9 127.4545 1103.7 144.4 110.7 138.2647 95.5361 2007 WHO Reference 107.8 113.0 5.5 124.3 130.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.4 119.6 101.4 112.1 123.9 139.2 152.0 108.2 132.2235 6.4 129.7 132.6122 6.3764 0.3 123.0 127.1327 6.7 148.3085 9 0.5 154.9860 0.7 107.7765 0.8 127.5 129.4630 6.8 113.9 132.7 133.8 135.2 119.0 129.3 124.6 114.8 119.7 125.5276 0.7 104.6 112.04382 107.04495 0.1 138.5 132.9 5.6 110.6 143.9 137.4 123.9 156.3822 7: 8 7: 9 5.5 Height-for-age 1 120.8 111.4 103.8 143.8 128.2 120.0 151.0 118.5 150.9 122.5 113.2 114.8 126.5 128.04390 0.6 124.

04755 7.5 154.9 161.6 7.7 144.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.5 141.8967 0.1 127.1 190.2 156.7555 150.2 176.2 160.9927 98.5 173.04633 0.0224 99.5 162.8 153.4 142.7 1 SD 165.1 189.8 145.6 166.4 151.1 133.1145 0.5158 139.5 176.04451 7.4 122.6 134.1 173.04619 0.9 132.4 123.2 162.1 172.4M 0.1 148.6 Page 116.9 188.1694 1 150.3 153.9 125.6 2 SD 158.2 196.7 164.5482 168.04364 Height-for-age BOYS 0.4 16: 4 196 1 174.1 187.3 141.1 136.0 159.6 132.9 127.2 167.3 175.8 110.2 153.9 180.6 131.219 yaş 122 (z-skor) 138.2029 0.2 128.4 141.9 189.6 6.3 182.04740 7.8 1 SD 140.04506 0.0 6.3822 158 1 103.8258 1 102.4 173.4329 1 156.1 162.8 155.2 139.6 134.04719 0.9 179.9 118.7 121.7 134.5 1 146.1 176.7466 150.6 16: 5 197 T.2608 0.5 152.7 -3 SD 107.7717 163.2 166.8165 166.04654 0.3 189.2 125.2939 1 104.2 156.7 137.6122 0.0 143.1 7.3 154.6 106.4034 6.04502to 19 years (z-scores) 5.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.0 197.0505 1 162.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.5 Page 109.1 168.3 120.3 121.6234 1 102.7 112.04589 0.5 169.6 117.4720 1 162.7 146.6 175.4 164.0 163.9 156.8 143.7 16: 199 159.8 157.3549 169.04495 5 0.7270 150.7 Z-scores 124.4 Median 134.5 2007 WHO Reference 163.1 159.8387 95.3 131.2 117.9 131.7224 7.7 145.6569 0.1 3 of 7 126.3 132.0 118.5 179.5522 0.7 167.6 132.9 T.6 129.6 173.6 140.6 16: 1 193 1 173.7 -1 SD Median 162.3 159.3 167.0 124.04744 104.04732 6.9 121.2 129.7 174.7 154.0560 0.04763 7.9 144.3 122.04415 0.5 Z-skor (boy (cm)) 133.4 188.3 182.4 125.1 167.0 -1 SD Median 133.6207 1 163.4 148.4680 171.3 -2 SD 154.0807 99.5 117.9 165.7 184.1 6.6M 157.5 155.6 118.7 110.2 112.9 177.9 135.9 124.2 145.6 156.3 183.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.4 3 SD 127.7 114.3 149.0298 1 101.3 134.5041 99.3 168.4 134.0 178.4 153.4536 108.0 144.3 148.6 191.04609 0.7 187.4 121.5478 149.8 138.6 141.6899 168.7 147.9891 98.3 131.3 145.6 125.5 135.2 105.1 128.4 172.0 142.7 177.8 121.04447 0.0 151.0890 11:11 12: 0 5.4 122.8 149.1829 135.8 155.04484 7.1 111.5 162.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.3737 117.7357 7.0 158.1 182.5 119.4 119.4 141.2660 Year: Month Month L 1 103.8 143.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.1 173.8 181.6 187.4 174.4 138.1 142.2 174.9 195.1 178.4 144.3 162.2235 -3 SD 115.6962 6 0.4071 0.8 160.5 197.9 155.1 162.1730 0.4 180.04763 107.9 114.5 143.3 181.6 176.0 122.1 181.7 184.2 115.5 171.6 166.04637 0.1 157.3 116.0321 0.9 169.4 165.9 158.9 187.6 136.9 156.6 172.2 -1 SD 128.6 158.3130 134.0501 0.6 158.6 179.2 130.7 109.0 166.5 169.3 149.04763 7.6 118.8 130.8791 0.7321 164.4 156.0 2007 WHO Reference 124.4 140.8 163.7612 101.4 265 197.3 169.2888 107.0 174.6 127.8775 0.5 143.5 165.04680 0.3 166.0 196.04527 0.1 191.1 147.2542 117.2 162.3 118.2 130.9 128.4667 162 0.7 7.7 163.2 121.7 159.04628 0.9976 0.7 125.9 153.8710 96.04612 0.7789 7.2 177.4829 136.3 153.8 138.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.1 141.7053 151.5 175.8 122.04707 0.04508 13: 2 5.3 130.04399 11: 3 4.1 181.3 151.7 157.9 1 173.7 168.1 154.1327 6.3456 0.0 118.3948 0.2119 10: 1 121 5 .0 159.0 139.1 1 174.04525 13:5.04714 7.3 7.8 126.0 146.5 151.9 134.7 120.2 167.7 146.0 147.5 126.9082 -2 SD 6.2 135.2899 1 100.4 155.3474 137.2 131.7 164.9 6.3 149.3 176.1 144.04373 5 0.4 193.1634 6.9 129.04762 107.1 128.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.7639 149.9657 11: 6 10: 7 127 4.04747 0.3 106.5 115.6 133.7256 100.7906 0.04440 7.4 119.0 164.9 171.0 131.5 156.4 154.4 157.04538 0.1 130.0 114.4331 6.04548 0.6180 0.5 7.9 177.4 143.2 197.1 190.0 175.3 163.8280 0.5 165.3243 13: 0 5.0 190.7483 135.7 189.1490 12: 3 5.8 129.4796 0.1451 0.04407 0.3 180.8 146.3 168.5760 0.8 181.5 6.9 1 156.9 1 SD 177.4 196.04390 11: 2 4.7 133.3856 0.1 145.7 161.7773 172.9 173.0 6.9 152.4 135.4 178.5 192.6 148.1 SD 101.1 174.5 159.3 160.4878 146.4017 0.5 146.2665 12: 8 12: 9 5.9 171.8 174.3 123.1 161.9 151.04762 106.9 109.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.8 151.8 160.8026 108.4 149.6345 172.0 143.57.04495 7.1 172.04626 6.7 135.6 167.9 147.04671 0.2 154.7 188.7 163.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.04589 SD 6.6 181.3 164.4 140.04469 0.5 150.3 151.1 140.6 144.3 179.2 174.2 188.8 114.9 161.1 161.0 150.3 164.4964 97.5 110.7838 7.5 137.2 131.2 125.0093 0.9 144.9 173.2 150.4 140.2 161.6 162.0 119.8 163.2 138.04764 0.3 135.5 3160.5 156.04735 0.04655 0.7 170.2 148.9 -2 SD 122.1 165.6716 101.04396 0.1 185.7 155.9 160.9 192.7 135.6 145.3145 6.1 165.1468 0.3 136.1 157.6126 0.5 142.4871 13: 4 160 0.8 1 SD 122.1916 96.7799 167.4 154.1 135.6 165.2 139.6 139.9 194.9 137.7017 0.3050 166.2 146.7 196.9 197.2 111.2223 1 154.0 131.2 146.7 142.3 165.04723 6.1 166.4 116.5297 109.6 in cm) 130.0 185.0 128.6418 0.1196 4.0 152.5 125.4 186.8 132.1 136.0 2 153.2 143.9 169.04679 0.7 126.4 Z-scores (height in cm) 161.C.5 153.0 160.4 158.0858 103.04454 0.1 152.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.2 125.5 122.4 159.7389 M 170.04661 S 0.1 113.0275 11: 9 5.5 171.04687 0.3744 0.2371 1 149.04559 145.7586 7.1 184.3 6.0583 11:10 5.4 141.0 122.3 146.7 128.2 159.04703 6.4680 170.7 180.4393 161 1 104.6 145.3 142.5979 110.5 159.6 153.04355 0.7 196.2 110.8 2 SD 172.04725 7.9 155.04482 0.04582 0.6 154.4 136.1 158.2 194.5 191.2 145.7 147.8 7.2 112.8 151.04439 0.2 156.6 163.2 148.5 107.2 163.5 156.2 134.04747 7.6 135.5784 174.5 131.8056 7.5 136.8 172.9 T.6 190.9 141.6501 143.4 160.1 145.4 187.0 140.3 138.04382to 4.9 843 587 115.3 124.4276 108.4 158.9 115.04667 140.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.0 159.2 158.04694 70.2251 0.9675 0.8896 0.9 166.6212 1 100.6757 0.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 in cm) (height 149.04761 7.0 172.3606 172.7 132.7 154.1 16: 3 195 1 173.3 186.0 M 016 258 451 596 696 753 0.1 136.04701 0.8 182.2 195.04431 0.3186 0.6 129.3 0.8 150.5 189.3 152.0 185.6 142.8 169.7984 7.3 167.4 188.3 149.04574 0.9 7.5 186.1099 170.8059 129 10:10 130 4.0 175.5 114.6376 0.8 193.2 4 of 7 139.0 155.9 176.04520 13:5.9 148.1 121.6 162.6924 7.8 3 SD 123.04728 102.8045 7.2 164.7 126.5795 11: 1 133 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.8042 7.04646 0.5 129.1 104.9153 137.6 116.0 148.9 116.77.4 129.04516 0.97.0 188.3 159.1 147.5 129.5 124.7 166.04744 109.1 157.0 165.3 151.7 174.7 151.6 174.9 SD 2 SD 146.9 142.9 157.8 156.6 147.3 134.04514 13: 3 5.7368 95.8488 0.1 139.5 150.9540 M 140.8 190.8 160.4 181.1 142.2 .04753 104.1 132.9 137.4954 13: 8 13: 9 5.4 178.8 157.4 137.3 123.6 178.1 180.9 133.4 182.04429 7.1 156.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.8004 7.6 147.04751 7.1 146.0 148.2 124.1 157.8136 171.3 128.5 159.6937 7.0 7.3 141.04758 7.1 113.04740 103.1 2007 WHO Reference 147.7 114.7681 7.7769 7.4 172.6 170.1 186.04686 100.5 3 SD 152.3 137.6 128.4 -3 SD 120.04760 7.6 160.8 183.0 139.2 150.04462 7.8 154.5 124.9 169.04754 109.9377 0.04597 6.8 168.04759 105.3 147.9 115.9 126.4425 1 153.5 170.0 141.0 144.9 167.5 152.3 116.6 179.1 -2 SD -1 SD Median 112.04714 S102.7953 7.7 111.9346 135 1 144.5 149.4 148.1 130.04674 6.1 133.5 SD 157.04663 0.37.7 128.04475 0.0 150.6 128.1941 6.5 171.8 2 SD 185.0 154.0 124.6815 7.7795 0.9 171.C.7 143.8 142.6689 151.9 143.3 -1 SD Median 150.8 182.1 189.3 166.7731 128 10: 8 10: 9 4.3441 6.0 164.9 126.1126 0.6 157.4107 159 1 158.9 158.7 153.0748 172.3 141.1 148.7 148.2 120.5 157.5 159.04599 S 0.1 179.9 146.04698 0.4 7.7898 7.0 137.7 148.2 126.7 170.8 113.4 2007 WHO Reference 114.5 155.8 167.4630 6.8 142.5 142.4 123.04758 105.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.3 170.0 120.9 120.7960 7.5055 0.3 155.6 186.1470 0.9 120.5 159.04569 0.3 155.4931 6.8 152.8 140.8 131.9 136.2960 12:10 12:11 5.04756 S SD 0.0 119.6 174.1 136.2717 164.04604 0.04720 7.9 161.5 1 151.4 116.7392 174.6 Z-scores (height 111.04579 0.6 173.6 168.04736 6.04730 110.3 178.3 132.5 169.3 125.8623 1 152.7851 7.1255 168.2 157.04385 7.2415 167.6 172.3 133.8 171.8 110.9 164.8 165.7 125.8861 1 105.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.0426 145.8 166.2 113.04647 0.0797 139.2 116.8 2 SD 101.6 118.9 161.6 0.3 183.1784 12: 4 12: 5 5.3 149.0 179.04418 7.2 170.5 139.6 126.3 170.7371 150.7069 7.0511 Year: Month Month L 97.6 131.7 181.8 197.2 151.0 129.4 122.5 118.8 154.1 163.4 126.7 138.04692 6.5 174.04423 0.0 167.3 151.04750 0.7 6.0 156.7483 7.4 159.04709 6.1 Dünya Sağlık 151.2 133.3 150.1 127.1 147.2837 6.0 159.5 155.3 130.7 180.2 123.6 189.7 3 SD 180.8 123.6539 13: 1 157 0.7 124.6 137.9 -2 SD 127.7 152.2 194.0266 104.7 5 of 7 Page 149.8 148.9 182.04489 11: 4 11: 5 4.7 138.4 134.8 183.7 130.0 119.7306 0.7 117.5 127.0 7.3 -3 SD -2 SD 135.1 129.1 152.04536 13: 7 5.8057 7.0 149.6 152.5 127.04473 7.5828 100.04763 7.6 136.04531 0.7 153.7 185.8 123.0 135.7 153.0 123.0 Örgütü 157.0 166.04619 0.6 140.4 195.2 137.0 106.7 166.1 140.9023 134 1 97.5 144.7164 158.5 147.6 137.0 140.3 119.3145 165.7 145.04566 0.7 145.1 108.9 120.2 144.2 174.3 125.7 147.9 157. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.2 132.2317 0.6 149.3538 102.5233 SD 6.9 154.2 132.9 181.7909 7.8 145.8 105.6 3 SD 193.7 197.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.8063 7.7994 Page 1 of 165.0937 5 1 104.2859 141.6168 S 0.9580 169.8 129.1 120.04640 0.04461 0.04407 0.4 127.3 160.8063 SD 7.8 150.5 148.0 138.C.5276 0.4 119.3 170.1 149.3 144.5 119.6 172.6 164.5 1 143.4 130.8203 SD 0.

8 171.8 126.9 123.4 Page 110.8 129.5 114.9 158.04418 7.6300 103.1 180.0 190.9 182.9 168.0 182.3 154.9 176.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.4 198.04495 SD 7.3 114.8 153.67.4 173.5893 0.3 172.4 198.9 152.3 176.97.4 148.4 197.7672 99.0 169.8 175.7 196.04373 0.3 178.8045 7.1 194.9 119.04364 7.8967 173.3 183.3 176.5 161.7164 0.2 102.7 163.0 169.2 175.5 1 176.4 187.5 183.0 111.6 153.9 2 SD 174.04514 0.3 153.8 176.2 191.5 136.4 165.6 198.2 183.1 166.2 194.5 155. Türkiye 2 SD 3 SD 186.0 169.6689 0.5 197.8 157.1 160.6 175.5 189.1 169.8 164.5 134.0 160.7 151.8 137.1 147.6126 95.7731 16: 2 16: 3 4.04407 102.2 155.2 198.0935 1 176.6 158.0 175.7773 S 0.9 112.1 172.6 105.4680 170.6937 0.6 133.5 163.9 196.1 164.04261 106.8 196.1 148.04301 7.1 186.04185 7.04440 0.0 108.3 151.04516 0.2 167.5 198.8 176.0 174.4 119.2 128.04527 0.7 189.5 153.3 166.3 176.7 173.04213 0.04332 7.5 174.6 165.1 174.1 198.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.6 183.9 120.3162 1 102.5 198.04495 0.3 -3 SD 149.5597 0.8 115.9 194.5 135.5 190.2 3 SD 198.9 156.6345 M 172.4 137.3980 0.3 198.9 116.2 123.8 183.5 197.67.2 198.9 151.6 132.4 161.8 120.6 157.7 152.4 147.77.04489 0.8 118.4 198.4 183.6 160.2 151.5 125.6 178.3 106.1 189.04538 0.7 154.2 168.3 176.3951 M 175.9 -2 SD 154.2 113.6850 99.3 161.4 190.2 175.1784 17:10 5.3 122.4 186.8 197.04385 7.4 1 SD 180.5 168.0 149.8710 0.6 182.3 190.04451 7.5 161.8057 7.8 198.3243 18: 6 5.3 176.2 187.8 176.4 124.6576 0.6026 104.5160 105.3 110.2 175.8 119.5 109.6 159.8 120.4 116.3 132.04520 0.7 161.1 191.8 112.7 175.5 176.4 183.0890 209 6 0.9 183.9 154.5 126.1 176.5959 175.7466 0.4 161.2 183.6 176.4 168.04462 100.9 111.4976 104.4 160.5 107.7392 0.1 166.4995 99.6 5.9 198.5 198.0 154.4 182.7 188.6 183.4453 1 103.6 198.7 168.3395 0.2 190.0 191.4667 5.6 182.5 119.6 111.8280 96.9 115.4393 18:11 19: 0 5.9 198.2 159.0 163.04291 7.5 125.2 197.4857 0.6 175.2 152.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.9 188.0583 208 4 5 0.04508 0.3 109.5 127.1 150.2251 96.47.7 183.8 127.2 154.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.57.5 111.0301 97. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4 159.4 129.9 189.5 164.0 117.04204 7.1609 103.2 152.8 181.04142 0.4 154.04396 0.9133 1 175.2 191.5 131.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.04177 7.8136 171.1 191.5 132.1 174.2 112.9 179.04447 17:5.7 127.4123 0.5 198.7 196.1 191.9 161.6 118.04281 105.04355 0.2 110.9 166.1 153.2779 1 176.5 174.6 Yaşa göre187 – 1 171.7 1 176.3 183.6 154.6 117.1 176.3606 172.0 115.2 169.0748 172.04382 0.04407 16:11 4.3542 0.8 127.0 161.8 190.04429 7.3 106.04569 0.7639 100.3247 109.04439 17:5.5308 0.6 174.1468 S 0.04159 109.04375 102.04415 4.97.4565 107.7 167.7 157.2 156.17.1 128.9 168.04482 0.2 198.7270 0.04454 0.9 120.8 193.3 124.1 124.6 110.1449 98.2 197.0 127.0 174.4703 0.9 176.6174 0.2 169.9 Dünya Sağlık 187.4 125.5230 104.8 190.8059 16: 4 4.6 149.4724 1 176.8 131.1 114.8 168.7 171.3 170.7371 101.57.8026 7.5784 97.4 124.2371 1 175.1 106.9781 100.2 175.9 6 of 7 153.8 176.8 105.9 180.04473 0.9 159.2 116.8 130.1 180.6 114.8 160.1 191.4 2007 WHO Reference 153.4 161.3 123.8 176.7789 SD 7.1 110.0380 1 100.04241 7.2 122.6 158.8 160.1196 210 0.7 183.2 123.7 168.9 155.04431 17:5.3 110.4 Z-skor (boy (cm)) 164.3851 1 176.7555 0.0 121.0 197.7 Bakanlığı.7 166.2 113.8 150.1 191.7 183.0321 174.5 135.5432 101.1 191.4 176.4 195.1 161.4 105.7 152.3 129.04536 17: 7 17:5.1 161.4 175.1 190.8432 1 100.4 174.04531 0.5 114.1 178.4 174.6815 0.2665 18: 2 5.04502 0.8 150.5 131.0 183.8 131.3 173.2 -3 SD -2 SD 152.7 183.04222 107.1 191.1 181.2824 98.6440 0.5 168.6 109.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.0 191.6 198.3856 173.2 18: 7 5.7 122.04271 7.0 171.3 176.0 116.7 160.8 165.07.6 172.4162 1 103.04322 0.04251 0.0 161.5738 0.9 190.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.5211 1 104.2 191.0 3 SD 196.8 175.04525 0.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.9966 17: 1 205 0.3 179.04548 0.C.6 120.0 1 SD 183.7 173.1 191.7 159.04461 0.8 175.1490 8 17: 9 5.8896 18: 1 5.5 126.5 136.1 167.6 -1 SD Median 165.6 2 SD 190.8 120.6 179.6 128.5 126.4 130.3 132.3 150.6 113.5 154. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1470 16: 7 4.0 174.6 154.4 118.C.9346 201 16: 9 16:10 202 0.4954 5.3822 18: 8 18: 9 5.04475 0.8 183.3 117.1 -2 SD 157.4266 0.7053 101.9 169.2 183.87.07.0 121.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.1 191.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.37.9 175.1 3 SD 195.7 128.04168 0.5 170.8 183.8 116.7 148.9 173.8 130.2 153.1 154.6 125.57.77.9 188.7838 7.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.7 119.2 2 SD 188.5 156.5 176.2 113.3518 1 176.4 101.4407 0.8 176.3 121.7953 7.6 198.1 191.04195 107.3689 108.6 133.4 123.9 124.7 149.7 181.04579 0.3 Z-scores (height in cm) 118.1 121.5454 0.9 161.04506 S 0.2 122.3 183.0 160.2 118.1 175.2 121.5 160.7 198.1 181.7 187.2 167.04559 0.4 173.0 191.1 158.3 181.6 161.4071 97.8 190.04364 0.1 169.4 182.0 183.7 198.7 112.07.7 119.7 175.1925 101.37.4 176.9023 199 16: 8 200 4.2 168.6 117.04353 7.04311 104.3115 0.4 -1 SD Median 167.2 153.07.3817 0.7717 -3 SD 147.9 108.4 125.2 176.1 161.0 175.5 182.2 104.6 168.9 Örgütü 195.9 191.7 190.04134 109.0 1 176.9 172. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .04150 7.7 129.04232 7.5010 0.3 168.8 151.2 108.04343 S SD 0.4107 18:10 5.5 114.6 168.04484 7.2368 1 102.7 159.7984 7.3 189.17.1 107.6 198.6 114.04423 17:5.04469 0.1 183.4 167.7898 7.0 125.6 153.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.9 167.3 198.0 198.4 110.04390 0.6 115.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.1 198.8 138.

1 17.4737 17.10700 0.3 117.2 116.7 110.4 15.4238 0.3 123.6 13.04355 0.9 15.6 1 of12.715.11156 0.7 17.9 SD 22 SD SD 18.4511 Page15.11201 109.5 20.9 21.5 30.4 23.3 20.04390 0.1 132.2 23.2433 -0.7 Year: Month Month -1.7 11.7 127.2 21.0757 0.09738 100.3 25.7 843 587 2007 WHO Reference -1.2 2007 WHO Reference 12.4607 16.0 19.12026 0.11901 S 0.7 12.2 13.04508 0.3 115.4 12.4211 7:5.0 12.4 7 13.5 15.8 11.8 114.3 12.8 Page 7 11.12748 Okul Sağlığı -1.7 108.8 16.2 18.0 13.3717 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .2 27.3 30.2 21.2 121.7 11.8 Kitabı 12.1759 M 16.04399 0.9 15.9 0.0 0.2 11.12307 0.11469 0.4850 -1.3572 100.9 110.6 11.9 15.6 0.9 14.2 11.10425 104.2487 -0.1 0.9090 -1.3175 -1.4688 -1.215.11816 0.9657 5:11 6: 0 4.2 13.5 0.1 22.4 133.6 21.10104 102.4 13.6 120.11601 0.0 24.2 -311.4 117.0 0.6 13.5 122.5 12.0 30.815.9 14.7 108.6 15.2 114.3 13.0 17.7 126.3 18.6 125.9 18.414.1316 0.1 121.4 17.0 127.4 17.9136 0.3 17.8 11.4393 7:11 5.9 28.215.2 22.5 13.8 127.3 0.11380 110.11774 0.1 29.4780 -1.9 120.11020 108.09783 0.7 12.4763 16.5 16.1 0.8 12.5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.7 131.1 19.5 23.8 21.5 19.7 12.1 18.9780 L -3 SD L M M -1.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.4 13.8 12.6 18.5 26.1 15.4838 -1.2551 -1.12816 0.0 12.9 13.6 14.10883 0.3 323.9 12.5 129.3 16.4 15.6 20.9 12.4298 16.1 135.7 17.2166 16.2 15.1728 97.0 123.04364 0.7 12.6810 -1.6 16.2 15.4 17.8 21.1 13.0 17.4 SD 17.4864 -1.5 124.8 15.04454 5.4593 -1.8 16.6 128.3966 104.6 137.9 15.8 114.5663 16.C.0208 0.8 12.9 121.0 22.3 18.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.4803 -1.0 15.11859 0.415.1 24.2819 L M 15.1 18.4839 -1.1 12.2 127.515.5 -1.8 11.2 SD 13.12571 -1.8 13.1 19.5 16.11557 0.10608 105.1579 15.0 13.0296 15.3880 15.6 13.6 13.6612 16.10471 0.4 17.0 14.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.0956 98.8 15.3858 16.7 12.2459 12.4270 15.8 14.615.7415 105.4036 101.3314 6: 8 6: 9 0.4 28.7 20.2464 -0.11943 0.4 14.5 25.1 13.7 11.3 21.7 12.8 -114.3 132.2 128.4 18.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.8 15.9 30.4807 -1.6 29.8 13.04431 0.0194 -1.2 17.1 128.4787 16.0126 97.1 15.6 27.3 19.7 2007 12.9 18.3 11.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.7 28.7 24.3 0.3600 -1.4642 17.7 29.7 22.0 27.2693 15.2 14.8 132.10837 107.7 12.3 17.8 14.415.2434 95.2438 -0.8614 16.04475 7:5.1 13.2089 83 -1.04482 101.7 17.2 16.4 17.7 13.2371 84 -1.5 SD 133.0890 6: 5 5.0 15.1 12.9068 15.9 112.8 11.0 20.4561 16.2 13.12108 0.3871 100.9818 7 1 of -1.7 12.12067 113.5 0.1 28.8 11.0 16.2 23.3 17.6 130.C.6 101.4 124.8 15.0 119.5 13.6 219.7 14.6 22.9 22.3 120.515.5 21.2 0.2998 -1.3 25.3243 7: 5 7: 6 5.9 11.9 114.815.2 15.1 120.9 113.8 111.9 17.4606 17.04495 0.6 16.8385 5: 5 4.7 134.9 132.4 26.0 15.5 21.4 0.3 12.9 15.4677 17.3 23.10654 106.0 15.7 17.3 M S 0.5 17.3 19.215.2 14.3 14.7100 16.7 19.8 12.8 11.6 14.0 119.1 125.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.7732 -1.8 SD 21.04520 0.4 22.3 117.1 17.3 119.4 0.8 15.4823 16.4 12.9954 -1.2 13.7 15.04415 0.1 23.4199 15.9 24.8 17.04439 0.3 16.4 29.9 19.5 11.615.5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.5 28.1272 -1.1 120.3 15.8 15.3 20.7 16.7 16.0 12.8 27.6133 16. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.10974 0.2 15.9 111.7 13.5240 0.12497 0.2 17.12782 0.7 109.7 109.8 SD 12.4798 102.4 15.2 13.04469 5.0 122.1 17.3 17.0 123.11644 0.8 11.3 15.3 15.3 15.04407 0.04461 5.3 29.8 15.9 SD 19.6 DSÖ Referans 13.2 28.5 22.5 0.7 0.7 110.T.415.9 11.1 13.7 15.3790 104.015.5979 -1.6 17.3 129.7 12.6 13.8 112.9 115.4456 15.9 23.4526 -1.9 15.9 17.9 11.5 25.0 29.9 13.7 12.1 22.6 20.1 11.3439 100.3 128.3 127.7 12.2 -114.12346 0.9 21.0 13.9 22.6246 -1.0 20.6523 -1.4 19.4825 -1.2 15.0464 15.3425 12.6 13.11246 109.7 19.11424 0.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.0 16.1 12.3538 88 89 90 7: 7 5.7 12.0 122.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.2 11.11731 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 16.4 13.3 16.7 12.10058 0.4723 L -1.0 327.9 0.7 14.5 13.04502 0.0 0.3 19.6 19.2 23.5 12.8 13.3 118.4851 -1.5 129.4047 15.4746 16.04373 0.9 18.5 14.5 123.6 130.12607 -1.7 12.10379 104.9 15.3 15.2831 99.5 13.8100 16.3 16.4753 -1.0 18.9 2007 WHO Reference .9 13.9 19.7 21.8 131.9 24.2 17.11291 0.8059 5: 3 5: 4 4.3 14.8 19.10333 0.11110 109.0583 6: 3 6: 4 5.7 13.04525 0.0 17.1 15.5 19.8 13.7 18.1 124.3 14.7 12.1 13.7 12.7 12.3697 104.2 115.9 18.2760 -1.7 11.8 22.315.5 12.9667 0.1 16.9 23.9 23.9427 96.8 12.7 13.9 137.0 15.3 13.3822 7: 8 5.9 15.0 18.3044 17.7 23.2 15.9 13.7 15.9 0.1490 80 -1.04423 0.8 25.6 11.0 12.11688 0.5 24.8 25.12678 -1.0 13.9 21.4650 16.6 25.9 119.6 23.8 17.4 13.2911 -1.4 23.11335 110.04536 7: 4 5.2 19.1 16.9 115.1196 6: 6 4.5 136.4866 -1.4859 -1.10287 104.0 17.10517 105.7 12.4864 -1.9 16.9 16.12534 14.7 0.4 18.9 13.8 23.8 18.8 0.12268 0.1427 99.9 113.7 107.8 2007 WHO Reference 11.9 111.4 24.0 19.4482 17.4 14.7 221.2 22.7107 -1.3 118.1115 15.1 26.2 19.4 12.9 26.6 19.6 125.10746 106.3 17.8 18.2 15.0 13.9 20.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.0 19.3 12.3 14.2665 1 85 0.6 23.915.2448 96.2 13.5723 103.2 17.0 12.3 13.7 12.12643 -1.9605 15.11513 0.5 SD Median 16.7 106.2592 97.7 12.1 15.8 14.5200 16.0 131.0 123.8 105.3637 17.4954 8: 2 5.04531 0.9 12.015.9 112.0 11.0575 -1.6 17.5 21.1 16.3395 103.2516 -1.6 22.0 14.7 12.7 111.3 11.5 130.4 21.1784 81 -1.8 20.0 21.2 15.4567 -1.014.9 119.3 21.0 17.215.3 11.5 12.0 17.4708 17.4 19.11065 108.04514 0.09692 100.0964 -1.2 14.2580 16.7731 5: 2 4.2 19.7 13.8 11.7 13.0 19.6 0.1 12.1 22.2 20.2 18.8 20.3 15.12188 0.9 116.4 20.5 129.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.0 S 0.2 125.4107 7: 9 7:10 5.09966 0.0 0.9 14.2960 87 102.6 19.7 11.3 15.7 -212.2565 15.10562 0.9 11.C.8 105.1 12. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.2 114.9 20.7 12.11985 0.4125 -1.4 17.7 0.2 116.1 19.0 135.9 17.12228 0.7 12.1883 0.7 21.3 27.3 -1.0 17.5 22.815.3200 -1.0 SD Median 15.12384 0.3 119.10929 107.2 14.8 SD 11.7 11.8 22.8 104.5 19.1 22.3 118.4 22.1 19.3 0.9 16.04382 0.0794 98.9 12.10195 103.0 20.7 19.6 16.9966 5: 1 4.0 122.2160 15.7 23.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.5 15.7 126.8 17.8 106.7 12.1 20.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.8 11.2 24.9 14.3 12.4336 15.9 19.4 19.2 126.9346 5: 9 5:10 4.09829 101.115.3060 15.9 109.9 115.5 125.5476 -1.9 15.015.6 121.5014 -1.6 T.4 116.3 14.6 131.4 116.0 SD 27.1 138.9 15.5 SD 18.0 23.04489 5.1 22.7 110.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.5 16.2 23.2 -213.12849 12.1 21.9 110.1358 16.9 114.4 117.2 136.9 120.2019 15.9 11.2 19.4 21.5 -1.4398 15.1 13.12460 0.6 125.6 13.2 267 30.0275 6: 2 5.4 12.6 15.1 14.8738 -1.7 16.3 12.7 107.8 113.8 14.5 16.1 14.9 13.3 117.5 124.9023 5: 7 5: 8 4.7 26.115.1 17.12422 0.3287 102.9 12.9 114.2 SD 12.6 18.2697 0.7 126.9248 -0.7 11.7595 16.4 14.3095 99.0630 -1.3499 15.2 15.8 24.7 13.4 16.8394 -1.8886 95.3 14.8 12.7 11.3 22.2999 16.0 118.0 118.2441 -0.4667 8: 0 8: 1 5.10012 102.10792 107.7 14.4859 -1.1 124.2433 15.6 15.4 118.8 112.6 13.8 29.09875 101.2641 -1.10241 103.8 14.9 15.3 Page 2 of13.9 16.3 12.7 12.3 22.12148 0.7 12.8 22.2 17.3 19.0 19.8 11.1 121.0 12.4397 7: 2 86 0.9451 -1.2 26.4 19.6 20.7 12.8058 -1.6 19.10149 0.1875 6: 7 79 0.3 15.4 14.

0208 -1.8 17.4 16.6 135.4851 16.4 0.2 33.9 26.219.1784 12: 4 5.4180 99.0630 100.8 115.0 2 23.14198 T.1 24.5 23.7 105.12346 0.8 18.2 23.7 15.3637 97.2 115.7 Örgütü 28.13347 107.618.9991 0.7 15.7 17.5 13.2 36.5 -3 12.2 29.4787 -1.1 20.9966 136 137 138 -1.8 113.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.7 22.0 133.8 31.7966 7 1 of -1.3 106.6 106.0 125.7 22.3046 18.6824 -1.12748 11: 7 5.3044 Month L 97.6 123.4 18.6 DSÖ Referans 16.6 12.117.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.6 15.4 31.2816 19.9 31.2 17.116.1 2007 WHO Reference 114.9 28.616.518.0 29.3425 16.5 SD 130.4 23.3 18.2 -214.3 16.2 31.8 114.8 120.9 21.0 35.0 22.5 27.4 12.7 26.5 16.1 0.8 12.9 19.4kg/m2) in 12.3121 18.2 19.7 20.1 14.8 22.9 16.7 15.0 21.2 122.5 2007 WHO Reference 12.0 224.13158 105.2 116.3 13.8 28.4 0.2 12.2 25.7 28.2 13: 2 Year: Month Month -1.9 22.218.1 118.8 18.0996 184 -1.5 12.14057 0.8 14.3 13.7 14.5 112.8 0.9819 -0.317.6133 S 0.5 14.13808 0.3 14.13129 104.5 17.8 -312.9 15.8 20.7 28.8 30.8 20.9 36.0 111.816.04407 0.0 21.4 122.6 27.0 36.9 18.6 25.8 13.1 32.5 14.5 123.9657 11: 6 10: 7 4.0 16.2 20.4 13.3 14.6 18.4606 17.7357 -1.2 27.1074 L 183 -1.7 118.4 14.6 15.4780 -1.2 18.04469 0.2 18.4393 161 -1.3 25.1708 -1.4642 -1.04525 13: 6 5.3 17.6 16.4838 -1.0447 -1.5 22.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.0 19.5 14.2 108.2 12.817.14106 0.2 13.13738 0.8 12.7 18.2 121.3 20.4 12.3 13.8 35.4 13.6 129.2 16.2 23.1 3 SD 29.0 0.3 121.2665 151 12: 8 152 5.6 34.0 14.9 108.4954 13: 8 13: 9 5.12978 103.3 14.6 35.12026 0.8 20.13904 0.8 SD Median 19.0 114. Türkiye 18.5 13.6 15.4 20.7400 Page19.115.5 23.2089 12: 5 12: 6 -1.3 134.1 36.8 16.8 114.8012 98.4 20.3 14.4763 16.9977 -0.9 14.1 36.2 137.1 19.2 28.2 15.2661 19.9401 20.12816 S 102.1196 4.6 14.8 15.1788 19.3 0.8059 10:10 4.6719 98.04514 13: 4 5.6663 20.8 22.3 110.2 14.516.9607 20.0 0.1 32.2 18.8 14.7 0.12228 0.9 Page 4 of15.6 124.0 23.1 18.6 27.13321 107.616.4 17.1 SD Median 16.4123 17.3 16.13841 0.5 13.04390 11: 2 4.6 18.9 35.6 17.6 16.4 132.0 112.4 35.13920 0.9 119.7 15.8 15.2 29.2583 -1.5333 -1.4 25.2459 -3 SD 16.8 129.3 21.4 122.1549 -1.1 36.5 0.13537 109.04415 0.2 19.7 26.5938 20.6 32.4 30.3 36.3 15.6 104.0 27.0 14.3 34.6 22.7 19.3 14.9 20.6 17.04495 5 0.8 15.12782 101.04447 0.5 16.2 12.0 13.1 128.4 27.9 33.3483 102.7 129.5 5 years (z-scores) -1.6 15.3499 20.6 14.0 21.1316 96.3 110.12713 0.3 24.3 13.3 13.7 20.6 Z-scores (BMI17.8 13.7 18.6 12.13601 110.4 13.4482 17.4708 95.13397 0.7 14.2 128.7 34. 0.5464 -1.5 21.7 14.0 114.13241 106.3 23.9 -313.3195 18.3883 -1.0 20.9 23.0 36.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.14142 14.4235 -1.9 28.5 29.5560 20.7 335.4660 101.04423 0.2 26.5 123.2 116.317.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.2639 100.12384 0.8 19.2 24.13934 S 0.9 13.6 111.7595 16.8 18.9 19.0 36.9 22.4 16.3 17.9 125.12678 101.2 14.4 116.0138 0.0 19.04364 0.7 19.1 13.12643 100.918.2 36.3 12.7 SD 13.4065 -1.3 22.7731 10: 8 10: 9 4.9 28.7 16.3 111.13825 0.3 19.0 24.2 115.11985 0.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.7 14.8 14.7344 20.4 22.1 13.5 20.3 36.4436 17.5 16.04508 5.4437 -1.9 Bakanlığı Sağlık 20.4 17.4389 97.1390 -1.0917 185 -1.3 19.13469 108.04454 0.3 109.6 23.8 23.0212 -1.6 14.4847 -1.819.3 13.13774 0.1 122.9 14.0 SD 226.0 14.1 35. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.9 125.2 24.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.3 23.13991 0.1629 -1.4864 -1.8100 16.7 16.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.3538 102.13009 0.2 110.4 20.C.1 23.0 18.9137 20.4807 L -1.2 117.2 18.3858 16.0 0.7 19.12607 0.2125 20.3945 18.0 14.4823 -1.3 14.13040 104.5 18.2 17.7 24.6 1 SD 18.9 14.9503 0.0134 -1.4 M 0.14130 0.7 14.4 33.6 21.9 15.4839 -1.0 20.0 16.7 20.04382 to 194.12460 0.8 SD 136.7 14.5 15.3 126.2 13.8 22.3 16.9 24.7008 20.1 115.5 34.6 16.6 2007 WHO Reference -1.12268 0.316.3 16.5 119.6677 -1.3 131.8 13.3 0.4 127.0 2007 WHO Reference 14.6 19.2 17.0 20.2186 19.5647 12: 7 5.1 24.13719 0.1 Okul Sağlığı 29.13099 0.3 19.13889 0.7 17.3 13.1 14.9306 -1.7 SD 23.2 19.2 110.7 13.14082 0.3413 -1.9 108.2 29.13421 107.4298 16.0 16.13295 103.9 121.6 20.1152 20.4 12.14153 0.9 20.5 17.6 14.8 119.7346 -1.8 SD SD -115.13372 0.5 330.9 20.6 -2 13.6 SD 127.7 18.7 17.5200 16.9901 21.6 14.6 17.7 124.2 13.12148 0.2 20.0 SD 14.1 20.8863 20.4677 17.8001 -1.1 27.3 22.1931 104.6 32.1967 -1.6 16.9070 -1.9 0.7 15.3 18.1 19.13791 0.0368 -1.5 0.6 13.3197 -1.7 17.4 19.0 26.1 26.2 120.7 124.1 29.6 13.5 27.0 28.5 12.3819 100.5 15.016.8 33.9 0.9 15.8 34.8 15.9 26.1 SD 23.2 30.1 7 16.9 23.12108 0.2 24.6 22.1 126.3 14.1 112.C.1 19.2 17.4 SD 28.8 133.4 12.8 24.9 -3 SD -216.3 131.2999 16.715.2 36.0 13.2 26.9661 -0.2 15.4 0.12497 S 0.9966 -1.8 15.9 21.4 118.4 228.3 35.8 125.518.3 34.7 14.1 28.5 35.0275 11: 8 11: 9 5.12882 0.4 16.6 14.9 -1.8 35.8286 20.4 29.1 25.0 121.9 16.1490 12: 2 12: 3 5.5 0.3 18.8 22.1867 19.1 20.04531 0.1 119.5 33.2504 105.0681 -1.9 14.3 13.8 121.3269 102.4 21.3 22.7 14.4 17.3 22.718.0 34.8523 -1.2 32.7 113.0 29.2 2007 14.8 14.7 2 SD 21.4 15.0 25.5 23.0642 103.7 14.1153 182 Month -1.4 132.5 122.615.6240 -1.3755 18.5 13.1232 181 -1.2567 104.0 115.04373 BMI-for-age GIRLS 0.0 Page 3 of 7 109.1 15.3 24.14018 0.2 27.817.4 23.9582 -0.417.1 17.717.2345 19.8 34.0890 11:11 12: 0 5.6 21.3 Hizmetlerinde 24.1 36.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.1 17.7 12.3 120.13445 106.4 20.04399 Year:4.4859 16.1 137.3312 -1.9 29.3 -117.0 126.6306 20.9 23.3 31.7 15.8 18.7 34.3 28.8 17.8 29.1 14.8 19.3341 18.4 13.1 14.4850 -1.9 -1 SD 14.13949 0.1644 20.6 19.1311 19.3 19.14187 0.5 35.5 23.4567 11: 1 133 0.8 25.0 15.13622 0.2 18.04482 0.6 19.13070 104.7 0.13873 0.4 14.6 118.7 17.2 17.1 16.3 27.4 14.3 24.0 120.0 21.1 3 SD 27.1 14.9 2 SD 13.7 117.8 2) kg/m 15.5 30.2 120.1 22.6 22.916.8 20.0 15.0 120.3 111.017.1 16.1 116.3 34.8 Median 16.7668 20.04520 13: 5 5.3 12.04536 13: 7 5.14118 0.6 123.13559 0.3 13.14176 0.9 17.6 113.13580 109.5 27.5 13.3 13.1 24.6 15.5 107.14070 0.1 18.8 23.04489 11: 4 11: 5 4.8 35.9 124.1 18.9 25.7 132.6 17.2 28.9 16.3 12.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.617.0 119.0 130.3 16.13963 0.5 129.12534 -3 SD 12.9740 -0.12946 101.8 BMI-for-age GIRLS 0.1 0.5170 20.12067 0.8710 96.6 28.0648 20.2 14.0 17.0 Z-skor (VKİ16.6 17.04355 0.9 -1 15.9 29.7 14.2580 16.5 24.3 13.4864 M 16.416.3 33.4803 -1.2 12.5045 -1.0 15.4 112.0 18.0 24.2 14.0 16.3 12.9 29.3553 18.3 12.4769 20.4 20.7 13.5 22.14031 0.7 124.9335 103.4 24.4526 17.2 14.4006 99.8 22.0525 -1.1470 -1.8614 M 16.0603 -1.8 19.5 25.1 Page 5 of16.2970 L M 13: 3 159 0.2894 19.3 16.9 Başkanlığı.1289 104.6 20.2 27.4 13.2371 101.8 19.7 28.3 117.6 18.0 15.7 SD 35.1 114.13977 0.6 0.3 18.4 17.2739 19.13186 0.2 15.0 28.9898 -0.7 34.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.2 Kitabı 36.6 119.9 127.9 13.2 32.2 15.0760 -1.3 .1 21.6 0.9 SD Median 20.4 18.4 23.0 3 SD 20.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.7 22.118.1 27.4 135.2 14.6 105.5663 16.7 20.8 19.13662 0.8 20.2 20.0 33.7 32.1947 -1.9 130.5 13.12849 0.1 36.9136 -2 SD 0.3 19.9 27.2 18.7 0.9346 Month -1.5 SD -2 SD 13.4 22.6 16.4 24.4339 17.1 17.1 13.12307 0.7 333.1 28.13858 0.4 SD Dünya Sağlık 22.1 26.4 14.2 110.6 20.13514 109.8 14.1 SD -116.5 14.2 113.4 17.6 23.13681 0.4737 -1.3934 20.04475 0.6 24.12571 100.1 35.8651 99.1883 -1.14094 0.2 14.3986 -1.017.0055 -0.9 15.6006 -1.3 18.8 28.6 28.2 28.3 18.04431 0.4 15.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.3 24.2 13.5 16.016.5 17.4238 11: 3 135 0.3 18.4 24.5 131.3 14.5 17.9 17.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.6 20.13492 S 0.3 27.14164 0.7 23.3 15.4 14.4 14.9667 95.4107 160 -1.8580 20.0 0.04439 0.0 SD SD 20.2595 20.3822 158 -1.9 126.5 15.3 16.3820 -1.6 18.1 14.4 12.6 16.2 131.7982 20.4825 -1.817.6 128.1 16.8 13.13268 0.4667 162 -1.4 123.2425 19.6 31.2 30.9 18.12188 0.5 19.615.14005 0.4746 16.5 Median 107.04461 0.3621 18.2 125.2 24.9 136.0 0.3 123.2 127.7 19.3053 M 20.8 18.6 Sağlık Bakanlığı.13214 105.8675 13: 1 157 0.4 35.0290 -1.3689 -1.5 120.3 18.3 0.2 0.1 21.0 29.9 17.04502 to 5.4 12.3 0.7 118.13642 110.1 18.4866 -1.7 28.2266 19.5 132.6 29.9 21.8 13.2107 19.6 14.13700 0.12914 102.3 23.4 128.4 24.7 27.0 15.2027 19.14044 0.0 29.9656 20.5 28.8 127.1297 -1.9 21.3 Sağlık 18.7 SD -215.7 13.9023 134 -1.6 14.12422 0.0133 20.5 16.4288 17.8 125.0 30.13756 0.2 35.4859 -1.3 7 116.8 13.0757 -1.6 14.9 23.7 21.8 14.4357 20.8 31.2SD 117.7 16.1 33.1 109.5 14.7 25.5 28.4 119.0583 11:10 5.7 27.416.9 35.4 138.

6 105.04461 0.8060 21.3 14.1007 M -0.9 17.5 36.7 14.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.6 29.14414 109.8 28.2 16.9024 21.5 16.2 36.2 21.3884 103.8 21.04531 0.3 133.8382 21.5 16.9137 97.3 24.8 24.3934 20.3 131.2665 18: 2 18: 3 5.9130.0525 -1.14005 0.7658 -0.2 110.6124.6 122.0 36.7 -1 18.1 114.720.718.C.5 14.14219 0.6 18.1 29.6 29.0212 -1.7 113.04447 5.5 29.3 29.6 14.9 24.3 128.3 21.018.4 21.7 -314.14291 105.421.9 24.04495 0.021.8 35.6 114.7 16.8 29.0138 -0.020.2 36.6 24.0 0.7 132.5 16.0 108.4 122.5 120.04431 0.7 16.9 110.8710 193 194 195 196 197 198 -1.9023 200 16: 8 16: 9 4.3 130.2 16.3 24.8 103.718.6 29.0 24.3 SD 129.7 16.3 123.14187 0.2 120.1 36.4 111.5 29.9582 20.518.2 14.2 137.3 123.3 21.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.3 112.3 14.04382 0.14432 109.6 105.7496 21.818.3 36.5 18.7 16.14176 102.1 36.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.0367 -3 SD 20.7 14.3 129.2 25.2 135.5 29.3 0.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.0 115.14368 0.2 121.2 -2 SD 16.7 114.3 16.9819 20.4 20.4 24.5 SD Median 16.4 118.2 36.921.8128.3 120.14094 0.14118 101.14349 0.0 29.0 112.2 0.04514 0.14441 0.721.1 16.14423 0.2603 -0.04407 16:11 4.5 21.7 21.9 0.2 14.04454 0.4 117.3243 18: 6 5.8623 -0.5 14.0 20.2 110.0 24.6 118.1 108.7 107.7 16.5 0.5 16.8 Yaşa göre 187 -1.4 21.8 105.021.8783 21.3 18.218.6 20.0 36.0 16.0 14.3 133.6 35.14405 108.418.5 115.0 24.9 14.4 125.0681 20.3 128.9423 21.6 118.0801 L 98.018.14142 BMI-for-age GIRLS 4.C.4 36.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.4 7 110.7 16.2 21.5 24.5 123.8 23.0 24.1586 -0.5 14.14340 107.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.9661 97.5 29.1 14.7 125.8140 21.6 18.9901 -0.14208 101.2 18.6 -216.7 29.14396 0.5 36.5 29.4 113.2 36.8703 21.4 24.3341 102.14044 0.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.3 16.6 0.04390 0.14250 0.4 14.8 336.1 Z-skor (VKİ20.9 24.8 35.4 21.6 2) kg/m 18.4 21.6 109.8127.3480 -0.3 0.2 125.1 16.5 29.0 24.14330 104.2 SD Median 20.2 29.2 125.3 132.3 18.1 123.4 24.04525 0.9 2 SD 28.2 108.0055 20.7 106.3 111.3 127.4 14.5 116.120.1 24.5 0.521.9344 -0.9346 201 16:10 202 0.6 29.0 117.5 20.8 21.3617 -0.14281 0.1 29.14031 0.2 29.6 3 SD 35.8542 100.4 110.3 3 SD 36.5 14.118.618.918.7 114.2 14.3 110.8944 -0.7 16.4 104.6 29.14153 101. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3 36.1 36.6 18.221.1 SD 2 SD 28.3538 18: 7 18: 8 5.9 23.1 0.04475 0.2 36.9898 20.5 16.2 134.3 16. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.3 24.4954 5.6 119.618.1 124.3 137.2 29.7 35.3200 -0.0 36.618.3 36.8 36.8 126.4 21.0996 -1.2 36.2 24. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .14057 S 0.7738 21.3 16.821.9 36.3 0.5 0.4 36.1 16.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.5 122.8863 21.7 14.121.0 29.13963 0.6663 M 20.8 115.2 0.2 29.1 109.4 125.04502 0.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.6 36.420.0290 20.9401 -0.5 18.6306 20.6 24.4 21.4 121.6 29.3 16.5230 102.8 24.14230 103.3752 -0.2 2 14.3 124.04439 0.8 127.6 14.7 112.9 29.320.4 0.C.8 115.5 117.8301 -0.7982 -1.7 0.14261 104.0 0.14359 107.0 3 SD 36.9184 99.5 14.7 111.4 24.4 124.7 16.7 Page 6 of16.0 16.618.9130.4014 -0.4 18.8 114.5 16.5 0.4 20.7 18.2757 101.8 24.4 18.7008 -2 SD 96.6 36.04489 0.04469 0.1 125.7 25.5 16.9503 97.7 16.4 18.04482 0.7 107.14240 104.7 106.8128.7 14.8221 102.4393 19: 0 18: 1 5.04364 0.5 1 SD 23.14082 100.1 20.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.3 36.7731 16: 2 16: 3 4.0 24.8 21.5 14.1 0.6 SD 16.14198 102.1206 -0.8286 96.3 131.7 0.4107 18:10 18:11 5.2 119.0838 20.1784 17:10 17:11 5.221.3055 -0.2 36.2282 -0.4667 5.04508 0.14311 0.7 36.5 28.8 0.14386 106.4 20.8 14.7 229.7 14.8 2 28.118.14018 0.3 122.0 29.1944 100.1490 17: 9 5.04355 0.04520 0.2 -0.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.6 117.4 24.9129.2 126.2 36.04423 0.6124.3 131.6 29.4 14.3 16. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 119.4 5.04536 489 208 926 648 374 105 5.7 114.0 36.8 16.7819 103.9 36.9656 -0.7126.1 16.218.0131.5 36.0 0.0 20.918.6 18.218.9977 -0.2116 100.2 119.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.621.8 116.9129.9 20.9740 -0.4 126.3 110.7 14.0917 -1.3 29.3 21.0 0.5 29.14070 14.1 120.5 16.6 18.8863 -0.318.7 119.7 114.6 104.7 24.8 14.1 1 24.04373 0.2 135.3 21.1768 -0.7 23.7 36.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.7344 95.4 SD SD 24.6 21.1399 99.9 20.7899 -0.6 29.13977 0.9 18.9 28.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.3 21.1 24.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.8 21.9 14.6 118.9 36.9 21.14106 100.9 24.4 111.3 132.6 24.1 127.4269 104.7980 0.6 123.2 113.3 16.7 24.0 20.0134 95.8 21.8580 -0.3 21.2089 18: 0 0.4 24.7 36.2 18.4 116.2 109.3 21.2908 -0.14301 105.3 132.3 36.2 121.5 16.9966 205 17: 1 17: 2 5.4 118.5 116.418.0760 20.14271 101.3 36.1 20.5 16.7 14.1 2007 WHO Reference 14.7 113.8 23.3 124.7 14.7 28.4 29.2 14.3 36.4143 -0.2960 18: 4 18: 5 5.3 18.5 14.1 21.0587 -0.2 136.3 14.9104 -0.0447 L -1.921.9 116.7 120.7 112.3822 18: 9 5.5 119.4769 0.5 14.7 14.3 121.13991 0.718.7 120.3 36.3 24.1 29.8 20.6 S 0.04415 0.7668 -1.1 109.4357 20.2 136.14164 0.9 Dünya Sağlık 28.521.5 16.7 SD SD -118.3 24.8462 21.7 20.14320 106.8 21.7 14.9 Örgütü 28.5938 20.0603 -1.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.0 20.2 16.9264 21.14377 107.4 21.6 29.621.8 138.2 121.6 29.0 24.6 29.6 14.8 14.1196 98.6 -3 14.8059 16: 4 4.2 16.2444 -0.3 127.7 24.6 18.5 28.7577 104.0 16.14130 0.6 14.6 18.9 21.

4393 7:10 7:11 5.4 115.7 16.3 16.10695 0.9 Kitabı 28.1 26.5 19.3 116.7 13.1 108.7628 16.9392 16.7 120.4 132.08931 105.6 23.4 17.6786 16.2 28.9 0.2 19.8 12.8 15.0 20.1 17.08711 103.3 18.0314 17.4 120.3679 99.8 14.6 -1.8 16.6 12.1196 6: 6 5: 4.2 14.0 SD 18.7847 -1.09327 108.3 14.6753 -1.7848 105.6 15.3822 7 7: 8 5.2333 16.5 14.0 21.6 14.8 14.7525 -1.10435 0.5817 15.5 25.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.4807 16.8 20.10347 0.5 20.3 116.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.1 106.3 119.9 27.2 12.9 19.1 13.0890 4 6: 5 5.3704 16.0 13.4 120.7341 -1.04531 0.9 20.0 17.9 18.3 114.7873 -1.8 19.0 123.9 13.6 12.3062 98.3 0.08597 0.1856 15.2 124.3 15.0583 6: 3 6: 5.0144 15.2 220.10738 0.4 116.1 113.2665 85 101.9346 8 5: 9 5:10 4.7 0.0 22.2 111.3 131.0205 -1.7 12.1 18.7 14.7 126.1 112.4 0.4 20.2605 96.1 SD 19.8 15.4 18.2089 82 100.5 0.3 18.5 21.4 131.4 116.1 12.4 18.10609 0.0 13.9 17.1 21.0275 1 6: 2 5.1 104.8 129.7407 -1.4832 0 0.5 22.04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.2 -1.08833 104.2 20.6 18.2 16.3 13.1 13.8 15.3 114.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.1 13.1 14.6 0.6 25.3 -1.8 121.3 15.7804 -1.1 111.3 16.0 -1.8385 4 5: 5 5: 4.9925 -1.0 18.4107 7: 9 5.08682 103.09139 107.3 12.3 19.9 2007 DSÖ Referans 13.5 18.08570 102.6 120.6903 -1.5 16.0 127.9 22.5 14.9 13.3825 97.0801 15.3 117.7 19.4 19.4 23.6 0.3 0.5 -114.6 13.1 14.7856 15.4433 16.2737 97.10906 0.1 20.04475 7: 5.11070 0.1 109.2 135.1 13.9 26.4 16.0 20.3 15.6076 15.3 14.2 26.2 123.1 17.5 2007 WHO Reference 12.6376 16.4 14.4 15.7 121.1 21.0 24.0 28.6 124.7116 -1.0 14.5 122.1 13.2965 -0.2 -1.1 -1.6 21.0781 16.6 16.5 SD 13.7621 15.3 20.6 18.0 -0.7884 -312.2 13.6 15.9 Bakanlığı Sağlık 16.9 21.0 15.7670 -1.8 14.8059 16.7 18.0 129.7 122.2 15.04439 0.08439 0.3 SD 2007 WHO Reference 12.3 13.7626 -1.3 15.5399 15.2 20.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.3 118.4 119.6 16.4 113.10170 0.5 117.3953 15.4954 1 2 5.6 SD 12.2 15.9697 15.8 14.3414 15.2665 16.3 21.2 15.5 136.9 125.2 19.5 15.2 14.0 16.15.4 12.8 12.6851 -1.09033 106.5681 15.7 125.2604 -0.8 -0.6455 103.7 -1.0 15.4065 16.6 12.6 133.9015 15.1 -114.08964 0.3 0.8 17.1 16.7777 -1.7 12.5 -1.C.1692 16.6 19.9 125.8 12.9921 15.5 12.8 21.3538 6 88 89 90 5.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.3 12.3 118.09821 0.3040 15.1 14.7881 -1.4 14.04407 0.9 24.0 13.3540 99.4947 15.9471 15.6 22.5 118.0 0.1 14.3 -0.4126 15.1 12.7032 -1.1 128.04454 6: 5.09486 109.3 21.2 15.9 12.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.4 121. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.3 18.6 16.7 120.1 18.1 15.6 14.0584 15.3243 7: 5 7: 5.0 14.3 18.6 15.09406 109.1 22.8 15.0 27.7368 -1.7606 -1.04482 7: 5.1 Hizmetlerinde 19.6 14.5 13.0 17.8597 -1.7 25.5 12.3285 99.5252 15.1 24.4 20.2 112.1 105.7 15.5 12.04382 0.1 114.2 17.9 21.7 15.1 13.7 21.3 113.8 12.08414 100.0 13.3 17.3 125.7 12.10391 0.08490 101.4 16.8 15.4 18.2684 -0.4 -1.5 20.4 14.6 18.9 20.04364 0.10214 0.7710 -1.2 17.2 19.4 13.8 13.3 20.1 105.4 14.0 17.4 13.3 15.1 20.4 13.1 13.4 14.8 18.4 24.7 13.5 14.09651 0. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .1017 15.11189 14.10652 0.2 -1.0490 16.10082 0.1 21.04536 3 7 7: 5.2 0.1 114.5 17.7 0.3 14.1 15.1 107.08771 0.3 14.7271 -1.1 13.3351 16.6 19.9850 17.1 .2 12.0 13.5 16.7133 104.9 15.04355 0.5 12.8 14.1 14.5 13.9 0.0 13.3 -213.6 26.6199 16.2 110.2645 -3 L L SD M M -1.3 15.8 22.1 14.1 14.0 22.3 15.8785 15.2 15.7387 15.3 130.4 16.9 13.0 13.3 119.2 19.5 21.8 123.1 14.2 22.1 15.6 124.6544 L -1.10038 0.5 18.7 SD 20.4137 6: 8 80 0.3 118.8 13.2371 84 101.9 0.09567 0.3 15.0 19.8 12.10478 0.6 18.1 13.3 15.2 16.3 13.7 17.1 12.5 -0.2 SD 13.04415 0.04502 0.5 134.3 117.1 111.1 135.09103 S 0.0 13.3 20.08741 104.3169 98.4 116.8 25.5 17.04447 6: 5.9 20.2 21.6 22.4 20.09176 0.0 13.6 128.5 12.8 14.1 17.6677 104.5 18.1 110.6 127.5210 7: 2 86 0.1649 15.4 14.0 16.7 14.7 16.3978 7 0.7 27.6 17.9 12.2849 L M 15.08625 102.0 130.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.4 18.10303 0.7 12.8 16.9 17.3228 15.1 14.3 13.6 19.09609 110.8 12.4 17.1078 M 16.6 13.4 28.8 20.1 13.1 112.11150 0.9 20.0 17.3 23.4 27.3 S 6 8 1 6 6 3 0.3596 15.2 131.5 22.2 -312.9 23.4 22.4 0.3 13.7 14.09289 108.8 -1.2801 -0.6 125.4 -1.8941 16.3 14.9 14.8 18.3 21.09907 0.3 114.9 17.7468 -1.7 16.0784 104.08464 101.3 12.8 SD 133.6 16.3 19.7 12.6318 16.8 14.7 15.0 13.6 13.4 18.5608 102.8 15.Sağlık Bakanlığı.6433 -1.4 16.1 12.2 15.9657 5:11 6: 4.0 0.5019 1 Year: Month Month -1.09864 0.3 125.8 -1.2 0.7 17.0 126.9 13.5 0.2 17.2 T.7 16.4629 15.7 0.7731 1 5: 2 4.6 21.04489 7: 5.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.0 19.8 18.6 14.3 114.6 13.7 16.08543 0.04390 0.6 121.1 23.08390 100.2 21.2 27.8 16.0 22.0 14.9381 Page 1 of -1.9 13.8 128.7745 -1.8059 5: 3 5: 4.2 12.4 13.8 16.8 18.1 -0.09445 0.3408 -1.0 25.4 15.8 127.3 15.2460 15.7 18.09213 107.3 18.9 16.4790 15.2 109.6 14.6651 -1.6 20.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.2 14.4 12.1 0.11030 0.8 20.9 14.3 123.5 27.09366 109.3 119.04525 0.6 14.0 13.3 114.0 19.4 13.09068 101.10948 0.2261 15.3 130.7 14.4 13.9 16.7 17.2 111.3 16.5 16.0 -1.8 124.1 115.5 18.08653 0.6 17.09526 107.10780 0.10989 0.4297 15.2 Page 1 of 7 12.1 14.1 15.6 18.3 106.2 14.5 16.2 18.11110 0.9 15.6237 103.4 131.7862 -1.0 13.3 112.6 Page 2 of 7 13.3 126.7 18.2 15.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.4473 -1.9 110.8 17.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.7 12.08998 106.6 324.8 123.7 SD 24.9243 15.8 16.6944 -1.4 18.0365 15.10522 0.9966 0 5: 4.5 T.4 Okul Sağlığı 22.3004 16.2060 0.4 26.5 132.7 17.9 14.1 110.3 Sağlık 15.04469 6:10 5.8 20.9 12.5 13.8322 15.5 12.9 18.4 115.3 18.1 12.1381 16.5542 15.0 122.2 129.2 129.3 13.8554 15. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 25.9 19.1 18.04514 0.8094 -1.6 -1.3 13.5578 16.1 12.4 12.7 122.3 18.9651 -1.7 137.09951 0.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.4650 0.1 15.04431 0.8497 16.1 13.1784 81 100.9 15.7828 -1.4 16.7578 -1.2 15.5814 -1.2 12.2009 16.0 15.2877 97.2960 87 102.2 12.4464 15.7 119.2 16.1 14.7203 16.0 127.9 14.5 18.1490 79 100.6 15.9 21.0 13.8 124.09251 0.0 13.5189 16.09735 0.3 115.4 16.1441 15.8 15.0 15.8089 15.08865 0.0 16.0 15.2 20.5 14.2 20.04520 0.6 119.1 113.8 12.10823 0.1 13.1 23.7 16.5 117.1 13.3 16.0 13.2 15.6 -213.9 16.04495 0.10259 0.0 12.3 14.1 0.8 13.10865 0.7196 -1.5 17.9 15.3 120.6 12.2 12.7 26.1230 15.2641 95.4 126.1 107.0 13.2 15.08898 105.0 13.8 13.2 12.7 321.9023 7 5: 4.3 12.1 108.7 16.4 -0.2 109.0 138.3 12.1 SD 115.2 15.C.8 12.3 132.5 12.4 136.0 13.0 16.1 14.7 22.3 23.7 128.0 219.1 15.9 SD 22SD SD 18.3 132.6 20.0 16.6 0.7 17.9 25.7 18.1 14.10566 0.2656 15.2 110.5 13.7 -0.2 14.5 0.7 21.6 16.5 14.8 0.9 19.1 22.6 12.04373 0.4 13.4 14.2 118.8855 -1.6 14.7 16.5 127.2 12.9 16.3776 15.7 13.7 19.7 12.5974 16.4 19.08802 104.8 12.2619 96.04508 0.04423 0.8 23.2 15.09778 0.5 22.09994 0.2616 95.6 12.8344 -1.10126 S 0.3 21.6023 102.0 0.7 21.6 17.2 12.5 -1.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.9 17.9116 -1.7 14.1 121.5948 15.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.0 0.8 22.09693 0.5 22.04461 6: 5.3 16.0 20.5 12.5101 15.7 SD Median 16.4 21.3 22.7 13.9 15.2 110.1 13.2 137.0 18.5 118.8 12.4 12.7 15.2 24.8 19.9 13.2 SD Median 15.2 21.

0 28.3 17.0 18.3 14.8 16.0 24.4393 160 13: 5 161 0.4 25.0 26.6753 -1.2 15.1 18.1710 -1.4 119.2734 98.6 12.1 13.4 23.9023 134 -1.8 16.4 31.0 23.7 26.5 22.3 0.1 119.5 14.9 33.5 Median 114.3 29.6 27.0 0.10391 12.9 20.4 19.8 130.5877 100.4 32.3 0.1 22.4263 -1.9 16.8 15.5 23.6 13.10522 0.7293 18.5 31.1 SD SD 107.9355 20.8 SD 2 SD 20.9 SD 22.4 14.8 113.7341 -1.2 118.12363 0.4 19.3 15.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.3 20.4954 13: 8 13: 5.8 120.6 14.2 18.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.0 25.8 15.10948 100.6 14.04415 0.2 15.4 27.8 20.4 127.1 34.6376 M 16.0 13.0 16.10566 12.0 24.8 16.5 33.7 33.9 121.0 23.3752 99.10989 101.4272 99.0 15.8 14.7 12.9 13.7 18.12272 0.6 20.7 15.6 14.3 15.6644 0.5 17.5 0.2 21.7578 -1.6 13.8 121.8 19.12102 110.5 27.0 111.0 119.11979 0.7 21.2 23.4 7 16.3 17.1 SD 136.6 17.9392 96.6148 -1.7828 17.04482 0.2 15.3 28.9 28.2 33.8 29.6 20.2499 -1.2 16.11228 0.3 17.3796 20.12458 0.2 18.9 18.8 16.6 21.6 18.9 14.5 110.7032 16.8 129.5 19.11030 0.4 18.8 33.0 35.6 18.7197 0.8 21.2330 102.7 19.5 24.5 14.5 22.2 16.0 18.4 33.4 109.C.5921 19.7 20.0 15.8 12.0 16.0 24.3 18.3kg/m2) in 13.7780 17.12148 0.6 17.1 13.3 18.9 21.12030 109.8 17.4500 -1.8059 95.5189 (z-skor) 16.6 19.1351 -1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 126.3 16.3 31.6 20.8 20.6394 18.6944 M 16.2 127.11952 S 109.4 -313.4382 -1.8 13.5853 19.12650 15.2 128.0 14.12380 0.5 122.3 21.6 13.11590 0.1 23.9 12.12191 0.2 15.8 -1.7710 -3 SD 16.7117 19.1 117.8 16.2960 153 12: 9 12:10 154 0.3 18.7407 16.3 15.1784 3 12: 4 5.0 16.7861 17.6 14.5 14.1196 0 12: 1 5.9 125.04475 0.0 0.3 18.5719 19.9 34.4733 L -1.5 34.8 135.4578 19.1 18.3 34.5974 16.10738 0.7 13.3 109.6 131.1 21.9 132.3351 16.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.7846 17.12233 0.8095 -1.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.04531 0.8 126.8 18.5 Örgütü 26.7880 17.1 13.5074 -1.6 22.1 227.0 16.6 14.7 30.4 17.2 16.9 130.7 13.8 2007 WHO Reference 14.7 22.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.5 18.9 SD 15.6 13.0 -1.7 15.9 122.2 14.2 15.4 23.1692 16.3777 -1.1 16.0 17.0 18.6 18.5 129.3 29.0 Dünya Sağlık 21.8 -1.7628 -1.2 0.10259 0.1 26.5 14.3 28.3021 196 -1.5 13.9SD 125.6427 -1.2 15.8 22.9 19.11925 108.7445 105.3 14.0890 11:11 12:5.8 23.3 15.1 18.3538 156 1 0.6085 0.3 21.4 14.12591 20.7 16.8 13.3 111.9 SD SD -116.0 123.5 21.8 16.8385 131 10:11 11:4.12079 110.8 32.2 -1.0 16.2 13.6 31.6 -115.3149 195 -1.8 2 21.7873 16.9 15.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.7670 L -1.3529 25.5 -1.9 SD 23.3 22.9 27.2 15.4 16.2 120.3 15.0 121.9 19.4 128.8 28.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.0 0.04520 13: 5.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.6 21.0 17.0 16.4 16.8 21.8367 19.9 116.2 118.3 15.6 112.8 16.1 15.2 17.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.4 114.0 105.3 26.7 25.8 13.3211 20.12443 S 0.5 124.3 17.7 116.7 0.1 109.6786 0.2 136.9 35.4 119.5 120.04355 0.6 132.6304 18.6211 19.7 135.7 14.12579 0.12567 0.6568 18.6 16.3 23.3 7 13.5 132.3900 -1.3586 L 103.0 13.8 14.0 20.2665 0.2 13.5217 19.1 19.04525 13: 5.2 20.8 13.3 33.04536 13: 7 5.5 19.3 23.6 26.10652 0.7 123.1 16.12055 0.6 23.9 16.2 22.9 13.9 16.5185 -1.7 34.2 21.2 118.2 19.2 17.2233 20.3 131.2000 Page 1 of -1.4 3 SD 24.6 18.11070 101.1 17.1 0.7461 17.3 118.4 -313.5 22.12396 0.2SD 117.2621 20.7 -2 SD 13.7 114.6 111.3243 155 0 0.0275 8 11:5.10695 0.6 115.1 34.7 16.7 27.1 28.10214 0.04469 0.1 SD 14.1 117.6 113.6 12.9 29.8 15.3 32.2 108.1 106.0 271 35. Sağlık116 -1.6962 18.6 15.6 0.7828 16.9 124.3 27.6 30.7847 16.0 19.1 16.9 0.2026 20.9 22.5 -215.4617 -1.0583 9 11:10 5.11304 0.2089 12: 5 12:5.8 23.11720 106.8 14.9 21.6 26.7 31.1 20.4143 -1.1 -1.9292 101.7196 -1.3294 -1.7 15.6 15.1 106.7 127.9 15.9 17.11150 S 102.8 28.0 15.3 18.1427 20.4 123.3 24.12683 0.3 30.5 0.7 121.3653 -1.2 32.7 25.4 20.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.7102 18.8 27.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.11522 0.12694 15.5821 19.2 126.7 13.6 33.9850 11: 1 133 0.7 13.6 24.4 20.3 18.10865 100.2 14.1 28.5521 0.6020 19.6116 19.7352 18.5 113.7 126.2648 -1.5 25.6 34.0 28.4107Month 3 159 4 0.7 20.5 19.11110 101.6 17.7 18.5 16.2 13.11869 0.5 17.7 SD SD 19.04390 11:4.7 19.7 14.10478 0.8 18.2 110.8 121.7777 16.4799 99.5 25.0050 -1.5 16.2 14.4 16.1 17.7806 17.1 -1.11342 103.7884 17.7 14.8 13.5 18.04431 0.0 14.9 3 SD 27.7203 95.9 24.2 18.8 -117.8 12.4 16.8 23.9966 -1.8941 -1.2 24.9 122.3 DSÖ Referans 16.7551 100.C.3 122.9 -3 SD 12.7 23.12310 0.8 32.11841 107.04461 0.04454 0.7559 17.1 17.1 24.5 22.5 22.9881 21.4 14.0 222.2 21.12428 0.2 120.1 23.4 20.12346 0.5 18.5 20.7 13.7 15.0 128.3 Page 5 of16.8 15.6 129.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.9 332.4 132.6482 18.7 112.3240 -1.12291 0.8 13.4 22.0488 -1.8704 101. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.8 14.9 25.9 26.6 25.12487 0.6851 -1.8 127.9 31.3 14.2 334.2 123.5334 -1.7645 17.4 -1.9 27.3 15.9 Median 16.7 .12501 0.788197.8 14.0 20.1 15.3 16.6 34.8746 -1.9 18.2 21.6 -1.2 17.5 114.2 27.1 15.1 Page 4 of 7 14.3 137.4376 20.8 -1.10435 0.7862 16.1 33.7 23.2 20.9 18.4 Median 112.8 124.4 24.2 18.6985 100.6 137.0 15.1 13.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.11379 0.2371 6 4.1 130.12661 0.12627 20.9 0.6 15.12253 0.2 26.0 34.3 21.7626 -1.8 25.9 0.5615 19.1 14.3 19.3 31.3 17.7744 19.2 -214.2366 -1.0 119.5 26.7 16.8 13.7 34.9 14.7873 17.9 115.7745 16.7 19.6 26.2 -1.2 14.0 -1.7 124.7731 127 10: 8 128 10:4.8 20.4221 -1.2 16.8 115.8 13.7 23.6 18.7 18.8 19.2 14.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.7751 17.04514 13:5.6732 18.11811 0.4860 104.1 -314.6811 18.6 19.5 30.6 17.8 18.5 111.9 14.4 26.11898 108.9346Month -1.4 18.7 225.7033 18.1 2007 15.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.3704 16.1096 102.12125 0.2 14.3 18.8 14.12412 0.7 12.1 12.7 0.2 29.7232 18.0 20.8124 -1.3 Page 3 of14.4 14.1 32.9603 20.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.6 18.8 17.0 16.04489 11: 4 136 11:4.0 16.12603 20.4065 16.8059 129 9 10:10 130 4.5 14.5 23.3 18.10347 12.9 28.4 124.3 116.11451 104. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.4 110.1 20.2 17.4433 0.0 17.2 118.4 15.8 16.7 24.2 25.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.12170 0.5 18.9 24.8 129.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1.3 2007 WHO Reference 13.6 20.4 28.2 110.3 Kitabı 15.9 34.9887 102.1 119.04382to -1.12005 109.6651 18.7804 16.4 18.6 14.3 19.6486 19.0 28.9 119.9kg/m2) in 17.2 15.3 19.5 17.C.4 20.0 20.3 17.4 27.7525 16.7 27.8 34.3 16.04447 0.8 14.10609 0.5 0.9 19.5 28.7 20.4 3 SD 127.0 14.0 16.2 16.2 25.2631 -1.5 112.4848 -1.2 15.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.4 30.4 26.7745 0.12672 0.1 18.5 13.9 15.10303 -3 SD 12.12328 0.5 27.2009 16.1 19.6 25.1 115.4 1 SD 18.2 24.3277 194 -1.9 16.2 22.3 18.6 19.7719 17.7 -1.11189 0.1 15.7 115.0 31.7684 17.2 15.4 27.4 13.0 16.3 -1.0 T.04399 11:4.11751 107.2 0.4 14.4 16.8 16.1 843 587 0.8 16.5 15.1 15.9398 -1.8 12.0 -115.7 113.0 22.1262 -1.2 -1.2762 198 20.7 138.7 -1.2 107.7 32.6 15.12473 0.7 15.5294 -1.1 35.0 16.3 20.6 16.5510 -1.0 15.5 16.3 98.7 17.1 27.7 121.11656 106.6 20.4 17.7 26.0 19.5403 -1.2 SD 27.6 15.11415 104.2 23.12528 0.4 -1.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.7 114.5 20.4 M 17.8 0.5 16.2955 103.12212 0.2 17.11487 104.5 14.4961 -1.8 20.8497 96.4 34.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.3 20.9 -1.3 19.6 103.3 14.1746 97.7 125.6 15.3 13.4 0.2 28.04508 13:5.6 0.7 0.4 17.5 34.6795 104.5 128.8 12.2 117.2 23.0701 -1.11688 0.1 25.8 122.7 14.3 13.9 27.6 19.1 24.4 18.0 21.8 21.8 SD -216.9 26.8 17.2 30.4 14.2 18.0 27.6 14.04439 0.0215 20.0 116.1 18.5 -1.7 18.1 133.11781 107.1 14.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.4 28.1 120.1490 12: 2 12:5.1 30.2 22.788497.0 105.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.6 23.2 21.9 20.3004 0.5 13.9 23.0314 2 Year: Month L 0.7408 17.8287 0.0823 20.5578 16.3 13.1 35.04364 0.1 14.8 26.2665 151 7 12: 8 152 5.0 25.12554 0.5 33.11556 105.7271 -1.5 123.3 23.10823 -2 SD 12.3 SD 34.6 15.3 14.10780 S 0.7 13.7 16.8 Z-scores (BMI18.5 15.8824 20.0 33.6 29.7 13.1 15.9 16.6 -1 SD 14.6 14.6 15.7511 17.0 15.9 104.10906 0.9 33.8987 M 19.7 17.5 Z-scores (BMI19.0784 3 135 0.1 131.5 15.9 17.8 34.4 18.1 125.8 118.5 17.1 22.7 114.1 -1.6 9: 7 115 T.9 116.0 17.6 M -1.6888 18.9 0.04495 12:11 5.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.9 -213.4022 -1.8 25.7 13.1 120.8 22.1 SD Median 16.2 16.8 34.3937 -1.5 23.6 16.7 14.5 27.1 0.0 14.0 0.2 2007 WHO Reference 14.8 SD Median 20.2 19.3403 193 -1.4 22.7 21.0 22.7604 17.1 134.8 114.6 14.9 13.2333 S 0.0 35.0400 0.9 21.3 22.11266 102.3 16.3 13.5502 104.12514 0.9 15.9 14.7168 18.04423 0.1 17.11623 105.4 110.3 25.0 16.0 21.12615 20.4 131.8 20.0 133.0 125.04407 0.3 16.12541 0.3 0.8 13.7 -1.3 125.0 19.5 26.3 108.1 SD SD 21.7 21.7 15.

8 34.12579 -3 SD 14.3 20.12501 0.8358 -0.0 124.3 117.5 122.6 -0.12567 S 0.12939 109.12683 102.0400 -1.2 17.2026 187 -1.7 25.9 113. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3653 L -1.4 35.04536 17: 7 17: 5.04461 0.0986 21.6 29.3 20.1 115.3880 99.2 108.8 22.6 120.0 20.1784 17:10 17:11 5.0 24.12603 0.8 15.0 121.0843 21.8824 -1.8 15.3 19.7 112.5 17.04531 0.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.0 21.12650 -2 SD -1.0 0.4 110.2 35.3 25.04423 17:5.1 0.7 0.6 35.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.5 124.2 121.19 yaş (z-skor) 20.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.8 21.1 25.9 35.8 0.9355 -1.9 20.7 0.3 16.12736 103.3 15.3 129.2 35.2 35.6 19.04415 17:4.0 0.249997.3900 -1.2 15.9 28.9 14.6 3 SD 34.1 23.6 19.2 118.6 19.8 19. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 35.4951 96.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.4 109.5 17.1 Sağlık Bakanlığı.1 -3 SD 15.3 109.8 335.5 17.5521 -1.1 20.6 29.9881 -1.8 22.2 21.9 125.5 24.1883 99.8 23.7 15.4 107.4 19.7 125.9509 21.0 20.7 21.141099.8 -1.4 35.1 114.7 117.1 122.6 28.0 119.2 29.0 113.4 17.9 SD 18: 1 5.0 25.2914 -1.12694 0.7197 -1.9 18.7 24.2 24.8 20.5 119.8578 22.1514 104.7 23.9 21.3403 20.168898.5 28.8 137.4 29.7 121.0 20.1 19.7 111.04373 0.9 34.7 17.8 115.7 122.7 114.12845 107.1 125.7 112.7077 -1.4 16.4 29.9 124.2 117.3 0.2 15.5 18.5 133.12615 100.4 25.3 22.2762 20.9 0.327795.4 107.4 24.8 14.5 35.2631 20.5742 100.8 21.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.8 35.1 18.4263 M 20.4107 9 18:10 5.12627 101.0823 20.7 24.1140 104.5 34.4 131.6 111.3400 -1.6 119.3 18.5 0.9 28.8 138.5 0.12787 0.5 SD 16.9 Median 17.9661 21.12767 104.7 -315.6085 -1.2 29.9048 22.1 15.04508 0.6 18.0 21.9 16.C.1 112.04482 0.7 SD 24.9 19.12930 109.9 24.2 15.1 19.7 29.5 119.04454 0.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.3 118.236697.12807 105.0760 103.3 110.1 20.9962 21.6644 -1.7 16.4382 -1.4022 5 .8 114.8 21.4 -1.9585 -0.1490 8 17: 9 5.5 35.1129 21.6 -217.2 126.12855 107.3 21.5 136.3 17.0890 209 17: 6 210 0.5 16.6 18.1 104.5285 100.8 127.2 SD Median 20.0 20.7SD 118.04355 0.3 23.1 29.2 15.8 15.0 125.4 17.3 130.1 120.1 -2 SD 16.8 121.2 35.3 21.5 19.04364 0.5 35.2 18.9 17.1 28.12473 0.9 21.12756 104.2 0.5 123.6 17.5 -216.5 134.3 16.2 28.4 20.04431 17:5.3 22.7 129.2 16.2 7 15.12638 0.1 116.4143 20.4 133.0 124.4822 -1.04495 0.0 35.6 29.8 126.1 20.4 131.2 15.3 132.4 15.9812 21.6 17.6 18.4954 5.2 128.6 18.4 -118.C.4376 M 20.9 18.5 120.1270 21.04447 5.8 16.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.2 110.4 0.12777 18: 7 5.9 127.5 18.3 21.2960 3 18: 4 18: 5.5 0.6 34.2 116.6 23.0374 -0.0 29.4 17.0 35.4 132.4 27.3 19.6 35.04407 5 to 0.3 116.8773 -0.9 24.4 17.7731 2 16:4.5 17.0 15.7510 101.3 106.1 15.04390 0.2 15.04520 0.2 19.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.2 18.8 114.6 110.6 34.6 18.2 20.3 15.7 -0.3 132.6 25.12948 108.04382 0.2 128.6 121.8287 -1.0 15.6 19.8 21.8 SD 28.7 35.3 35.8 123.3 27.0 0.5 18.12911 0.7 35.1196 0.3 SD 35.7 23.7 115.5 28.1 127.6 24.12893 106.7 120.9 29.8 21.3796 20.9 18.3822 18: 8 18: 5.1 25.0 19.7 34.12826 106.7 18.3021 20.2 16. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0 115.1 -0.1423 -3 SD 20.4 131.2 23.2 25.9 16.5 137.04525 0.3 15.0 15.3 129.1 129.2423 L M -1.2 18.2 110.4 3 SD 34.9 0.0 34.6 125.5 18.7 15.0112 21.3211 20.12715 101.0 29.2233 21.9 15.8 24.0 24.5 5.5 -1.0 19.5 SD SD -118.4 124.1 17.0 21.0 23.8 16.0699 21.8 SD 123.04439 17:5.3 15.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.3 29.6 21.6 15.1 125.8 126.8 111.12883 107.4 106.3 0.12836 104.6 16.4354 0.4 28.12672 0.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.1 35.9 116.7937 102.3 123.2 -0.12591 100.6 20.3 15.2 105.2 24.3 15.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.1 21.0 20.8 114.2 15.5 135.8059 3 16: 4 16:4.4 16.1925 -1.3 16.5 17.3 35.0 15.6193 -1.8 102.5 Dünya Sağlık 27.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.1 114.3 0.9 -1.5 29.3243 5 18: 6 5.8 116.8710 -1.2 127.2 24.5 19.4 -0.9 15.3 130.0553 21.8 122.04489 0.7 15.12487 0.0215 20.8385 5 16: 6 0.6 19.3 16.04514 0.4 15.5 35.8 24.7 16.3 18.3 15.7745 -1.12864 0.2 119.9982 103.8 21.6 21.0 28.12816 0.0407 21.0914 97.1550 21.12554 0.6 17.4 123.04469 0.1962 21.0 24.9202 21.3 24.7 28.5 136.7 15.4 228.3 29.8 0.9 35.7 27.12661 101.2 2007 WHO Reference 15.8 2 27.4 23.0 25.5 17.3 23.4500 -1.4 110.1 35.5 Örgütü 34.4 132.5 135.2098 21.5 S 0.12920 109.0 113.1 108.8 22.6 Page 6 of17.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.9 123.6 16.1 119.12746 0.0 -0.9 21.04502 0.5 29.5 35.4 110.9 35.0 117.1 0.4393 18:11 19: 5.12797 105.9 0.0 23.8 113.0 21.3 28.1 29.2 127.5 SD 23.4 118.4 21.6638 100.9182 102.1 35.6 2 SD 27.12514 0.6 S 0.7 112.3 120.9023 200 8 16:4.8 103.3 18.5 20.0 128.5 0.0 15.12874 0.5 27.2 29.8 16.8 15.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.12902 108.3 27.2 35.2 105.1 20.2 25.7 27.4 20.8419 22.8 105.6 35.1 25.4 131.6 20.4667 0 5.6 120.04475 0.5 111.1 19.314995.3 17. Türkiye 1 SD 23.5 -0.2 130.7 15.9 21.2665 18: 2 18: 5.0 0.9966 205 1 2 206 0.1 128.9356 21.2 20.5 124.0 126.2 21.12726 0.7 114.6 0.3 34.1 28.4 34.4 25.3 28.9 2 SD 27.4 19.5 15.0 22.0260 21.8892 22.4 118.3 22.12528 0.3 17.2371 -1.1427 S 0.7 28.4 35.8735 22.2 -1.0583 208 5 0.5 29.3529 16: 1 16:4.12541 0.9 19.8 15.7 3 34.9 17.12704 102.7 20.289296.6 17.5230 104.182698.8 23.3777 -1.

C.Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O.Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O.C. Neyzi) T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 .C. Neyzi) Şekil 6 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.

• Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur. Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir. korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir. Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu. Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin. • Konunun yinelenmesi. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak). Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek. Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak. 274 T. sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

C. alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir. ardından şu şekilde sürdürülmelidir.C. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin. sınıfa söyleyecek. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır. Çocuğa özel bölgeleri sorulur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir. babası. Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir. okulda en sevdiği arkadaşı. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi.C. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir. varsa kardeşi.

C.Yiyecek gruplarının yetersiz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Rol Yapma: Anne. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir.C. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. baba ve çocuğun davranışı. Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim. yemekler hakkında konuşmalar. sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur. Eğiticiler de imzalarını atarlar. baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. sonra izleyenlere neler iyiydi. 5-8.Sağlık Bakanlığı. 276 T.

C.24 AY T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 .

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Türkiye 278 T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.T.24 AY T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Türkiye 280 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

...........................C............................. Adı ..................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.......................................C.............. Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir.... : ............................................................................................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 .... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..................................... : ...................................................................................... – ........................... : ......... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T..C............. : ................................Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ..... T.............................................. : ......................................................................................... Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : ..............T............................. Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir........................../............................................C............./..........

........................... Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ……………………….......…….....................................................................................................................) Aldığı başarılı dereceler: ...... Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz.......................................... Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S..................... Adres : ..........................mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T....………………………......... .... (En son bitirdiği okul).................................... Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : .C......................... Öğrenim durumu: .........................................................Sağlık Bakanlığı.........................../…………................................................... Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek ..........) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.... o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ........... Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır..........................S................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.............haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: ............./………….................../………........................... Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ………......... Telefon Numarası : ............... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o ...K............................ Tarih :………….........................................................................................................................C....... Spora (düzenli antrenmanlara .............../………........../…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: …………...................

çarpıntı Nefes darlığı. siğil. kabızlık Dışkıda kan. karıncalanma. baş dönmesi. ülser vb.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak. eklem. safra kesesi hastalığı (gastrit. barsak. öksürük.) Diğer 283 T. uçuk vb. şerit vb. kasıklarda. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma. boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. çınlaması. kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A.C.C.) Ruhsal sorunlar Mide.) Cilt hastalığı (egzama. spor yaparken göğüs ağrısı. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman. dışkının koyu. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında. mantar. B veya C) Böbrek . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. karaciğer. burun. taş vb.) Kulak ağrısı. ishal. hemoroid. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı.mesane hastalıkları (kum.C.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis. flebit Kan hastalıkları. his kaybı Kas. akıntısı. tümör (vücutta şişlikler vb. tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) Fıtık Kanser. iştahsızlık Karın ağrısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak. kurt. boğaz sorunları (sinüzit. bademcik vb.

ayak. omuz. parmaklar. akıntı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ezilme. el.. ağrı. Adet görme süresi :………. Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş.. çay. diğer) Tedavi (ameliyat../………. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?……………………………………….. el bileği./………. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti.İmzası Tarih :…….C. Gebelik sayısı :……. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çıkık.(gün) Adet düzeni Düzenli : ………. yırtılma.) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz. uyluk. ayak bileği. kol. göğüs kafesi. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi.. kalça.. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik. Düzensiz :…………. kist oldu mu?………………………………. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı . Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………. çekme.Sağlık Bakanlığı. bacak. bel. ilaç. kopma. kafa travması. diğer) Tanı (kırık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. boyun. diz.C. T. kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası. 284 Sayı:………………………. Diğer sorunlar………………………………………………………………. Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol. sigara.. dirsek. sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :………. ameliyat vb. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur.sırt.. Doğum sayısı : ………….

C. femoral.…….…….……. …………………. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Allerji ………………………………….……. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ameliyatlar ………………………………………. …………. Göğüs deformiteleri (asimetri. gövde..V. diğer)……………………………………………….. deviasyon.……. pectus carinatus-excavatus)…………. dalak. 285 T.… K. …………. hipertrofi. guatr)………………………. Boyun (Torticollis.… Torasik vibrasyon (sağ-sol):…………………………………………………….……..T.……. Oskültasyon (Ritm..…….…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:…………………………………………………………………. diğer bulgular)…………………………. Yaralanmalar ………………………………….. tonsiller. Abdomen: (Kitle.………………………………………...……. diğer bulgular)…………………………………. pigmentasyon.B.……..……………………………………. Nabızlar (Radial. K. üfürüm)……………………………………………………. boyun)…………………….… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral.alt ekstremiteler.…….B. wheezing.C. Karaciğer.(Şekil bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar ………….…….S. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü..…. kitle.…………………………………….…. palpabl lenf düğümü. Varikoziteler (üst.………….. ronküs. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………. Hastalıklar ………………………………………. diğer)…………………………….….C. Üst ekstremiteler ………………….…….…….…………. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ……….

Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir.C./………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. TARİH : ………../…………. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur.………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur.Sağlık Bakanlığı. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ……………………….C. b) Yapılan muayenede …………….