T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. G. Dr. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Gör.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm. Dr. Dr. Doç. Z. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm. Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. Dr. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd. Dr. Dr.Dr. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Dr. Dr. Dr.C. Dr. Doç. Dr. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T. Dr.Gör. Dr. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr.C. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Gör. Doç. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dr. Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Dr. Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. Dr. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm. A. Gör. Dr.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Dr. Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm. Doç. Dr.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

C. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv . Taslak doküman. elektronik ortamda “http://www. konu ile ilgili öğretim üyeleri.gov. Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir.hm.C. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir.saglik. Devam edilen süreçte. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T. Alınan geri bildirimler doğrultusunda. Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz. verilmiştir. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. uzman hekimler. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için. uzman hekimler. Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır.

C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .xvi T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.

................................................................................................................................1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı ........................................................................ 13 A.......................................................................................................OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM .................................................. 40 F........................................................................................................... 50 T...............2 Gelişme ................................................................................................................................................................. Görme Sağlığı ...................................................................................................................................................... 16 A..................................................................................... 27 C..........................................................................4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ...................................2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar ................................................1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı ...................................................................................... 38 E...................................... 9 A........................ 37 E...................................................C....2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım .2 Korunma ....................................................................................................................................6 İşitmenin Korunması ................................................................................. Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması ............ 30 C.........................................1 İşitme Kaybı . 9 A...........3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları ............... 1 1...... 50 F.................................................................... ...........3......................... 35 D.......................................................................................... 7 B...35 D.................................... 6 B........................................... 23 B...................1 Temel Göz Muayenesi ..................................2 Psikososyal Gelişme .......1 Tarama Testleri .................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T....... xiii TEŞEKKÜR ..............1 Dil................................................................................................................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...............4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları..4 Okula Yönelik Öneriler ...............2...................................................... 18 A............................................. Okul ve Okul Sağlığının Tanımı ......................................................... Konuşma ............................1 Cinsel Gelişme ...................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii ............................... 31 C.................. 49 F.................. İşitme Sağlığı ........................................................3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ............................................2 Okul Sağlığı Ekibi ........................... 9 A..........26 C..... 31 D.......... Ağız ve Diş Sağlığı ............... 7 2.......................................................2 Güvenli Okullar Programı...............................3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları.......................... 25 C.................................. 22 B........................................C........................................................................ OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ ........................ xv BÖLÜM: I ....... 7 B........................................... 1 B........... 13 A............................................................ Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar .............................1 Büyüme ............................5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri.... Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi ..........................................................3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri .............................İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...................................................... Okul Sağlığı Hizmetleri ......................................................... Taramalar ...........................................................................................1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları .....................................................................2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri ........................................................................... OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME ...2................................... 26 C............................................... 25 B................................ 23 B.......................................................................................3 Korunma ...................................................................1 B..........................................................................................................................................................3........................................... 1 B..................................................... 1 A................................................................. xi SUNUŞ .................................. 29 C........................................................................49 F.. 24 B......................................

............... 59 B....... 92 E.. 96 F....................2 Besin Grupları.......................................................................................2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı ................. 81 D................................................................C...................................6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü .................................... 101 A.......1 Tütün Kullanımı ...... Salgın İncelemesi ve Kontrolü ....................................... 101 A..................... 61 C..................................................................4 Parazit Taşıyıcılığı ................................ 91 E.........................2 Şiddetin Nedenleri ....2 Salmonella Taşıyıcılığı .................................................................................. 91 E.....1 Risk Etmenleri ......................................... 107 C.........................................................3 Sağlıklı Beslenme Önerileri....................................................................... 93 E................................................................................................................... 65 D..3 Aşıların Uygullanma Şekilleri ..................... 107 B.................1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı .........................1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik .......60 B................. 98 4................................................................................. 56 A................ 105 A..................... Sağlıklı Beslenme Önerileri.................................................................................................................. 108 xviii T........ 96 F..............2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları ....................2 Aşıların Yapısı .......................................................8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar .......................................................................................................... Fiziksel Etkinlik ........................ Çocuk İstismarı ve Yaklaşım ......................................................................................... 61 B......................................................................5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları .................................................................................. 93 E.......... 100 A....................................................................................1 Aşı Programları.......7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar ...............1 Görülme Sıklığı ............................................................................................................................................ Sigara.....................................7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ............................ Taşıyıcıların Araştırılması........................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.............. Sağlık Eğitimi ................................................................................... 56 A......... 95 F.......................................................................... 56 A............................... 81 D........................................................ 107 B.........................................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım ........3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ................ 92 E......... 86 E.... Aşılama ................. 60 B............................................................................................................................................................................3 Okula Yönelik Öneriler ............................................ 100 A.............. 101 A......... 91 E.............1 Fiziksel Etkinliğin Önemi ...............................................................................3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar ........................................................4 Soğuk Zincir ........................................................................................ 92 E................................................................................................2 Tanı ....................................................................... 104 A...................................................................... 107 B......5 Risk Altındaki Çocuklar ............................................................................................... SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME .......................................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.......... Şiddetin Önlenmesi.....................................3........................................................................................... 106 B................................................. 100 A......................................... Alkol ve Madde Kullanımı . 95 E...........................................................................................................................10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi ...............................................................................................................................................3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları ..............................................................................................................................C..................... 93 E............. 102 A................ 65 C................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE ...........8 Kayıt Bildirim ..............1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları ........................................................................... 107 B.......................... 56 A...........................6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar ................................... 96 F...................4 Şiddetin Etkileri ............................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ..........................................

.................................................................................................... 147 5................... Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları ......................................................... Konvülsiyonlar ............................ ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM ........148 A...152 B............................................ ENFEKSİYON HASTALIKLARI ................... 130 D.............3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları .. Bakteriyel Enfeksiyonlar .......................................... 149 A.......................................... DERİ HASTALIKLARI ....... 142 C..2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları .......................122 D.............................................................................. 110 1...................................................................................................................................119 B......................................................................................................................... Demir Yetersizliği Anemisi.................................................... Temel ve İleri Yaşam Desteği ............................................4 Burkulma ..................................BÖLÜM: II ........................................................................................................................................... Viral Enfeksiyonlar ..110 A..................................... 139 H............................................................... BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM ........................................................................................................................................ 110 A.............................................................................................4 Paronişi .................................................................... Akut Gastroenteritler .............1 Temel Yaşam Desteği...........134 A................................................................................................................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T......................................................................................................................................................................... 151 B...................................................................................................................................................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları ...................................................................................................................... 148 A.......................... 148 A...... 138 F..................................................................................134 C.............................................................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı................ 150 A............................................................................................................................................................................. Şişmanlık ...................................................................................... 139 B............... Baş Ağrısı ................................... 124 A................5 Kafa Travması............................................................ Besin Alerjisi ...112 B.......SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM ....................................................................................................... 124 2...........5 Anguler Keilitis ........................................................................................................................................... 120 B.................. 118 B................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Viral Hepatitler .................................................2 Kırıklar....................................................... Travma ...........................................................................136 D................................................................................. 138 E............................2 İleri Yaşam Desteği .................................................... Pnömoniler......................................................1 İmpetigo .................... 139 4........... Kabakulak ............ BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR ....................3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit)......................................... Göğüs Ağrısı ................................................................................ 114 B............. Karın Ağrısı ..............................................................................C.................................. Zehirlenmeler.................................. Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları ............................................. 151 A............................... 138 G....................................... 127 C............................................. 139 A.. 110 A..........................2 Ektima ................... İdrar Yolu Enfeksiyonu .........4 Pox Virus Enfeksiyonları ................................................ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ........................................................................................................................ 152 B......................................... Döküntülü Hastalıklar ...........................132 3............. 134 B......................................................... İyot Yetersizliği Hastalıkları ............................. Kusma ..................................................................................... 154 B...........3 Çıkık ................................................................................. 152 B............................................................................................................................................1 Kanamalar ............... Anafilaksi .............124 B.................... 155 T.....................................C........................................................................... 120 C..................... 144 D........................................................................... 122 E........................................................114 B.

........................ 193 G........................................... 176 D............................................... 163 B.................. 185 B........................4 Böcek Isırması ...................................................................................... SPOR YARALANMALARI ....... Ayak Bileği Burkulması................................................. 191 G.......................7 Kendi Kendine Testis Muayenesi ................. 156 C...........................C.. 190 F....................................................................................................................................................................................................................... Jinekolojik Sorunlar .......................................................................................................................................................... Kas Ezilmeleri........... 177 D...................... 166 B......................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T....3 Uyuz (Skabies) ........................ Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı .........1 Jinekomasti .. Polikisik Over Sendromu...................... Paraziter Hastalıklar........6 Dismenore ............................................................................................1 Himen Anomalileri .................................................... Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit ........................1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) .....................................................................................................................7 Anormal Uterin Kanamalar ............................................ 170 C.......................C........ 176 D............. 183 7.......................................... 185 A........................................................................ DİĞER HASTALIKLAR ........................ 195 B............................................................................................................... 193 G.. Meme Hastalıkları ............................................2 Hematomlar ....... 160 6......................................................................................... 161 B................................ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ...........2 Pitriazis Alba.................................................................................................2 Kızlarda Meme Hastalıkları................................................................................................ Osgood-Schlatter Hastalığı ....... 195 A..........................5 Hidrosel ....................................................... 194 8................................................................................................................. Tüylenme Sorunları ................................................................................... Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 173 D.............. Testis.... 157 C.................................................................................... 176 D..................................................................................................................................................... 157 C.......................................... Üreme Sağlığı ..............................1 Kas Yaralanmaları ..............................C..................... ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI ................................. 198 xx T...2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis).................................................................................................................2 Mikropenis .................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........... 176 D.................................................................................................3 Testis Torsiyonu .........3 Follikülitis ......... Patello-Femoral Ağrı ............................................................................. 188 D........................................................................................................................................ 169 B...... Diğer Deri Hastalıkları ...... 179 E.................... Kas Sertlikleri........................................ 159 D.........................................................................................................................................................4 Varikosel .......................................................................... 164 B....................................................................................6 Epididimitis .................. 189 E......5 Premenstrüel Gerginlik ................................... 161 A.............................................................................. 160 D......................... Çocuk ve Spor .................................................. 197 C............................................................................................................................................... 171 C............................................. 156 C................................................ 178 D....................................................................................... 160 D....4 Amenore ................................................................... 168 B...............................................................................................2 Kas Sertlikleri............................................................................................................1 Alopesi Areata ............................................................................................................. Kas Ezilmeleri ..................... 163 B........................................ Nefrotik Sendrom ........................... 176 D..... 165 B.................. Sever Hastalığı .......................................................................................................................1 İnmemiş Testis ......... 171 C..... 182 F.................................................................................... Hipertansiyon................... Kas Yaralanmaları........ 187 C......

.................................................................... N................................................................................. 249 G.................................................................... 250 H...................................................................................................................................... 253 I.................................................. M.............................1 Enürezis Nokturna .......................................................................................................................................................... P.................................................. 221 Epilepsi ........................................... 252 H....................................... L.................................................. K................... 201 Disritmiler .........................................................................Kronik Böbrek Yetmezliği .................................................................................................. 228 P...................................................................................................... Somatoform Bozukluklar .............. Kekemelik ................................................................... 223 Serebral Palsi ............................................... 206 Astım ......................................... 252 I......2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu ................................................................................... 235 A................................................................................................................................................................. 216 Beta-TALASEMİ ............................... RUH SAĞLIĞI SORUNLARI ... 249 G.1 Gece Korkusu (Terörü) ................................................................................................................................................................................................. G................................... E. 238 C............................................................................2 Ortopedik Engelliler .... Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları .................................................................................................................2 Özgül Öğrenme Güçlükleri ... Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım .......1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu .................... Çocukluk Masturbasyonu ....................................................... F.....................3 Karabasanlar ..........................................................................................................................................................1 Konversiyon Bozukluğu ......C...........................1 Anoreksiya Nervosa ............................................................................................................. I.... 238 C............................... H............ 253 I................................................................................................................................................................ 243 D........ 243 D2 Enkoprezis ............. 239 C........................................................2 Bulimiya Nervosa .................................................3 Somatizasyon Bozukluğu ................................................................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi ...... O................................................................................................................................................................ 199 Konjestif Kalp Yetmezliği .................................. 252 H............................................................. 218 Orak Hücreli Anemi...........................C....... 254 J................................................. Uyku Bozuklukları ................................................................................................................ 246 F............................................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................. T............................................... Yeme Bozuklukları ................................2 Uyurgezerlik .................................................. 256 D.................. 219 Çölyak Hastalığı ...................209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) ............. 252 H............ 253 I..........3 Davranım Bozukluğu ............................................... 248 G.................................... 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ..................... 241 D............. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.................................. Tik Bozuklukları ........................................................................................................ J......... Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu)......................................... 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr ................................................................................................................................................................ 237 C............ 230 P...............................................1 Zihinsel Özürlülük ......................................................... 235 B............................................................................................................................................................ 232 9........... Dışa Atım Bozuklukları ... 244 E..... 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım .

.......................281 xxii T......... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı......................... Neyzi Eğrileri) .........Ulusal Büyüme Eğrileri (O....277 EK 6...........Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri.................. 273 EK 4..................................... 259 EK 3................................Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları).................................................................................................................. 257 EK 2..................Oturma Planı ...EKLER EK 1......... ...............................C......................................... ..............Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri........................Sporcu Sağlık Belgesi......... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ................. 274 EK 5....C.................................................

a. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. Okul Sağlığı.C. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel. fiziksel. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil. geliştirmeyi. 1962 yılında yapılan 7. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. b. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. öğrenciye. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi. ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. B.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir. geliştirilmesi. daha uzun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise.T. Bu rehber. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır. Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. hastalıkları önlemeyi. çocuk. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. 1951 yılında 12. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı. gerekli ise tedavi etmeyi.C. Türkiye’deki yasalar. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. yüzyılda başlanmış ve 20. okul çevresi. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okul spor hekimi. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır. T. 1953 yılında yapılan 5. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. geliştirilmesi. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. Sağlık. ve 164.

Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. d. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. ve 10. Aralıklı fizik muayenenin amaçları. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T. öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. Okul sağlık personeli. büyüme-gelişme geriliği. Epilepsi. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması.Sağlık Bakanlığı. Okul ortamı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. e. diyabet. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir. Ayrıca görülme sıklığı az olan. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır. gelişiminin izlenmesi. daha sonra çocukların 6. Okuldaki baskılar. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır. g. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir. diş çürükleri. ortopedik kusurlar. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur. işitme kaybı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . i. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. kendi evleri dışında.C. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi.. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır. hepatit. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. 8.C. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar. idrarda albuminüri. bağışıklama. Türkiye c. h. f. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

ısıtma ve havalandırma. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. ayrımcılıktan. Okullar. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. haşere vb. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. duvarı. tren yoluna. d. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir. bakımı yapılmalıdır. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. alt yapı kurumları. kazalardan ve şiddetten korumak. öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir. etrafı. bar. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine.C. oyun alanları. atık birikmesi. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. çöplerin yok edilmesi. meyhane. su tankı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. haşarat. alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. toplumsal çevresi. gürültü. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. tuvaletler.C. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. çukur. 3 metre olmalıdır. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. vb. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. Şehir okulları. kahvehane vb. Okul çevresi. uzakta inşa edilmelidir. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak. Ayrıca anayola. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır.T. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. koku. sigara. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. üremesine imkan vermeyen. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. Yapılan çalışmalarda. düşüp yaralanmaya. a. kapı ve diğer elemanları çatlak. gibi tesislerden en az 100 m. hayvan dışkı ve leşi. c. tacizden. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. Okulun kat sayısı. Özetle. yıkılma tehlikesi. Okul bahçesi zemini. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre. su sağlanması. Okullar. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. Yapılan her muayene ve tarama. g. 2. istismardan.C. kolay T. okulun yeri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır. f. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. aydınlatma. b. e. binası.

Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması. Okul binası yapımında. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır.5 metrenin yağlı boya ile. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. mermer veya mozaik ile kaplanması. i. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması.C. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra. oturma yerleri menteşeli olmalıdır. yeme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. m. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. çıkış yönünde koridora doğru açılması. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. Mutfak. öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır. n. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması. ayakta rahatlıkla durabilmesini. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta. 5-10 bayan öğretmene 4 T. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır. döner merdiven olmaması. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. tüm duvar veya zeminden en az 1. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar. uygun bir soğutucu bulunması. pişirme. h. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması. Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. Şöyle ki.3 metre ilave edilerek yapılması. Revir: Okulun idari bölümünde olması. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. o. Sıra.Sağlık Bakanlığı. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması.7 metre. ileri kayar hareketli. j. havalandırmanın. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması. l. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. mat fakat açık renk bir boya ile boyanması.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi. sınıf uzunluğunun 9. k.5 metre. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. cilalanmış ve temiz olmalıdır. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. aydınlatmanın.

ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. s. yangın söndürme. Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. zemin kaygan olamamalı. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir. Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. kürek. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir. Kazalar: Okul içinde. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. kazma. yeterli genişlikte olması. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır. kullanıma hazır oluşu. malzemelerin bulunması. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır. kanca. q. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 .T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. kirişler. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. sabun ve ayna olması. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. T. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. p. Uygun olmayan aydınlatma. v. döşemeler. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde.C. Tıbbi atıklar. sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. t. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. yangın alarm sisteminin bulunması. u.C. su. özellikle demir. kova vb. kriterleri aranmaktadır. Gürültü durumu: Değerlendirmede. okul hava hacminin yeterli olmaması. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır. temiz. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. kolonlar. Aydınlatma: Görme keskinliği. bakımlı. sürekli. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır. çıkış kapısı geniş olmalı. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. Özellikle okullarda. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir. Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır. karasinek vb. maksimum görme hızı. temiz ve kokusuz olması. idare. Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. r. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır.

okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı. öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır. hekim. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi. Çocuklar fizik. Sağlık eğitiminde. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi.2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü.2005– “Okullar .2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik. TS 10492/10. çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim. 6 T. TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4. Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır. 4. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır. TS EN 1729-2 / 12.Genel Kurallar” 2. öğretmen. öğretmen ve veliler işbirliği yaparak. Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar.C.Genel Kurallar” 6. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur. kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir.C. desteklenmiş hizmet içi eğitimine.tse. okul içi ve dışı fiziksel. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler. Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir.10. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır.Okullarda (İlk. * (http://www. öğrenci.org. öğrenci velisi.Orta Dereceli . TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . TS 5034 EN 14434/ 9. B. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir.11. rahat. dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir.Okullarda Kullanılan” 5. Okul ortamı.Sağlık Bakanlığı. Okulla ilgili. olanak varsa psikolog. psikolojik danışman ve rehber. hemşire. Türk Standartları Enstitüsü. Sağlık çalışanlarının.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7. tutum.olmaları son derece önemlidir.2006 .2006. 1. bilgi. okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır.3.10. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak. halk sağlığı uzmanı. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. huzurlu ve sağlıklı olmaları.Fiziki Yerleşim .tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları. Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3. Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak. TS EN 1729-1 / 12. Bu ekipte yer alması gereken kişiler. TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme .

okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. kendisine güvenen. 5.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir. Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır. ailelere bilgi vererek yönlendirme.C. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında. ilk yardım. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. Bu nedenle. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir. B. Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır. öğretmenlerin eğitimi. hakkaniyet. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir. Okul hemşiresi. Hemşire. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır. sağlık çalışanları. Böylece öğrencilerin. temel olarak. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması. okulda ve sınıf içinde demokrasi. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. Çocuk ve T. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü.3. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen. müfredatın geliştirilmesi. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon. sağlık eğitimi. 4. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir.T. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci.C. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. hemşire ve hekime katkısı fazladır. ekip çalışması becerisine sahip. Görme taramaları. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. Okullar okul binası içerisinde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . öğretmen.3.07. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. Bu yaklaşım. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir. başkalarıyla diyalog kurabilen. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”. B.3. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır.C. Programın içerdiği kavramlar. 3. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. zorbalık. Diş Hekimi: Araştırmalar.

Ekim 2005:1-5 12. Vosskuhler ML Theory. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler. okul. Sefrinn JR. 50. acil durumlarda yaklaşım. 1992.1997:210223. 8 T. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. Aileler. Why School Health Education. Güneş Kitabevi. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. Yayınlanmamış). aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. 6. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. Güler Ç. stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. Commission of the European Communities. 1917:348-351) . Wallace H. Igoe JB. Pediatrics 2001. Ankara.1997:210-234. Gönenli H. (İzni ile.C. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım. USA. 1995. School Health Centers and Other Integrated School Health Services. Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir. Güvenli okullar oluşturmada amaç. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. MEB. Third Party Publishing Co. Halk Sağlığına Giriş. Ankara. sağlık hizmetleri. Patrick K. Gönüllü okullar. California. Eds. Adolesan Sağlığı. USA. Çocuk Sağlığı Derneği. Principles and Practices of Student Health. 16. Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. toplum liderleri.2(1): 31-39. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. Özet Kitabı.1992. 18. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sağlık eğitimi.1992. Okul Sağlığı Kongresi. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. Ankara Tabip Odası. Patrick K. Çocuk Forumu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 15. Eds: Güler Ç. Pekcan H. MMWR. 10. CDC. 2. Recommendations and Reports. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’. California. Karolinska Institutet. 24 Ekim 2003. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities. Parcel GS. Halk Sağlığı Temel Bilgiler.C. Editörler: Bertan M. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. Ankara. American Academy of Pediatrics Committee on School Health. Aile Hekimliği Dergisi. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. İstanbul. Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. Principles and Practices of Student Health.Ekim 2005:6-12. Karar vericiler. Vol. 7. RR-22. Güler Ç.107:198-201. Çağlayaner H. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. Fişek NH. Health Status Indicators For School Age Children. 3. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması. Çağ Matbaası. No. Masters of Safety promotion-Thesis. Ankara Koleji Ders Notları. Ergin S. 4. Ankara. Pekcan H. Okul Sağlığı. Ergonomiye Giriş Ders Notları. Editörler: Bertan M. Third Party Publishing Co. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. 13-17 Ekim 1999. Milli Egitim Basimevi. Ankara. 17. Güvenli Okullar yaklaşımı. Wallace H. Kleinmann JC. Igoe JB. İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü. sağlık ve eğitim kurumları. Muallim Mecmuası. Klinik Çocuk Forumu. 1998. 8.1999. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı. Eds. 2001. okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler. İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. 26-30 Kasım 2001. Parcel GS. Okul kaynaklı yaralanma.1(1). 9. 14. Özmen B. Koşar L. fiziksel çevre. 13. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school). Güneş Kitabevi. Neyzi O. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi.Sağlık Bakanlığı. 11. okul personeli. Eylül. Eylül. 5. 2(13). Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. Kaynaklar: 1.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 . okul ilişkileri. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir. beslenme. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir. Büyüme.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl). Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme.C. ve 10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. ruh sağlığı. Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar. (2–11 cm arası değişebilir). diş sağlığı. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1. Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır. 8. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir. aile içi ilişkiler. vb. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir. toplum. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır. Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler. Sistemik fizik muayene ise 6. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler. T. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. çocuğun hızlı fiziksel. kazaların ve şiddetin önlenmesi. madde kullanımının önlenmesi. beslenme. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar .5 cm’dir. psikososyal. sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır.) A. yaşlarda. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır. 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı.T. Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. Kızlarda DBH. cinsel sağlık.C. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. Okul. hormonlar.. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi. Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi.

Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır.C.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Ek 2). persantil çizgileri olarak gösterilir. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir.ro/medical_informatics/bone_age/v1.Sağlık Bakanlığı. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. Boy uzunluğu.C. Değerlendirme sol el . Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan.0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir. çocuk ve topuk. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir. Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır. alt ve üst sınırlar genellikle 3. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. ve 97. Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir. Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir. ölçüm aletlerinin standart olması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.academicdirect. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir.

31 71.99 96.83 26. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise.72 18.79 79.05 32.16 89.07 73. Boy uzunluğu ender olarak 97.80 48. şişmanlık bulgusudur. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir. Ek 3).57 49.37 20.12 31.86 19.75 21. özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir. Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır.A-1. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur.C. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir.25 31. 2.A-3 ve 2.78 17. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri.37 92.46 22.60 65.82 + 3 SD 35.37 38. bireyin ölçülen parametresinin.39 48. Okul çağında vücut ağırlığının 97.75 75.98 69. Z-skor yöntemi.78 47. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması.13 56. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır.21 15. hedef boy.A-2.94 11 T.-2. SDS) terimleri de kullanılır.65 31.66 44.23 91. persantil eğrisinin üzerinde bulunur.40 34.77 61. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .86 22.88 111. Z-skor: Z-skor.79 95.07 44.64 23.85 37.82 110. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS.97 38. Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir.87 23. Tablo 2.38 36.23 113.23 .13 31.95 46.76 19.2 SD 16.64 76.72 . Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ).45 Ortalama 20.T. Okul çağında başlayan şişmanlık.1 SD 18.37 56. Boy uzunluğu yaşa göre 3.83 26.00 61.32 24.54 52.72 29.64 80. persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.45 43.07 67. ileri yaşlara uzanan ve diyabet.17 30.79 55.74 + 1 SD 23. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.42 25.C. Z-skor için. yetersiz beslenme sonucu rastlanır.69 54. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.17 49.09 89. Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır. toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır.56 83.37 22. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.51 87.59 69.55 65. Tablo 2.30 93. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında.83 49.24 62. Vücut ağırlığının 3.19 37.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir.53 29. sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir.60 52.46 26.71 27.35 109.62 17. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.92 49. + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir.73 38.73 54.05 39.30 42. hastalık belirtileri.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15.86 61.05 62.00 + 2 SD 28.70 38.C.

68 T.60 .89 70.63 159.63 177.51 Ortalama 115.26 126.20 155.35 26.52 15.58 .07 127.71 154.05 16.08 121.64 194.02 71.78 172.12 157.49 168.42 166.89 38. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .19 + 1 SD 121.87 143.76 132.86 121.62 17.00 169.89 45.04 43.09 134.70 24.99 195.79 120.93 32.91 168.C.54 132.54 137.54 168.72 140.30 158.28 181.49 155.63 165.63 + 3 SD 50.09 182.69 184.16 Ortalama 20.29 144.71 46.60 156.93 51.17 143.74 136.18 165.79 121.C.84 20.31 49.98 188.50 126.13 70.92 150.87 126.1 SD 17.81 159.19 146.61 149.33 50.54 161.00 143.73 180.08 18.A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.1 SD 111.34 126.76 36.57 165.65 144.Sağlık Bakanlığı.22 31.82 129.63 126.78 21.02 107.93 131.98 167.42 27.62 180.31 + 3 SD 132.36 134.19 137.62 26.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.24 170.03 174.77 173.02 153.1 SD 110.52 120.67 22.44 174.12 72.35 131.84 175.26 149.02 149.24 156.67 83.51 67.53 53.92 110.77 58.69 131.76 42.74 Ortalama 116.09 169.41 131.25 .34 162.98 25.33 46.44 157.62 116.14 153.85 149.24 139.43 130.29 + 2 SD 33.52 53.25 121.59 142.92 40.04 186.38 176.05 Tablo 2.94 30.00 145.29 163.2 SD 105.84 49.21 144.92 .99 112.74 144.45 74.53 Tablo 2.52 36.91 62.90 150.68 177.37 143.62 165.93 39.33 83.58 150.92 132.61 116.64 162.09 162.70 77. Türkiye Tablo 2.22 63.95 25.92 168.72 116.50 122.21 + 1 SD 25.58 163.2 SD 15.24 183.27 126.63 21. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.81 146.29 121.05 166.95 141.37 + 2 SD 126.23 17.70 174.89 49.93 165.97 103.36 73.14 186.49 174.31 136.48 148.68 172.09 46.13 181.98 49.00 .73 54.36 146.44 111.39 30.44 66.18 + 3 SD 127.45 160.24 159.33 83.50 154.82 141.37 173.29 111.27 106.74 135.16 60.90 150.51 42.70 141.51 28.59 122.04 143.93 17.22 64.76 178.78 150.71 155.85 .40 30.53 138.98 37.44 41.97 39.37 138.48 33.45 175.92 49.29 154.09 56.87 165.50 19.18 157.62 + 1 SD 119.2 SD 107.92 20.66 58.34 43. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.63 80.10 193.32 190.19 114.27 57.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.14 161.73 147.26 152.93 81.01 137.43 146.96 + 2 SD 123.51 38.14 152.28 55.17 188.86 53.95 163.24 44.81 115.58 138.04 160.29 184.57 136.83 34.62 157.54 149.76 188.17 130.64 38.62 172.66 179.78 132.83 126.19 112.97 157.32 156.77 60.83 63.51 44.99 137.41 56.58 151.

Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2.1 yaş). Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür.C.6 yaş) arası başlar. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur. A. Testis hacmi. persantilin çok altında. vücut biçimi değişir. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2.2 GELİŞME A. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır. T. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır. omuzlar genişler.T. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli.2.5 yıl sonra görülür. diğer taraf bir süre sonra gelişir. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir.C.1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik. ya da z-skor değeri – 3.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 . Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1. Ölçüm. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur.A-6’da verilmiştir. • Büyüme eğrisi 3. mikrosefali vb.A-5 ve 2. bacaklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir.C.0 olması)]. büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma. Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır. gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir. Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür. Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır. Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer. Bu patolojik bir durum değildir.

erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar. Kıllanma artmış. Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. 14 T.A-2’de görülmektedir. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır. Skrotum ve testislerde büyüme başlar. Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. skrotum cildi daha da koyulaşır. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. papilla belirgin Tablo 2. Testisler. kaba ve kıvırcık kıllanma.C. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte. Türkiye Tablo 2. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış. Kıllanma daha belirgin ve yaygın. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır.Sağlık Bakanlığı. kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek. Skrotum cilt rengi koyulaşır. hafif pigmente. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kıvırcık. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar. areoladaki kabarıklık gerilemiş. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın.A-1’de.C. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş. Peniste henüz büyüme yoktur. Testis ve Penisin Gelişimi Penis. bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 .A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T.C.

nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir.6 yaş : 12.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır. ödev. ağlamak. 16 T. derste gezinmek. anne-babaya olan yakın ilginin azalması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çocukların gelişim hızları. sıraya oturmamak.3 yaş : 13. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir.2. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır.1 yaş : 10. Türkiye Şekil 2.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri.8 yaş : 12. öğrenme.Sağlık Bakanlığı. Tablo 2.C.3 yaş : 13.A-7’de görülmektedir. altını kirletmek.4 yaş : 14. yarışma.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11.3 yaş : 10.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2.5 yaş A. Ancak normalden sapmalar varsa. Sınıfa annesiyle birlikte girmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir. sınıfta durmamak.C. yetenekleri. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli. altını ıslatmak.

Kanbur Ö.C. Gunoz H. Kaynaklar 1.C. The WHO Child Growth Standards. 11. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir. Bas F. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir. 8. Darendeliler F. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Sayı 4. Gren M. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar. • Ana babadan ayrışma süreci başlar. Derman O. Palfrey JS. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler. eds 2002. Adolescent Friendly Health Services. 2001. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T. Ankara.45: (239):13-23 9.C.. riskli davranışlara girişebilirler. WHO. 44(235): 291-303. Tanner JM.308 5. Marshall WA. Darendeliler F. 10. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir. 166: 595-600 2. beceriler. 2002 12. Acta Paediatrica 2006. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır. Furman A. 3. Bas F. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır. WHO. Gunoz H. Bundak R. 95: 1635-1641. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. Acta Paediatrica 2006. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir. Günöz H. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. Hacettepe Tıp Dergisi. Neyzi O. Okul Sağlığı. Baş F. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar. Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants.. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007. • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez. Growth references for Turkish children. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler. Halk Sağlığı Temel Bil.740 7. www. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. 7(Suppl 1):23-25. 2000. Eur J Pediatr 2007. rev). Darendeliler F.T. Neyzi O. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. Children.int/childgrowth/en/index. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 .who. and Adolescents (2nd ed. Kınık E. Arch Dis Child. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Body mass index references for Turkish children. Duygusal dalgalanmalar sık görülür. • Psikososyal gelişimin.html. 4. Katkı Pediatri Dergisi. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6. Bundak R.N.1969. Neyzi O. Pekcan H. Bundak R. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys. Saka N. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. Variations in the pattern of pubertal changes in boys. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bundak R. 1970. Marshall WA. 1995. 21(6): 720. Tanner JM. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. 95: 194-198. s:302. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur. hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir. Cilt 32. Furman A.

0 SD değerin altında olması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir.5. persantilin üzerinde olması gibi). anne ve babanın gelişme öyküleri. (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır. Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir. Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: . buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50.Çocuğun boy persantilinin. 18 T.Yaşa göre boyun 3. . Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre. Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir. persantilde. Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir. Büyüme kayıtları.C.C. . büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir. persantil ya da – 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı.0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır.2. ve 3.0 SD arası) olan çocuklarda.3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3.0 SD değerde veya biraz altında). öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır. persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. persantil ya da -2. hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin.Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi).. Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3. Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1. . çocuğun boyunun 3. psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir. Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir. Türkiye A. persantil ya da – 2. beslenme öyküsü.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin.A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir.C.T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T.

10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T.C.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2.) • Tüberküloz kontrolü (PPD. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir.C.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre. ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı. transaminazlar vb. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3. persantil düzeyinde kalır. kreatinin. diğer biyokimyasal. İkinci çocuk geç olarak. Türkiye Şekil 2. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12.A-8) Tablo 2.Sağlık Bakanlığı. hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şekil 2.T. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda. tanı koyma.C. Şişmanlık Şişmanlık. Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır. Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir. (Bkz. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2. syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır.A-4 ve 2.A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T.C.C. Şişmanlık. 139).A-5’te özetlenmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 .

4. Ankara. 1994 (5) s: 404. Bilginturan N. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir. Erkek çocuklarda daha sık görülür. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur.Sağlık Bakanlığı.C. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir. Jensen HB..5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. Assessment of Abnormal Growth Curves. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır. July 1998. 3. Edition Saunder’s 2000. Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Legler J. 22 T. Editörler: Günöz H. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. 2. Rose L. Büyüme Bozuklukları.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A. American Family Physician. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. Phildelphia. Kaynaklar 1.58/No:1. Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Katkı Pediatri Dergisi. Öcal G. Türkiye Şekil 2. Günöz H. 2003. Vol. 5.410.408. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. Nelson’s Textbook of Pediatrics.C.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. Yordam N. Kurtoğlu S. 65-135. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 16th. Kalkan Matbaacılık. Bilginturan N. Kliegman RM. Katkı Pediatri Dergisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Behrman RE. 1994 (5) pp: 409. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Aşırı Büyüme. Kızlarda menarşın 9. Birinci Basım.

). göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır.C. ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. kızarma. gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir.C. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır. göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır. göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı. renk görme sorunları). Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. mesafeden tutulur. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır. kornea. Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. ışığa duyarlılık. B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. konjuktiva. Muayene 1. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır.T. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir. Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir. Periyodik göz kontrollerinin. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. Çocuk gözlük kullanıyorsa.C. sulanma vb. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır. Bu muayenenin amacı. yakın ve uzak görme durumu. Ölçüm işleminde.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. 2. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. Büyüteç yardımıyla kapaklar. erken tanı ve zamanında uygun tedavi için. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. eşelin üst sıralarından başlanır. hatta imkansız olmasıdır. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. 3. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. 4. Öykü: Özellikle. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır. ileri yaşlarda tedavinin güç. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir.

Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması. katarakt). temiz gazlı bez veya pamuğun. Hirschberg testi yapılırken. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yansıma alınmaması. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar.C. uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. 5. tümör). hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. 6. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bulanık bir kırmızı yansıma alınması. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen. ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır.2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. Sıcak su pansumanı. Devamlı ışığa bakan bir çocukta. Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir. Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı. retinal skar. göz kapaklarında şişlik. — Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. parlak ve simetrik olması beklenir. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp.C. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez. artmış pürülan akıntı. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. B.Sağlık Bakanlığı. 24 T. genellikle fundus muayenesi yer almaz. beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir. Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. kırmızı göz tablosu oluşturan. — Hafif pürülan akıntısı olan. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında. Türkiye de bakılabilir. göz kayması olmadığını gösterir. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman.

Geneva. second edition. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. kapalı devre televizyon sistemleri. No: 1. A primary health care approach. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. Vol: 30. 2002. American Academy of Pediatrics. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille. 7. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. Policiy Statemenet. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. WHO/PBL.C. diplopi (çift görme). Winter 1990. 4. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir. American Academy of Pediatrics. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. Aile ve çocukların delici oyuncak vb. 111(4): 902-907. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. children and young adults by pediatricians. 2002. T. Thylefors B. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. Pediatrics 2002. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise. 1999. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. 90/18. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları. 1990. İdil A. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . Eye examination in infants. 1997. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. s. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. 2. 8.3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. 6. International Ophthalmology Clinics. World Health Organization. büyüteçler. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. Ekonomik Rehber. B. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. Kaynaklar Amblyopia. bulanık görme. Preferred Practice Pattern. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness. Pediatrics 2003. 5. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. 37-41.T. American Academy of Ophthalmology.C. Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir. 1. 109(5): 980-981.C. Red reflex examination in infants. American Academy of Ophthalmology. yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Policy Statement. 3.

C. e. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. .Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme. Ayrıca.Sık tekrarlayan kulak ağrısı. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır. . İşitme. d.Sık geçirilen kulak enfeksiyonları. . .Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama. İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır.Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. . İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu.1 İŞİTME KAYBI Dış.Sağlık Bakanlığı. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır. C. a. İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır. Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir. f. İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır. dikat eksikliğidir. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen.Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması. . Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir. Ergen yaş grubu. özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları. İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. Türkiye’de. b. .Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme. Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. c. periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır. orta. İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır.Okul başarısında azalma. dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek.C. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır. iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır. Ülkemiz. Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur. doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. 26 T. Türkiye C.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme. Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır. Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: . . .Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi.Televizyon.

yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur. Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek. Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur. hiperemi.İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir. Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk.Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün. . havuz ve kirli sularda yüzmekle.Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir.T. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir.C. ne kurulamak. kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim.Otoskopik muayenede ödem. o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sokmayın” olmalıdır. yaz mevsimlerinde oluşur.Grup içinde çekingen davranma. .Konuşmada ritim. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. dış kulak yolu salgısı ile toz vs. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Belirtiler ve Bulgular .Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir. .İleri durumlarda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 . .2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. Tedavi . kulak kiri” gibi adlar alan buşon. ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma). Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak. . . gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır. tıkaç. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi. Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. . . . Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen. bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır. İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde.C. ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey. parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur. Tedavi . kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur.Konuşurken bazı seslerin atlanması. püy.C. C. soyulma görülür. tülbent vb. T. . . ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek. tülbent.Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması.Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir.Herhangi bir eyleme başlamadan önce. havlu. Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur. akıcı ve net olmaması.Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır.

Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. Türkiye Korunma . Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. geç dönemde.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli. b. Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz. sekeller engellenebilir. Öğretmenin görevi başarısız. İyileşme yoksa sevk gereklidir. Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. kulak zarı zedelenmemelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. beyaz.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav. parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış. Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir. okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir. mat.C. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları.Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir.Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir. işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir. Fizik Muayene Bulguları .C. .Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir.Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır. Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur. çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. . . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. yarı saydam. Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken.Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir. mukoid hatta zamk kıvamında olabilir. Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir. Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. Tedavi ve Sevk Kriterleri . Ayrıca. Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir. . Tümör vb. 28 T. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır. Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı. Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. . dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir.Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise.

.Barotravma. Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir.Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve.Otoimmün nedenlere bağlı olabilir. Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir. işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı. implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan. çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir.C. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur.T.Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma. Bazen okul çocuklarında. Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. işitme sisteminin değerlendirilmesi. Günümüzde T.İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı . Fizik Muayene .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır. kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir.C.Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kafayı şiddetli çarpma. zamanla artan tipte olabilir. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür. . Tanı . C. . Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 . şiş vb. . Edinsel SN işitme kayıpları: . . Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir. otoskopik muayene normaldir.İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici.Yüksek sese maruz kalma. Korunma . .Ototoksik ilaç kullanımı. maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar.Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir.Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları. . günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. işitme kaybı tanısının konulması. . Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde. Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi. Odyoloji bilimi.Cerrahi komplikasyonları.Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir. işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması. .Kafa travması.

konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir.C. C. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil. motor. günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç. Bu nedenle. Ani gelişen bir işitme kaybı. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. erken yaşta fark edilen işitme sorununun. uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. duygusal. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. sosyal) değerlendirilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. Odyometreler tarafından belirlenen.Sağlık Bakanlığı. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir.C. İşitme aygıtları. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. konuşma bozuklukları. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda. işitme 30 T. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. işitme kayıplı hastanın.

kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır.C. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. C. • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem. Kaynaştırma çalışması yapılırken. çocuk işitme eğitimi almalıdır. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. okul. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir. C. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler. T. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. aile. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli. • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 . • İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil). tülbent. İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu.C.) kullanılmalıdır. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek.5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. öğretmen. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. Çocuk yaşayarak öğrenmeli. Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir.C. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir. • İşitme kayıplı çocuğun.T. programlar gün içine yayılmalıdır.6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. • İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda.

çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. konu malarn %80-100’ünü anlamaz. i itme cihaz olmadan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir. • Bu çocuklar. Sesten çok titre imleri fark ederler. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda. snf içinde “dikkatsiz”. 56-70 dB Orta. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar. itme kayb. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. konu ma önemli oranda bozulur.Sağlık Bakanlığı. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur. Grup içi konu malar anlama zorla r. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. • itme kayb olan çocuklar. kstl kelime hazinesi vardr. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir. 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar.C. Belirgin ö renme güçlü ü. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. konu malarn %100’ünü anlamaz. kstl kelime hazinesi vardr. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir.C. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuk.

Tam-gün özel e itim gerekir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Snf ö retmeni.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir. gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir. itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir. Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. 39 T. bireysel ve grup e itimi almaldr.C. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. E er uzman gerekli görürse. Snf ö retmeni. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. 56-70 dB Orta. Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. konu may okuma. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir. E itimsel takip önemlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. Özel e itim. Snf ö retmeni. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir.T. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. Snf ö retmeni. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 .C. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. bireysel ve grup e itimi almaldr. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. Konu ma terapisi verilmelidir. Snf ö retmeni.

10. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Sözeri B. World Health Organization. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi.Derinsu. Working Paper.. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. 22.html. www. 2002. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. 19-21 November 1996.. Böke b.(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. Önerci M. Allyn and Bacon.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. 11.C. Appendix 4-D. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues.Brussels. 13. Booklet No: 3. S.Volüm 25. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye.. M. Ed: CD. E..09 April 2003 .. Böke. Özcebe E. Böke B. 2004. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. Rendsburg. Özcebe. sayı 2. Güneş Kitapevi. Sevinç Ş.who. Çelik O. Güneş Kitapevi. 30. Columbus. World Health Organization. A. 07 .who. Trondhjem. 4. 25. S. Ear Infections. Patricia B. Akyol MU. Aile Eğitimi Kitapçıkları. Haziran 2002. Merill Publishing Comp. Denmark... Statistics about Hearing Disorders.pdf. The ages of suspicion. Kaya. Germany. Smith. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment.int/pbd/deafness/facts/ en/index. org/about/news/releases/2004/parents. Erişim tarihi: 04. Baltimore.Babayiğit. Canatan. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.. Türkiye Kaynaklar 1. amplification and intervention in children with hearing loss. Ankara: 35-50. Ağca. Singular Publishing Group. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları. Özcebe. Sevinç Ş. Belgin E. 184-188 17.10. No: 5. Williams and Wilkins. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.asp. pp 914-919. Seaton.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. Özbayır. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. and Deafness.. E. Hepkorkut. Facts About Deafness. Türk Otolarengoloji Arşivi.10. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar.10. 1997.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf.(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries.2005. Çelik O. Önerci M.. 2004. E.(Ed). Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma). 25.. Akyol U (Ed).gov/health/statistics/hearing. O. 27. Can. P. S... ed.. Atas A. Myers EN.1987.C. İzmir. Geneva. Böke B. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. 16.. 1 (2): 105-110.C. B. K.2005. Kılınçarslan. Belgin. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Concha. 05.int/pbd/deafness/en/noise. 9. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop. . Int. Erişim tarihi: 05. 28-30 October 1997. Genç A. In Verch. Dündar. 1999. Ataş A. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. European Centre for Environment and Health Bonn Office.gov. World Health Organisation – 2001 31. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif. 14. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders. 2005 Aug. S. Erol. 2001. Baltimore. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application. Educational Audiology Handbook. Belgin E. 2000. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde). Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. 17th Danavox Symposium. K. IOR. Koç C. Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Holmens Trykkeri. Germany. 23. Çağıcı. (Eds) Williams and Wilkins.. Mc Carty P. Özcebe E. ND. 1996 6. Böke B. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde). Erişim tarihi: 04. 5. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment.htm.2005 28. &Kricos. World Health Organization. August 17. http://www. Mathers.. World Health Organization Regional Office for Europe. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology.G. Nobel Kitapevi. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders.htm. 20.1997: 231-235. D. 69 (8): 1081-7. 10. http://www. Alper C. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. S. A. In Post. J.2005. S. Johnson. K. 1997: 143-149.asha. 24. 7. Sevinç.. 18. Rendsburg.Sağlık Bakanlığı. Kaya. identification. Akdaş F. 2004. WHO technical meeting on noise and health indicators. 12. Belgium. Güneş Tıp Yayınevi. IOR. 270-290. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Global Burden of Disease 2000. U. A. Children and Adults Alpiner. 21. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . MEK.. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları. Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey.. Ankara:393-402. CD. 26. 3.. 1987. MD.. Dilek Ofset. Belgin E. Eibling DE.Belgin E.. Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. Benson. 1996 8.. Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım. Matkin. World Health Organization. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss. Aktaş F.ozida. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Ataş A. 48:119-124 15. Ataş A (2002): İşitme Cihazları. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre. USA. In Verch. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. Booklet No: 3. İstanbul: Turgut Yayıncılık. S. E.tr/egitim/egitimseti/isitme. İstanbul: 312-325. Ataş A. J. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 10. Ataş. J Pediatr Otorhinolaryngol. KL. www. 1997. İstanbul..A. T. Erişim tarihi: 04. Meeting Report. nidcd. B. April 14. 2003. Köselioğlu. I.. Yıl XXV.nih. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar. 19. Geneva. Belgin. http://www. M. Anderson. Turgut Yayıncılık. World Health Organization. Genç. Ankara. Ataş A. Rockville. 34 T. Boston. Kayıkçı. 2. İstanbul. 29.2005. 2003. ed. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology. 1991.

odyolog. ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır. Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma. kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı. beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir. Bu nedenle. Dilin ağız yolu ile ifadesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. görme. çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Zeka geriliği . konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. çocuklarda dil.Prematür doğum .Otizm . Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa. Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır.T. çocuk ruh sağlığı uzmanı.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa.Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa.Serebral palsi . Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir. . konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır. dil-konuşma patoloğu. kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. KONUŞMA Dil. nörolog.3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından. . işitme. konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa.C.Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir. .Okul başarısı düşükse. solunum sisteminden.3 yaşına geldiği zaman “Ne?.1 DİL. . eğitim odyoloğu. . sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir. . psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir.Yarık damak. Nerede?. çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır. yarık dudak . Bu nedenle. KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil. Dil ve konuşma gelişimi. D. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. zeka. motor. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: .C.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse. Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. Dil. Bu yaklaşım pediatrist. konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. “hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor. Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir. konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa.C. çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir. Bu sorunlar. . Bunlar. konuşma eylemi. psikolog. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 . a. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi. . Çocuklarda en sık karşılaşılan dil. Konuşmanın oluşabilmesi için dil. . konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır.Elektif mutilizm T.

Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez.Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) .Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) . Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri.Psikososyal yoksunluk b. değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur.C.Bebeksi konuşmanın sürmesi . Ancak.Bedensel olmayan nedenler 36 T.Santral işitsel işlemleme bozuklukları . Otistik çocuklar. iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup. Konuşma kaslarının zayıflığı.Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması./s/. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır.Bedensel nedenli ses bozuklukları . Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd. c. Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır. Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık. /ş/. Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: .Bilingualizm . /ç/ seslerinin söylenememesi. d. f./r/ sesinin söylenememesi . sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir. e. konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir. istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir. Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir. Ekolali olarak adlandırılan. Ses bozukluklarının nedenleri: .Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) . konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir. Çocuklarda. konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır. Türkiye . Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. ses bozukluklarını tanımlama.Sağlık Bakanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları. ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür. Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir. Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda. /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) . artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur. /c/. Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. Örneğin.

Erişim tarihi: 07. 2002.tripod..Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin.N. Beukelman. Speech and Language Delays and Disorders.htm. Kaynaklar 1. . USA 18. How Does Your Child Hear and Talk?. Yorkston.. August 17. Akyol U(Ed).C.. Haziran 2002. K.htm erişim tarihi. Iowa.asha.T. Vol. www.2001.1:147-151 16. 59(11):3121-3128. Türk ORL Klinikleri. 2001 9.. Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults. The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa.Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler . Erişim tarihi: 07.05.com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic. Soysal. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. University of Michigan Health System. 25-32 10. . http://members. cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse.2 KORUNMA .Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. 2004. 17.M. Laleli. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II.med.Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi.10. 04. Sennaroğlu.Tropical Pediatrics.nichcy. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi.edu/1libr/yourchild/ speech.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” .ed. . E. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88. G.. Annaul pp:1463.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması. Özcebe. 28 19. A. Kulak Kayıkcı. Evaluation and management of the child with speech delay.. Ş. J. Erişim tarihi: 04..C.. Hedge.. Türk ORL Klinikleri. Leung C Dion Kao. . E. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 .2005 8. MD. D.Ses düzeyi. Rockville. Ataş A. E... Genc. Bell. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I. Belgin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . . June 20-July 1.1:143-146 4. 6.. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. 14. .2005 12... Singular Thomson Learning. Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems. F.. Başar. . Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Iowa City. ME. 2002.E.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: .. Pro. Y.org/pubs/factshe/fs11txt.2006 T. 2000. American Family Physician: 1999.2005 20.Boğuk ses (hoarseness).Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi. Türk ORL Klinikleri. Tekin. 1 (2): 105-110 11. O. Alexander KC. http://www. Tekin Ö (2003): Konuşma.Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi. Eylül 2005 7. Relationship between physical. 2002. 3. environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren. . No. Çoluk Çocuk Dergisi. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları. M.1:137-142.Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi.2005.09.umich. Türk ORL Klinikleri. E... K.Bağırmak. Güneş Kitapevi Ankara: 219-224.1:123-130 13. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar. bu davranışlarının engellenmesi. Tekin Ö. www. Özmert. 2nd Ed.htm Erişim Tarihi. Genc. 10. Antalya 5. Strand.10. 22-26.Yüksek ya da düşük burundan konuşma. 2005. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. Yurdakök.htm. . Belgin. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda. 15. yaş. Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu. 30.R..A. . E.C.Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi.R.org/public/speech/development/ child_hear_talk.htm. 1999. The Workshop for Specialists. Kök Yayıncılık. Psikojenik Konuşma Bozuklukları.Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması. A.asha. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme).1.N. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları. 2002. D. M. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları. Özmert. www. org/about/news/releases/2004/parents. K.10.51. Saraçbaşı.American 2. Kulak Kayıkcı. Ö. . konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi. Akyol U(Ed). Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için.

Sistemik (raşitizm. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir. hipertiroidizm). Türkiye E.E-1 ve 2.E-3 ve 2. Resim 2.E-2) (Tablo 2. birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir. travma.E-4). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . süt azı dişleri (IV) 2. Sürme zamanları Tablo 2.E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T. Dişlerin sayı.E-2). Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer. İlk süren kalıcı dişler.E-1 ve 2. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme.E-1). yerel (sürme kisti. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.E-6) (Tablo 2. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar.C. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer.Sağlık Bakanlığı. 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3. Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir. hipotroidizm. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir.C. Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2. kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu. sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir. Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir. Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2. annenin sağlığı. süt azı dişleri (V) Resim 2. yerel enfeksiyonlar. İlerleyen yaşlarda.E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1.E-5 ve 2.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2.

Büyük azı dişleri (6) 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 . Küçük azı dişleri (5) 1.) Resim 2. Büyük azı dişleri (8) Resim2.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C.E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1.C.Küçük azı dişleri (4) 2.T. Büyük azı dişleri (7) 3.

kaşınma. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayrıca. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir. E.ay 6.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. ağrı.C. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir. ay 5.Sağlık Bakanlığı.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kalıcı dişler sürene dek çiğneme. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır. travma ve yaralanmaları kapsamaktadır.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .küçük azı 2.C.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları. Özellikle karma dişlenme döneminde. Türkiye Tablo 2. ay 5.ay 6. büyük azı 2. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması. büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5. Süt dişleri.süt azı 2. 40 T. süt azı 4. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir. küçük azı 1. a. büyük azı 3. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı. diş eti hastalıkları. konuşma.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. diş çürüğü. yerleşim bozuklukları. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır.

ilaç kullanımı. serebral palsi. Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocukların yaşlarının küçük olması. siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2. bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik. ağız kokusu. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur.) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb. Ayrıca. çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca diş ağrısı. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler.T.C. Ön ve arka dişlerde kahverengi.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. özürlü çocuklar vb. sütlü.C.) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü. çocukların geceleri biberon ile şekerli.E-7).C. meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur. Resim 2. yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. emziğin şeker. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 .

C. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. peynir. • Florürün kullanımı. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. fıstık. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif. Dişler günde iki kez. Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Sistemik sağlık durumu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir.E-8). 42 T. Yerel florür uygulamaları ise. Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir.C. • Ağız bakımı. Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. Tablo 2. diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar. karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir.E-3). Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Toplumsal etmenler. • Düzenli ve dengeli beslenme. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır.Sağlık Bakanlığı. antihistaminik gibi ilaçlar. dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2. Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. • Beslenme alışkanlıkları. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.E-8: Diş fırçalama T.T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 .C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır. Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır.6 ay 6 ay. hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb. Diş plağı.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0.Sağlık Bakanlığı.25 mg/gün 0.5 mg/gün 1. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır.0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur. Gingivitis (diş eti hastalığı). Dişeti hastalığı terimi.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama. 44 T. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir.5 mg/gün >0.C. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır.3-0.0 mg/gün 0. Türkiye Tablo 2. şişlik.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum.3 ppm 0 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hipofosfatazya. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . boyut değişiklikleri.) • Metabolik hastalıklar (Diabet.6 ppm 0 0 0. çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli. dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir. b. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde.6 ppm 0 0 0 0 *1. hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir.25 mg/gün 0. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır.

E-4’de özetlenmiştir. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. şişlik. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon. çapraşık. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir. konuşmasını. c. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Maloklüzyon. Hastanın fiziksel görüntüsünü.C.C. ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir. sakızlar) önerilebilir. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir.T. çoğu kişide çarpık. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır.C. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar. yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı. Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine.

radyasyona maruz kalması. Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir. D vitamini eksiklikleri) 6. C.C. sorunun büyüklüğü. hipofizyal gigantizm. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. Kleido kraniyal dizastoz. dişin gömülü kalması. Anormal dudak frenilumu 8. boyut. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir. Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin. Travma (diş kaybı. Çocuğun normal kapanışını değiştiren.Sağlık Bakanlığı. Ektodermal displazi. Herediter 2. kızamıkçık geçirmesi. Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. konuşmasını. derin yanıklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Serebral palsi. Diş sayı. tıbbi öyküsü. Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır.C. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir. Anormal diş sürme yolu 6. Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı. dudak emme ve ısırma. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. yanlış forceps uygulaması. Diş çürükleri 3. alkol-sigara alışkanlığı. ağız solunumu. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir. Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. Süt dişlerinin erken kaybı 4. Beslenme bozuklukları (A. tırnak yeme. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. 46 T. Türkiye Tablo 2. Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. diş gıcırdatma) 7. şekil anomalileri 2. hipertiroidi. Çocuğun dişlerinin teması. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı. Doğum sonrası: Serebral palsi. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. sürme yolunun değişmesi. genel sağlığı. ilaç kullanması. akromegali. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. hipofizyal cücelik) 5. B. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. dil itme. devam eden emzik emme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Eğer dişlerde sallanma. kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır. Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir. sallanma. Hastanın şikayetleri değerlendirilir. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. Travma sonucu dişlerde kırılma. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur. Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 .). kusma. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. travmanın şekline. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. yer değiştirme ve yerinden çıkma. Travma Tanım Ağız.C.C. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. yerine. Tedavi Çocuğun yaşına. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. sürme gecikmesi vb.T. Nedenler • Düşme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir. kanama. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma.C. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir. diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir. baş ağrısı.

3rd ed. Dentistry for the Child and Adolescent.A. Harris. R.2000 Pinkham. Jong’ s Community Dental Health.O. hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir. 2000.5 th Edition. Casamassimo P. The Dental Clinics of North America. USA. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. 3rd ed. St. 11. Orthodontics Current Principles and Techniques.A. Avery D.W. Fields HW. F. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2000. Graber TM. Pearson Prentice Hall.. October. Cariology. Munksgaard Publishers. 7 th Edition. Dentistry.R.Sağlık Bakanlığı. Morganstein.O. J Am Dent Assoc. J. Saunders. New Jersey. 3 rd..S. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence. J. Bailey TJ.C. Louis. Andreasen F. Burt. Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir. Garcia-Godoy. 3. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years.. 12.S. Ed..E. St. G. 7. N. W. Mosby. St. Louis..A. Profitt WR.. 4 th Edition. 2004. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children. Nowak. Mosby. H.C. 1999. Journal of Public Health Dentistry. Palmer CA. B. K. 1999. 60(3):197-206. Louis. 10.6 th Edition. Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme. Louis. 2000. 4. St.. Fields. USA.2000..M. Copenhagen.. Mc Tigue. The Dental Clinics of North America. Tinanoff N. 1998. 44(4).M. 1999. 43(4). 6. 3 rd Edition. Wefel.H.. 1993. S. Andreasen J. Dental Practice. Garcia-Godoy F. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 20(3):379-427.J.july. and the Community. Eklund. Donly. 5. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth. Primary Preventive Dentistry. and Kronfeld R.J. Logan W. 1933. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir. Mosby. Mosby. 8. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik. Pediatric Dentistry. Tulloch CT. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Vanarsdall RL. D. 9. 48 T. Gluck.M. Mc Donald R.. 2.G. Ackermann JL.

Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: .C. Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler. muayeneler aynı kişiler üzerinde.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması. testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir. . . Tarama muayenelerinin amacı. aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa. hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır. saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. testin.Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse. aynı koşullarda. bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir. Seçicilik ise. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır. • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 .Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi. bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. İyi bir tarama testi. • Doğruluk: Uygulanan test. F. • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında. Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir. TARAMALAR Tarama programları.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa. olası tedavisinin yapılması. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir. T. hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. kullanılan testin. Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.1 TARAMA TESTLERİ Tarama.Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır . hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. tarama çalışmalarında.T. ucuz olan testler seçilmelidir. komplikasyonları önlenebiliyorsa.C. aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir.C. herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. Tarama çalışmalarının başarılı olması için. Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit. gözlemler.

Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. 5. 10. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır.Hastalığa erken tanı konulmasının. Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . görme ve işitme kusurlarını. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise.3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa.C. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. kapsamlı bir şekilde. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir. Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur. Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır. Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir. 2. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. . Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. F. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1.Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır. sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. 7. 8. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. 3.C. Tanı kolaylıkları olmalıdır. 4. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. 6.Sağlık Bakanlığı. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. kazaları önleme güçlüklerini. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır. 50 T. Türkiye . Test.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. 9. beslenme bozukluklarını. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. F. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır.

Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. dikkatsiz. görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar.C. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır.C. İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır. uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir.C. genel kas eşgüdümü. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. İşitme taramasında amaç. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme. toplumsal gelişme. Görme Sağlığı. syf. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. ev koşulları. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. Arada öğretmenin gözlemine göre. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. Muayenelerden önce gelişme öyküsü.T. saldırgan. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. Hekim. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir. söz dinlemeyen vb. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. b. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır. Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. (Bkz. 23) c. işitme bozuklukları vb. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır. Bir kaza. T. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a. çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir. İşitme Taraması İşitme kaybı. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. yaramaz. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır.

Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür. e. • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde.Sağlık Bakanlığı. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. Öğretmenler. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. Ergenlik döneminde. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. 52 T.F-1). tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. 38 ). Ana babanın. • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz. 9). syf. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi. sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir. kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. syf. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. 3 ay boyunca ısrar eden. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2. otoskopik muayene. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. Otoskopik muayene ile buşon. yabancı cisim vs. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin.Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. Ağız ve Diş Sağlığı. Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması. hekimler ve sağlık memurları. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir.C. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Anne-baba. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. d. Yalnız.C.

F-1: itme taramas f. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir.F-1: İşitme taraması ekil 2. boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2. DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR.C. erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T.T.C.

Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır. g. bazı bölgeler için guatr. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. albuminüri. fıtık.F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. tüberküloz vb. streptekok enfeksiyonları.’nin altı anemi kabul edilir. h. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir. enürezis. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir. Tablo 2. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür.Sağlık Bakanlığı. Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir. Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz. beslenme. hiperaktivite. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. hipertansiyondan kuşkulanılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır. Bunlar barsak parazitleri. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır. syf. Anemi Taraması Ergenlik. hiperlipidemi. hastalıklardır. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. inmemiş testis. okul çağında 12 g/dl. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır.F-1’de görülmektedir. 195) Ölçme tekniği önemlidir. Kifoz.C. i. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir.Hipertansiyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. glikozüri. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır.

Ankara. 3.1992: 114124. Bright Futures. Ankara.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar. Children. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing . 2000. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Dündar S.T. Kayıkçı Kulak ME.C. Bertan M. Metodolojik Araştırmalar. 21(3):417-426. 16. 106: 798-817. Genç GA. Okul Sağlığı.ttb. Güler Ç. Erol A. Arlington. Yurdakök K. Green M.C. 48:109-118. 12. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre. STED. Katkı. Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs. Haziran 2000.C. 7. Ağca O. 2003:31-34. Pediatrics 2000. 25. T. Meteksan AŞ. 189:710. and Adolescents (2nd ed. 2005. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Guidelines for Health Supervision of Infants. Palfrey JS. VA. 2000. Pediatrics 2000. Kaya S.org. Joint Committee on Infant Hearing. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Belgin E. Güneş Kitabev. Belgin E. Moeller MP.tr/STED/sted0600/3. Katkı. Kaynaklar: 1. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Ankara. Canatan D. Derman O. Akyol U(ed). EDS 2002. Ertürk BB. 1999. 6. Belgin E. 9. Toplum Taramaları. Kaya S. Tüzün Özgüner Z. 1999. Belgin E. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı. Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. Pekcan H. Erişim Tarihi: 4/9/2005. Çağıcı A. Kayıkçı Kulak ME. Ankara 2005: 9-11. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. 21(2): 141-150. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. rev. 4. Özkan S. İzmir.: Okul Sağlığı. www. 2000. İzmir. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. 21(3): 436-448. Böke B. Tezcan S. 15. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 . 11. Ankara: Güneş Kitabevi. Özmert EN. 106:43. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. National Center for Education in Maternal and Child Health. Şahin F. 5.). 8. yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. 1995: 363-366. Moore JK. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. 2. Pekcan H. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. 25.. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. İşitme Kayıpları. Aksoy S. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar. Tezcan S. 1995: 210-223. 10. 14. 13. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Kınık E. Güneş Kitabevi. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. Katkı.html. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları.

yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. Balık ve Ürünleri. Türkiye 3. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. besinlerle geçen hastalık riski artar. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. 1. dengesiz beslenmesine neden olur. Tablo 3. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. Besinlerden günlük alınan enerji. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir. protein. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı. A. 56 T. gençler için ise günlük 3 porsiyondur. Tavuk.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi. Bir grup içinde yer alan besinler. okul başarısı düşer. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. • Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi.Sağlık Bakanlığı. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir. • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır.C. • Kuru baklagiller. beslenme giderlerini de artırır. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. ailenin. Grup: Et. posa tüketimi yetersizdir. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A. Okul dışından beslenme. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir. magnezyum. kalsiyum.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. A. Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çinko. fosfor. birbirinin yerine tüketilebilmektedir.

erik gibi meyvelerin 3-6 adedi. • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler. karoten. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 adet yumurta . armut. bulgur. kuskus. . • Ekmek. . . • Tiamin. balık (2-3 köfte kadar) .2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir. Ayrıca protein. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . . börekler. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini. Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır. niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır. elma.1 ince dilim ekmeğe (25g).3-4 adet küçük krakere veya . limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur.90 g et. .C.1 orta boy havuç. Bir porsiyon meyve veya sebze. Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir.C.1 orta büyüklükte patates. Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal. makarna veya bulgura (120-150 g). folat. T. fosfor.T. 3. 4.Çilek. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir.60.1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et. . balık veya kuru baklagiller.Portakal. tavuk. un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır. Bir porsiyon süt ve süt ürünü. pirinç. .Kayısı. şehriye. .1/2 adet hamburger ekmeğine. makarna. kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi. . demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır. riboflavin.1 su bardağı pişmiş pirinç.Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı.bir büyük su bardağı süt veya yoğurta . .2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 . tavuk.C. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir. Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri. Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir.8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2. . . muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi.Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir.

Tablo 3. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte. pirinç pilavı) / börek (kıymalı.Sağlık Bakanlığı. peynirli. • Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb. • Taze sebze ve meyveler.5–2. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb.A-2. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb.C. Ara öğünlerde mevsimine uygun.). • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir. ekmek. Türkiye Tablo 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. Besin çeşitliliği artırılmalıdır. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. makarna. yumurta. mısır özü.) seçilmeli. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir. ay çiçek vb. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bulgur pilavı.A-2’de görülmektedir. kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et.) / makarna / erişte / çorba (pirinç.) tüketilebilir. Bir günlük örnek menü Tablo 3. bulgur vb. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır. tavuk. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. 58 T. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir. yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır. katı yağlardan kaçınılmalıdır. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli. ekmek. balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt. ekmek.) tüketilmemesi gerekir.C.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. Her gün en az 1.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir. haşlanmış yumurta. sebzeli vb. aşağıda örneklendiği gibi.

Adolesan Döneminde Beslenme. 4. 95-113. Ankara. • Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. Çakır B. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Kaynaklar 1.) T. Rattay KT. • Öğün atlanmamalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Chapter: Nutrition for Adolescents. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. FAO/WHO. p. International Children’s Center (ICC). 6.C. UNFPA.T. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. WHO No: 880. Hatipoğlu Yayınevi. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır. Pekcan G. • Ayaküstü beslenmeden. Gidding SS. Daniels SR. Kaplan Y. American Heart Association. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners. Teaching Materials for the Training Courses. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi.C. Ankara. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir. 2003. 4:1:38-47. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. Ankara. 2002. 7. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. Kesici C.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır. Ankara. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. 5. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme. Gilman MW. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines. 2004 Pekcan G. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. Ltd. Beslenme. 2004 T. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”.) tüketimi sınırlandırılmalıdır. 3. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Pediatrics 2006..Ş. Steinberger J. Şti. (Ed. T. Gürler Matbaası Dış Tic. Van Horn L. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır.C. Meteksan A. Lichtenstein AH. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Stettler N. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Klinik Çocuk Forumu. Üç ana öğünün yanı sıra.C. 2004 2. Birch CLL. 1998 Karaağaoğlu N. Sağlık Bakanlığı. krema sosları vb. 117 (2): 544–559 Baysal A. Dennison CBA. Geneva. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Beslenme ve Diyetetik Bölümü.

Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. futbol. B. bisiklete binme. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir. • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler.C. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. 60 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. • Fiziksel etkinliğin sıklığı. Bunların başlıcaları. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. Oyunlar. yüzme. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. yorgunluğu azaltmaktadır. basketbol veya voleybol oynama gibi). yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi). belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. futbol gibi) sınıflamaları vardır. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur.C. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir. Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. ip atlama. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir. • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır. Türkiye B. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. • Fiziksel etkinliğin şiddeti. okula yürüyerek gidip gelmek. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). merdiven çıkmak. • Sporlar: Yarışma.Sağlık Bakanlığı. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek. yüksek tansiyon. etkinliğe katılım sürecini tanımlar. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir. başarı sayısı elde etme. enerji harcama oranını tanımlar. (örnek. tip 2 diyabet. yüksek kan yağları. koşu. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. aşağıda tanımlandığı gibi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. güven ve neşe vermektedir. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir.

• Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. Ayrıca. • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi. spor salonları).C. T. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir. fiziksel olarak doğru postürde. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. B. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. • Her gün olmasa bile.C. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe. Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir. çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları. Ancak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 . • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları. • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır.C. • Değişik öğretme yollarını kullanma.2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları. • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması. B. • Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır.T.

birlikte gezintilere çıkılabilir. • Eğer evde köpek besleniyorsa. birlikte denemeler yapılabilir. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. top atma ve topa vurma. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı. • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler. dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. • Doğa gezilerine. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. Oyunun sonucu ne olursa olsun. • Eğer evde köpek besleniyorsa. • Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. yüzmeye. temizleme işleri.C.Sağlık Bakanlığı.C. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. koşma. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır. birinciye ödül verilebilir. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir. den fazla değilse. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. kayak yapmaya gidebilirler. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. 62 T. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. • Çocuklara ip atlama. kayak yapmaya.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 .C.) 2.0 1. BMR) Tablo 3. ay 4.B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek. Tablo 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 7. ay 2.2–4.B-3’te görülmektedir.5 T.2 1.4 2.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1.4 4.C. Tablo 3.C.2 1.6+ 1.4–6. tenis oynamak) Şiddetli (futbol. ay 3.6 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. koşu.B-2 ve Tablo 3. ay 5. Tablo 3.8 3.T. yüzmek. ay * Tempolu yürüyüşler. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma.B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir .

Woorten WJ.com 5. Long BJ. Smith PK. örnek olarak. www. Türkiye Tablo 3. Preventive Medicine 31: 112-120.7 0. Sallis JF.89 0. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children.7 x 3.healthcanada. www. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0. Corbin CB.7 0. 3. 8. University of New Hampshire. Sallis JF. A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity. Sherman C. Patrick K. Child Development 69 (3): 577-598. Simons-Morton BG. Promoting Physical Exercise and Activity in Children.C.2 x 30 = 67. Preventive Medicine 25: 225-233 2. Pellegrini AD. 1996. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends. (online issue) http://www.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0. Pratt M. Uğur Baysal S. Exercise and Children’s Health. Güvenlik Kontrol Listesi. Cooperative Extension Program. 2000. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. Ganley T.unh. The Pysician and Sports Medicine.edu 7. Pratt M.ca/paguide. ca/paguide. Family Guide to Physical Activity for Children. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67. 28 (2). Determinants of physical activity and interventions in youth. Calfas KJ. Stone EJ. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Sallis JF. 9.Sağlık Bakanlığı. 2000. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1992. Frank E. www.2 kcal (veya 2.C. Yıldırım F. Bulut A. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. epstein LH et al.98 Erkekler 0. 4. ceinfo.2 Bu bilgilere göre. 2005 64 T.physsportsmed.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1.. 1998. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. 6. healthcanada. Wechser H et al.95 1. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents. et al.

sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak. iletişim araçları.). bağımlılık yapan madde kullanımı. sağlık riski taşıyan tutumları önlemek. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır. sık doğum aralığı. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler). Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine.C. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. • Kişisel. • Sağlık üzerine kültür. emzirmenin önemi. • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara.). yetersiz ve dengesiz beslenme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb. alkol. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. T. Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri. • Geçerli sağlık bilgileri.T.). doğrudan güneş ışınından korunmak. SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir. doğum (doğum öncesinde doğuma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. oturarak zaman geçirme. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. doğum vb. gebeliği önleyici yöntemler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar. bebeğe verilecek ek besinler vb. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir. şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların. • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip. Sağlık eğitiminin amaçları. gebeliğin oluşması.C. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi. gebelikte riskler.C. gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri. anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir. Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. C.

Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”. 66 T. Gebelik. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir. 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir.5–4 kg kadardır. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. solunum. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. gelişme. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. Gelişmenin canlı. Anne. Bu birleşmeye döllenme denir. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri. 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır. dolaşım. Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki.Sağlık Bakanlığı. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir. duyu organları ile işlevleri.C. Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir. sindirim. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. b. Türkiye Üreme. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. bireysel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır. İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir.C. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır.

Bu siz de olabilirsiniz. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. yasalar. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak). sünnet. Sağlıklı Zihinsel. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. başkalarının duygularına duyarlı olma. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar.C. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır. c. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir. testis ve skrotum bulur. bireysel farklılıklar. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. olumsuz duygularla baş etme. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. düşünce ve değerlerinin farkında olma. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir. Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. Ancak herkesin güzel tarafları vardır. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir.T. Kadınlarda vulva. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır. Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması. klitoris. adet görme düzeni. Spermler. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma.C. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. yalnız değilsiniz. insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. başkalarını dinlemenin önemi. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır. bedensel değişiklikler yer almalıdır. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. T. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır.C. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir. duygudaşlık kurabilme. duygularını belirtme ve paylaşma. siz de güzelliğinizi keşfedin. Erkeklerde penis. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar. çocuk hakları. Ayrıca.

10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları.Sağlık Bakanlığı. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. gruplaşmalar başlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi. cinsel dürtü artışı. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. istenmeyen sonuçlardan 68 T. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi. başkalarına da saygı duyarak. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. bunları aktarırken olgun. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. Aile yapısı. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. Her çocuk kendine özgüdür. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir.C. cinsiyetlerine. cinselliğin davranışlara olan etkisi. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. bazen bir işte çalışma. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. İlerleyen yaşlarda. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. ergenlikte değişim kavramı. boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. çevrenin sağladığı öğrenme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. ailenin sık yer değiştirmesi. Ergenlikte değişim ve duyarlılık. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. Ayrıca. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. kendi yaşlarına. Çocuğun yürümesi. Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. yaşanılan çevre. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler.C. okul çevresi. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik.

Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler. fizik egzersiz. sigara. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir. yaşam biçimi. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir.C. cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. cinsel eğilimlerine göre. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli. İnsanların. alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma. duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. Ailesiyle uzlaşabilmeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları. Bu karar. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir. Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. Aşılama. Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir. haz veren düşünceler. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. farkederler. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır.C.C. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler. sağlıklı uyku için uygun koşulları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Cinsel ilişki kurmak. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. T. d.T. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme. Cinsel ilişkinin. Cinsellik. sağlıklı olmanın önemi. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. sağlıklı ve yeterli beslenme. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır.

insanın büyüme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kişisel temizlik ve bakım davranışları. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. Bu gruplar.Sağlık Bakanlığı. mutlaka bir bardak süt. Her zaman dik oturun. Televizyon izlemeyi. Atletik koşullar. protein. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. i. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın.C. Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. Hep temiz ve bakımlı olun. yağ. meyve veya sebze bulunmalıdır. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. Süt Grubu 2. Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır. sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir. besin öğeleri ve besin grupları. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. gelişme. yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. 70 T. 1. besinleri sayma. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme. iş verimini düşürür. dişlerinizi fırçalayın. Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. alkol ve maddeden uzak durun. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi). Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. Sigara. Bisiklete binme. Sebze ve meyve grubu 4. dik durun. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin. besinlerin içindeki karbonhidrat.C. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun.

Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır. Uygun vücut ağırlığı korunmalı. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık. içinde bulunan katkı maddeleri. Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır.5-2 litre su içilmelidir.). sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. Her gün 1. Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 . Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler. Ürünlerin etiket bilgileri. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli. anemi. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. ambalajlı besinlerin kontrolü. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir. şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. zayıflık.C. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. T.C. Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder.C. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir. etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. etkileyen etmenler. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar. iyot yetersizliği hastalıkları vb. Daha sonraki yıllarda devam etmeli. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. taze sebze ve meyvelerin yıkanması. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış.

Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. ayran tüketimleri desteklenmelidir. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. Okul kantinleri çevre temizliği. bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vitamin. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. kurabiye.C. hipertansiyon vb). yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır.) tüketimi yerine. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır. çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. kalp hastalığı.C. Okulda hamburger. limonata. Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. taze meyve suları tercih edilmeli. ii. Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi. ağız ve diş sağlığı temizliği. aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. folik asit gibi vitamin. sağlıksız. Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. günlük temizlik ve bakım davranışları. gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. ayran.mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir. Anne sütü bebeğin ruhsal. patates kızartması. vücut temizliği. taze meyve. besin artıkları oluşmakta. beslenmenin gideri artmakta. gofret. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. İçecek olarak daima süt. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. Okul çağı. kek. çikolata vb. besinler tüketilmemektedir. meyve suyu. Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. A ve C. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. demir. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir. Annenin sağlığını korur. 72 T. şeker ve tuz içerikleri yüksek. Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler. şişmanlık. süt. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. tuvalet sonrası temizlik. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. B2 (Riboflavin). Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. ağız ve diş temizliği. Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları. yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır. Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir.Sağlık Bakanlığı. meme kanseri. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. cips vb.

göz temizliği yapmadan önce. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir. Her insan kişisel temizliğinden sorumludur.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır). Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. Sabunlanarak köpürtülmeli. başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yüz.T. kirli. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 . tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü. eller ağza götürülmektedir. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. tırnaklar.000-100.C.C. tozlu bir işi tamamladıktan sonra.C. yemek hazırlamadan önce. bunların yanı sıra banyo süngerleri. T. ağız. el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır.000 adet/cm² Alında : 10. Elleri yıkarken parmak uçları. “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir. diş. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır. el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar. Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır. dışarıdan eve geldikten sonra. Akan su altında durulanmalı. diş fırçaları. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra. lifleri. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. Bu nedenle günlük yaşantıda. parmak araları. Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır.

sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir. bir doktora danışılmalıdır. göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Küpe. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. Yıkanmazsa. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. kaş) de takı takılmakta. Yüz. Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Aksi halde. Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine. Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Ayaklarda çok terleme varsa. 74 T. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde. kulak iltihaplanabilir. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler.C. Çorap her gün değiştirilmelidir. El tırnakları yarım ay biçiminde. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. genç kızların sevdikleri bir takıdır. bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir.Sağlık Bakanlığı. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi.

Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. 1. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 .C. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur. Daha sonra alt dişler fırçalanır. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. 3. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır. üzerine tünememelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir. Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır. 5. Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. 4. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir . Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır.C. En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır.T. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. T. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. diş ipi kullanılması. Daha sonra fırça. 6. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla.C. Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir.

Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. şişme. deri üzerindeki mikroorganizmalar. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. toz. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. yağ. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi. deri döküntüleri. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir. kir. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. kızarıklık. 76 T. özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır. Banyo yapma: Ter. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Petler bir defa kullanılmalı. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır.C. Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Değiştirme sıklığı. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. beden temizliği özellikle önem taşır. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. Şampuanlara ayrıca koku. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır. Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. Pet açıkta taşınmamalı. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. Bu nedenle. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir. Özellikle. ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler.C. diğer deri bezleri salgıları. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. Lif. Giyeceklerin de yıkanması gerekir. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur. çamur vb. deri temizliği açısından gereklidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. Ancak saç kurutma makinası.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı. eldiven. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. Vücudu. Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir. Vurmalar. allerji yapmayan. 2. bölgenin iklimine. Giyeceklerin. genel vücut sağlığı. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. çalışma koşullarına. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır. T. Giysiler. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. koyu renk.C. bol. Ayakların korunması için de mevsimine uygun.T. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. radyasyon. soğuk. gözlük ve şapka takılmalıdır. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. toz ve kirden koruyabilmeli. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. boyalar deriyi zedelememeli. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. sıcak. çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler. Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. 7. Dış ortamda yağmur. nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. Ucuz ve dayanıklı olmalı. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. 3. kar. Ancak. 9.C. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. 4. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. açık renkli giysiler. 6. kemik yapısının bozulmasına. İnsan vücudu. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. 5. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. güneş ışınlarından korumalı. ince.C. 8. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. bulunulan ortamın sıcaklığına. şapka kullanmak. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. açık renkli. Pamuklu. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kimyasallar. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . hafif. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır. Temiz olmalıdır. sık sık boyanmalı. Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir.

C. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır. Topuk yüksekliği. dar. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. Pamuklu dokumadan olanlar. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. 5. Yapıldığı malzeme dayanıklı. bu ölçüler her zaman belirlenemez. 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1. 4. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sivri burunlu ve dar olmamalı. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir. Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Ancak. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. 78 T. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. 7. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır. sütyen giyme zamanı gelmiştir.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. Oturarak değil. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı. 2. yürüyerek denenmeli. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 11. 9. hafif ve yumuşak olmalıdır. iv. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı. 6. Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır. göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. esnek. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. 3. ayakta iken. Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. 1. 10. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir.C. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. Ayrıca.

baba. • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin.). Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere.C. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar. bisiklet kullanırken kask takma. Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz. T. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. vücudunun kendisine ait olduğu. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. 5. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. özel bölgelerine dokunamaz”. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. anne. sinirlendirebilir. e. yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir. güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet. Daha büyük çocuklar için. 2. “Herkesin vücudu kendisinindir. ehliyetsiz otomobil kullanmama. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder. duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır.C. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin. “Kötü dokunma. komşuya. Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. yaya geçidi-üst geçit kullanma. 3. ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile. Özellikle yüzerken. canını acıtır. 4. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama. 6. Kendinizi fiziksel. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 . geceleri açık renkli giysiler giyme.C. motosiklet. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. trafik kurallarına uyma). bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir. kayığa binerken.T.

sağlıklı kişi muayenesinin önemi. National Center for Education in Maternal and Child Health. Kaynaklar: 1. 6.C.C.Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. g. Brindis C. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. Designing Effective Family Life Education Programs.siecus. Ankara. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır.C. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. 8. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. İstanbul. 7. Gelişimsel Pediatri kitabı. Türkiye f. EDS 2002. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara.). 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS). III. A series from Advocates for Youth Vol. www. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. Akdağ F. çalışan kişiler. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir. 2003 Uğur Baysal S. Pekcan G ve Çobanoğlu Z.Sağlık Bakanlığı. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. 9. Davis L. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. Çocuk Sağlığı Derneği. 4. Bright Futures. 3. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. korunma ve erken tanının önemi. 2004. 2002. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. Nelson Textbook of Pediatrics. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. Ankara. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar. Ankara. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi. Saga Yayınları. VA. 10. Güvenlik Kontrol Listesi. 80 T. Milli Eğitim Bakanlığı. 2005. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. 2004. 2002. Ertem İÖ. 2004. 5. 2. 1998:519. T. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler. Chapter 13. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. 2005.1994. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. Ankara. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır. ev. Sinem Ofset.. Green M. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. 11. 12. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi. Middle Childhood p51–53. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme. Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması). Milli Eğitim Bakanlığı. Guidelines for Health Supervision of Infants.C. 2004. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Palfrey JS. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi. Children. rev. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. and Adolescents (2nd ed. kurumlar. Arslan P. Pekcan H. 13. Garipağaoğlu M.org T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ankara. Gökçay G. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. H. Yıldırım F. Sağlık Bakanlığı. 14. Bulut A. kazalardan korunma yolları.. İstanbul. Arlington.

nargile. İlköğretim 7. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 .270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Adana.101) en az bir defa sigara kullanma %57. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Mersin. İstanbul. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. 12..9 ve halen kullanım %14.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T. Tütün. puro. Ondokuz Mayıs. b. Diyarbakır. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler. Kırıkkale. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana. KGTA. 8.0 iken. Ankara. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır. tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır. Kocaeli.5 bulunmuştur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Sivas. SİGARA.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3.9’dur. Harran. Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15. a.957 öğrenci katılmıştır. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen. Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. kızlarda bu yüzdeler %21. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14. Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar. Osmangazi. Trabzon.C. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir. İzmir.8 ve halen kullanma %22.5 ve %10. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. pipo. Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır. Eskişehir.1.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16.9 olduğu saptanmıştır. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Tütün bağımlılığı. yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir.. Diyarbakır. Sigaranın yanı sıra. Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D.C. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. Mersin.C.T. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır.2 olarak bulunmuştur.

ebe. huzursuzluk. Sigara firmaları. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. Türkiye anlaşılabilir. Psikososyal gelişim. dikkat dağılması. Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır.Sağlık Bakanlığı. 2. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. aşırı istek. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler. Yoksunluk belirtileri sinirlilik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. heyecan.C. toplumsal olaylarda gizlilik. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. mesleki uzmanlıkta başarı. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. c. anne-babasının. Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. 5. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. baş ağrısı. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. hemşire. güncel bilgileri izlemek. cinsel çekicilik. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. Sağlık çalışanları. bağımsızlık. fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. diş hekimi. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir.C. 3. Bu noktada öğrencinin kendisinin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tütün kullanımı. Tütün bırakma yollarını araştırmak. sağlık memuru. eğlence. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. 4.

sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir. bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir. Örneğin.D-2’de sunulmuştur. Ergenler.C. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir. sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim. hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir. sigara içmeyenleri övme. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3.C.T.D-1 ve 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 . • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir. Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene.C. Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

(Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek.D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T. Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek.C. Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas. Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak. Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar. ö retmen. Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm. Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas.D-2) ekil 3.Sağlık Bakanlığı. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi. Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi). (Baknz ekil 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m.

Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin. vb. Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin. içiyorsa nedenini. miktarn. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 . gerekirse zaman tanyn. Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn. ekonomik. skl n. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sosyal. zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin.T. brakmay daha önce deneyip denemedi ini.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini. destek olmaya devam edin.) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. ekil 3. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin. Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn. ba ta yaptklarn tekrar uygulayn. Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun. Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn.C. ba arsz olduysa nedenlerini sorun.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adana. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Eskişehir. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Mersin. Diyarbakır.5’dir. ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4.101) en az bir defa alkol içme %47. Kırıkkale. İzmir. büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler. Kocaeli. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı. Eskişehir. anabolik steroidler %3.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir. esrar kullanımı %4. madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. b. Osmangazi. Eskişehir.989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir.0. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması.) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı.2 ve halen içme %22. Mersin.6’dır. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir.) 86 T. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3. Diyarbakır. Harran. esrar %4. Tütün tipi bağımlılık a. Kocaeli. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir. Esrar tipi bağımlılık 4. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir. Diyarbakır. Trabzon. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Kocaeli.0. Halen kullanım ise tütün için %18. Diyarbakır.9. uçucu maddeler %4. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4. İzmir. • Ögel ve arkadaşları (2003). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ).989 ilköğretim öğrencisinden % 1. Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45.Sağlık Bakanlığı. Mersin. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Ondokuz Mayıs. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2.4. İstanbul. Kokain tipi bağımlılık 5.7’dir. Mersin. İstanbul. madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir. Türkiye D. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6. Sivas. İzmir. Madde kullanımı yüzdeleri. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb.C.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2. biyolojik.2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana. • Ögel ve arkadaşlarının (2004).182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir.2’si ve 12. İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13. alkol için %20. Adana. vb. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003).991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2.C. Ankara.4’tür. Adana. İstanbul. uçucu madde kullanımı %5.

anne-babasının.D-3). Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır. ruhsal. mevsimine uymayan çizme. Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar.) c. burunları akar ve göz bebekleri büyür. anlamsız şekilde terlerler. Bu noktada çocuğun kendisinin. Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir. (örneğin. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur. daha fazla para harcamaya başlarlar.C. nüfusun fazla olması. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır. Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır. • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. e. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır. riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar.C. alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 . T. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. madde kullananların vücutlarında iğne izleri. Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. f. Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir).

Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında. Ben bağımlı olmam.C. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. 8. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. 5. Türkiye Yanlış İnançlar 1. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. bir şey olmuyor. 4. Ben kontrol edebilirim. figürler. 2. 5. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. irade yeterli değildir. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.D-3). Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. 7. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 3. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. Herkes bağımlı olabilir. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. Alkolün azı yararlıdır. Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur. 6. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. 2. 7. ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. 88 T.C. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. Benim iradem güçlüdür. 6. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. Doğru Bilgiler 1. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir. simgeler vb. Bunun yerine sevecen. Herkes kullanıyor. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. 8. Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı. Alkolün azı yararlı değildir.

9. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara. WHO. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center. Turkey. Ankara 1998.D-3.C. Hilton Convention Center. Doğan YB. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. Doğan BG. Anderson K. 2002. Arıkan Z. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü. Tobacco use among youth and related characteristics. I Sayıl).C. Philadelphia. 1997. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. 3P Dergisi. “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities. pp. Ergüder T. Haznedaroğlu D. 2005. Telatar G. Özcebe H. 8. 12. 1998. Grebb JA. and Bülbül SH. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın.Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. Doğan Y. Williams and Wilkins. 3. Health Professionals Against Tobacco. Çakır B. 2..Öztürk. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. Coşar B. Soydal T. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. WHO. 1996(4) Arıkan Z. T. Substance related disorders. Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 . 2005. Synopsis of Psychiatry.C. Yayınları. Kaplan HI. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Young people and Alcohol. Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. 1993. 55-56 Bilir N. Warren CW. 5. Bertan M. 11. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T. 6. spor. 1290-1311. Soz Praventiv Med. 1997 7. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan.B. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. WHO Regional Publications European Series No:66. 51 (2006) 13. September 14-17. LS Neinstein). 2005. Lippincott Williams&Wilkins. pp. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies.C. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ. 230-234 Şekil 3. sanat. B Uluğ. 10. Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. Turkey.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bilir N. 2000:139-148. Kriz Dergisi 1996 (4). Ankara. Sadock BJ. düzenlemek (örneğin. Doğan YB.T. Yıldız AN. Uğurlu M. 1995 Arıkan Z. Kırcalıoğlu N. Drugs and Tobacco. 4. Ammerman SD and Neinstein LS..

Bilici M. Tamara. 18. Yenilmez Ç. Tamar D. 2003. Tot Ş. 21. İstanbul. Sır A. İstanbul. 23. Bağımlılık Dergisi 2003. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. 2002. Ankara. Yenilmez Ç. Present.who. Sır A. http://www. Uğuz Ş.Gn. Doğan O.K. and Future. Bilici M. Psikiyatri AD. Doğan O.1(1):90. 1990. Evren C. Tamar D. 1990. Alcohol and drugs. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. Yeniden Yayın No:4. Shuckid AM. WHO. Smoking.2004 . M. Liman O. “Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp. Fine J. Ankara Üniversitesi Tıp Fak.S. 1993. Türkiye’de sağlık Hizmetleri. Yenilmez Ç.1271-1289. 90 T. M. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu.who. 20. 31. T. Guindon EG. 19. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün.C. 28. Miller NS. Tot Ş. WHO Regional Publications European Seri No 60. Shafey O. Uğuz Ş. Sır A. Saray Kitapevi. Pergomon Press. Ankara. 25. Handbook of hospital based substance Abuse treatment. 15(2):112118. 26. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. Doğan O. Çorapçıoğlu A.int/topics/smoking/en/. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. psychiatric clinic of North America. 22. Bilici M. Toraks Dergisi. Çorapçıoğlu A. U. WHO. 30. Gazi Üniversitesi Tıp Fak. Rockville. Liman O. Methods. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. Yenilmez Ç. ISBN:975-590-072-1. Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar). Soydal T. Ögel K. 4: 67-71. Sağlık Bakanlığı. Liman O. “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. Approaches to Alcohol Policy. Çorapçıoğlu A. Lippincott Williams&Wilkins. Sigara Bağımlılığı ve Hekimler. Lerner WD. http://www. Dışişleri Bakanlığı. Tot Ş. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Doğan O. 27. Uğuz Ş. Psikiyatri AD. Ögel K. 4: 15-19. İçişleri Bakanlığı. Türkiye 14. (Basılmamış doküman). Jandarma Genel Komutanlığı. Taner S. Bilici M. Ögel K. Ergüder T. Neinstein LS and Anderson MN. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. Psikoloji Dizisi 5. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC. 29. 15. Uğuz Ş. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav. Tamar M. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. Ögel K. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 15(2):112118. Taner S. Ögel K.C. ANKARA . Maryland: A Report of Surgeon General. Yılmazçetin C. 2002. http://www. Tamar M. Çorapçıoğlu A. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. Department of Health and Human Services. pp. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı).who. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. 24.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods. 16. Tamara. 17. Ögel K. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Bağımlılık Dergisi 2003. 2003. Ağustos 2003. Sır A. Yorgancıoğlu A.. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. 2000. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. Tot Ş. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Philadelphia. 1995.C. Esen A. LS Neinstein).euro. 32. Barr AM. Yılmazçetin C.pdf. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. Letho J. 1993. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu.

Tutum ve inançlar b.Gençlerin %36. incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur. 3. Güven aralığı 52. çete savaşları diğer örneklerdir. çok boyutludur. Çocuk istismarı.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını. %48.9-36. Bu araştırmanın sonuçlarına göre. Güven aralığı 47. . hırsızlık. tüm ülke düzeyinde 261 okulda. Gençlere fiziksel. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır.5’i (%95. haraç alma kabadayılık vb. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir.1-28. Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir. İletişim becerilerinin yetersizliği c. . soygun. Bu gruplardan birisi çocuklardır.Gençlerin %22’si (%95. Güven aralığı 27.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir. Alkol ve madde kullanımı d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır. gibi şiddet biçimleri de görülmektedir. %11. Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler.M. Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik. Güven aralığı 11.6’sı (%95. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97. 2.B.T. zorbalık.5-22.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde.M.356. Bireysel Etmenler: a. Kaba. E.7’si (%95.343.5) ise sözel şiddet uyguladığını.3-16. Güven aralığı 21.3-12. Güven aralığı 27.7) sözel şiddet ile karşılaştığını. tehdit. 1. T. Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. E. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. %27.Gençlerin %15. istatistiksel analizler. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1. duygusal. ölüm. Güven aralığı 34. %35.Gençlerin %53’ü (%95.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında.1) ise duygusal şiddet uyguladığını. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir.C.3-53. toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.8’i (%95. Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337.9-49. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 .C.7’si (%95. Güven aralığı 15.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi. tecavüz.C. psikolojik yıkım. Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e.3’ü (%95. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma. kundakçılık. ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine.9) duygusal şiddet ile karşılaştığını. Gruplar arasındaki çatışmalar. . cinayet bu kategoridedir.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür.7-36. Okul ortamında ayrıca cinayet. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama).5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır. .

Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a. iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir. Anne babalar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu. Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T. Türkiye 2.C. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f. Ailesel Etmenler: a. öğretmenler.Sağlık Bakanlığı. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. E. Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri.4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e.C. E. Yoksulluk. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar. d. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır. E. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da.

Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa. E. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 . 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1. evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3.C. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Bu program.C. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler. • Sonuçları. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. okul yöneticileri. Şiddetin Önlenmesi a. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. T. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur. okul yönetimi ile işbirliği yapmalı. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır. sosyal hizmet uzmanları. Okul dışında.C. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri. Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. psikologlar. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli.T. • Ortaya çıkan ortamların özellikleri. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir. hemşireler. öğrencilere. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. b. Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir.

Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması. d. grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi. • Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek. Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir. sözel becerilerde yetersizlik vb. • Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. 94 T.C. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. toplumsal beceriler. • Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. • Çocuklarının TV. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma. cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. c. Türkiye • Önlenebilirliği. • Çatışma çözme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . şiddet kullanmayan erişkin örnekleri).Sağlık Bakanlığı. • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. • İnsan hakları. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek.C. • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. • Stresi azaltmayı. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak.). • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. • Çocuklarına girişkenlik öğretmek. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. arkadaşlarıyla. • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. okulla ilişkilerini yakından izlemek. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okul Yönetimi. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. düşük sosyo ekonomik düzey. • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. Pruitt BE. World Health Organization. The prevention of child and adolescent violence: A review. toplumsal becerileri az. Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır. T. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. Hurley RS. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. Ancak zorbalık. Adolescence. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir.tbmm. 3. ders başarısında düşme. 1998 Summer. eds. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar. World Report on Violence and Health. Agression and Violent Behavior. okuldan uzaklaşma. Kaynaklar: 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 . gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir. davranım bozukluğu. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu. Ballard D. çocukta içe kapanma. Mc Namara JR. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür. 5.T. 2003. E.10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. Scott AF. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school. Krug EG et al. 2004. E. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır. Cirillo KJ. Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. zeka düzeyi sınırda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. World Health Organization. 6. Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır.tr WHO Information series on school health. 8: 61-91. 1999.gov. Kingery PM. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi. 33 (130):319-30. Tübitak Matbaası.C. Ankara. 2002.C.B.M. Colwell B. çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi.. dikkati toplamada zorluk. T.C. Geneva.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007). www. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir. 4.M.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz. okul yönetiminin bilgilendirilmesi.

spiral kırıklar. ağız yaraları. İhmal: Çocuğun beslenme. • Üvey ana baba. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. yakma.C. vb. tek ebeveyn. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. öğretmen. hiperaktif. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. • Eğitimsizlik. zihinsel engelli). Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur. a. F. korunma. tehdit etme. suçlama. bir şekile benzeyen yaralar. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba. ihmali. • Aile içinde geçimsizlik. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. ticari amaçlı sömürüyü kapsar. Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır. Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk. çocukların ana-babaları gibi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. barınma. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. Cinsel istismar: Çocuğun. • Aile içi şiddet. diğer çocukların da istismara uğramış olması. 96 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. onay veremeyeceği. iki taraflı gözaltı ekimozu.Sağlık Bakanlığı. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba. onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk. dayak atma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . F. Türkiye F. gelişimsel olarak hazır olmadığı. duygusal veya cinsel tutumları.uzun kemiklerde metafiz kırıkları. • Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından. reddetme.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. • Çok genç anne. kalçalarda simetrik lezyonlar. gerginlik. • Çok çocuklu aile. b. ısırma.1 RİSK ETMENLERİ a. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse.2 TANI a.vertebra. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır. aynı çocukta birden fazla kırık. sarsma. simetrik yanıklar. sternum gibi kemiklerde kırıklar. skapula. • Ailede ruhsal hastalık. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı. aşağılama. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır.C. subkonjunktival kanamalar.

bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme. • Adli rapor tutulmalı. • Ailede risk etmenleri varsa. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır. • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak.) a.3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır. a.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. cinsel ilişki taklidi yapmak.C.2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. çocuk yönlendirilmemeli. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa. Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir. İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa. kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. akıntı var mı? T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. a. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız. gelişme geriliği varsa.C. • Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır. Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. • Çocuk sık sık zehirlenme. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. sakin bir ortamda. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı. b. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama. hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 . • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir).

. 12 saat arayla 2 doz verilir.  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür.Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir. depresyon. Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde.C. bardak çekme. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır. • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği. Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. tükrük ve kan örnekleri. G.C. inanmaz tarzda. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır. Simpleks. eritem. • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: .Sağlık Bakanlığı. olayla ilgisi olmayan öğrenci. Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. Hep B ve HIV). 0. Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. skar vb. çocuk ruh sağlığı. . T. HPV. onu koruyun. fissür vb.1 mg etinil estradiol ve 0. Gonorrhea.Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan. C. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır. • Psikolojik tedavi m F. penil. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. m Vajinal. H. var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz. Trichomonas. Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kurumuş sekresyon örnekleri. gece korkuları. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız. tetanos). T. Vaginalis. adli tıp hekimi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 . Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek. ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından.5 mg levonorgesterol. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından. içe kapanıklık. Pallidum. Trachomatis. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin. • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B.Çocukla konuyu yalnızca bir kez. anal sürüntü ve yaymalar. o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır. . Türkiye Himende yaralanma. Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından.

2007. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . Şekil 3. Missouri USA: GW Medical Publishing Inc. England:John Wiley&Sons Ltd.1998. Çocuk İstismarı ve İhmali.C.Olay. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur. Uğur Baysal S. Wood J. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra.F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1. Tüzün Ü. 5. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Louise. Brodeur AE..1998. World Health Organization. West Sussex. Geneva. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 . Çocuk Hakları. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference. 2002. Emans SJ. Geger A. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hergüner S( Editörler ). İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. • Aşılamaya başlandıysa. • Uzun süreli tıbbi.C. 7 Ek Sayı 1: 184-186. . St. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. T. Muram D. 2nd ed. 2nd ed. Çocuk Dergisi 2007. 6. World report on violence and health. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir. Monteleone JA. 2000 Krug EG et al. 3.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet. Uğur Baysal S. eds.C. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir. 1st ed. New York: Oxford University Pres. Fiziksel İstismar. Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır. Aldridge M. 2.T.

AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. ay .C. Kızamık. Kızamıkçık. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş. (Bkz. A. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir. iki yaşında Hepatit B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1.C.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar.ayın sonu 12. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır. Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda. Türkiye 4. www. Tetanoz. aselüler Boğmaca. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır. Boğmaca. Tetanoz. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık.sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8.saglik. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar.ayın sonu 6. 2008 İlköğretim 1.ayın sonu 2. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile. İnaktif Polio. Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir. Poliomyelit( Çocuk Felci). Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır. aşılama bırakılan yerden sürdürülür. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir.gov. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Difteri. Kızamıkçık.ayın sonu 4. Tüberküloz (Verem). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kızamık. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. Kabakulak. Hemofilus influenza tip b (Hib).tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. Aşılar. Bu yolla henüz aşılanmamış. Polio. vücudun savunma düzeneklerini uyararak. hastalıklar yayılamaz. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur.Sağlık Bakanlığı.

Td. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır. T.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine.4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır. Kızamık. Kızamıkçık. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir. BCG. Difteri. Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. ısının birikmiş etkisidir. Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio.C. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir.C. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır. aşılar eski haline döndürülemez. Aşıların bozulmasının nedeni.3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. Oral Polio. Kızamık. DaBT-İPA-Hib.T. Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir.C. BCG). TT. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. A. Kızamıkçık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. KKK. KKK. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. DT.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. KKK deri altına. A.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa.

şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır.A-1.5 ml Uygulama Üst kola. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. www.gov. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere. • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. 102 T. TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir.A-3 ve Tablo 4. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır. TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır. (Bkz. Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır. ısı artışı ve şişlik görülür. Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır. Tablo 4. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir.A-1: Difteri-Tetanoz (DT). kızarıklık. yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . DT ve Td.Sağlık Bakanlığı. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin.tr) Tablo 4. Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir.saglik.C. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. Tablo 4.A-2. Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır.C. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. oda yeterince sessiz olmalıdır. Bu süre bir ayı geçmemelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında. gebeler dâhil olmak üzere. A. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sınıf ve İlköğretim 8. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4. Aşı.

sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler.C. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1.300. Lösemi. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. Özel durumlar Yoktur Doz 0. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4. vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2.. Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır. aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez.T. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. alkilleyici ajanlar. Hipogammaglobulinemi. lenfoma.C. kas ağrısı.000 doz). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Işığa duyarlıdır. İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı. KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. • Trombositopeni. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon. Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir. ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir. aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması. VVM donma ısısına duyarlı değildir. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T. Kabakulak. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık.5 ml Uygulama Üst kola.A-2: Kızamık. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. Tablo 4. • Trombositopenik purpura öyküsü. lösemi.C. deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. lenfoma. • Kortikosteroidler.

• Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. kemoterapi. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir.4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. • Hemoglobinopatiler 104 T. • Kronik kalp hastalıkları.000 oranında 1 ml Üst kol.C. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir. 1. Bu süre 1 ayı geçmemelidir. Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar.A. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır.. kemoterapi.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.. steroid tedavisi alan). • Kronik kalp hastalıkları. ve 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ilk karşılaşmada. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır. splenektomi geçirmiş olanlar. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar. Türkiye Tablo 4. • Hemoglobinopatiler. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. Depolama A. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 . • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir). • Ailede konvülsiyon. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür. aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında). kemoterapi.5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz. Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez. Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. Aşı öncesi genel durumu iyi. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem). vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi. felç veya epilepsi bulunma öyküsü. böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. • Ameliyat öncesi ve sonrası. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler. • Antibiyotik tedavisi görme. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir..C. metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon. Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. • Kronik kalp. • 38. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T.) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az). sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. intrabursal veya tendon içi vb. • Malnütrisyon. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı.C. • Serebral palsi. lenfoma. Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır.7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi. ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır. bronkopnömoni. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır. akciğer.T.C. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden. Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik. • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi.

Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir. Baker CJ. 2006 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı.02.C. Elk Grove Village. baskı. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1. 106 T.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir. Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. McMillan JA. Kaynaklar: Pickering LK. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır. 2.8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Long SS. Bu formlara. 27. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. IL: American Academy of Pediatrics. Türkiye A.

gebe bayanlarda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. Nelson Textbook of Pediatrics. 27. 197-199 arasına bakınız. 2003. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. syf 197-199 arasına bakınız. syf. syf.2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır. Jenson HB.C. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. tanı ve tedavisi için T. 2003. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. WB Saunders Company. 2006 T. genellikle zararsızdır. • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa.C.C. baskı. tanı ve tedavisi için T. 2003. Kaynaklar Behrman RE.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. syf. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır.C. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa. Pickering LK. Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. tanı ve tedavisi için T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . Philaelphia. tanı ve tedavisi için T. ishal ve distansiyon olabilir. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir.197-199 arasına bakınız. Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. (Syf. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.T. B. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. McMillan JA.C. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. 2004. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. 171’de ilgili bölüme bakınız. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. 131-132) B. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. epigastrik ağrı. E hepatiti A tipine benzerken. baskı. IL: American Academy of Pediatrics. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Kliegman RM. evde gebe. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız.C. Long SS. 2. Hastalık hakkında daha fazla bilgi.197-199 arasına bakınız. İştahsızlık. Hastalık erken çocukluk çağında. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa. syf .C. B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. tanı ve tedavisi için T. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.C. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. 1. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda. 17. 197-199 arasına bakınız. syf. Hastalığın tanı ve tedavisi için T. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir. Antibiyotik tedavisi gerekmez. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer. tanı ve tedavisi için T. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. Elk Grove Village.C. B. Baker CJ. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir.C.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın. Türkiye B.C. İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin.C.Sağlık Bakanlığı. Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır. Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir. Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır. açık yaraların kapatılmasını. Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir.300 ml. belli başlı acil sorunlardan biridir. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir. 110).1 KANAMALAR Kanama. bebekte 25 . 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. rinore. • Kesin tanının konulamaması. 114-118). Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir. Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kırıkların stabilizasyonunu (syf. 114 T. B. okul çocuğunda 200 .30 ml) oldukça tehlikelidir. 3. Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. • Ayrıntılı öykü alma isteği. Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf. Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. 2. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır. Kanama kontrolünü (syf.

Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II. sızıntı şeklinde akar. Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. sürekli akar. a. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur. Pıhtıları kaldırmayın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. • Soluk alıp verme hızlanmıştır. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir. • Hastayı sırt üstü yatırın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin.Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. gazlı bez koyup bastırın. Damar yaralandığında. genellikle vücut dışından farkedilmez. bazen öksürük. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 . • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. hava açlığı vardır. • Kapiller kanama: Kan sürekli. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın. İleri tetkiklerin yapılıp. damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden. T. kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. Normalde arter ve vendeki kan. kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin. çarpma. • Bulantı. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). aradaki damar duvarı nedeniyle. acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir.T. yine de ilkyardım yapılmalıdır. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. • Akut karın bulguları olabilir. öksürme durumlarında hava yoluna kan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Çocuk soğuk soğuk terler.B-1). Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır.C. • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. İç kanama. • Gözler donuk. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. b. • Deri soğuk ve soluktur. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. bu durumda yapılacak en doğru şey. kusma. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). kusma olabilir. ancak. başı sağa veya sola çevirerek. yavaş. bandaj yapın (Resim 1. İlk yardım Herhangi bir vurma.

20 dakikada bir. vb. Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin. tahta parçası vb. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde. • Şoka karşı önlem alın. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. Resim 1. Ara ara gevşetilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kanayan arteri. Turnike gevşetildiğinde. • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir. • Atele alın. gevşetme süresi kısa olmalıdır. tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. Kol veya bacak sabitlenmezse. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. turnike yine sıkılmalıdır. • Kol ve bacak kanıyorsa. sonraki bir saatte ise 5 . brakial arter. Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan. yaralı yere olan kan akımını engellemektir.B-2). kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir.B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. yıkım ve kanama devam eder. Ancak.) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter.C. • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak.10 dakikada bir olmalıdır. Amaç. Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu. temporal arter. kemik ile deri arasında sıkıştırarak. Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 . Atel. tel. İp.) çıkarmayın.C. aksi halde gangren gelişebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Mesafe uzunsa. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir. kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir.

B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . sinüzit. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı.C. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir.C. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları. enfeksiyon. kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir. yüksek tansiyon. burun anomalisi.T.

Örneğin.Sağlık Bakanlığı. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir. • İşlev kaybı. 118 T. Kanama varsa durdurun. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır.B-4). alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir. • Şekil bozukluğu. Önce temel yaşam desteği sağlayın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ayrılmamış humerus kırığı. 3. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır. • Burna. Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın. aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın.C. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. 4. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1. Avuç içi kanamasında. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir. Acil Servise sevkedin/götürün. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın. Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. • Anormal hareketlilik. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur. ayrışmamış kalça kırığı. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. morarma. • Şişme. ayrılmamış distal radius kırığı. Türkiye • Kişi dik oturtulur. • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır. • Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur.B-3). d. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. 2. 1. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. 6. ön kolun yaş ağaç kırığı. o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kanamalarda ilkyardımın amacı. 5. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır.C. kanama varsa durdurmak. değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın. • Krepitasyon. B.2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa.

yerine yerleştirmeye çalışmayın. • Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1.C. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur. • Çocuğu sevkedin.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 . • Çıkık kemiği.C. • Çıkık eklemi. Bulgular • Ağrı • Şişlik.3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle. T. morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. bulunduğu pozisyonda sabitleyin.T. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir.

• Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı. duyarlılık • Şişlik. Türkiye B. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir). 120 T. • Dalgınlık veya davranış bozukluğu. • Hastayı sevkedin B.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. eklemi sabitleyin. hareket ettirmeyin. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. Bulgular • Ağrı. • Bir kereden fazla kusma. • Burkulma ayak bileğindeyse. altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin.C. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Sersemlik hali. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Yaralanma burkulma gibi görülse de. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir.Sağlık Bakanlığı. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir. • Görme bozukluğu. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir. Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün.C. çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın.5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır. • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır).

Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. baskı. Uğur Baysal S.15:213.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . Kaynaklar: 1. 1. 3. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. Goldstein B. Ankara. İstanbul. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. 2005 4. American Academy of Pediatrics.T. Head trauma in children. Yılmaz HL. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. Uzel N. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. Birinci A. Powers KS.C. Ped Rev 1994. Karaböcüoğlu M. 2000 6. Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. Schwarz DF. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. Jones and Bartlett Publishers.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. 2005 2. Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır. Pediatrik Bilimler. Türkiye Klinikleri. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir. 5. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir. 2: 64-78. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır. mutlaka boyunluk takın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir. 110) • Hastaneye götürün/sevk edin.17: 197. Pediatr Rev 1996. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Analjezi amacıyla. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir. Violence. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. T. Çapa Tıp Kitapevi. Kesin ve mutlak öncelik.

dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar. süresi. enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. üremi. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. ağızdan köpük gelmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. syf.Sağlık Bakanlığı. konfüzyon). arter tıkanmaları. geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir. gelişim basamakları). neonatal hipoglisemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. TC.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kafa travması. hiperbilirübinemi. 151 D.D-1’de görülmektedir. zehirlenme. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. elektrolit dengesizliği. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. • Özgeçmişte prenatal. yere yığılma. zor doğum. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. gözlerin yukarı kayması. hipoglisemi. aşı sonrası. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir. Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. kuvvet kaybı. Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. Nöbetin klinik davranışı. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır. 2003. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite. 122 T. hipomagnezemi. epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. aşı uygulaması. ANAFİLAKSİ Bkz. enfeksiyon). hayvan ile temas. ensefalit. etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. Türkiye C.C. subdural.

Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. (syf. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz. 4. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 . 97). 223). 2005 Swaiman FK.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. Antıp AŞ. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım.C.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm. 2004 Fenichel GM. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir. 3. (syf. Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. koryoretinit plağı. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi. Elsevier Saunders Publications. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach. görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG).C. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. retinitis pigmentosa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. optik atrofi. 5.T. yere düşer. 2003.. Principles and Practice.C. Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır. 97). salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Ferriero DM. Ankara.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. baskı. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0.2-0. 1. Epilepsi. makrosefali.2003. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. maküler dejenerasyon. Mosby Elsevier Publications. 2. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Kaynaklar Cin Ş. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1. 2006 T. Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Antiepileptik tedavi: Bkz. Ashwal S. vücut ısısı) sağlanır. baskı. kanama diatezleri. Pediatric Neurology. baskı. Syf.

ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ZEHİRLENMELER Bkz. konversiyon. travma bulguları (otore. santral sinir sistemi enfeksiyonları. diş hastalıkları. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. apse). toksinler (kurşun. diplopi. Bulantı. meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. TC. oksipital nevralji. BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. ses ve ışığa duyarlılık) 124 T.C. egzersiz. orta veya yüksek şiddetlidir. görme bozukluğu. tümör. daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. rinore. iyi tanımlanamaması çocuk.Sağlık Bakanlığı. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. uykusuzluk. nitrat. ataksi vb. Dört saatten uzun. bulgudur. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik. karbonmonoksit). ekimoz). sıklığı. ailede migren öyküsü. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar. göz sorunları. Türkiye E. Fizik Muayene Bilinç düzeyi. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. vücut ısısı. Nedenler 1. temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. hipertansiyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. görme alan kaybı. Fiziksel etkinlik ile artar. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. görme kaybı. servikal bölgede kas kasılması. görme muayenesi (göz dibi dahil). hipoglisemi. oksipital. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. bazı besinler). Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. travma. duygulanım değişiklikleri. nitrit. arteriyel kan basıncı.C. nöbet sonrası. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. 2007 2. depresyon. psödotümör serebri. 72 saatten kısa sürer. Olguların %10-20’sinde aura vardır. kusma. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. zonklayıcı. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın. Ağrı sıklıkla tek taraflı. Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. ortaya çıkış zamanı. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir. 2. Auraların çoğu görsel belirtilerdir.

A-1 de verilmiştir. ağızdan. 6. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır. 4. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında.T. 3. ağızdan verilir. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz. Görme sorunları varsa (kırma kusuru.C. 5. hipertansiyon. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. ağızdan. kusma. • Bir haftada 1’den. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa. Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır. • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. T. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa. bulanık görme ve görme alanı kaybı. 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise.). nöbet. • Analjeziklere dirençli ise. ateş. • Atipik (ani başlamış.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir.C. Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sevk Kriterleri 1. taşikardi. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 . ayda 2’den fazla atak oluyorsa.

FM* Görme taramas (astigmat. Kaynaklar: 1. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty.C. Philadelphia. 2. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A. Pediatric Decision Making. Neurol Neurochri Pol 1993. Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çağlayaner H.C. and Facial Pain. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1991. Philadelphia. baskı. Headaches in the population of school children in Poznan. Türkiye BA A RISI Öykü. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2. Pediatric Decision Making. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım. 3.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Uğur Baysal S. 33 Suppl 5: 111–125.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2. Klinik Çocuk Forumu. Berman S. 2. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast. 1991. Cephalgia 1988. bask. Cranial Neuralgias. 2.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. Berman S.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . ısı. gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral. panik. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır. alkol.C. kaslar. halsizlik.T. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz. anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı. doğası. huzursuzluk.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş. uyarıcı. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir. süresi ve sıklığı. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir. solunum derinliği. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma.B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri.B-1’de görülmektedir. meme. Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. hışıltı. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2. terleme. ksifoid. Tablo 2. sternum.

• Sıklıkla bir üfürüm vardır.B2’de görülmektedir. • Gallop ritmi.C.C. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . siyanotik çocuklardır. Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. Tablo 2. • Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir. senkop sık görülür. Ancak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. çarpıntı.Sağlık Bakanlığı. Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir. çarpıntı. 128 T. • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir. • Ekokardiyografik inceleme gerekir. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir. egzersize dayanıksızlık. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir. • Ailede ani ölüm. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. egzersize dayanıksızlık. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir. hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır.

3. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur. Chest pain in children and adolescents. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. The Pediatric Clinics of North America 1999.C.T. çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar.C. Gutgesell HP. • Şok. Ancak ısrarlı. • Hafif analjezikler verilebilir. 2001. 13791382. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants. Volume 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Driscoll DJ. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. Philadelphia. Lippincolt Williams& Willuis. T. Kocis KC. ed.C. • Aritmi varsa. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 . children. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. Chest pain in Pediatrics. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir. Allen HD. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. 716: 881-887 2. Berger S. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır. Kaynaklar 1. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. Pediatrics 1983. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. Driscoll DJ. Clark EB. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. and adolescents. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir.

etkinliklere etkisi. karaciğer-dalak büyümesi. yemeklerle ilişkisi. Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık. Üç ay boyunca. iştahsızlık. endometriozis. kasık/göbek fıtığı. üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. barsak alışkanlığında değişiklik (ishal.3). sedimantasyon. boy). duyarlılık.Sağlık Bakanlığı. şişlik. ağrı. rektal bulgular (fissür. yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar.C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir. fistül. Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. iltihaplanması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. safralı kusma. Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar. en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir. ısı artışı). uykuyu etkileyip etkilemediği. psikojenik ya da organik kökenli olabilir. yinelemesi. inflamatuar barsak hastalığı. Ağrının yerleşimi. Nedenler Tablo 2. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015). muayene bulgusu vermeyen. sarılık. Laboratuvar Tam kan sayımı.C. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. Türkiye C. dispepsi.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . eklem bulguları (kızarıklık. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. kusma. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır.C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. defans. 130 T. çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen. hemoroid). eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş. kostovertebral açı duyarlılığı. yeri. Kronik karın ağrısı işlevsel. dışkıda parazit ve gizli kan. kabızlık). peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı. karın muayenesinde barsak sesleri. idrar tetkiki. pelvik inflamatuar hastalık. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. kabızlık. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür. Pediatrics 2005. Recurrent abdominal pain. T. Kliegman RM.C.C. Chronic abdominal pain in children. Philaelphia.T. 17. American Academy of Pediatrics. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 .C. 2. inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. Behrman RE. Subcommittee on chronic abdominal pain. WB Saunders Company. Thiessen PN. 115: 370-381. İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal. yara) • Eklem şişliği. Tedavi. Pediatr Rev 2002. gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. 23: 39-45. Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır. Jenson HB. Nelson Textbook of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması. 2004. 3. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1.

migren. T. • Travma öyküsü. • Dehidratasyon derecesi (Bkz. baş ağrısı. ilaç kullanımı. orak hücreli anemi). 28). Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. syf. solunum hızı. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. Akut gastroenteritler syf. defans. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. daha önce geçirilmiş karın ameliyatları. postnasal akıntı. Pnömoni (Bkz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gastrit. • Ateş. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. idrarda yanma. duyarlılık. nabız. Laboratuvar Tam kan sayımı. Fizik Muayene • Vücut ısısı. syf. dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. 132 T. Dismenore. idrar tetkiki (dansite.Sağlık Bakanlığı. syf. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. miktarı. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir.C. inflamatuar barsak hastalığı. 134). öksürük. sıklığı. Dismenore (Bkz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Döküntü. büyüme duraklaması. 178). fekoloid. Üç-beş yaşlarında başlar. • Ailede benzer öykü. kafa içi basıncı artıran durumlar. ishal. İdrar yolu enfeksiyonları. eşlik eden bulgular (karın ağrısı. • Ateş. mikroskopi). 2003.C. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik. 134). Nedenler Gastroenterit. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. kusma içeriği (safralı. Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. • Karın muayenesinde barsak sesleri. kan basıncı. Hastada bulantı. Akut gastroenteritler. syf. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. gece/gündüz vb. Hepatit. kan içerip içermediği). • Kullandığı ilaçlar. Akut bakteriyel rinosinüzit. syf. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi. kanlı ishal. baş ağrısı. peptik ülser. artrit. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. toksik madde alımı. • Meningeal irritasyon bulguları. 123).). Siklik kusma. baş ağrısı. ateş. kulak ağrısı. • Öksürük. burun tıkanıklılığı. 134). organomegali. sarılık). sinüzit. birden bire ya da zorlayarak oluşu.C. takipne. Akut otitis media. sistemik enfeksiyonlar. bilirubin. Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. kostavertebral açı duyarlılığı. 138). Akut gastroenterit (Bkz. Pnömoniler. lökositüri. lenfadenopati. gece öksürüğü. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. Türkiye D. Sinüzit (Bkz. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır. bir ay içinde yaklaşık 9 atak). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .). Akut Otitis Media (Bkz. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. ishal. Reye Sendromu. reflü. syf. • İdrar yaparken yanma. beslenme vb. ateş.

WB Saunders Company.C. invajinasyon ön tanısı. Kliiegman RM. baskı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı. menenjit ön tanısı. meningeal irritasyon bulgusu olması. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. fışkırır tarzda kusma. 2004 Berman S. T. Philadelphia. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 . • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır. orak hücreli anemi vb.).T. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. 2. Philaelphia. 17. Nelson Textbook of Pediatrics. kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Jenson HB. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. • Gece birden bire başlayan kusma. Kaynaklar 1. karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı . baskı. 1991.C. dışkılı kusma. • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü. Salgın incelemesi yapılır. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir.C. Pediatric Decision Making. Sevk Kriterleri • Ateş. Behrman RE. • Bir haftadan uzun süren kusma. • Bilinç değişikliği olması.

iştahsızlık. AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir.C. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. Periferik yaymada toksik granülasyon (S. hızlı nefes alıp verme. sedimantasyon yüksek olabilir. Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. bronşiyal ses (S. bronşit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bronşiyolit) 134 T. ENFEKSİYON HASTALIKLARI A.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . TC. Pneumoniae). önce kuru daha sonra balgamlıdır). • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. krepitan raller. Fizik Muayene Takipne. Pneumoniae). Tablo 3. baş ağrısı olabilir. kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş. kronik böbrek yetmezliği. Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. solunum seslerinde azalma. segmental veya lober konsolidasyon (S. effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). Pneumoniae). Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S. Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu.B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni. öksürük. Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae). halsizlik ve düşkünlük (S. Türkiye 3. Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir. PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır. yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi). doğuştan kalp hastalığı. Pneumoniae) olabilir.Pneumoniae). bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae).B-1’de görülmektedir. 2003 B. pürülan balgam. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet.C.

(Bkz.C. 4 dozda. toksik görünüm. Diyastolik <60 mmHg . • Risk grubunda olan çocuklar. günler 5 mg/kg/gün. kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır. gün 10 mg/kg/gün. baskı. gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar. ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün.B-2). • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3. 3-4 dozda. Baker CJ. 72).Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C .Solunum sayısı >30/dk . 2006 T. • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır. kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir. 4 dozda. • Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum.C. • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir. gibi) . pnömotosel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. IL: American Academy of Pediatrics. Elk Grove Village. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti.Bilinç değişikliği . Kaynaklar 1. plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir.T. • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir. 2 dozda.Siyanoz • Tedavinin 2–4. 1-2 dozda. ya da Azitromisin 1. apse. Pickering LK. Kişisel Temizlik ve Bakım. syf. Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. 3 dozda. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün. McMillan JA.C. Tablo 3. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. 27. Long SS. 2-5. ağızdan. • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: .Akciğer dışı hastalık (menenjit. gün kontrole çağrılır.Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sarılık. EBV. toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez. 136 T. ilaç. halsizlik. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler. iştahsızlık.C. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. E. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı. su. su çiçeği. Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. dışkı renginde açılmadır. Türkiye C. CMV. serumda SGOT.C. C. bulantı.Sağlık Bakanlığı. D. enterovirüsler. Tablo 3.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . idrar renginde koyulaşma. HBV) yönelik seroloji istenebilir. sağ üst kadranda duyarlılık. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. kusma. B. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3.1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. Hepatit etkenlerine (A. kızamıkçık. Görülebilen belirti ve bulgular.C-1). parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir.

Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması. Elk Grove Village.C. Komplikasyonlar Safra stazı. B. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı. McMillan JA.Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması. kantin.Diş fırçası. baskı. siroz.Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk. bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir. Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi . . • Haftada bir kontrol önerilir. ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması. 2006 T.(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması. .5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi. . . yemekhane. tırnak makasının ortak kullanılmaması. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi . • Bağışıklama (Bkz. 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 .C. . okul altyapısının (tuvalet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır. traş makinası. . D hepatitlerinde: taşıyıcılık. Long SS. . yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu. Pickering LK. C.Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. . mutfak. lavabo. 27.Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır.Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması. evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması.Kanla temas eden ortamın %0. fülminan hepatit.Madde bağımlılığının önlenmesi. syf. Baker CJ. hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması). uykuya eğilim. karaciğer karsinomu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. IL: American Academy of Pediatrics. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.C. • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa.Cinsel sağlık eğitimi verilmesi. . . kronik hepatit.T. • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi .

baskı.Sağlık Bakanlığı. Baker CJ.C. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. Artrit. halsizlik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 . tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. trombositopeni. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa. 4 dozda. tiroidit. Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. serebellar ataksi. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. Türkiye D. başağrısı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. ağızdan) verilmelidir. mastit. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. TC. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2006 T. transvers miyelit. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur. pankreatit. Elk Grove Village. 27. Kaynaklar 1. 102). Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. endokardial fibroelastosis. syf. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur. TC. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. Pickering LK.C. Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir. McMillan JA. assending poliradikülitis. Tanı Klinik Bulgular Titreme. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. glomerülonefrit. 2003 E. ateş. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün. Ayrıca. myokardit. IL: American Academy of Pediatrics. 2003 F. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. • Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. Long SS. ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır.

izolasyon • Kalp damar sorunları. Cushing Sendromu. oturma ağırlıklı (örneğin. ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz. birçok hastalık arasında ilişki vardır. kalp damar hastalıkları. Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur.C. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . fiziksel etkinlik durumları. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları). SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz. akranlarından ayrılma. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM. 2003 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. TC.T. yüksek kolesterol düzeyi.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 . oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir.) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. beslenme alışkanlıkları. alay edilmesi. • Aile öyküsünde. bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb. Hiperinsülinizm vb. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. televizyon izlemek. Ayrıca kalıtım. Şişmanlık ile hipertansiyon. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. taşikardi.) varlığı araştırılmalıdır. diyabet vb.C.A-1’de verilmiştir. metabolik sendrom (sendrom X) T. hipertansiyon. TC.C. Turner Sendromu. • Kişisel öyküde. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. • Psikososyal sorunlar.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 . şişman bireylerin varlığı. (Bkz Ek:3 ). Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A. ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. sınav başarısızlığı. 2003 H. Tablo 4. Hipotiroidi. Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır. yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi.

Tedavinin başlıca öğelerini eğitim. 140 T. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak. Cushing hastalığı/ sendromu vb. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. davranış değişiklikleri. • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır. erken yaşta kalp hastalığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. taze sebze ve meyve tüketimi. dermatit. metabolik sendrom. nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. ancak aile ödülün yiyecek. şişmanlık erken tanısı konmalıdır. egzersiz ve diyet oluşturmaktadır. özellikle alt eklemlerde ağrı. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir.) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. hiperlipidemi.C. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. hipertansiyon. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir. bacaklarda eğilme • Deri sorunları. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir. Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli. intertrigo. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. metabolik sendrom. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına. cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir. ortopedik sorunlar. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. akantosis nigrikans vb. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır. Türkiye • Ortopedik sorunlar. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır.

2002 WHO. 2. • Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır.. 3. WHO Technical Report Series 916.C. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases. İstanbul. Pediatri.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI. Nobel Tıp Kitabevi. Günöz H. http://www. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity. Ertuğrul T. Diagnosis and Treatment. ISBN: 92 4 120916 X. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur.C. Centers for Disease Control and Prevention. Health Risks. Childhood Obesity. Kaynaklar 1. Geneva. Erişim Adresi: http://www. 04. 04. About BMI for Children and Teens.cdc. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.htm Online Erişim Tarihi: 27. Diet. 2003. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. 4. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . AOA. 2007 Neyzi O.obesity.shtml Online Erişim Tarihi: 27.org/subs/childhood/ healthrisks.T. 2007. Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir.

tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır.C. syf. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez.C. 216) Tedavi (Bkz. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili. herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. Tiroid hormonları. Bunu önlemek için. Edinilmiş Guatr. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır. syf. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. Tanı (Bkz. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. • Guatr (Bkz. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler. syf. Edinilmiş Guatr. hücre içi metabolizma. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. hücresel oksidasyon. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. nitrojen tutulması. 216) Sevk Kriterleri (Bkz. daha zor eğitilen. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı.Sağlık Bakanlığı. • Ders programı kapsamında. ışıktan ve güneşten korunmalı. tuza iyot eklenmesidir. termoregülasyon. 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. 142 T. Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri. İyot yetersizliği. Ancak ülkemizde. syf. Türkiye B. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar.C. protein ve enzim sistemi. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T. Edinilmiş Guatr. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Edinilmiş Guatr. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Eğitim Broşürü. Dunn J. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . WHO/UNICEF/ICCIDD. Kaynaklar 1. İyot Yetersizliği Hastalıkları. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency. 2. 2001. the Commonwealth of Independent States. 2004. 1993. MDIS Working Paper. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. Public Health Nutrition.C.1. 4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Iodine deficiency disorders in Europe. WHO. WHO/EURO/NUT/98. Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi. iyot yetersizliği araştırılmalıdır. Klinik Çocuk Forumu. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders. Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. ICCIDD.T. Rago T. Haziran. Pekcan G. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Micronutrient Deficiency Information System. Kasım-Aralık: 1224 TC. 6. Netherlands. 2003. T.C. and the Baltic States. Haar F. 1. 4. 5. İyot.C. 1990. Pinchera A. Sağlık Bakanlığı. Aghinti-Lombardi. 1998. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli. Vitti P.

mandalina. yeşil yapraklı sebzeler. reflü ösefajiti vb. polipler. diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir. greyfurt. yetersiz besin alımı.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler.) sık görülmektedir. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. Koyu demli çay tüketilmemeli.C. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . karaciğer. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cinsiyetine. çarpıntı. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. balık. tahıllar.C. pekmez. Demir gereksinimi bireyin yaşına. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar. yumurta. Et ve et ürünleri. glossit • Efor dispnesi.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur. fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Meckel divertikülü. dil papillalarında atrofi. mide barsak hastalıkları (peptik ülser. hemanjiom. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir. tavuk. parazit varlığı vb. baş dönmesi • Dikkat azlığı. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. taşikardi. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi. yüksek debili kalp yetmezliği. hindi. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. zayıflama rejimleri. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. peptik ülser. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T. çabuk yorulma. Ergenlik döneminde hızlı büyüme. okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur.Sağlık Bakanlığı. Türkiye C. ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte. yeşil biber.

C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7. Tablo 4.C.0 11.9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar.5 12. ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir.C. Tablo 4. mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır.0 11. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.2 SS 10.8 13. Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp.5 12.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4.9 yaş 15 – 17.C.9 11.5 14.9 yaş 8 – 11. Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4.0 11.9 10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir.5 12. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 .7 12.C-1’de görülmektedir.T.9 yaş 12 – 14.3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 .8 12. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir.0 13.4 14. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir.C-2’de görülmektedir.8 .

2004 DeMaeyer EM et al.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. 6. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. World Health Organization.3) http://www. İstanbul.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1989. Ankara. Galan P. Iron Deficiency Anaemia. Hercberg S. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. WHO/UNU/UNICEF. doz uygun alınmadığında. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar. baskı. 3. Pediatri. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. Assessment. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. (WHO/NHD/01. and Control. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır.who. Cin Ş. erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. 2003. Türkiye glukonat. Public Health Nutrition. 4(2B): 537-546 Neyzi O. Nobel Tıp Kitabevi. 2002.05. 2. Geneva. fumarat) ağızdan verilmesi uygun.C. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır.pdf. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır. Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. Preziosi P. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar. 2001.2007 146 T. iyi emilmediğinde. 5. A guide for programme managers. Iron deficiency in Europe. Online erişim tarihi: 21. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7. 2001. World Health Organization. Prevention. 4. Ertğrul T. • Ekonomik. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.Sağlık Bakanlığı. 1. Geneva. Antıp AŞ.

2003 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. şok • Sinir sistemi. baskı Mosby. buğday. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. yumurta. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt.) • Besin intoleransı (fruktoz. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir. Holgate ST. yüzde kızarma. rinit • Deri. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 . Çocuk ve çevresinin (aile. hipotansiyon.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir. fıstık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir. stridor.C. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir. Pennsylvania. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. bulantı. 6. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır. Kaynaklar 1.C. kolik. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz.C.). Adkinson NF. egzema • Dolaşım sistemi. ishal • Solunum sistemi. Inc. Philadelphia. Busse WW. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür. Bochner BS. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi.. anjioödem. öğretmen. T.C. vizing. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. kusma. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. ürtiker. fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler. syf. karides vb.) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir.T. Simons FER. kaşıntı. 2003. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb. soya. vb. taşikardi. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır. laktoz intoleransı vb. Yunginger JW. öksürük.

osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. syf. 2003. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. Flucloxacillin.C.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. Sağlık Bakanlığı. Fusidik asit. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir.Sağlık Bakanlığı. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A. syf.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir.2003. Sağlık Bakanlığı. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar. Veziküler impetigo. herpes labialis. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır. • Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. herpes labialis. Türkiye 5.C.A-1’de görülmektedir. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur. Oxytetrasiklin. 2003. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi.C. Sağlık Bakanlığı. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. herpes zoster. 7-10 gün). . yanıklar. Bölgesel adenopati vardır. septik artrit. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. DERİ HASTALIKLARI 1 A. Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. Genel belirtiler yoktur. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. seboreik dermatit. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür. • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. Şiddetli. streptokoklar. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Büllöz impetigolar stafilokoklar. Büllöz impetigo. syf. Genel durum etkilenmemiştir. • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir.C. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez. • Kurutlar kaldırılmalıdır.C. perleş. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T. 13) 148 T. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. Sağlık Bakanlığı. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. 2003. Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda. . Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir. büllöz olmayanlar ise. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Klinik . yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. syf. büllöz impetigoda ise septisemi. pnömoni.C. Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır.C. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. büllöz pemfigoid ile karışabilir. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. minör tavma bölgeleri. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. perioral dermatit. Yüksek ısı ve nem.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T.

T. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 . Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir.A-1’de görülmektedir. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. penisiline alerjisi olanlarda.T. tabanı nekrotik. cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. birinci kuşak sefalosporinler. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. eritromisin.2 EKTİMA Tanım Ektima. skabies. cephalexin. 7-8 gün kullanılabilir. • Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır. böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır.C. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur. büllözse. klaritromisin verilebilir. grimsi krutları olan ülser vardır. • Topikal antibiyotikler (bacitracin. A. • Keskin sınırlı. penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. neomycin-bacitracin. • Pedikulosis. üzerinde kirli sarı. Penisilin veya amoksisilin. Lezyonlar az sayıdadır. mupirocin) günde 3 kez.C. kenarı kalkık ve morumsu renkte. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. azitromisin.C. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.000 Ü 750 mg – 1. Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır. Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler. küçük frajil püstüllerdir. Tedavi • Kurutlar kaldırılır.5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600. Klinik Lezyonlar saçlı deride. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir. Türkiye Tablo 5. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1.C. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır. kubbe şeklinde. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1. Sistemik belirti yoktur. yüzde.200. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel. böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir.5 gr A. Kaşınma.Sağlık Bakanlığı. ekstremitelerde.3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1. 150 T.

Coulson I. Andrews’ Diseases of the skin. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. eritem. proteus türleri ve anaeroblardır.10.C. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. Comprehensive therapeutic strategies. IL: American Academy of Pediatrics.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır. Elsevier Ltd. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. • Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır. Elsevier Ltd. Burgdorf WHC. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır.C. Braun-Falco O.C.. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir. Comprehensive dermatologic drug therapy. 2001. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. 4. Long SS. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. 2. Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Berth-Jones J. Jorizzo JL. 27. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. streptokokkus pyogenes. Berlin. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık. Premolar dişlerin yokluğu. fissürasyon. 1. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . Plewig G. psödomonas türleri. 5. Pennsylvania. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Rapini RP. Elk Grove Village. 2006. Clinical Dermatology. Lebwohl MG. Edinburgh. Akut veya kronik gidişlidir. 2006. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. • Nedene yönelik araştırma yapılır. Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf.. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf.4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. nedene yönelik tedavi planlanmalıdır. Wolff HH. T. baskı. 2000. Dermatology. Kandida Albikans için nistatin. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar. Canada. Elsevier Pub. barsak parazitleri ve demir eksikliği. WB Saunders Company. Elston DM. McMillan JA. 6. Kaynaklar Bolognia JL. 74). Berger TG. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. yerel ısı artışı. Treatment of skin disease. Springer-Verlag. Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Heymann WR. Baker CJ. Okul çocuklarında sık görülür. 2. James WD. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir. 2006 Wolverton SE. 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 74 ve 78). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. A. Pickering LK. 2004.T. baskı.

Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. gingivada. Bölgesel lenfadenopati. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler. Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir. lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Mukozadaki veziküller birleşirler. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. dilde. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. halsizlik.Sağlık Bakanlığı. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. Ateş. İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. 152 T. kaşıntı oluşur. fakat yinelemeler görülebilir. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. B. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. Nükslerin sıklığı değişiktir. Tablo kendiliğinden geriler. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. Bu sırada eritemli bir papül olabilir. Eritem. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir. Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. VİRAL ENFEKSİYONLAR B. açılır ve erozyon gelişir. boğaz ağrısı. topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. Türkiye B. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir. bu lezyon hızla veziküle döner. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. ağız mukozasında (damakta. Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. Temel bulaşma solunum yolu ile olur. Ateş. Güneş ışınları. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir.

Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir. • Toplum tabanlı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . 4 doza bölünmüş biçimde. Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir. Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T. Tablo 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir.C. VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu. Erişkinlerde. 80 mg/kg/ gün. Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir.C. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün). özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli. Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir.T. İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar. Ayrıca. Klinik Suçiçeği.

deri renginde. farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. oval. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır. batma. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi. sol. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur. Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. Yüzde. Yüzeyleri hiperkeratotik. asit borik solüsyon %2). İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. Verrruca filiformis: Boyun. Kurutlar 2-3 hafta sürer. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler. Grup içindeki veziküller aynı yaşta. Genellikle 1-10 mm çapında. farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez. yinelemeler de daha sık görülür. Yaş önemli bir etmendir. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. sert papüller şeklinde görülürler. Beraberinde tinnitus.Sağlık Bakanlığı. ve 6. 12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. fakat alında orta hattı geçmez. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar. çene. ve 4.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. poligonal. dizler gibi travma bölgeleridir. Yanma. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır.C. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. karnabahar gibi görünür. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. Trigeminal sinirin 3. tek tek yerleşirler. burun ve göz kenarında yerleşen. topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır. Normal kişilerde 1-4 gün. kulaklar. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. 5. eller.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır. Verruca plana: 2-4 mm. 154 T. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. topikal kapsaisin. günde püstülleşirler. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. Yuvarlak. tırnak kenarları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

2006. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. imiquimod. McMillan JA. 2. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir. Sağlıklı bireylerde. Gelişmiş lezyon sıkılırsa. krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir. 2006 6. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler. cantharidin de etkili bulunmuştur. keskin kenarlı papül. Salisilik asit. Molluskum papülleri düzgün. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. Wolverton SE. genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. Comprehensive dermatologic drug therapy. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur. Pennsylvania. WB Saunders Company. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. Hastalık temas yoluyla bulaşır. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. Lebwohl MG. 2006. Comprehensive therapeutic strategies. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir. 1James WD. 2004. Coulson I. Ancak çok bulaşıcı olup. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir. Elsevier Ltd. Berth-Jones J. %40 gümüş nitrat. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler.10. Elsevier Pub. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir. B. baskı. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . Edinburgh. Kaynaklar 1. fakat geniş yayılımlı da olabilirler.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan. genital bölge. Rapini RP. 3. Tanı klinik olarak konur. Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük. Berger TG.T. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. IL: American Academy of Pediatrics. %50 salisilik asid. Berlin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. %0. Elk Grove Village.5 Podofilotoksin krem. Bu bölgedeki verrükalar vajina.C. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. Braun-Falco O. Burgdorf WHC. baskı. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. baskı. 27. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. Jorizzo JL. Bolognia JL. Wolff HH. 2. elektrodessikasyon.C. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. Elsevier Ltd.. Long SS. O nedenle tedavi zorunlu değildir. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük. 5. Pickering LK.C. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir.. Elston DM. Heymann WR. deri renginde. Baker CJ. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. Plewig G. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. 4. Andrews’ Diseases of the skin. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. Dermatology. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata. Clinical Dermatology. sert papüllerdir. Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Treatment of skin disease. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler. Springer-Verlag. 2001. Canada. 2000. Büyüklükleri değişebilir. epidermal viral bir enfeksiyondur. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir.

yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. oksipital bölgede kulak arkasında. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir. kask. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. O nedenle bit enfestasyonu. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması. şiddetli kaşıntı. İlacın ilk uygulaması. çocukların ceket ve paltolarını. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0. ancak hareketlidirler. • Özellikle kapşonlu kıyafetler. yatağı. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .PARAZİTER HASTALIKLAR C.C. atkı. canlılığını sürdürmektedir. oldukça bulaşıcıdır. kep. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler.Sağlık Bakanlığı. 6 bacaklı bir böcektir. Ancak tarak. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. kulaklık. Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. vb. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen. çoğunlukla. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir.1. tüylü oyuncaklar. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır. bulaşma yolu. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür. koltuk. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. Türkiye C. Klinik Saçlı deride. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür. Çocuğun giysileri. fırça. tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur. ancak sirkelerin bir bölümü. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır. Okullarda. ekskoriasyonlar. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. durulanır. Saç normal bir şampuan ile yıkanır. koltuk ve kanepeler gibi. kanatsız. 156 T. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır. O nedenle 7-10 gün sonra.C. Baş biti. araba ve otobüs koltukları.

C. Bulaşma. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir.C. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır. Daha çok sosyoekonomik durumu. uzun süreli.C. okul çocuklarında. yıkanılır. yakın fiziksel temasla olur. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. Giysilerin. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. Özelliği ensede. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür. ürtikaryal papüller. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. Giysilerin dikiş yerlerinde. C. El sıkışma. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. interskapüler bölgede. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek. O nedenle aile bireyleri arasında. Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. 12 saat beklenip. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir. hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür. T. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. C.3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı. halk arasında çok iyi bilinen. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. yakın kişisel temas ile gerçekleşir. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. iç giysiler. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır. humanus’dur. bulaşma yolu. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir. öpüşme ile bulaş beklenmez. hominis. yoğun kaşıntı ile giden. yurt. postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi). corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. • Bit salgınları sırasında. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. Uyuz hastalığında bulaşma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur. kalça ve uyluklarda kaşıntılı. temizlik koşulları bozuk kişilerde. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır.

koltuk altı çukuru ön yüzünde. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir.C. Uyuz hastalarının tedavisi. bir kez daha yinelenebilir. • Kremin gözlerle. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. artan kan akımı. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir. Görülmesi çok güç de olsa. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. bir hafta sonra. ayak bileklerinde yerleşirler. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra. ovularak uygulanır. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü. birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. tedavinin etkinliği azalır. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir. Banyo sonrası kaşıntı artar. ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için.Sağlık Bakanlığı. Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için.C. bilekte. tırnak altlarına. Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. İlacın temiz. bulaşma yolu. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. ayak tabanında vezikül ve büller. Özellikle el ve ayak parmak aralarına. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dermatitis herpetiformis. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0. 158 T. tümüyle yıkanır. kadında meme başı çevresinde. Bu uygulama. erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir. göbekte. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. hastanın üzerinden çıkan giysiler. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. • Tedavi. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). dirsekte. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. gluteal bölgede. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. bel bölgesinde. etken maddeyi. erkekte glans peniste. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir. dizlerde. Çocuklarda el içi. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. diğer böcek ısırmaları. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. kaşıntısı olmasa da. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar. Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir. Deriden kazıntı alınarak. epidermiste.

ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur. Elston DM. Dermatology. McMillan JA.C. Anafilakside paranteral adrenalin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Braun-Falco O. syf. 2. 151). 2006. arının iğnesi deride kalmışsa. baskı. Sağlık Bakanlığı. 2001. 2004. WB Saunders Company. Comprehensive dermatologic drug therapy. 27. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır. Comprehensive therapeutic strategies.C.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. baskı.. Heymann WR. 2006 Wolverton SE. 2003. Springer-Verlag. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir. Plewig G. Arı sokmalarında. 3.10. Edinburgh. Pickering LK. 5. IL: American Academy of Pediatrics. Pennsylvania. Burgdorf WHC. baskı.. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir. Jorizzo JL. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. T. Lezyonlar çift çift. Kaynaklar 1. 4. 2006. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur. Coulson I. James WD. C.C. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir. 6. Rapini RP. Elk Grove Village. Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Clinical Dermatology. Lebwohl MG. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır. Long SS. • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. Berger TG. 2000. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC. Canada. Andrews’ Diseases of the skin. Baker CJ. Bolognia JL. Berth-Jones J. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. vezikül ya da büller görülür. Wolff HH. Elsevier Ltd.T. Elsevier Pub. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. arılar. Berlin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 . Treatment of skin disease. Elsevier Ltd.

2004. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . proksimal ucun daha ince olması) saptanması. 2006. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir. Lebwohl MG. James WD. 3. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir. 5. baskı. WB Saunders Company. Canada. Edinburgh. trikotillomani. Braun-Falco O. 2. 2. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır. kısa sürede gelişen yuvarlak. keskin sınırlı. Springer-Verlag. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. üzeri hafif skuamlı maküllerdir. 4. Berger TG. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis. Bolognia JL. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez..10. Comprehensive dermatologic drug therapy. Elsevier Ltd. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür. keskin sınırlı olmaması. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar. Wolff HH. Türkiye D. Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır. Dermatology. Heymann WR. Elsevier Pub. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. saçların tekrar uzaması. Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. Comprehensive therapeutic strategies. haşimato tiroiditi. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde. sınırları keskin olmayan. sakal. Berlin. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. Andrews’ Diseases of the skin.C. diabetes mellitus. Plewig G. Elsevier Ltd.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente. 160 T. baskı. Rapini RP.C. Coulson I. Kaynaklar 1.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. Pennsylvania.. Alopesi areata. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur. liken planus. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur. Burgdorf WHC. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir. Wolverton SE. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi. Clinical Dermatology. sistemik lupus eritematozus. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir. Berth-Jones J. 2001. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. Elston DM. 2006. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Jorizzo JL. atopik dermatit.Sağlık Bakanlığı. Down Sendromu. 2000. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. D. Treatment of skin disease. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir.

beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. Bektaş. Cinsel sağlık eğitimi. Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli. 67-73. okul başarısı. Dördüncü Baskı (DSM-IV). insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. dismenore). İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir.Y. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. Hekimler Yayın Birliği. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. anksiyete bozuklukları. Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. doğası. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı.C. cinsel kimlik bozukluğu. Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. üremenin fiziksel. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir. Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor. Amerikan Psikiyatri Birliği. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir).. yeme bozuklukları. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları. Cilt:III. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır. s. 2. D. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır. bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir. ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. Beden görüntüsü. WashinghtonDc. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. sanatsal uğraşlar. 1994’ten çeviren Köroğlu E.T. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. Ankara. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. önyargıları gösterilmektedir. davranış bozukluğu. (1999) Depresyon El Kitabı. T. 22-23. s. Sayı: 22. İkinci Basım.C. Roche Yayınları. R. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı. Bu fiziksel değişimler. Aşkın. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar.

Riddick.. Lewis. Ankara. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi. (Çev. T. (2000) Puberte ve Ergenlik. D. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.. K. Rugancı.. A. p278-12p. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. s. s. Sayıl. Ed) Birsöz S.G. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity). S. O. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı. Metaksan A. Kılıç. 10. 7. Avcı. Tanır H. 6.. Birinci Basım.C. M. Berksun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı.M. s. O. Bilkent University. Şenol. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler. ve ark. Çuhadaroğlu.. Tubitak Matbaası. 118 12.. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması.Williams & Wilkins. R. Schonert-Reich. Öncü. Ed) Erez.C. 162 T. Canat. B. 907-937. (ed) M. S.. Odağ.A.. 119 Offer. Güneş Kitabevi. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları. B. Çeviren: Erez. Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları. Canat.H ve ark. Second Edition. s. Nevrozlar-2.. 8. F.. 5. Karaman. Öztürk. 2003. S.Ş. Sevinç Matbaası. sf. 106 13... 24-30. s. Öztürk. Işıklı. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. Hoşgör. İkinci Basım. E... (ed) I. N. Reproductive health risks of adolescents. çeviren Cinemre B. s.. Türkiye 4. Birinci Basım. Yüce Yayınları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. W. International Children’s Center (ICC). E. S. A. (Çev.. Danforth Obstetrik ve Jinekoloji. (ed) Ebert. C. Boxer. 9..M. Child and Adolescent Psychiatry. Nurcombe. İstanbul. 587-597. D. Ozalp S. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi.. O. S.33-36 11. (ed) Scott J:R. Bernet. Sevinç Matbaası.

Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. 1998. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. Schulze KA. Theory and management. SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. Lippincott. Doğumdan 3-4. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. chp 28. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bloom DA. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı. 22:107. Strasburger VC. Neistein LS. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar. skrotuma inmesi beklenirken. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır. İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi. Kaynaklar 1. TESTİS. buna “çıkan testis” denir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Packer MG. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. Aileler. The undescendent testis. 3. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. Pfister RR. Baltimore. 18.C. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir. Scrotal Disorders. 153:1255. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. 2. genetik etmenler (Noonan’s. 5.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar.T. McAleer IM. gelişim anomalileri. chp 5. J Urol 1995. Adolescent Health Care. Williams & Wilkons. Fertility index analysis in cryptochidism. ayında. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir.Evaluating the undescendent testis. Klinefelter.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. T. Adolescent Medicine. 4. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir.C. 31:133. Kaplan GW et al.Raven. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. Rozanski TA. 1996. inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar. Kallman sendromu ve trizomi 13. Am Fam Physician 1985. Adolescent sexuality and health related problems. 21). Urol Clin North Am 1995. • Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir. Philadelphia.

Prader-Willi Sendromu).2 +/.5 SD altında olmasıdır.4 +/.8 5.0.3 +/.0.1 13.8 4.0.5 2.1.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2. BH Eksikliği.3 Kaynaklar: 1. 164 T. penis tek el ile gerilir.C. Türkiye B. Pediatri.0. Nobel Tıp Kitapevleri. Ertuğrul.1 +/. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir.9 3.9 5.9 5.B-1). Bölüm 19.0 1.4 3. Mikropenis ile ilişkili bozukluklar. Mikropenis.3 +/.1. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken.0 6.9 2.0. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir.0.8 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.0.0 +/. 2000.1 +/. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6.5 +/.0 6.8 3. 3. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır.4 3.9 +/. Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .5 +/.9 6.6 2.8 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6 Ortalama – 2. Gonodtropin Eksikliği). Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir.3 2.9 3. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür.C.SD 2.0.0 +/.7 +/. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır.7 +/.3 3.1.0.5 3.9 6. tanıya yönelik muayene yapılır. Olcay.8 4.3 +/.7 9.5 SD 1.3 +/.7 3. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir.9 6. T.1. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa.0. gonadal (Klinefelter Sendromu.Sağlık Bakanlığı. Baskı.1. Tablo 6. hipofizer (Septo-Optik Displaze. N.0 6. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir. Günöz H. hipotalamik (Kallman Sendromu.

In: Smith DR ed. 4. Şekil 6.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Hricak H.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Lippincott. 5. Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Scrotal Disorders.Raven. scrotum and spermatic cord. Disorders of testis. 3. Adolescent sexuality and health related problems. Ani gelişir. Baltimore. 1992. Pediatrics 1985. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır. Fizik muayene ile tanı konulur. California: Lange Medical Publishers. Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir. Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir. 1998. Strasburger VC. Testculer torsion: a surgical emergency. Adolescent Health Care. T. Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. Akut ve ağrılıdır. 44:834. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir. 76:929. Etkilenen testis. Her 4. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir. Stoller ML. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Los Altos. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. epididimit.C. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur. Neistein LS. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir. diğer testise göre daha yüksektedir. Kaynaklar: 1. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit. chp 28.T. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. Smith DR. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir. Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı. Arka yüzü ise çıplaktır. 2. Adolescent Medicine. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. %15 erkekte testis. Overdorf BS. General Urology. 1996. Çok acil girişim gerekebilir. Williams & Wilkons. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. Prater JM. Şekil 6. Kogan BA. Am Fam Physician 1991. tunica vaginalis ile kaplıdır.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir.C. ısı artışı ve duyarlılık saptanır. chp 5. Philadelphia.

vena cava’ya küçük açı ile açılır. geniş açı ile açılır. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir. İki taraflı olma olasılığı %15’dir.C. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6. Şekil 6.4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir. sol renal vene. • Evre 0: Bulgu yoktur. yatarak muayene sırasında da palpe edilir. Ailesel geçiş yoktur. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. • Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur.Sağlık Bakanlığı. genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 10 yaşın altında seyrek görülür. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır. internal spermatik ven. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir.B-2’de varikosel görülmektedir. Çünkü sol testis internal spermatik ven.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir. 166 T.2: Varikosel Görünümü Varikoselde. • Evre 3: Gözle görülebilir. Varikosel her iki testiste de görülebilir. Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir. Türkiye B. Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde. Sağda ise.B. Varikoselektomiden sonra.

DeFazio J. şişliğin artması.C. 22:151. Lippincott. Adolescent sexuality and health related problems. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir. 138.C. chp 5. • Büyük. 59 (3):613. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Lyon RP.’den daha az ise. 4. 2:36. 2. Strasburger VC. Klinik bulgular varsa (ağrı. Loss of fertility in men with varicocele. Scrotal Disorders. Adolescent Health Care. Adolescent Medicine.Raven. 1998. Kaynaklar 1. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse. Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf. 6. Urol Clin North Am 1995.T.C. inspeksiyonla görülmesi). aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. Ob-Gyn Clin Alert 1986. Philadelphia. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . Williams & Wilkons. T. 1996. 170). Kass EJ. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. 5. 832. Adolescent varicocele. West J Med 1983. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. Goldstein M. Marshall S. Scott M. Neistein L S. Gorelick Jl. Öğrenci. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. chp 28. Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir. Fertil Steril 1993. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml. Varicocele in youth. • GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir. Baltimore. Varicolece repair and fertility. Reitelman C. 3.

Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur. radyoterapi. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. Türkiye B. Gersovich EO. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar. J Clin Ultrasound 1993. Tanı • Hastada ağrısız. Sıklıkla hidroselin boyutu.C. Kaynaklar 1. 3. Williams & Wilkons. chp 5. In: Litt IF. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir. akşamları büyür. I. kistik bir skrotal kitle vardır.Normal scrotum and benign disese. Adolescent Health Care. Govan DE. Pediatric Clin North Am 1980. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir. Lippincott. 2. 27:109. 1996. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur. ed. 4. 168 T. Strasburger VC. Kessler R. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. yumuşak. Philadelphia. yumuşak.Raven. • Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sabahları küçülür. Ağrısız.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 21:355. Adolescent sexuality and health related problems. 1998. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. Neistein LS. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir. Scrotal Disorders. Urologic problems in the adolescent male. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur. kistik. Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır. Baltimore. Adolescent Medicine. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology.Sağlık Bakanlığı. Symposium on adolescent medicine. Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner. Travma. chp 28. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir.

Akut dönemde yatak istirahati önerilir. chp 28.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. Scrotal Disorders.C. ama epididimiste azalma gösterir. Med Clin North Am 1990. Adolescent sexuality and health related problems. Bovie WR. Williams&Wilkons. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . 1996. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır.C. Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Buna prehn belirtisi denir. Neistein LS. 3. 74:1543. Tedavi Skrotal destek gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. chp 5. Strasburger VC. Lippincott. Adolescent Health Care. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez. Tam idrar tetiki ve kültür istenir.Raven. Tedavide.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. 2. Adolescent Medicine. Baltimore. Philadelphia.C. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz. cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. T. 1998.

penisi testislerden ayırarak. Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3. Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2. Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 170 T. her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. Türkiye B. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik. ayda en az bir kere. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir. gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4. ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7. kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır. Bu muayenenin önemi. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5.C.5 cm’den. Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2.Sağlık Bakanlığı. hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.

tedavi başla.C. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir.C.C. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler. En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti. cerrahi tedavi öner. testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. valium “Diazepam”. Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir.T. Fizyolojik bir gelişimdir. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. T. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 . thiacetazone. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi. Glandüler dokunun hissedilemediği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. pseudojinekomastidir.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir. Simetidin. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. b) 4-6 cm arasında ise. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. şişlik ve gerginlik görülür. hipogonadizm olmadan. MEME HASTALIKLARI C. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. c) > 6cm ise. Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır. böbrek hastalıkları. malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile. hipertiroidi. yalnızca bilgilendir. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid. adrenal bez. altı aya kadar tedavi yapılır. medikal tedavi ver. 1. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa. aromatazebıl androjenler. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir.

Adolescent sexuality and health related problems.Raven. 5. Okula Yönelik Öneriler Ergenler. Adolescent Health Care. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler.Sağlık Bakanlığı. Adolescent Medicine. chp 28. Neistein LS. Danazol 5. Strasburger VC. Nydick N. Braunstein GD. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3. 4. Braunstein GD. Gynecomastia in adolescent boys. Williams & Wilkons. chp 5. 6. 4.51:1835. Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır. Neuman JF. Gynecomastia N Engl J Med 1993.328:490. Baltimore. JAMA 1961. Dihydrotestosterone heptanoate: IM.C. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Kaynaklar 1. Scrotal Disorders.28:37. Türkiye 2. Evaluation and treatment of gynecomastia. Lippincott. 172 T. 2. Am Fam Physician 1997. 1996. Bustos J. Philadelphia. Hosp Pract 1993. 1998. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dale JH Jr et all. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni. 178:449. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. ayda bir kez uygulanır.

Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar. medrosiprogestron kullanılır. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik. mastitis. enfeksiyon ve enflamasyon. Şekil 6. süt kanalı mastiti. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. malignite. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. Amastia ve Atelia: Amastia. İzlem veya cerrahi önerilir. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. Ayrıca. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur. Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır. Politelia meme başının birden fazla olması halidir.C-1’de. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir. analjezik. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir. Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir. Meme Başı Akıntıları Sütlü. a. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. c. duktal ektazi. Kafein alınımın azaltılması önerilir.T. Tedavi de sıcak tutma. Meme başı akıntılarında ağrı. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. Galaktore. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. sulu. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. iyi destekli sütyen. renkli / yapışkan. duktal papillom.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 . Mastaljia (periyodik. pürülan. meme dokusunun olmamasıdır. Comman. T. Kaslar üzerine oturmuştur. gerginlik. seröz / serohemorajik olabilir. çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir. endürasyon ve ateş olabilir.6. selim. En sık meme gelişim anomalisi.C. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş). meme yapısı gösterilmiştir. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. Aureus nedeniyle oluşur. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. İdeal meme 250-300 mm3’dür. subareolar apse. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir. hormon tedavisi. analjezik. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir. Şekil . Dev. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir.2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. En sık Staf. Juvenil. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar.C. Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir.C. Atelia ise meme başının olmamasıdır. Tedavisinde uygun sütyen. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. Filloides tipleri vardır.

Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2. 1. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye d. Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir. Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.Sağlık Bakanlığı.

7. Adolescent sexuality and health related problems.C. Bell M. Scrotal Disorders. Bower R. chp 28. Dewhurst J. Adolescent Health Care. 2. Philadelphia. 1996. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . 1998. Baltimore.Breast disorders in children and adolescents.C.T. Ternberg J. 3:337. Lippincott. 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3. Kaynaklar 1.C. Pediatr Clin North Am 1981. Adolescent Medicine. Doğru bölgeyi muayene etme 5. Pediatr Surg 1976. Sırt üstü yatma 4. Breast problems. chp 5. 4. J. Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6. Bachman JW. Prim Care 1988. 28:287. 15: 643-664. Williams & Wilkons. T. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme. 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Raven. Neistein LS. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme. Management of breast lesions in children and adolescents. Strasburger VC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. Williams & Wilkins. Slap GB. • Müllerien sistem yapıları. Gecikmiş pubertede 13. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir. 3. D. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. chp 28. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir. Obezite). Bulimia Nevroza. Kase NG. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur.In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility. 16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. chp 5. Amonerrhea. 2. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır.Sağlık Bakanlığı. Williams & Wilkons.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır. JİNEKOLOJİK SORUNLAR D. 4th edit. Philadelphia. Nedenler 1. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza. Baltimore. sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir. amenorrhea and oligomenorrhea. Baltimore. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. In: Adolescent Health Update. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. D. Adolescent Health Care. Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. Lippincott. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. 13:43. baş ağrısı. 1991. Polaneczky MM. Adolescent Medicine.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. adolesan. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea. uterus.C. Ağrının siklik tanımlanması. 1989. 2. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir.C. ağızdan antibiotikler (Eritromisin. menarştan 18 ay sonra. Kaynaklar 1. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. D. vajenin 2/3 üst kısmı. pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir. Adolescent sexuality and health related problems. Speroff L. Elk Grove Village. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. Türkiye D. Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar. Olgular irritasyon. Tedavisi himenin eksizyonudur. Blythe M. Glass RH. 3. Scrotal Disorders.Raven. gebelik ve emzirme. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. Neistein LS.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler. menarşın olmaması. muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur. Illınois: American Academy of Pediatrics. Strasburger VC. 1998. 5. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 . Common menstrüel problems. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. Pediatr Rev 1992. 4. 1996. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır.Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi. fallop tüplerinden oluşmaktadır.

1993. chp 5. Premenstruel sendrome: identification and management. Moline ML. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. 5. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. Strasburger VC. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 . AM Fam Physician 1994. Severino SK. Adetten önce 1 hafta uygulanır. Modern management of premenstruel sendrome. • Doğal progesteronlar verilebilir. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir. 4.49:71. 50: 1309. Adolescent sexuality and health related problems. Philadelphia. Baltimore. Premenstruel sendrome. Drugs 1995. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir. 1996. Neistein LS. 1998. karın ağrısı. Smith S. vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır. Parker PD. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur. gerginlik ve iş kaybıdır. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. Adolescent Health Care.C. Williams & Wilkons. Adolescent Medicine.Raven. Kaynaklar 1. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz. T. değişen ruh hali. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Scrotal Disorders. iştah artışı ve ödem. New York: Norton. chp 28. Lippincott. Schiff I.T. 3. memelerde dolgunluk.C. 2. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır. stres yönetimi.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi. yorgunluk.

) 5.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır. günü sonlandırılmalıdır. alkol. Baş ağrısı.C.Sağlık Bakanlığı. Tedavide ikincil seçenektir. kişiye özel planlanmalıdır.D-1’de yer almaktadır. maliyetine. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3. Türkiye D.C.Uyku düzeni 4.Sağlıklı beslenme 3. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110. sayfaları arasında yer almaktadır. 6.Fiziksel egzersiz 2. Etkinliğine.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T.Kalsiyumdan zengin beslenme. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6. Tablo 6. madde kullanımı vb.D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır. ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi. ishal. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kusma. emniyetine. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. semptom yok. Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Riskli davranışlar öyküsü alınıp. Tedavide ilk seçenektir. bulantı. varsa uygun girişim yapılması (sigara.

Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem. kanama miktarı.C. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre.D-1’de verilmiştir. ritm. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6.C. PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır.D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T.C. Tablo 6. E2 (+) geri beslemesine. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem. zaman. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 .D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir.T. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma. “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır.

pz. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir. ergen. endometrit. malignite. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg. Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. enfeksiyöz. hirsutismus. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. 180 T.C. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları. güven sağlanmalı. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit. fibroidler Diğer: Egzersiz. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. ptz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet. görme bozukluğu • Meme başı akıntısı. berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sarkoma botyroides. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. ani kilo değişikliği • Çarpıntı. hiperplazi. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. polip. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. enfeksiyon. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. malignite. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü. ergen ve ailesi bilgilendirilmeli. travma. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı. tam kan sayımı. malignite.kz.Sağlık Bakanlığı. kondilom. polipler. baş ağrısı.C. diet. morluklar. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik. tsh / prl.

Başvuru sırasında kanama belirgin ise. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 . Berenson AB. demir proflaksisi önerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir. Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. Antiemetik ve demir desteği de yapılır. Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu.B. menstrüel takvim tutmayı önerme. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. Adolescent Gynecology. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir. Hormonal tedavi önerilmez. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. 3x1/3gün. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 27:1 March 2000. Pennsiylvania. 2.C. vol: 816. Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. W. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. Kaynaklar 1. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir. Philadelphia. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay). Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences.C. hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir. Deligeoroglou E. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu.Saunders Company.C. 1997 T.

androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır. Baltimore. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir. 182 T. Scrotal Disorders. flutamid. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir. Hirsutizm. et al. soymak veya ağda yapma.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. memeler. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Moris DV. Adolescent Medicine. Philadelphia. ses kalınlaşması. Adolescent sexuality and health related problems. Kim MH. 2. göğüslerin ufalması. Hirsutizm. Clin Obstet Gynecol 1984. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi. alınımı önlenmelidir.C. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz. • Tüylenme derecesi belirlenir. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. 3. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton. • Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Hirsutizm. temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. epilasyon). finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan. etiology and management. 4. 1998.12: 649. ketokonazol. Williams & Wilkons.Sağlık Bakanlığı. siproteron asetat. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. Virilizasyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Strasburger VC. Türkiye E. göğüs.C. 1996. Lippincott. Rosenfield RL. Am J Obstet Gynecol 1981.Raven. Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 . chp 28. • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır. Hatch R. elektrolizis. Neistein LS. chp 5.140:815. Adolescent Health Care. Kaynaklar 1. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. İmplications.

• Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır. anormal bir durum şekline dönüşebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.1990).T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T.C.

N Eng J Med 1995. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. Polycystic ovary syndrome. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. 1996. 333:853.Raven.Sağlık Bakanlığı. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem. 9:3. 2. Neistein LS. N Engl J Med 1996. Lippincott. 335: 657. chp 28. Franks S. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. Scrotal Disorders. Adolescent Medicine. Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996. and Adashi EY. Türkiye • Wedge rezeksiyon. Adolescent Health Care. Kaynaklar 1. gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. 5. Utiger RD. Baltimore. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 4. Williams & Wilkons. 1998. Udoff LC. Philadelphia.. Insulin and the polycystic ovary syndrome. chp 5. 184 T. Adolescent sexuality and health related problems. 3.C. Strasburger VC.

ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. radyolojik tetkikler vb. Bu durumda. Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir. Spor. SPOR YARALANMALARI A. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar. programlanır ve uygulanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. Bu yaklaşımda.C.T. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir.C. b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. Antrenmanlar. öncelikle kalp-damar sistemi. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG.) başvurulabilir. testis. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması. ekokardiyografi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 .C. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. eğer bir organ kaybı (göz. c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır. Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır.

com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles.C.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Öte yandan. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir. yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Türkiye • Kontak lens. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. 3. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir.sporbilim. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1.Sağlık Bakanlığı.emedicine.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T.com/sports/topic156. 2. ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı.C. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir. http://www. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

T. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır. • Ağır spor antrenmanları. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. yük kaldırma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C. ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www. uykudan uyandıran tarzda ise.com/gen/cocuklarda. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir.T. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri. • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir.C. krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1. halter vb. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. bu bulgulara kilo kaybı. Nedenler Bel ağrılarından genellikle.). Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen. SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.genetikbilimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 . istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır.C. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur. Tanı Öykü (travma gibi). yorgunluk. Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma.

atletik. Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari. The Physician And Sportsmedicine – 1998. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. Coping With Osgood-Schlatter Disease. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır. 3. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar. Böylece. sıçrama. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur.40 T. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır.gov/hi/topics/childsports/child_sports. Çok şiddetli ağrı yoksa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. spora katılıma izin verilebilir.nih.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı).C.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC. 26 (3): 39 .emedicine. Tanı Tanı. Kaynaklar http://www. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur. Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır. çökme. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. İyi huylu bir hastalıktır.com/emerg/topic347. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1. Wall EJ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 .htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda. ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur. tüberositas tibia üzerinde koşu. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur. öykü ve fizik muayene ile konulabilir. 4. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar.niams. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar. Ayrıca. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür. Belirtiler • Diz kapağı altında. 2. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir.C. Meisterling MR. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir.Sağlık Bakanlığı. Basketbol. Türkiye C. ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere.

Nedenler Genellikle sert zeminde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 .printo. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır. Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. http://www. Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır.T.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T. Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. Kaynaklar 1 .C. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır. Tedavi Özel bir tedavisi yoktur. Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar.C.

Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir. Tanı Klinik olarak tanı konur.C.printo.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir. Türkiye E. Kaynaklar 1. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur. http://www. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey.C. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur. Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır. Ağrı başlıca yakınmadır. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması.

• Soğuk uygulama. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir.T. Yöntem. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır. hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İleri derecede ödem.C. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka. 8-10 dakika. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. İnstabilite vardır. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. morarma. Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır. ağrı ve duyarlılık vardır. Tedavi İlk tedavi. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır). Tanı Öykü. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır. Amaç ödem gelişimini. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 . ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. Belirgin ödem. 24-48 saat boyunca saat başı. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. havlu veya bandaj üzerinden buz T. • Koruma ve istirahat. lateral ve Mortis grafilerileridir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. İşlev kaybı belirgindir. İşlev kaybı sınırlıdır. bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur. Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları.C. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır.

Öğüt H. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır.dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Kaynaklar 1. ve 3.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.nih. 4.nih. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir. Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir.com/ articles/anklesprain. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O. 3. Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde. 1.orthoseek. Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir. Yıldız A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı. http://www. 55(3): 205-210 192 T. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir.C. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir.niams. 2. Ayak bilek egzersizleri verilmelidir. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar.niams.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). Tek İ. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır.gov/hi/topics/childsports/child_sports.lpch.org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra).Sağlık Bakanlığı. 2. bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder. Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. 2.gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain. Güler İ.C. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. cerrahi onarım önerilebilir. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

2.dereceden kas zedelenmelerinde. ve 3. KAS EZİLMELERİ G. Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık.T. Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir. T. Tanı Öykü. Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. KAS SERTLİKLERİ. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur. 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. Klinik Bulgular 1. Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1. KAS YARALANMALARI.dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Tedavi İlk 24-48 saat.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma).dereceden zedelenmeler 7-10 gün. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur. Masaj yapılmamalıdır. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu.C. genel olarak. spor. Öyküde. 2. 3. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir. şiddetli ağrı. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır. ani ve hazırlıksız gerilmelere.C. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3. Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir.derece 14-21 gün ve 3. hafif işlev kaybı vardır. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır. Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir.dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır. 3. hasta hareket (egzersiz. Nedenler Kas yaralanmaları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 . Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür.C.

yukarı kaldırma. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı. kompresyon. Masaj yapılmamalıdır. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. Nobel Yayın Dağıtım.2 KAS SERTLİKLERİ. Tanı Öykü. Yoğun fiziksel etkinlik. Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. Güner Rüştü. Kas ezilmelerinde. spor. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. Ergen Emin. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. Ankara 194 T. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yazarlar. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1.C. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir. Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Emin Ergen. • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır. duyarlı bölge saptanır. G. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir. Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. Kunduracıoğlu Burak. Zergeroğlu Ali Murat. 2003. Tedavi Kas sertliğinde. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir. Ulkar Bülent. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yukarı kaldırma önerilir. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar.C. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur.

Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir. idrara çok ya da az çıkma. havale. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir.Nifedipin (0. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. Ayrıca endokrin sisteme. Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur.T.Tümer Standartları). İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir. DİĞER HASTALIKLAR A. Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır.C. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur. Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması). . Kan basıncı yaş.Sodyum nitroprussid’in (0. Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.25 – 0. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir. Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir. T. koma. %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur.C. • Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. . Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir. sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. baş ağrısı. ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir.5 mg/kg/doz.C.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır. herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır. Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır. steroid. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar.3 – 0. • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. ağırlık. cinsiyet. • Acil hipertansiyon tedavisi.

Nelson Textbook of Pediatrics. WB Saunders. 17.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ekim M. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Yalçınkaya F. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan. USA 2004 Cin Ş.13: 438–443 196 T. nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur. Ensari C. İnce E. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.C. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Özkaya N. Pediatr Nephrol 1999. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi.Ş. Arvin AM. 1. Ankara. Antıp A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. toplum olarak az tuz kullanımı. fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır.C. baskı. Çakar N. Kara N. Köse K. Philadelphia. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kliegman RM.baskı. 3. 2. Behrman RE. 2004 Tümer N.

Nelson Textbook of Pediatrics . Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır. Meyers KEC. eritrosit silendirleri dikkati çeker. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 . Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2.C. Philadelphia. hipertansiyon.5 mg/kg/doz. Arvin AM. Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir. USA. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır. Ankara. Philadelphia.25 – 0. Elsevier Mosby. 2004 T. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür. WB Saunders.Ş. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. diğer volüm yükü bulgularının olması. Behrman RE. hipertansiyon.C. Nifedipin (0. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra. 2004 Cin Ş. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır. Su ve tuz kısıtlaması yapılır. Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem.17. hipertansiyon. 3. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. 2004 Kaplan BS. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir.C. 2. USA. • Belirgin ödem. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Kliegman RM. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır. gerekirse yinelenebilir. • İdrar muayenesinde bol eritrosit. • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir.T.baskı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. Sevk Kriterleri Ödem. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir. Antıp A. baskı. veya 3.

hipertansiyon.Sağlık Bakanlığı. veya 3. Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. Kliegman RM. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur.C. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. 1. Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma. 3. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür. makroskopik hematüri görülmez. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. Nelson Textbook of Pediatrics . basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. Ankara. Antıp A. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur.2:164-167 Behrman RE. USA.baskı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. kanser. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. hipotansiyon. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. Klinik bulguları yaygın ödem. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. Hepatit B enfeksiyonu. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir. taşikardi. kişilik değişiklikleri. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. 2004 Kaplan BS. hipertansiyon. katarakt. ödem. şişmanlık. İdrarla yoğun protein kaybı. 2004 Cin Ş. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2. sellülit) ve trombozdur. Philadelphia. hiperglisemi. WB Saunders. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon. Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 . baskı. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır. idrar miktarında azalma. Philadelphia. USA.C. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. 2. • Hareket kısıtlaması yoktur. 2004 T. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. Türkiye C. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. osteoporoz.Ş.17. Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür. 4. Hipertansiyon olmaz. Meyers KEC. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hastalığın prognozu kötüdür. Elsevier Mosby. böbrek fonksiyon testleri normaldir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. mikroskopik hematüri seyrektir. Arvin AM. Kaynaklar Alpay H. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. enfeksiyon (peritonit.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 . böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati. özafajit görülebilir. • Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1.73 m²’in altına düşer. T. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser. hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir. sistemik hipertansiyon. kusma. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler. Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. Üremi.C. hemoraji). Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon. perikardit görülebilir. konjestif kalp yetmezliği. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. sistemik enfeksiyonlar. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. kalıtsal hastalıklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında.T. Böbrek işlevleri %50. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır.C. Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. Gastrointestinal kanamalar. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. sol ventrikül hipertrofisi. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. halsizlik. pyelonefritler. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. • Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır. nefrotoksik antibiyotikler. konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir.

Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. Antıp A. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. 3. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler.Ş. Kliegman RM. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır.2:164-167 Behrman RE. Philadelphia. Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır. WB Saunders. • Yeterli kalori verilmeli.Sağlık Bakanlığı. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir. Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar. baskı. Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir. fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler. Elsevier Mosby. hipertansiyon.Baskı. USA. Ankara. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir. Nelson Textbook of Pediatrics . Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir. 2004 Kaplan BS. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. Arvin AM. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. Kaynaklar 1. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 4. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. Alpay H. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.17. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. hiperpigmentasyon. Hib. 2004 Cin Ş. 2. 2004 200 T. • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. veya 3. • Metabolik asidoz. USA. 1. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir.C. Meyers KEC. Standart aşılara ek olarak pnömokok. Periton diyalizi. • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan.C.

Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2.T. • EKG tanı koymada yardımcı değildir.C.025-0. • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur.C. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanı Klinik Bulgular 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir. • İstirahat: Kalbin yükünü azaltır.5-1 mg T.040 mg/kg 0.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır. Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır. • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 .C. Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir.

Driscoll DJ. Kaynaklar 1. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir. WB Saunders. Swedberg K. kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. Children and Adolescents.Ş. 17. Philedelphia. syf. 2004 Cin Ş. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. Clarck EB. 2001 Behrman RE. 2004 Remme WJ. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure. Eur Heart J 2001. Okula Yönelik Öneriler Bkz.Sağlık Bakanlığı. Ankara. • Kaptopril 0. Antıp A.bloker ilaçlar kullanılır.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Jenson HB. Allen HD.Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) .Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β.C. 4. 6. Gutgessel HP. Nelson Textbook of Pediatrics. baskı. .baskı. EKG yakından izlenir. baskı.08 – 0. Lippincolt Williams & Wilkins. Kliegman RM. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Volume II.1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0.C. 3. 22: 1527– 1560 202 T. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. • Karvedilol 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır. 2.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) . kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır. Philedelphia. 206.

I° AV blok (Şekil 8. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Şekil 8. sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8.F-1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 . Sinüs bradikardisi 2. II° AV blok (Şekil 8. Şekil 8. Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat.C.F-3) klinik olarak önemli değildir. T.F-2). Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3.C. DİSRİTMİLER Kalbin çalışması. Egzersiz ile kalp hızını artırırlar. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-4.F-1). Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider. Tedavi gerektirmez.F-2. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar. Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8. Tablo 8.F-6) dönüşebileceği için önem taşır. Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir. enfeksiyon.F-1’de görülmektedir. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle.T.C. 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1. Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.

Şekil 8. Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0. tek taraflı karotis masajı.C.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır.F-7). baş dönmesi. Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır.F-3. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop. 8. II° AV blok tip I Şekil 8.F-9). yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır. I° AV blok Şekil 8. Yanıt alınamaması durumunda 0. feokromasitoma. Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir.1 mg/kg İV verilir.F-5. Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-7. 204 T.F-4. tirotoksikoz. Tedavisinde “val salva manevrası”. Bazı konjenital kalp hastalıklarında. Şekil 8. Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır.Sağlık Bakanlığı. Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir. Yanıt yoksa adenosin 0. kalp yetersizliği bulguları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8. Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8. romatizmal kalp hastalıkları. Supraventriküler taşikardi 2. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir.F-6. II° AV blok tip II Şekil 8. Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır.F-8. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1. egzersiz intoleransı.2 mg/kg’a çıkılır. kardiyomegalinin bulunması.C.

4. baskı. kalp tümörleri. Antıp A. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. 2004 Kaltman J. uzun QT sendromunda gözlenir.C.F-11. T. Pediatr Clin North Am 2004. Philedelphia. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8. Atriyal flutter Şekil 8. 17.Ventriküler taşikardi 4. kokain kullanımı. Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz. Ankara.C.baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 . Driscoll DJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8. Children and Adolescents. 2004 Cin Ş. Gutgessel HP. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda.F-8. Atriyal fibrilasyon 3. Şekil 8. Jenson HB. Şekil 8. Philedelphia. 51 (6): 1537–1551 1. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır.Ş. WB Saunders. 2. Volume II. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit. Nelson Textbook of Pediatrics. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. syf. Lippincolt Williams & Wilkins.F-11).F-10. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir. Clarck EB. kardiyomyopati.T. Kliegman RM. 2001 Behrman RE. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. mitral valv prolapsusu. Kaynaklar Allen HD. baskı.F-10). Evaluation of the child with an arrthymia. 206. Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir.C. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8. 3.F-9. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. 6. Shah M.

Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. VSD) profilaksi gerekmez. KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir. Hastanın solukluğu.G-1). Büyüme Yetersiz kalori alımı. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse.C. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. Hastaların beslenmeleri. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. soluk. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin. Türkiye G. artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 206 T. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. Romatizmal kapak hastalarında. • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir. Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır.C. • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir.Sağlık Bakanlığı. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı. Çarpıntısı olan. İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı.

im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1.G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg. kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir.5 mg/kg. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8. ağız. im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır. 2gr) 50 mg/kg. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg.C. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır. fokal nörolojik bulguları. T. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir. oral (en fazla. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg. • Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. siyanotik hastalar.5 mg/kg.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Baş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 . • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı.C.

hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. Gutgessel HP. 4. 2004 Tunaoğlu FS. WB Saunders.Ş. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. baskı. Carabello B. J Am Coll Cardiol 1998. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Clarck EB. 1996(3):535–554 208 T.Sağlık Bakanlığı. Çünkü bütün çocuklar koşmayı. ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. 2. 6. Philedelphia.C. kardiyomyopati. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. 3. Nelson Textbook of Pediatrics. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır. baskı. Philedelphia. et al. • Doktor. Jenson HB. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kliegman RM. Katkı Pediatri Dergisi. Driscoll DJ. 5. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur.C. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. • Müzik. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır. 2004 Bonow RO. 32: 1486–1488 Cin Ş. Antıp A.baskı. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. De Leon AC. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. spor yapmayı severler. 2001 Behrman RE. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Ankara. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. Allen HD. Kaynaklar 1. Children and Adolescents. Volume II. Lippincolt Williams & Wilkins. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 17. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 .C. yoğun kokular. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır. sinüzit. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. hışıltı. Atak geçiren bir çocukta siyanoz. Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H. • Nabız (>120 /dak. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür. alerjik rinit. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir. allerjenler. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. • Suprasternal retraksiyonlar vardır.) artmıştır. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur.) ve solunum sayısı (30-40 /dak. Ayrıca hava kirliliği. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T.C.) ve solunum sayısı (>40 /dak. • Dispne konuşurken fark edilir. aşırı hijyenik yaşam. atopik dermatit) öyküsüdür. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi. • Nabız (100-120 /dak.) artmıştır. öksürük. ASTIM Tanım Astım.C. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir.T. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir. . . hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir. teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8.H-1).) 210 T.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir. gelişen solunum sıkıntısı. Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta.C. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır.C. orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8. Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır. Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri. tedavi amaçlarını. Tablo 8. Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. Canchamber vb. tedavi öncesine göre. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif. Optichamber.Sağlık Bakanlığı. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*. Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir. Nebuhaler. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir. PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır. uzun etkili beta-2 agonistler. • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim. ne zaman hekime başvuracağını.H-2). • β-2 agonistler. inhale kortikosteroid.H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 .4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. nedokromil. atak durumunda kullanacağı ilaçları. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri. tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir. * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. Aerochamber. Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir. Kromolin. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir. Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini. Astımın en sık rastlanan tipi.

. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi. • Astımlı bir çocukta. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir.T. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir. profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir.C. — Yavaş salınan teofilin. .Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir.Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 . Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir. Tablo 8.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur.Egzersiz kısıtlılığı. . — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur. Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken. .

tr Online erişim tarihi: 08. 2. hayvan) bulunmaması. Ortamda yoğun kokuların (boya. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır.2007 T. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. hemşiresini PEFmetre.toraks. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler. Inc. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 6.Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. . Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır. Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri. Holgate ST. • Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir. okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir.Sık atak geçiren. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir. 2000. Pennsylvania. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi.Egzersiz kısıtlılığı olan. Philadelphia. .. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. 3. Bochner BS. • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 . • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir. Simons FER. Yunginger JW. • Okul hekimi. • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile. araçları (aracı tüp. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention. 0. • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır. Global Initiative for Asthma (GINA). . yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hamamböceği.Sağlık Bakanlığı. Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. PEFmetre.09.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. oral kortikosteroid).org. maks. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır. • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra.2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi.ginasthma. vernik. www. Kaynaklar 1. duman gibi). Adkinson NF. www. . Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir. NIH. baskı Mosby. allerjenlerin (ev tozu akarı.09.com Online erişim tarihi: 08.C. Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır.C. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi.01 mg/kg/ doz. küf mantarı.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir. 2006. • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir. adrenalin. Busse WW. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı. • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır. Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0. Istanbul.

polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır.I-2’de görülmektedir.C. insulin uygulaması. hipertansiyon. Tablo 8. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar. doktor. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır. Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar.saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dislipidemi.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T. egzersiz.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. Metabolik sendrom (obezite.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. Tip 2 Diyabet. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen. poliüri.I-1’de görülmektedir.C. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8. beslenmenin düzenlenmesi. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 .C. Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8. Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir. aile. çölyak vb. yaşam tarzının uyumlandırılması.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır. Tablo 8.

Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. karın ağrısı. yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir. korkulu rüyalar tanımlanır. .Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir. Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır. akut gastroenterit. konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı.C. üremik koma akla getirilmelidir. 2.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde. • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması. Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için.1-0. kusma. Enfeksiyon. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması. Beden eğitimi dersleri. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri. • Glukozuri ve ketonuri olmaması. Hipoglisemi tedavisinde. • Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır). salisilat entoksikasyonu. huzursuzluk. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. . terleme. akut ensafalit. kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. 214 T. nefeste aseton kokusu. ajitasyon. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0.C. enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir. Bu nedenle sınav dönemlerinde. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı. Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir. bilinç değişiklikleri. ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir.5mg. • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı. ellerde titreme. aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir. 12 yaş üstünde 1mg veya 0.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması. derin solunum. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. . Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. dehidratasyon ve koma gelişir.

mide boşalma sorunları. 2000 T. Rappaport P. mesane disfonksiyonu. Marcel Dekker. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. Bertrand J. diyabetik ishal.C. Kaynaklar 1. Sizonenko P.William Schwartz. velilerin. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması.T. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. 6. hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 3. Periferik nöropati). baskı. derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir. öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. Pediatric Endocrinology. Pediatride pratik yaklaşımlar. kabızlık. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). yumuşak derili. Diabetli olguların hepatit A. Antıp AŞ. Kara B (Çev. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır. Pediatric Endocrinology. Newyork. duyu kaybı. • Nöropati (Otonomik nöropati. hemşirenin. ed. Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir. Öcal G. sinir iletim hızı bozulur. Yordam N. Blackwell Science. Pediatrik Endokrinoloji. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir. 2.D. 3. 1996 Süoğlu Ö. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir.C. 2004 Günöz H. Ankara. Kurtoğlu S. 3. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. anestezi. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir. baskı. London.C. Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. 2003 Lifshitz F. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir. M. inkontinans. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). 5. 2. • Retinopati • Nefropati. kardiak denervasyon sendromu. 4. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir.). pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir. 1. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. ortostatik hipotansiyon. Diyabetik çocukların aile içerisinde. baskı. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı. 1995 Cin Ş. Clinical Endocrinology. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. Nobel Kitabevi Ltd. ağrı. baskı.

kabızlık. deride kuruluk. sıcağa dayanamama. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. irritabilite. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. tremor. Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür. saçlarda kuruluk. Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok. çarpıntı. antitiroglobulin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. kilo artımında artış. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma. durgunluk ve okul başarısında düşme. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir.C. amiodaron gibi ilaç. Tiroidin diffüz mü.J-1’de görülmektedir.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. yorgunluk. uykusuzluk. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. Türkiye J. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır. Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. sintigrafi) kullanılır. terleme. gıda vb. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği.Sağlık Bakanlığı. halsizlik.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir. sinirlilik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . normal beslenmeye karşın kilo kaybı. Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T. soğuğa dayanamama. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 8.C. iyot. Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması. duygulanım bozukluğu.

Kurtoğlu S. KaraB (Çev. Tanısı konmuş. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. Pediatride pratik yaklaşımlar.William Schwartz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.C. UNICEF and ICCIDD. 2003 Süoğlu Ö. Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır.C. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet. 2000 WHO. Nobel Kitabevi Ltd.T. WHO/NHD:1-170pp.C. tedavisi başlanmış olgularda. Geneva WHO publ. Antıp AŞ. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. Öcal G. Pediatrik Endokrinoloji.). Cin Ş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 . 3. Ankara. 2. hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır. M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. T. Yordam N. 2004 Günöz H. 4. Kaynaklar 1. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları. ed. 1.

Transfüzyonla yaşatılan hasta. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir). 2. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. Cin Ş.Sağlık Bakanlığı. hızla kültür alınıp. ateş. pnömokok ve H. Kaynaklar 1. iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. 2004. Nelson Textbook of Pediatrics. Ankara. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. 1. Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. Antıp AŞ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Behrman RE. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması. ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli. Philaelphia. karaciğer). özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur. Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. kalp. baskı.C. 17. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. WB Saunders Company. 2004 218 T. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. Jenson HB. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kliegman RM. Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. endokrin. artralji. baskı. Türkiye K. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . hepatosplenomegali gelişmesine. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. bir üst merkeze sevk edilmelidir. Defepiron ise artrit.C. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına.

Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir. İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir. Çok sıcak. uzun süreli koşu vb. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir.Akut göğüs ağrısı . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir. • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. Akut splenik sekestrasyonda. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir.C. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır. İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 . iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir.).C. . Ağrılar genelde ekstremitelerde. • Büyüme geriliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L. dalma. Pulmoner infarktlar.Enfeksiyon . Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar.C. Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir.T. Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında . ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir. parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır. dolaşımda kollaps oluşur. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır. puberte gecikmesi olabilir. • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada. İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir. • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klinik Bulgular Akut.örn.Ani soluklaşma T. ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur.Ateş . soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları. Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir. • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır.

Kliegman RM. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.C. Türkiye . Ankara. • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır. Kaynaklar 1. Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir. 2. 1. Behrman RE. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 17. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Karın ağrısı . Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 2004 220 T. baskı. WB Saunders Company.Sağlık Bakanlığı. 2004. Philaelphia. Jenson HB. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı.C. Antıp AŞ. Cin Ş.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır. Nelson Textbook of Pediatrics.Senkop .

M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite.M-2’de verilmiştir.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur. huzursuzluk sık görülür.C. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik. Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar. açık renkli bol dışkılama olur. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir. glutene duyarlılık sonucu gelişen. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 . durgunluk. köpüklü.T. ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır. gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir. Kusma görülebilir. İştahsızlık. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8.C. sessiz. Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.M-1’de.C. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8. ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde. Tablo 8. atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir.

3.derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Bhatnager S. KaraB (Çev. Nobel Kitabevi Ltd. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır. Celiac Disease.). Hepatology and Nutrition. 2000 222 T. • Çölyak hastalarının 1. Tarama testleri ile tanı alırlar. Beslenmenin buğday. baskı. 4. Canada BCDecker Company. 2000: 32–45 Süoğlu Ö. 2. World Congress of Pediatric Gastroenterology. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. Maki M. Troncone R. Report of the Working Groups 2000. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . baskı. Antıp AŞ. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip. 1.C. Pediatric Gastrointestinal Disease. gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır. Cameron DJS.William Schwartz. çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2004 Hill ID. Ankara. Pediatride pratik yaklaşımlar. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir. ed. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. Kaynaklar 1. Cin Ş. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. arpa. 2000 Walker WA. klinik bulgu vermeyen olgulardır. 3. Decker BC. Bu diyet ömürboyu sürdürülür.Sağlık Bakanlığı. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir.C.

Nöbet tipine. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir. okul hemşiresi. 97. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli.C. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır. Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. santral sinir sistemi tümörleri. toksik nedenler. epileptik sendrom. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir.T. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler.C.2-0. öğretmen. genetik etmenler. Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. kafa travmaları. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. syf. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır.C. ancak konjenital malformasyonlar. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. Konvülsiyonlar. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir. Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. syf. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. yere düşer. etiyolojiye. perinatal travmalar. yaş. Büyük kısmı idiopatiktir. Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. T. Doğru tedavi yaklaşımları. vücut ısısı) sağlanır. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. (Bkz.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 .

Kaynaklar 1. Aicardi J. 1. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. 1998 Browne TR. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. Mac Keith Pres. JM Pellock. Türkiye Ailelere. • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. 1993 224 T.Sağlık Bakanlığı. • Elbiselerini gevşetin. 2. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. ağzına hiçbir şey koymayın. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın. 2003 Dodson WE. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. Lippincott Williams & Wilkins Publications. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. baskı. Diseases of the Nervous System in Childhood. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır. • Çocuğu yere yatırın. • Üzerine su dökmeyin.C. baskı. ne yaptığını bilmez haldedir. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun. güven verici olun. Demos Publications. öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır. • Sakin olun. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak. 2. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. Londra. 3. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. baskı. • Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin.C. Holmes GL. Handbook of epilepsy. 3. çocuğun yanından ayrılmayın.

T. Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. beslenme bozukluğu şeklindedir. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar. T. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. salya akıtma.C. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. Kırma kusurları da sıktır. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir. • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tablo 8. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. Yüzde 16’sında nistagmus. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. yutma ve çiğneme güçlüğü. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 . Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır. kabızlık. kusma. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir.C. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. spastisite. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. • Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir. Gövdenin denge sisteminde bozukluk. dizartri şeklinde görülebilir. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır.C. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme.O-1’de görülmektedir.

aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. Tablo 8. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi.Sağlık Bakanlığı. prognoz belirlenmesi. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi.O-2’de görülmektedir. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). • SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek. • İstem dışı hareketleri baskılamak. • Fizik tedavi. periferik nöropatiler. Tedavi • Spastisiteyi çözmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. KBB. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek. beyin cerrahisi. musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır. fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır. göz. • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir. Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi.C.C.

363: 1619–1631. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. kulak-burun-boğaz. • Okul sağlık ekibi. T. 2. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Kaynaklar 1. Lancet 2004. Diseases of the Nervous System in Childhood. Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. Mac Keith Pres.T. çocuk gelişimi uzmanı. ortopedi. 2. kısmen düzeltilebilir. ateş. Fizyoterapist. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir. bu sorunların çoğu tedavi edilemez.C.C. diş hekimliği. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır. odyolog. 1998 Koman LA. diyetisyen. Paterson Smith B. Shilt JS. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. enfeksiyonlar. Cerebral Palsy. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. nöroşirürji. psikolog.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon. duygu durumuna. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. elektrolit dengesizliği. toplumsal becerilerine. baskı. dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler. göz. çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur. Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. Londra. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir. Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 . Aicardi J.

Bozukluk. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. Katılım sınıflandırması. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar.C. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur. ICF işlev kavramını. bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır. Birincisi. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2.C. (Tablo 8. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . korunma. 228 T.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar. bedensel işlev. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). Katılım ise. Etkinlik. bakım. ikincisi. danışmanlık. disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. ICF. yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir. bireyin toplumsal çevresinde. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.P-1) Tablo 8. Türkiye P. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. Katılım boyutunda. insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır. rehabilitasyon. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1.Sağlık Bakanlığı. zihinsel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ruhsal.P-1: ICF Kategorileri 1.

bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini. cinsiyet. Günlük gereksinimlerini karşılama a. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. Görme 2. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4. Bu etmenler yaş. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Eşyaları kaldırma ve taşıma b. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. Günlük gereksinimlerini yönetme b. Yürüme b. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır.T. Bu etmenler. İşitme 3. Alma b.Temel yaşam etkinlikleri a. Çevrede gezinme 10. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1. alışkanlık. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir. etkinlik düzeyini. ırk. Eğitim b. Yemek yeme f. Tuvaletini yapma d. Zihinsel işlevler a. Üretme 7. Bellek işlevi c. Parmaklarını kullanma c.C. Bu boyutlar. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. eğitim. Bedensel bakım c. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Giyinme e. Çalışma T. baş etme mekanizmaları. Dikkat işlevi b.C. egzersiz. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. İletişim kurma a. İçme 11. Ellerini ve kollarını kullanma 9. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. Düşünme işlevi d. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir.C. toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. taşıma a. Yıkanma b. hareket ettirme. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. deneyimler. Eşyaları tutma. diğer sağlık durumları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Yürüme ve hareket etme a. Öz bakım a. kişilik özellikleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5.

sivil yaşam a. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir.C. iletişim. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. Eğlence ve boş zaman c. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. Öykü alma. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir. Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. algı. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. Toplumsal. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir. iş. Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. kan. ev yaşamı. çocukluk. duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir. 230 T. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir. kişinin bellek. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. gerçeği değerlendirme. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk. toplumun sağladığı olanakları kullanma.Sağlık Bakanlığı. kendine bakım. boş zamanlar. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya. Toplum yaşamı b. toplumsal/kişiler arası beceriler. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının. soyutlama. P. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. Türkiye 12. kavramsallaştırma vb. kendi kendini yönetip yönlendirme. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme. Ruhsal muayene: Depresyon. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama. Zeka gelişimi bebeklik. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . okulla ilgili işlevsel beceriler. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır.1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. Laboratuvar işlemleri: İdrar.C. Bunun yanında. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük. Bunun tam tersi.

baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir. uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır. psikotik bozukluklar. Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 . Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. Bunun sonucunda da. “Bu çocuğu ben böyle yaptım. Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak. onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. Gerek yadsıma. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. içe çekilme. İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur. hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta. yazma.C. aritmetik bozukluğu vb. onların. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır.C. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır. o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. T. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra. O halde benim çocuğum geri zekalı değil. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. yeteneğinin de altında davranma. Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir.Birincisi. “Neden oldu?”. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak.C. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir.T. Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını. otizm vb. . Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır.” biçimindeki bir mantıktan hareketle. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir.

Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. farkındalığı artırmaktadır. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır. Ancak. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır. çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde.Sağlık Bakanlığı. Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır. daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Araştırmalara göre. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir.C.C. Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. P. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. Çevreden gelen. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta.

özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden.C. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi. kas. zihinsel. kemik. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. toplumsal. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı. Rehabilitasyon.C. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. evinde. Bu programlarda bedensel. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. rehabilitasyon merkezi vb. ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak. özürlü bireye. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul. fiziksel. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır. Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir. eklem durumuna. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. başarılı bir sonuç. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır.T. Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi.

masa tenisi.C. 4.gov. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış. Bilir Şule. Akkök F. 395-400. Çocuklarının. basketbol. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi. • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli. Ankara.. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir.Ş. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri. 234 T. özürlünün kendisi. Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir. kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ankara.Sağlık Bakanlığı. Ayyıldız Matbaası A.tr. Bu spor dalları atletizm. • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. Aralık 2004. 5. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Davison G. Öztürk O (Ed. Neale JM. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. yüzme ve tenistir. İhsan Dağ (Çev. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu.Ed. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338. ılımlı. T. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara.(1)2:153. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması. bilek güreşi. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü . 2004. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır. www. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır. Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. (7)23. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler.) Ankara. 2. ÖZ-VERİ Dergisi. Türkiye sağlanmalıdır. 6.C. 7. Anormal Psikolojisi içinde. 1986. Akçakın M. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek.375.C.C. Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir. atıcılık. 2003. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. 3. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. halter. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır. ampute futbol. Çalış S. Kaynaklar 1. ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır.) 1988. Öktem F. Spor.ozida. Ailede çocuğa karşı olumlu. • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli. okçuluk. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır. Psikoloji Dergisi 1989. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. Zeka Gerilikleri. 8. 444-456.

karın ağrısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 . Bilişsel. korku duymasıdır. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır. • Bireysel psikoterapi. ailesine bağımlı çocuklardır. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir. aşırı onay bekleyen. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır.C. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. uyumlu.T. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. hırsızlık. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır. yalan söyleme. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. uslu. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir. kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. Anne baba çocuğu korumak adına.C. baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. utangaç. • Tek başına kalma.

Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. baskı. Sadock VA. 4. 2000 Sadock BJ. Birinci Baskı.C. 236 T. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Ankara.C. 2003. birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır. Comprehensive Textbook of Psychiatry. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 3. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Washington DC. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Kaynaklar 1. 2. Synopsis of Psychiatry. 5. 9. 2. baskı. Medikomat. Hekimler Yayın Birliği. A Comprehensive Textbook. Ankara. 2002 Sadock BJ.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Amerikan Psikiyatri Birliği. Sadock VA. Dünya Sağlık Örgütü. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. 2000’den çeviren Köroğlu E. baskı. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 3. Uluğ B (yayın yöneticileri). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 7. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.

Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. Washington DC. Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. 2001. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Her çocuk aynı değildir. Synopsis of Psychiatry. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 .T. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Kaynaklar 1. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir. Sadock VA. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları. Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı.C. aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı.C. baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2003. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. 9. Amerikan Psikiyatri Birliği. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. Sadock BJ. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. 2. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması. Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul. Hekimler Yayın Birliği. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı. Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. Ankara. T. çocuğu anlamaya yönelik. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. depresyon. 2000’den çeviren Köroğlu E. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. Örneğin dikkati kolay dağılan.C. Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar. bilişsel.

• Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden. “hayallere dalıyor”. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. dikkatsizce hatalar yapabilirler. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. Öğretmen yakınmaları. “çabuk heyecanlanıyor”. Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. evde. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. stresli durumlarda hareketli olurlar. Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. “asabi”. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. “ruh halleri değişken”. başlangıç noktası vardır. “sabırsız”. “kavgacı”. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama.Sağlık Bakanlığı. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez. düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. “doyumsuz”. sıklıkla ağlıyor”. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. dinlememiş görünümü verirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. Türkiye C. ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler.C. Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır.C. tetiği çeken bir etken.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır.

Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu . gerekli akademik. • Yazı yazmada zorluk. p.9 gibi sayıları karışık algılama. En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları .Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri . Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir. • b. bugün. algısal beceriler 8 yaş. . beceriksizlik. çok-koç. kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır.Özgül Heceleme Bozukluğu . 3-E. • Okurken kelime atlamak.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur.d. Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. sigara. ince motor beceriler 5 yaş. • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük. • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi. “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde.en.Özgül Okuma Bozukluğu . Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır. ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma. % 8-10 oranında rastlanır. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk. • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün. sıklıkla yazım hatası yapmak.C.T. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli. “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder. olarak algılamak vb.Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda.Nöroleptikler . matematik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 . • Elleri kullanmada hantallık. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T. 12-21. dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. 6.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek.Antidepresanlar . q harfleri. kişinin kronolojik yaşı. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır. okunamayan el yazısı. alkol kullanımı. Normal popülasyonda. yarın) kavramları konusunda zorluklar. “Fe” eksikliği. ne.C. C. Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir.

Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 8. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. 5. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte. lokanta. ters yazma. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. Bu çocuklar kurallara direnir. 10. net. 240 T. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. kontrol etmeye çalışmalıdır. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. spor. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. Kitap bakıp okumak. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir.C. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. 3. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir. 2.Sağlık Bakanlığı. Yemek. yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. büyük satış mağazaları. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri. Garaj. Sevk Kriterleri Harf atlama. hiperaktiviteleri kötüleşir. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. hem de enerjisini harcamış olacaktır. Bu nedenle konulacak kuralların açık. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin. Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. bul-tak bilmecelerini çözmek. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil. Ödünsüz. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. Özel eğitim. güvenilir ve sağlam olmalarına. Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. Örnek göstermenin. Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. tutarlı. 9. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. 4.C. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir. Başlangıçta. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. Çok önemli olmayan. 7.

Bazen bıçak. başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar. kırık şişe. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. Bu durum arabaların camlarını kırma. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir. biyolojik.C. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. T. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. kaçmalarıdır. saldırgan. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. zeka bölümü. evden vb. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir.). Ödül/Puan sistemi uygulayın.3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. * Yönerge basit olmalı. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir. nörolojik defisitler.C. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın. aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir. • Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan. başkalarının evinde yangın çıkarma. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler. yıkıcı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 . • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler. Kalıtımsal. madde. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. Genelde zeka bölümleri. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. * Göz teması kurun. kabadayı. tabanca. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. hatta yok etme şeklinde görülebilir. psikiyatrik durum (depresyon vb. • Ders başarıları düşüktür. tuğla vs. özel eşyalarını tahrip etme. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. sopa. yasa dışı eylemler. • Bu çocuklar genel olarak pervasız. Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. verdikleri sözlerde durmazlar. Ceza zamanı uygulayın. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin.C. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. arabaları çizme.

2. 2003. baskı. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 2002 Öktem F. 4. 7. 17(5): 826-849 Sadock BJ. Synopsis of Psychiatry. 242 T. A Comprehensive Textbook. Birinci Baskı. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Sadock VA. Sadock VA. Katkı Pediatri Dergisi. 3. bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. Dünya Sağlık Örgütü. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Kaynaklar 1. baskı. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 3.C. 1996. 9. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baskı. Dikkat Eksikliği Bozukluğu.C. Medikomat. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Uluğ B (yayın yöneticileri). Comprehensive Textbook of Psychiatry. Çocuk Ruh Sağlığı.Sağlık Bakanlığı. 5. 2000 Sadock BJ. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. böyle bir durumda sevk edilmelidir. Ankara. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

C. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur. fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir. otonomiyi engelleyen kuralcılık. Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. Hasta belirtilerini gizler. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. • Depresif bozukluk. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları. Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. • Dinamik psikoterapi. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar.T. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık. sorun çözmede yetersizlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur. Temel sorun iştahsızlık değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. ödem.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon. bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. YEME BOZUKLUKLARI G. elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. dehidratasyon.C.

Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. G.Sağlık Bakanlığı. Kusma.Hastanın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi . kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. değişen sürelerle aç kalmak.2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması. Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi .C. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur. bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak. eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi . Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması. laksatif ve diüretik kullanmak. • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır.Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi . Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb.C. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. aşırı egzersiz yapmak vb. Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi.Olgunun ne yediğini. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması .

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları. 2003 Ünal F. A Comprehensive Textbook. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR).C. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. 4. 2002. Uluğ B (yayın yöneticileri). Birinci Baskı. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 2000 Sadock BJ. 2000’den çeviren Köroğlu E. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Child and Adolescent Psychiatry. Hekimler Yayın Birliği. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Comprehensive Textbook of Psychiatry. 17(5): 879-897 2. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Sadock VA. 7. Washington DC. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Çocuk Ruh Sağlığı. Ankara. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Synopsis of Psychiatry. 3. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Ankara. T.C. Dünya Sağlık Örgütü. 5. Sadock BJ. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. baskı. 1993 Lewis M. Kaynaklar 1. Medikomat.T. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. 1996. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. 9. Katkı Pediatri Dergisi. Sadock VA. 3. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. 6. Amerikan Psikiyatri Birliği. baskı. baskı. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir.C.

Kaynaklar 1. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. Dünya Sağlık Örgütü.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir. Uluğ B (yayın yöneticileri). 2002 Sadock BJ.Sağlık Bakanlığı. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. A Comprehensive Textbook. 3. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. 252 T. Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır. Nedenler Genetik.sekiz yaş arasında başlar. Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir. uykuda konuşma. antihistaminikler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2000 Sadock BJ. Sadock VA Synopsis of Psychiatry. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir. UYKU BOZUKLUKLARI H. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde.C. baskı. 1993 Lewis M. Cenevre. 1992’den çeviren Öztürk MO. 2. organik ve ruhsal etkenler rol oynar. Medikomat. Belirli motor devinimleri yineleyebilir.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. 4. yaşın ilerlemesi ile azalır. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar. 7. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler. 2003. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. benzodiazepinler). 3. Child and Adolescent Psychiatry. tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir. Türkiye H. kabuslar ise REM döneminde görülürler. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. banyoya gitme.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır. dolaşır. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. H. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. 9. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz. H. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Ankara. Birinci Baskı. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir. Nöbetlerde beden hareketleri. baskı.C. çevresinin farkında değildir. Uyurgezerlik genellikle dört . Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir. • Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. opistotonus. • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir. Tablo 9. Çocuklarda karın ağrıları. T. Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir. I. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır. I.I-1’de görülmektedir.C. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır.C.C.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur.T. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir. Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. ağızda köpürme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 . • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır.

• Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. 254 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bunun için zaman ayrılması uygun olur. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa. belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır. maddi tazminat alma. Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir. Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir. Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç). Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur. Türkiye I. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır.C. • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. • Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler).Sağlık Bakanlığı. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. işten kaçma.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar.3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik. Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir.

Kaynaklar 1. Somatization in children and adolescents. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa. 3.C. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. A Comprehensive Textbook. Hagino O.T. 2003. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır. 5. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.1994. 2000’den çeviren Köroğlu E. Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. 1997. 16(2):227231 2. Fritsch SL. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 33:1223-1235 Fritz GK. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 . Amerikan Psikiyatri Birliği. Katkı Pediatri Dergisi. Çocuk Ruh Sağlığı. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa. Current Opinion in Psychiatry. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Garralda E. Fritsch S.C. Somatoform Bozukluklar. 1996. Ankara.C. T. 2002 Pehlivantürk B. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. The management of somatoform disorder in childhood. 3. 17(5): 864-878 Taylor S. 4. 6. Hekimler Yayın Birliği. 2001 Campo JV. Washington DC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baskı.

korkutma ve ayıplama şeklindedir. 2002 Sadock BJ. 2003. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. baskı. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir. • Medikal sorunlar: Balanit. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. Lewis M Child and Adolescent Psychiatry.C. Kaynaklar 1. baskı. Sadock VA. 3. Çocukluk Masturbasyonu. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. vulvovajinit. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Ünal F. 3. dövme. Katkı Pediatri Dergisi. kızarma. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. 1996. Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların. • Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. 17(5): 820-825 256 T. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. Türkiye J. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır.C. 9. Çocuk Ruh Sağlığı. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir. sevgi. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir. Synopsis of Psychiatry. fimozis. terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. 2. A Comprehensive Textbook. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ilgi vb.

C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O.Neyzi) T.C. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 .Neyzi) Şekil 2.T.Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.Sağlık Bakanlığı.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O.Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Neyzi) Şekil 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Neyzi) 258 T.C. Türkiye Şekil 3.

2 119.3 110.8180 97.7 SD -221.7 SD 35.4 25.5 0.2 124.5915 -0.7791 M 29.3 45.0 19.1 44.7 21.4107 9 7:10 5.6 15.5934 -0.8 130.6 32.0 15.9 28.0 0.3 127.8710 6 -0.2 34.4329 -0.C.4 22.04373 0.C.4 132.04502 0.1 136.6 24.9 29.3 36.9 119.14569 101.4 21.8 26.2 13.6 -0.5 127.8 26.5 22.17186 0.17146 0.04520 0.3 21.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.2 26.14624 101.8 23.5157 21.9 31.04364 0.0 16.0 18.9 20.8 14.1 23.5 19.6 27.7 39.6 124.4 40.4803 18.6 16.8 109.3538 88 89 90 -0.5 119.2 19.5 28.04454 6:5.17262 19.04399 0.6 0.5 0.3 22.16287 110.14955 103.4 29.15010 0.5942 -0.0 0.2 21.3 14.3 15.1 17.0 19.6073 95.9208 -0.5 28.6 37.8 128.16084 109.0 27.5 123.6 15.5 111.1 39.8 46.04531 0.3 17.7 133.8 12.5 135.2 44.6 23.8 29.8 16.1 48.2 16.0 30.8 0.3 45.04431 0.0 14.4 37.6 14.5 18.4 19.6 113.7853 104.1 13.2 19.0 116.0 26.4 117.04390 0.14350 0.4 13.15876 112.5757 26.6 35.5185 21.4 SD 42.8 111.5 16.3004 97.5423 22.8 -0.1 127.2371 84 101.3 28.9 16.8 38.3 46.4 124.1 35.1 57.7 54.14900 0.7 M -0.5 17.5 19.2 44.2 34.16626 0.04461 6:5.5847 -0.6 129.7 039 812 568 311 044 769 0.14514 0.0 120.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.9 23.6 30.8 131.1 0.6646 29.2 20.3 30.4 353.3 27.5072 20.0 16.2 21.0 S 0.2 124.8 843 587 2007 WHO Reference -0.9 0.2 33.0 41.8 21.8 13.6455 -0.1 21.2 18.5 117.6 23.8661 99.5 125.3635 Page 1 of -0.0262 -0.0 SD 14.3 0.5762 7:5.7 SD Median 29.7 0.1490 80 100.0 14.5686 25.8 111.9 114.16237 110.15770 107.7 22.1 20.3 18.5833 28.3 19.8 15.4954 8: 2 8:5.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.1 36.9 26.2 18.14295 100.04415 0.5950 -0.3 12.3 26.8 21.16435 0.9 18.8059 3 5: 4 4.8 -0.2 30.9 50.8 45.9 109.0 24.0896 -0.2 15.9 23.3 25.3 125.5 35.8 21.5321 22.1 19.6 20.4 55.3377 98.0 24.4 0.9 31.6 119.0 22.8 30.4 57.6 30.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.1 14.8934 31.5 33.9 22.2 26.9 30.5 0.04495 0.6 121.5 26.7 17.3822 7: 8 7:5.0 136.3149 -0.5 35.2 13.6 41.5 12.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.2 28.15502 0.5541 24.4 18.16897 0.0 -0.4 25.1 121.7 17.3 3 33SD SD SD 127.9346 5: 9 5:10 4.9 33.3 22.3 122.4 25.5958 30.2 110.2 14.6 19.04469 to 10 5.0 26.9 32.5518 23.16941 0.2 16.6 117.8 25.7 122.8 118.8 22.5819 27.3 18.16809 0.6 105.3 24.17107 0.8 18.7 137.15556 106.04407 0.4 27.9 2007 WHO Reference 15.04525 0.5 26.0 51.6 117.3 132.1 -0.1 14.2 13.04514 0.3 24.16764 0.5213 21.2 20.0 29.2 32.5 31.5 30.1 33.6 21.6 16.0 23.3 18.7 38.2 115.3 30.14845 0.5883 -0.4 37.5 32.1 25.4 46.9 118.8 31.8 -124.1276 96.6 37.8 128.7 13.7816 7: 2 86 0.3 49.3 14.3740 0 0.8 46.5 22.8190 -0.4 27.6 28.5 16.8 18.2 17.2 123.3 16.2 SD 133.8578 0.3 -0.8 -1 19.9 0.0457 99.15980 109.9 128.5 21.14404 100.2025 102.0 2 32.15339 0.7721 -0.5704 26.4 SD 18.3 35.0 35.4742 18.4 31.5 20.7 0.2 36.8 22.5895 -0.9 36.6 34.0 -0.17224 0.3 33.4 110.5 121.9 0.5240 21.6 126.7 0.9 14.8 18.4 134.2 23. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 .1 SD 17.4984 19.5 123.8 36.2 -315.6 32.5 17.6 18.2274 -0.5 113.6406 -0.5773 27.8 126.0 23.9966 -0.3 -0.6 1 of 3 Page 15.0 127.0 0.2 22.2105 31.16483 0.8 34.8 17.9908 -0.17025 108.5294 21.8593 103.16032 0.5 48.3 Z-scores (weight in kg) 19.2 -0.9 39.04382 0.6 19.7 49.6 18.5129 20.6 111.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.3 3 39.2 17.5859 L -0.16579 0.6 25.8 116.8 108.5 59.5043 20.1 31.4 18.5 17.8 28.2 118.15120 104.8 115.5872 -0.15175 104.4 128.3 132.16337 0.9 115.0 17.2579 95.0284 -0.0 132.6 13.2 18.7 43.0 114.1 107.4 15.5 -0.7 29.4 21.5979 8 -0.1 SD 53.4864 19.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.15230 0.7 15.9 15.9 21.4 15.5 13.8 27.6 126.3 14.6 129.7 19.6 40.9663 18.9 31.4 35.3 112.5925 -0.6 27.5 21.1 129.3 107.3 25.14679 102.5740 26.2 25.17066 0.8 33.9 43.16673 0.04423 0.1 20. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5013 20.4 20.7 16.2 14.2 31.16983 0.0275 6: 2 6:5.5585 24.3 17. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .15393 105.6 103.4901 28.8 23.0 30.1 18.0 -0.4 32.2 17.5268 21.7 17.8 24.6 121.7731 5: 2 5:4.1 0.3 22.5 42.0 110.2 113.5SD 122.0 37.6 0.4667 0 8: 1 5.8 19.1 27.6 33.3 126.6 14.0 20.8 12.2089 83 100.6 134.0 120.04482Year: Month Month L101.0711 29.15717 0.2665 85 1 0.8 31.2960 87 102.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.8 24.2 -318.6 31.0 34.5471 23.4113 98.4 16.0 106.1 28.5722 26.5 125.0 37.8 120.5 15.5 Weight-for-age GIRLS -0.5789 27.4393 7:11 8:5.7872 9 0.5 30.0 129.7 119.7 20.2 130.0 40.16532 0.1196 6 6: 7 4.9 20.5447 23.8 24.04355 0.0 18.5 19.9 SD 22SD SD 24.14790 102.4773 18.6 137.9545 -0.3 24.6 120.3 21.15823 0.5398 22.8 38.5347 22.5 Z-scores (weight in kg) 24.4954 19.6 43.6 0.7 25.2 16.4834 19.4681 18.5667 25.5197 105.0 22.04439 0.4 14.2 1 26.3 19.6 114.3663 29.1 25.1 125.2 30.4180 -0.7 131.04508 0.14459 101. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0 18.6 37.5805 30.7 24.1 19.16386 0.1 33.9 17.15663 107.7 17.8 112.5482 104.0 123.3 14.8 58.8 45.1 15.6 37.5100 20.1 32.4 20.5372 22.7 105.04489 7:5.0 17.16135 109.2 29.4 -0.1 116.9 34.6 22.3 118.5647 25.3 23.9 114.2 17.0 122.5 30.6 20.6 16.3 116.2 36.2 0.5495 23.4894 19.2 31.4924 19.4730 97.9795 6:10 82 0.7 56.7 16.1 25.2883 -0.1784 81 100.9904 3 0.0853 103.3 16.0 25.3 114.2715 30.0 131.2 -0.9 0.5606 24.6 Median 22.2 120.5 -0.4 -0.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.8 40.3 0.9 109.9 20.9 19.3 0.7 21.1 SD SD 26.15928 108.8 24.8385 5: 5 5:4.9 6:11 5 years (z-scores) -0.2040 28.1 22.9 125.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.8 27.8 38.2 -0.2 120.4 104.3 44.04475 7:5.5 41.6 29.4 28.1 135.3 23.16719 0.0 29.0 41.1 27.6 116.4 Page 2 of 3 22.8 121.5319 31.5 15.6 113.5627 25.9 112.9023 7 5: 8 4.16854 S 0.8 25.2 20.0 26.0890 6: 5 6:5.2 138.7 13.4 19.1 -2 17.5124 -0.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.9 124.4711 18.4 20.3 38.9 106.8 19.0 32.8 20.9 242.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.2 110.9 35.8 22.0 21.0583 3 6: 4 5.15065 104.8 52.9 25.6 16.9 55.1 42.9 47.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.4 115.14735 0.15448 106.4 41.5 14.3 16.2710 104.5519 102.1 118.1 16.6 27.4 23.1 16.4 25.0 20.7 14.4 -0.7 26.3 43.7 -0.T.8 -0.7 119.8 12.3 21.7 29.7 30.8 23.8 123.1 -0.2 29.4 130.3 29.9 27.C.4 115.2 37.04536 7: 4 7:5.6885 99.15284 105.7 27.16186 0.5804 27.6 108.3 22.7811 96.1 23.3 22.0 114.5 51.9 18.8 15.1751 -0.6 -0.9 16.6 2007 WHO Reference 19.5563 24.3 125.1 131.6 114.15610 107.

1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.9 21.9 Page 16.9 125.7 41.0 -0.5 0.6 122.5142 24.9 23.4667 0 8: 1 5.4 114.8 23.9 26.2443 19.9 117.0 127.5 136.5 131.8 21.0 -0.8 18.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.7 21.4007 22.0918 99.6 18.3 16.0 20.6 20.7 130.6764 -319.3 336.7358 102.0 0.4873 23.4594 23.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.0 231.7 114.6 110.2 111.3180 20.4 18.3 110.4 30.13372 0.4 0.8 17.9 17.14117 109.13402 103.5 20.2 108.6 15.0 21.2 15.1 -0.9 22.4 -0.9 19.9 0.4 25.6 0.7 18.Sağlık Bakanlığı.2 16.04482Year: 5.0 39.0 33.2234 18.9 16.4 27.0 21.4393 7:11 8:5.1 23.8 25.3 20.13586 105.2 18.3 33.0706 105.9 18.0 105.9 21.0 131.8979 -0.3 19.04520 0.9 SD 2 SD 22SD 24.3 0.4 38.1 138.2 111.3029 L101.2864 19.0 111.8059 3 5: 4 4.1 -221.3822 7: 8 7:5.7052 98.2 25.7 110.2338 19.5 15.5722 26.1 43.6 136.13797 107.7722 -0.2089 83 100.6 31.15233 0.5 39.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.6 0.2 15.2 29.14226 109.04502 0.04439 0.8 24.7 34.13686 106.5 34.8 17.0 26.4 21.1 -0.04355 0.04454 6: 5.3 18.1 30.1 117.6 -124.04423 0.1 27.6 34.4 32.9 20.1 119.1 127.1 22.5 26.4837 6:10 82 0.8 12.3 33.8 19.8 19.16031 0.6735 -0.4 116.2 21.2548 19.6 107.3 27.2 130.6 48.2 41.5564 25.2 25.04373 0.1 124.13246 102.6 27.5 0.6872 -0.2653 19.8 32.7 118.6624 -0.8289 30.1 30.7 120.5 119.0 37.7 135.5 22.6337 28.14828 0.13279 0.4 16.04536 7: 4 7:5.1 21.15406 S 0.9 24.3390 20.1 0.3 132.8 19.0877 30.6 28.7 130.7 119.7 37.7 36.5 Page 2 of 3 22.6 23.1 17.4 118.4 124.0 47.1 30.9 28.1 19.3 114.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.8 14.3 26.4 115.15493 0.04399 0.5 116.8 53.2 18.15850 0.8 126.8 32.8 -0.5 123.0800 8 -0.4 14.2 17.0 55.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.04364 0.8 -120.7 20.9 128.8 19.3479 103.6 16.8 46.0 34.04489 7:5.3 25.2 21.9 SD SD 112.2 25.8 25.2 120.3 116.8513 -0.9 26.0 22.6 240.1 40.9 16.2 -0.5 133.2665 Month -0.2 35.6216 27.9272 -0.9 110.6 14.5229 24.7 20.0 125.7 29.5 26.13178 101.3 26.6 1 of 3 118.1784 81 BOYS22.2 13.7 14.3 28.14752 108.2 113.9 131.9 37.13311 102.2969 20.0 137.9023 7 5: 8 4.9 117.9 SD 133.9 20.3 22.7 113.15760 0.6 43.0 22.4833 -0.5946 26.5 16.8 107.9 6:11 5 years (z-scores) -0.2 15.13142 0.3 Z-scores (weight in kg) 24.9 SD Median 28.0 22.5SD 122.0 18.1344 97.14016 106.6 121.5 14.6689 -0.2 17.15940 0.7 28.9 15.3 20.3 36.0 23.8 125.2 29.6 31.7 26.5 21.13523 0.8 115.3 13.1 14.4 18.0 -0.7 17.6 116.7 123.15149 0.5315 24.3 24.3701 21.1 127.7 13.4 22.1 127.6 36.3 34.8 36.04461 6: 5.2 24.9 14.3 43.6 28.5595 103.9 20.0890 5 6: 5.0 119.5101 3 0.2 120.5 114.2 31.13493 104.1 48.2870 99. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .7 29.9 0.5 22.7 19.6 19.6 126.5 18.8 25.0731 29.16305 23.1 17.3 24.3 119.13880 0.5 22.1 29.5057 95.7 SD 41.5873 26.6543 -0.7 104.2 45.6 16.6332 104.8 30.4402 22.6 16.9 128.7 26.7 27.0275 2 6: 5.14170 0.7 108.3 -0.9 15.5736 29.2 17.14472 0.9 33.6 26.4 32.7 18.9 24.3 25.8 19.2 126.3 22.15319 0.3 118.04469 to 10 5.5 22.8 30.4 24.2 13.7 0.3 22.5 19.3 0.9 28.2 17. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.8 -0.4 Median 23.1 105.5 28.8 49.4 15.04475 7: 5.6 23.5 31.3235 -0.3 SD SD 27.5 SD 3 33SD SD 23.2 41.15581 0.3 18.5 21.6 14.1 19.5 131.7 SD 21.2 38.5 29.6 35.6 30.8 114.9 0.1 45.3 26.2 38.5399 25.1196 6 6: 7 4.2 20.2 31.04382 0.1 25.8854 31.6446 L -0.4107 9 0.7 18.3 20.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.9 0.13342 0.8 13.0 23.5 109.8277 29.2 17.3 24.5 -0.7 19.13652 105.1 121.3285 20.04514 0.1 29.2911 -0.7607 97.8 9 2 8 1 4 9 0.14608 0.C.5 42.7 15.7 25.8 27.6278 27.04495 0.2 21.13759 103.9 22.1 39.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.0 S 0.7 18.1 135.2005 104.3 14.8 117.6 30.9 26.7 13.0 44.5799 26.0 126.4 30.5854 M 28.0 16.9 29.8 16.5 15.8 23.3 26.0583 3 6: 4 6: 5.0 26.2 -0.7 120.3 33.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.1 16.0 27.1 18.6 31.2 SD 19.15066 0.13618 0.5 Weight-for-age -0.0 110.5 0.7 35.7 24.6 19.13722 0.0 52.9 21.4 106.1 24.7 116.8 38.3217 29.5482 25.4207 22.13432 0.4 3 7 2007 WHO Reference -0.4 125.04508 0.8 132.8 129.4964 24.6810 99.9 25.0 27.4 34.5 18.8 22.0 123.6585 -0.2 -0.7 56.2813 100.6 33.3 20.8 -0.9 16.8750 -0.3804 21.1 16.6752 -0.5 28.5 114.7 22.2 18.3 17.3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.7 129.1 35.4 -0.6 0.5 54.1 40.1 20.0 115.13028 0.4 25.9966 -0.3 19.6 21.6017 26.9 SD 34.1 113.3 21.3 20.9602 -0.7 M 7: Month 2 86 0.9 19.3494 21.2 32.1 26.15670 0.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.3 22.3075 20.8 23.5765 97.2 27.2 36.0968 7: 1 85 0.9 33.3 29.1 30.7 -0.16122 0.0 123.4137 Page 1 of 7 -0.7 28.3 35.8385 5: 5 5:4.4 -0.7 37.6 -0.04390 0.4 37.14344 0.1 32.8710 6 -0.2 55.4 30.0 137.13554 104.2 -218.7 24.6 37.3940 96.1 19.5 -0.9468 -0.14679 0.3 124.3 30.3 15.4 125.13067 100.3 27.1 15.1 119.3459 28.1 28.4 47.6 120.9 23.4 27.2371 84 101.8 112.2 35.0 0.0 115.7 23.4163 -0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.0 28.2130 18.8 51.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.6 17.9 31.0 0.0 16.3 0.3 14.8 29.1 2007 WHO Reference 16.0 30.6 21.5644 25.9 19.14065 108.7 29.5128 -0.1 21.4499 23.1 19.5 35.1 SD 50.3 132.2960 87 102.13462 104.12988 100.4 25.7 124.0 36.3 350.3 20.6 133.7 18.1 132.8 30.7 17.8 27.0 -315.0 115.4688 23.4 121.0Z-scores (weight in kg) 122.5053 24.04431 0.1 18.2132 -0.4 28.7 22.6432 -0.6 125.8 13.4781 23.3501 30.13969 0.5 34.6802 -0.0 129.5 19.13213 101.13838 107.5 45.14984 0.04407 0.4 16.6 39.4 111.3906 21.7 20.04525 0.4 24.2 0.4 112.2 31.5 52.04415 0.4 23.8799 98.1 44.3 -0.4 20.5 44.9 17.6160 30.4 17.6 44.7 0.0 15.6 24.8 0.9 31.8 17.3 122.2 13.9858 104.1 19.3 22.1 32.4 127.2 29.5 17.3 19.5 43.7 24.14407 110.7731 5: 2 5:4.4305 22.2 20.1 34.14905 0.6 126.7 0.9 114.16213 0.7 112.6 23.8 24.14539 110.1 14.5 128.13923 107.6 18. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .7 36.3 106.2 18.2026 18.1 0.7 121.7182 102.6714 -0.6393 -0.3 15.1861 -0.6659 -0.6152 27.3 33.1092 28.6 18.1 128.6085 27.8 17.9346 5: 9 5:10 4.1 20.6496 -0.8 25.6 -0.2 28.2 29.1490 80 100.9 25.2 23.0 39.3538 88 89 90 -0.C.04531 0.5 118.6 129.6 14.5 17.5 2007 WHO Reference 19.2 19.3 121.4107 9 7:10 5.6 109.0340 96.8 42.8915 0 0.9 32.14284 109.0 42.5 120.4 123.8563 95.2 124.7 21.3 109.3 22.9 40.0 113.7 33.5 29.4 134.2758 19.4 16.7 42.13105 101.4 22.3598 21.8 13.4954 8: 2 8:5.

6 2007 WHO Reference 129.7 114.0 114.4 112.04536 7: 4 7: 5.7 104.04373 100.0 150.5109 1 129.9 119.C.2 138.0 162.3 127.5 M SD M 112.6 132.04600 6.3 140.7 137.1 119.6838 6.04373 0.2 107.6672 0.3 133.7975 0.1 110.5 131.5046 M 134.04580 0.8 137.1 130.5 105.8 142.0 130.6 117.7 154.4 147.5 118.5872 123.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109.5519 0.0 125.3 110.8 136.6 153.2 124.8 123.2 134. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2816 6.9 119.5 129.1 111.6 129.05.5 120.3 120.2330 6.3 3 SD 138.04565 0.2 128.5 149.9569 5.7 117.6 116.8 112.2 107.6 126.7 115.3 128.5 102.2 150.4 119.04364 0.2 126.0347 6.8059 3 5: 4 4.4 114.6075 124.8 145.4 119.3206 0.1 122.1 145.04577 5.3 141.5 T.1 128.5410 136.4 137.4 113.6622 108.55.0 126.2 143.4944 132.2 131.5951 0.4904 130.3 132.3 112.6 118.04556 5.6 118.1106 6.04608 0.4 110.3 113.8 116. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .1 132.9 148.9 121.0 136.0 124.3 in cm) (height 110.65.1 146.7 99.6 129.3 135.7 114.5 99.6 122.1 153.2 105.4 156.8 134.3 115.2 112.0 145.04423 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.0848 6.9 114.6 137.8 110.2 117.1 166.0 145.8 104.3 126.0583 3 6: 4 6:5.8 114.1 124.35.0 97.4107 0.95.7 129.3 121.8 -2 SD Median 110.4 0.2 124.6 104.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.6 2007 WHO Reference 106.4 113.8 135.0 107.4 120.3 121.5 109.1490 103.04571 6.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.0 132.04614 S 0.6 114.9023 7 5: 8 5:4.1 143.3 111.2960 87 0.0821 137.3 105.8 127.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.9 124.6 138.0424 1 104.9 139.9 125.4 133.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.1 142.4 140.2 132.2 140.2 115.8 135.5202 135.6342 106.2 106.7 124.9 122.7313 141.8 120.9 132.5 100.95.3 136.7587 7: 2 1 102.3 142.4 129.8648 0.7731 2 5:4.2 108.7 96.3 120.9 141.6 114.0 Z-scores 122.7 132.4 150.8 118.3 124.5 125.4 125.7 123.04454 6:5.04617 0.1 136.6 152.6 151.7 1 SD 140.8 111.04604 0.4620 6.9932 130.04576 0.2 117.04495 0.5 118.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.8 119.7 102.2 129.4 162.7892 110.4 117.3 137.0 125.2 132.3 127.0 3 SD 152.1 114.35.6 125.6 144.2371 84 101.4179 6.04581 0.04612 0.5 130.1 101.5 118.1 139.0 118.8 120.7 150.2 139.2 138.8 161.04588 0.2 109.1167 138.8 122.1846 6.5 125.2 140.7 103.4 142.7703 109.3 118.7 112.6 138.0 131.6 107.2 107.5 110.04461 6:10 5.3 134.9 143.4 125.2 103.8 148.04.0 1 126.5558 1 127.5 136.7 111.1 151.2 118.5266 108.1 149.5 131.8385 5: 5 5:4.8 121.6 135.1 106.4 114.2 120.9 124.2594 141.3 154.1740 97.4 124.8 115.1244 98.0 117.1 113.5 112.1352 6.1868 1 123.8 131.2 118.8 125.7 141.8 2 SD 146.3538 88 89 90 1 122.7 113.2 144.3 129.3 125.6 135.8 117.5 148.6 120.9303 0.6696 112.7 105.6652 6.4575 0.9 149.1 135.2 100.1 146.6 130.1196 6 6: 7 4.3 133.04607 0.7M 5.45.8 108.2 149.8 155.1 129.7 147.2 131.0 116.5 119.0 118.0 141.3374 6:11 5 1 120.5 128.2 122.3 039 812 568 311 044 769 0.8 125.8 123.3 130.1 101.04591 6.5 156.04594 5.2 108.5 128.04489 7: 5.8 116.75.3 120.15.2 112.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.7 116.0 142.9 115.1 156.3 1 121.1 125.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.7 120.0035 1 129.7 119.4 144.04390 0.04439 0.04616 0.8 131.7 133.4 119.04569 109.05.04355 4.6 116.2 111.0 102.6 112.7160 0.9 115.04610 0.1565 0.8105 0 0.3 122.75.0 136.04508 5.4 134.2 115.3822 7: 8 7: 5.6 106.2 131.1 118.8 127.2 146.3 113.5568 99.7 131.0 124.6 123.04616 0.7 132.5230 SD 0.3 124.0275 2 6:5.6421 115.5 111.6 114.1490 80 1 100.4 126.8 130.5 114.7 129.3 134.2 109.9 103.4 110.9 147.7 153.9 165.04454 5.8 130.0 118.2579 6.7 117.2 133.4 128.8511 0.2 127.0 110.5467 122.0 110.8 121.2 123.04382 4.8 118.04612 0.4 159.9 133.9 111.9 .8 Page 113.8 142.1 120.5 124.3 123.04364 0.8 95.0 107.6 157.9769 99.8 127.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.0890 0.5987 138.6 114.6 103.5 132.1 138.6 109.2 114.1 2007 WHO Reference 116.2 121.1 117.04615 0.44.2371 104.1 Hizmetlerinde Okul 6.5 137.04531 0.4 152.9 113.9 121.0 152.8 98.3 117.9823 6.3 145.6 163.6 101.8774 0.5050 6.3 261 164.2 152.3 96.2 126.3741 6.04584 Sağlığı Kitabı 125.9929 0.4 160.6 125.9 120.14.6 108.5 143.1 109.0299 135.2 110.5 129.3874 0.8 106.3 141.9222 0.1 126.3 124.04585 5.9208 8 1 119.4 139.0 110.04514 106.5 Height-for-age 1 119.8 115.9 128.9 143.9966 102.04520 0.1 109.3516 6.7 158.6 113.8 123.3 132.7 124.8 105.0 114.8 129.5 141.4 123.1 137.1 163.0 132.8385 0.3 124.5 125.04382 0.7 116.8 131.3 106.4 127.5304 1 105.3 142.2 136.3 114.0 134.9657 0.04447 5.2 -3 SD -2 SD 115.1 134.1 122.7 116.4975 1 1 1 1 1 1 102.7 111.7 121.8 123.8 124.1 110.6 149.4 106.2 139.8 107.6016 95.04547 5.1 138.9 108.1 135.04613 0.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.5 122.04525 0.3926 6: 9 81 0.1753 96.7 157.1575 139.04573 109.3 100.2 -3 SD 105.1196 0.7 145.04542 107.6363 139.0590 6.9038 0.54.2 127.2 121.4 132.6 101.6 131.7 120.8 126.04447 5: 1 5:4.3822 105.2 116.9 133.4 113.2 118.7 142.7 141.2 10:11 131 T.4 146.2 112.2 10: 9 129 1 143.04502 0.1 117.7 122.9023 0.5 136.0 119.9 126.6 146.5796 0.7 126.0 111.0622 146.04475 5.3 122.4407 6.4 125.6062 0.9 113.04469 104.7 10: 8 128 1 143.5869 104.2 117.0078 6.2095 6.9 119.5 166.5 124.6 115.0 144.0 129.94.8 111.6 119.8 124.7 154.04615 0.35.6 119.0 125.6039 98.0 127.7 138.3967 6.04399 101.04561 5.6 111.8 127.8534 0.7 1 142.3538 0.2 160.04508 0.05.2089 83 1 100.2960 0.9912 132.0199 1 128.4489 114.4 152.2 117.8 123.1045 1 125.0 128.0 Z-scores (height in cm) 127.3 154.7 122.2 108.0706 1 104.7 143.3 116.7 134.7 131.6 115.4393 0.65.8 134.4667 97.2 128.2 147.9 109.04616 0.4 134.4 125.85.7 102.1 105.8 138.2 98.3 1 SD 2 SD 127.5 104.8 147.7 139.3 121.4 121.8 140.5 129.5 145.0 128.2089 0.75.6 139.3243 105.9 133.T.04617 0.1435 1 103.04469to 19 years (z-scores) 5.2665 86 1 121.04536 0.3 104.9 130.6 153.0 119.5 -1 SD Median 127.1 113.3 135.7431 0.04439 0.8 120.1 120.8 126.04431 0.3 125.4107 9 7:10 5.1258 110.3 115.4 143.4 127.04407 101.4 116.3 112.6 100.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.2 123.04597 5.3 150.1 157.9 132.9 144.9 127.04614 0.0 120.2 113.8 128.5 137.04482Year: Month Month L 101.6 114.7 2 of 7 Page 118.6803 140.5 131.9 120.0 117.4667 0 8: 1 8: 5.9 111.2 122.04399 0.4954 S107.2843 7: 1 85 0.04423 0.6451 95.0 128.3 104.04482 0.6 136.9 102.2665 0.0 104.5 146.9 140.04514 0.1 153.04461 0.7 119.6277 124.6 108.0 156.6 110.0 135.C.3 109.9 126.0 112.8 128.5280 146.5 123.7 126.4 121.9 0.5 128.1 137.2 157.5 101.4 111.8 133.04531 5.3 138.0 128.5 145.6 130.9891 Page 1 of 131.04616 0.1 118.9 130.7 106.4895 131.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.5 151.6891 0.6234 1 103.5 126.7 137.7009 125.C.3 126.55.3 119.04611 0.6 112.0812 116.5 121.9 117.1 123.8 106.04390 0.04475 7:5.3039 6.5044 117.8 128.2 123.0533 136.4835 6.0 121.3 148.2 130.0 110.0 120.5 -1 SD 122.8 130.1 122.9 SD 3 33SD SD 117.04407 0.2 132.0 118.5 119.7098 1 102.7731 100.6 1 of 7 107.04355 0.5 118.5 137.1 109.0 159.2 123.0 115.6465 1 131.2 131.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.4 115.8710 101.6 121.6 109.7 97.4393 7:11 8: 5.3 133.5 128.8 97.3 136.4954 2 8: 5.7 116.04495 5.2338 3 0.8 121.3277 6.04525 5.6 133.1 116.7 108.3 127.9989 133.0118 134.6 125.9 135.5 108.0583 102.04489 104.9 155.1784 0.5670 137.7 164.04600 5.0311 99.3 144.0 122.9 105.3 130.04431 5.0 129.8 158.8 127.1 148.1599 SD 6.5670 123.04597 6.1596 96.04594 6.0890 5 6:5. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.1 114.04502 0.04605 0.6 100.2 115.0 112.8 112.9 159.8059 0.4 129.0275 0.7 150.5 138.2 130.04602 0.7 133.6 116.8 136.5 146.04588 6.2049 140.9 120.8 126.3 109.3 136.9 139.9 151.04591 110.0 113.7 140.0 843 587 115.7 10:10 130 1 144.04551 107.3 111.8249 110.3 133.4 119.1784 82 GIRLS 100.6 139.8 125.9 103.6 123.04609 0.04520 0.8 115.0 116.6767 97.6 118.2 129.3 158.04415 4.2 104.04415 0.04616 0.9346 9 5:10 4.4 123.0 127.1 107.0 137.3 131.6 160.04607 70.4 99.8 126.

9 149.7 151.0393 162.1 106.1 118.8 168.9 141.6 171.06.0 140.2542 162.5156 162.0 150.8710 132 5 1 97.8 156.0 2 SD 171.04529 0.9520 110.9 159.5 123.0961 1 159.9 155.4239 162.C.9 143.2 162.3 150.7 178.1784 12: 4 5.5 147.5 4.04270 0.04158 0.7526 0.9 182.0 169.6 133.36.3 159.1 124.8 131.9471 0.1 147.0 156.2 176.7 175.9122 0.2 160.2 152.1 175.1 182.8 127.04125 0.0 176.8 SD 161.5 160.3 150.04373 10:10 4.3 154.0821 137.1 3 of 7 129.3 130.6 132.7151 6.0 128.04482 0.3206 7 0.1 -3 SD -2 SD 141.5 148.9 175.8648 SD 6.9346 135 1 146.7269 13: 1 157 0.7 169.2 143.3 142.0 110.2997 6 0.4 122.7 104.3 168. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.04201 0.04147 0.1490 12: 2 12: 3 5.6276 162.8 181.2 T.7 1 SD 122.2 3160.8589 6.6 125.7 131.1575 1 139.9 129.5 135.5 124.6 170.9509 0.5 144.5266 -3 SD 115.1 182.1 162.9 162.1 174. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.8 140.0 165.06.3 165.4 158.9487 0.7670 162.06.8 109.9 147.3857 Page 1 of 160.04345 6.6 3 SD 153.7 125.04536 13: 7 5.9 133.6 162.7223 6.9 162.7193 0.5643 160.9446 108.6363 S 0.4 122.6 151.7 119.8 141.1 138.5951 3 0.6 168.04503 105.8 157.8721 6.3 SD 154.4 158.8 138.56.3822 158 1 103.66.1 148.9 164.4 150.2049 140.5 154.7 144.76.0 2007 DSÖ Referans 262 155.6 160.5 156.4 152.7835 0.1 163.8 121.0041 1 154.9 156.9 170.1 155.7621 6.7 110.8516 105.7 125.9 138.4835 6.4 160.9 125.6 117.1 139.0430 161.2 128.04584 101.2 182.04361 6.8 129.3 136.5 172.0 162.7 1 154.04611 0.1 122.6 131.8 141.2 137.6 155.6 0.0 122.9 136.6 180.0 116.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.1 169.2 130.9 179.1 149.7310 142.3 168.3 156.1 163.4 156.3 167.56.6 171.2 2007 WHO Reference 127.3 162.8 138.3516 6.9 143.3 2007 WHO Reference 141.5 172.3 145.C.04152 0.8 136.4179 6.04616 0.0 153.5 152.9489 0.04384 6.7 129.4 141.7536 6.2 134.4425 161.0 161.1 118.8 133.9509 0.04141 6.96.8423 1 102.3 131.7 141.0 182.04255 0.9023 1 146.8 158.2 171.7 1 SD 168.7182 1 100.3 127.9 152.7 162.2 150.4 149.3 158.4 174.6 124.8952 0.8 126.2594 M 141.7 132.4 142.0 172.8 163.2 133.1206 1 100.3 153.1 176.04468 6.0 137.1 158.0 118.1 146.9 149.7 175.04130 0.1 153.8 Z-scores (height in cm) 155.5 182.1971 160.3 149.4 142.04399 11:4.3 123.04469 0.0 151.7 Z-scores (height in cm) 124.5 119.6M 157.3 175.6 161.0 150.4 128.9 145.7063 6.04170 0.9 -1 SD Median 155.5 147.9 120.4954 13: 8 13: 9 5.3 106.1 182.9 146.7 118.9 167.5596 161.04415 109.6 159.0 127.3 162.04228 0.5 143.9 144.3 126.8 132.3 142.2 168.4 165.4 2 SD 160.6594 162.0 166.4 124.4 156.2 175.2 182.4 148.9168 6.8 130.4 166.04182 0.9 119.8346 153.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.4 144.6 132.4 124.9319 0.0 160.9 166.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.1 -1 SD Median 150.7 167.9 141.0 132.8 117.4107 159 1 157.04523 104.0533 136.5 111.8 156.4 176.8 168.7 140.3 120.4 162.04392 109. 0.9564 162.7313 141.7 154.6465 7 0 2 5 1 4 0.7704 6.7 169.2 Z-skor (boy (cm)) 134.04490 0.9 120.0 162.4 147.9 182.9051 6.7 133.04510 0.2 139.2 136.7 112.0 173.1 155.4667 162 0.04617 0.3 163.4 176.7332 160.8 162.8 123.8340 0.3 128.3 153.5 175.6 157.2437 1 155.8 114.3 176.9 147.1 169.6 125.2 162.5 131.6 146.9 125.6 182.04557 6.0 176.8673 M 161.9460 0.2 139.3 142.36.04314 0.7 175.7 132.04546 0.4 180.6 1 SD 140.5 154.2 146.04576 6.7 160.0 145.3 131.76.04119 0.1 105.8 126.04322 70.6 163.3 137.5 176.2 152.4 168.2 157.8 165.0666 Year: Month Month L 1 103.2 138.6 133.6 154.6 123.7 -1 SD 128.2 142.8 124.7 134.119 yaş 121 (z-skor) 139.5 138.9 149.04208 0.4 119.3 141.8403 0.3 148.6 148.7 149.8996 6.9 171.9524 0.1951 1 100.7 146.8 134.9518 109.1 133.4 182.04263 0.3 141.2 148.7689 103.1845 161.04364 10:4.2 149.1804 98.2197 149.5 149.4 134.1 157.04454 0.3 Dünya Sağlık 152.7 141.9 149.8 126.8 168.1 149.6 142.3 145.6628 1 153.4 176.2 140.46.8 181.04531 0.6330 1 102.6 120.1 155.04214 0.2 113.5 132.04616 0.2327 99.04567 6.04423 0.1 127.3719 162.4 180.0 119.2816 6.8 169.2 Median 134.7 115.5670 137.1 -2 SD Median 112.3 170.9 143.2 182.8133 104.7786 6.1 172.2 155.3 175.5280 11: 1 133 0.4 166.7 179.8 148.7 143.2 176.1 112.86.6075 0.04195 0.7 148.8 159.9 145.8 128.04597 6.0 139.04248 0.2371 1 151.0583 11:10 5.5 169.8 140.1 152.3 130.5 153.3 137.9 169.7 173.9 161.04594 0.9319 6.0 161.4 176.2 147.3 153.3 129.0 156.8 142.7 .04591 101.8 159.5 120.5 162.0 115.4407 6.6548 97.2 174.0 168.2 Page 116.8 160.9 132.3 151.7 150.1 114.04614 0.1 178.0101 1 156.04475 0.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.9 148.7 165.7 145.5 167.1 137.8 162.4 142.5202 135.1 146.8270 0.4 125.6 128.04616 0.1 140.3 175.04299 0.8 146.2 135.6 162.4 156.46.9 155.1 151.5 163.4 146.1 135.7 129.1 137.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.0 110.5 176.8 166.8 166.2 159.4 149.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.5 155.2 119.04439 0.3 158.5 136.7360 0.9 182.04476 107.9 167.6 161.3 -1 SD Median 135.4 167.3 157.2095 6.1 161.4 154.5 148.9 127.0 159.5050 SD 6.4 142.0 177.2 109.4 175.4 136.6 169.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3741 6.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.8 179.7 136.6 148.04461 0.04516 6.7 147.2 169.4 144.4 143.6 153.4 141.0102 5 1 104.5 126.4 115.3 161.2 155.04431 6.04609 0.8 123.8790 6.2 131.4 162.3 155.9415 142.8936 6.9 Sağlık Bakanlığı.0 -3 SD 107.1 167.3 148.9 176.2 141.2579 6.2 169.6 174.3 114.7 142.3936 0.6 115.3 155.1 136.2 118.3 151.2390 99.9 135.6838 S102.0 154.04600 100.7 139.2 121.7 182.7 147.7 140.5 167.4 145.3 127.9362 0.7381 6.0 1 SD 164.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.3277 6.2 157.9 182.4 108.3 155.8 145.2 117.1196 12: 1 5.5410 136.3 154.7 150.7 173.9222 0.8 162.1 Height-for-age 1 144.2 136.2 113.1164 162.2 168.04423 S SD 0.5 169.5 169.1 129.4 149.1 147.6 142.9 149.8 182.1 142.7 148.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.9 114.9983 160.2 176.9365 6.9 142.5 119.9 148.7 139.96.3 182.7 111.9428 135.04520 13:5.66.3 170.3 179.4 147.8 147.0 1 158.8534 10: 8 128 0.04189 0.0 161.1 138.8 157.4 119.2 152.8277 6.04292 0.1 159.3967 6.7 169.4 160.0 156.7 169.9929 11: 0 0.04497 6.5 181.6 124.2089 12: 5 12: 6 4.9 149.0 132.7425 162.5678 1 154.8 135.0 144.8 154.04617 0.7 147.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.4575 10:11 131 144.3154 162.6 173.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .0 181.9 151.9 142.5 146.3 128.04307 0.0 141.7 174.9 182.6652 0.0 138.1 162.6 138.7 155.7 149.1167 138.8115 6.3 174.3 149.7 112.7731 127 1 142. Türkiye 142.8858 106.04541 104.9 161.04454 6.8873 6.0 175.04514 13: 3 5.5 114.6 153.04176 0.04369 110.4 120.7 135.3 158.04616 0.3 125.4 144.0 123.7322 99.1 168.2 169.04612 0.7009 SD 0.8385 130 GIRLS 96.9 116.0890 11:11 12: 0 5.8 169.0 127.1262 0.6 135.5691 1 159.6 160.7467 6.2 -1 SD 117.2 182.04508 13: 2 5.9 176.5 106.2 1147.6 140.04535 6.8 152.5 169.6 137.04525 13:5.8 150.9 149.5 111.8 182.6 114.4 152.6 158.1 125.2 126.8 147.8 134.8 148.4 162.5 126.4620 6.4290 101.7 154.0 176.8 140.6 149.6 129.9 132.36.04580 101.8059 129 1 95.7 110.9 1 156.9 115.1 137.2 182.6890 162.9 159.1 156.2 181.5 124.6 118.2 105.9 142.9 174.3 116.4 143.16.8 158.9 108.8 153.5 140.5 143.8429 6.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.3 154.04447 0.2 162.04495 5 0.1 156.5 152.76.9267 6.7717 161.04408 6.4M 0.9 148.3 121.1 155.4717 162.2 164.2 131.5 131.0 155.7082 13: 4 160 0.9 162.1 130.4 177.4393 161 104.8 140.1 157.2330 6.6692 0.04571 0.8 130.2 149.8 137.9040 0.3 140.04136 0.5872 0.04241 S 0.8 128.2 4 of 7 138.5 166.6 182.5560 162.6 137.5933 162.2 -3 SD -2 SD 136.7165 162.2 148.2 121.8189 6.2 -2 SD 122.04615 0.8425 1 105.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.04439 6.04235 0.0 142.4 139.8 2007 WHO Reference 114.0 Örgütü 158.9 5 of 7 Page 142.7 150.5 173.04603 SD 6.2 155.7 121.1 3 SD 127.3538 102.04607 0.9184 107.04461 0.8039 6.2 -2 SD 128.9 142.2665 151 12: 8 152 5.06.04552 6.5 141.04164 0.7 118.1 182.2 164.04605 S 0.5 177.2 144.2 103.8 173.04483 6.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.0 141.7 167.7 134.2 151.6 155.9120 6.04353 6.04415 0.04277 0.3874 9 1 143.5 145.4 157.6 169.7 110.4 164.8 162.9 146.0 120.8 SD 148.1 169.0 123.04221 0.2 180.7 158.8126 162.9 3 SD 178.16.04616 0.04355 10:4.56.4 155.3 130.0 123.3748 101.8 142.0 160.8 154.04284 0.0 135.0299 135.8 162.2 174.7 117.5 145.5 138.6 169.8 151.3 116.5670 100.7904 162.9 129.7 166.2 165.3 169.04407 0.3039 6.4 137.6 138.3176 161.04431 0.9228 6.9 116.8 175.5 169.9 172.3 146.3 171.7867 6.2 107.8510 6.6 2 SD 175.6 159.04330 0.3 132.9657 11: 6 11: 7 5.7 2154.3 111.2 161.9254 0.2 3 7 2007 WHO Reference 159.0275 11: 8 11: 9 5.7 140.04562 102.7 130.6 139.04446 107.1880 141.04588 6.6 152.7 -3 SD 122.9 145.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.5 148.9 176.3 126.0 155.8 154.9 123.3 144.4 125.3 2 SD 146.0 119.3 166.7 Z-scores (height in cm) 116.9 165.7993 0.3 164.2 176.04400 0.7 169.7 139.2 113.6 154.04502to 5.2 182.96.7 121.2 120.2 173.8 182.3 181.4 161.1 156.3 Page 109.1 121.2 148.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.5467 0.0 160.6 148.7946 6.2 182.9525 108.5 127.2 135.0 124.6 161.3 162.4 142.5 3 SD 182.5771 1 104.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.2 162.4 141.6 168.7 156.5 176.9 153.6 136.7023 98.1 129.4 134.1 153.5 117.2 133.7394 151.8927 161.7 164.2 147.8744 0.6990 141.7 162.04489 11: 4 11: 5 4.6 139.1 154.7 157.8640 0.2 139.1 153.04390 4.5987 138.9 162.6 113.3382 1 159.7 148.5 131.04337 0.6 130.9391 6.6277 0.04376 0.6 181.

3 142.1 162.8 105.9 118.76.04482 0.4 156.5 156.6 182.8 141.5 163.6917 0.04439 17:5.6 122.9 130.2 156.04089 0.1490 17: 9 5.3 150.6 182.9 125.6 123.04041 107.0 119.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.04228 0.3 155.8 136.2 149.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.4 120.04364 0.0 150.1 122.3 176.3 110.7 115.6 149.04208 0.2 156.3 162.9 163.7310 101.2 176.3 163.0 169.8 121. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 162.2 102.0 169.2 106.6 124.8 163.5 156.4 149.7 148.3 1169.5 141.9 3182.0 176.04373 0.9 182.5 1 163.1 176.9966 205 98.2 162.0 169.06.1 2176.3 132.3 143.7 169.7536 101.9 125.8 148.2 155.1 110.8 169.6 126.7 149.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.1355 1 103.7 163.6 113.3 143.04075 6.0 162.04502 0.3 3 SD 182.5 106.819 yaş 188 (z-skor) 162.0 182.7 127.5230 104.0 162.1 163.9 169.04119 6.04109 6.04012 0.2 155.04019 109.04182 S 0.9300 4 1 99.1469 1 163.6028 107.3 143.7 149.9 141.2 182.8710 1 1 1 1 1 1 95.1548 101.7 128.66.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.1 120.4 113.1 150.4 162.6 169.04447 5.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.3 169.7 169.1192 1 163.7 131.3 155.5678 108.3 176.3 119.3 182.7904 97.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.1 156.9 182.6 169.0300 1 100.6 182.1196 99.9 116.7 149.5 111.5 142.2 142.7 162.5908 0.04189 0.8059 16: 4 4.3719 162.5 106.6 182.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.96.1 110.0595 16: 7 199 4.8 162.3 176.0393 162.2 182.2 176.0 115.4 150.4 156.7 141.6 169.5847 0.3 169.7063 0.6 149.0 182.9 142.04080 6.2 162.5 169.2 126.5 169.8 155.1 169.3 176.1 Page 110.6 169.6 149.7 169.6 114.7621 0.2665 18: 2 18: 3 5.3 111.6 109.7 175.8 117.8 163.2 176.0451 1 163.04454 0.8 138.2 110.6 156.9 126.04461 0.8 162.7 148.04514 0.04125 102.6 156.9 156.4 113.4239 162.1 156.9 142.06.8 182.7 130.4 162.8 163.0 119.04170 6.8 116.3 163.3 176.46.2 169.6 141.9 149.2 162.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.6 162.1 SD 101.5 176.8126 103.04390 0.1 142.04058 106.0 156.8510 6.04423Year: Month Month L 98.7 169.2 111.2 121.5 2 SD 162.1 124.0 176.9983 1 163.9 169.8 182. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .6164 0.6890 162.04531 0.6548 0.2 148.7867 141.6594 96.4 114.2371 18: 7 5.04136 6. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.36.6 125.3 176.04030 6.4 162.2 176.5409 104.9 182.5 162.2 182.6 162.9120 17: 3 207 0.04475 0.0 155.5 156.8743 1 1 162.6276 95.1 169.6 156.1 162.1 150.9 127.7 162.7381 0.9 128.9 108.0 149.3 176.04489 0.6844 0.0 169.1279 1 163.3243 18: 6 5.9 135.9 182.1508 1 104.C.2 182.9817 1 100.4 142.3 0.7 -1 SD Median 156.4 149.04104 6.04114 102.0 120.C.0 163.04415 17:4.96.04431 17:5.2 1 162.2 162.3 169.3 149.76.5632 0.3 176.4 155.4 119.8 176.8 155.5 143.7 128.0733 1 101.3 176.1 169.9 133.3 163.8 182.3 176.5 108.3 156.6 124.04195 0.7704 0.04084 104.2 163.9 118.8 136.9 6 of 7 143. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.9 162.5 156.7 115.16.56.9 169.04094 6.7670 162.9 150.7165 96.4 162.04469 0.5 120.8 108.9 182.7 169.8 142.3 176.9 124.3 176.9 143.8346 6.7 -3 SD -2 SD 142.6088 0.4 169.56.5 143.3 112.2 843 587 5.3 SD 2 SD 175.9 119.9 182.86.4 182.3 176.2 176.9 182.7 182.0 142.0 149.4 182.04130 0.7 127.6 143.2 163.2 125.7 107.3 148.5 114.8545 5 to 0.8 127.1092 1 102.8 175.7 129.2 143.1 163.0 117.04147 0.9 155.8 0.4393 18:11 19: 0 5.9 132.5 148.5 121.3 163.1 163.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.8429 6.4 156.6415 0.4 156.04141 6.8 162.6 142.0 163.C.04034 107.3 176.3 142.0 1 162.5802 0.9 182.8 182.6770 S SD 0.8 143.8 149.5569 0.6 143.0 120.6223 0.6 156.8 182.1 143.1 169.4 112.7 149.1534 1 104.0 121.8 169.3 142.5 182.6 169.2 143.5 122.5741 0.4 112.6 148.9 SD 123.9 182.1 182.1 114.0 121.0583 208 99.2 176.8 142.2 182.1 169.1 124.9 182.6 162.1 149.1 125.0 156.5933 162.2 149.4954 5.4 150.2 111.0 120.3 155.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.2 176.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .04525 0.8189 6.9 156.6282 105.5 115.3 176.1 176.0 143.2 142.3154 S 0.5457 0.0 162.9 169.5 182.1164 162.4667 5.36.1 143.1 162.2 169.5968 0.2 176.3 132.7 1 SD 169.0144 100.0275 206 M 1 162.04158 100.7223 0.2 142.6 169.6696 104.0 109.1 123.5 163.1 156.4 148.2 156.5 156.9346 201 16:10 202 16:11 4.7 169.2 176.1 -3 SD 142.2 176.6 162.9 3 SD 182.0 156.9 128.8 137.9 Z-scores (height in cm) 156.04382 0.04164 0.8 163.9 131.9649 17: 6 210 0.7 169.06.04176 6.5 169.6 149.6 182.04026 6.7 110.04495 0.5 143.04071 105.04520 0.4107 18:10 5.6 107.8 149.6 114.0862 1 102.04099 103.2 113.6 156.7 162.8 137.04221 0.3 176.8 163.3 143.9 132.04045 0.7 130.8 142.9 129.3 105.9 131.04508 0.4 163.5 143.3 162.0 182.9 149.8340 0.04407 97.7731 16: 2 16: 3 4.1880 0.9 134.3822 18: 8 18: 9 5.7 176.7 Yaşa göre187 – 1 162.6 156.8 118.04062 0.8277 6.04009 109.5 Dünya Sağlık 175.4717 M 162.1784 17:10 17:11 5.6357 0.6 2007 WHO Reference 143.4 163.0 149.7 142.04049 6.7 125.7467 0.04201 0.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.9476 5 0.2 114.9 133.1 123.04066 6.0 169.9 -2 SD 148.6 5.8 117.9 127.9 182.7786 100.3 162.0890 209 1 162.6 109.4 Z-skor (boy (cm)) 155.5 162.4 0.9 149.5 122.04023 0.9 155.3 163.2 2 SD 176.3 176.4 169.9 119.8115 6.7 182.04355 0.2960 18: 4 18: 5 5.2 110.7 129.04214 0.04037 6.2 176.9 149.6 163.7946 SD 6.1418 1 103.7425 97.3 182.9 118.9 176.2 169.4 162.2 149.04053 6.8 116.9 117.2 169.1 182.6 123.6622 0.2 176.8 135.8 163.2 168.6 143.3 176.5 114.7 149.04152 6.04536 17: 7 17: 8 5.9023 200 16: 8 16: 9 4.8935 17: 2 0.5 149.04016 6.6 162.7 156.9 Örgütü 182.1 149.7 116.5521 109.5156 162.3 163.9 129.1 149.5 -1 SD Median 155.8 3 SD 182.16.7151 0.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.3 176.7 162.7 131.9 156.8039 6.5 182.6990 0.06.0 118.66.0 163.9 150.8 126.7 116.4 169.3 112.4 105.0982 1 163.56.

3 140.0 125.6 136.6 114.1 143.4667 8: 0 8: 1 5.6750 7: Month 2 86 0.2 125.8 115.1 121.4 157.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.7795 138.6 145.5 146.04423 0.2837 6.9 123.2 0.4 110.8103 131.9 130.4 5.9 135.5 140.9860 0.7 110.8 135.04582 111.1 147.1 115.6 125.4 114.0 5.0 115.8 116.5 113.8 113.3 127.7684 0.9 124.04698 0.1 113.3 144.0 128.9 156.7 117.04640 0.2 103.2 139.7 2007 WHO Reference 130.5 129.4 119.4 123.7 121.9964 103.04502 0.8672 102.8710 6 -3 SD M M 5:4.6 128.9 118.0 Z-scores (height in cm) 127.04719 Sağlık 6.9 139.1 106.4 155.04342 5.3 97.7 119.2 106.6837 101.04407 0.04280 5.6 136.9 125.2 126.3 127.0583 3 6: 4 6:5.7 106.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.1 150.8 136.2665 Month L101.8602 5.2 135.3880 118.0 129.04241 0.5 125.8 122.6122 6.2960 87 1102.5 129.0 127.4369 0.3 T.2 138.2 152.7 117.6 5.5 1 SD 140.3145 6.4 116.9 115.04559 0.3 157.6 121.04326 5.2 120.5 2 SD 133.3 118.5 5.5 127.1 124.5 5.8 128.0423 6.7 112.7 137.4331 6.5 111.3 128.3 116.2 108.5 130.04430 5.8 143.9 SD 3 3 3 SD SD 117.8 130.04478 5.04589 0.04390 0.3 127.6 113.0 5.4 120.4671 0.6168 136.1 141.9 148.1 138.6 132.6 116.3 125.2647 95.0 148.5 149.1 139.9023 7 5: 8 5:4.6 144.2 123.2 114.1829 0.5 122.9509 98.04203 101.9325 117.1 145.0 149.3 121.6 150.2 104.3 110.6 110.6 122.2053 7: 1 85 0.5 110.7 132.9 111.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 110.04462 110.04355 0.0 119.7383 0.4 116.6 120.0 131.2119 138.8 107.4630 6.6480 0.2 -3 SD 106.7 5.0 125.2 121.6 102.9 117.3 104.9 141.0 127.6226 0.1 123.8770 134.C.0 159.4 111.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.2 130.5 118.8 114.4 132.1 132.2 110.7 144.4 123.0 119.9570 103.9 125.5 159.0 103.04714 0.4 127.5 126.4 128.3 128.4549 115.8 105.7 T.2 148.8 119.2857 0.8 111.0 1 SD 128.8 114.3462 107.04612 0.4 105.4 123.2 130.9 127.5 123.6 134.8 134.1 123.04172 0.3 130.7 129.04366 0.0 129.04508 0.3 in cm) (height 111.0729 SD 6.2 107.3 118.3 126.5 112.9 117.2 137.04469 to 19 5.9 117.2 107.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.9 157.6 137.7 132.4 133.0 118.3 126.04446 5.7 115.4 141.6 130.04574 0.0 110.9 142.0 120.7 3 SD 152.4067 0.0275 2 6:5.5 154.3 2 of 7 Page 117.9 110.8 127.4829 136.5 124.0 103.04525 0.04382 107.6034 1 129.9153 137.9268 0.9300 1 1 1 1 1 1 102.2 151.5 -1 SD 122.1 129.9 111.8 125.6 108.4 127.0 124.9814 6.6716 6.4 130.0 153.7 118.1 145.9 124.5 118.8059 3 5: 4 4.6 145.9 125.6452 139.9 128.8 133.6 122.2 119.1 146.5 128.8 138.8 131.0 123.3 112.1 106.04226 0.04406 0.2 143.6 101.1 126.7 141.7853 6:10 82 0.7 105.9 134.8 126.9 127.8 155.5 114.0 129.0 131.5 130.8 101.8 99.3159 S SD 0.5 127.5 129.04633 0.8 105.7 130.0 161.3764 0.6 139.1634 6.3 112.7765 0.04470 5.0 120.0 137.7 118.0 117.3 123.8 136.1 110.5 130.9 100.3 154.04350 107.8 111.8060 102.6 110.0 128.7 133.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.5158 139.2 101.2 108.6 103.3 113.5 137.0753 0.4 124.04475 7:5.7 107.9 134.5276 0.8156 1104.4 143.0797 139.4107 7:10 5.8 121.4 124.4 -1 SD Median 127.04415 0.8300 5.04519 0.0 125.9 122.0 2007 WHO Reference 116.4 112.9110 96.0 5.5 113.04654 0.8 -2 SD Median 112.1 112.8367 0.4 112.1 148.2 137.6884 132.7 132.C.2 134.3 110.0 4.1 130.5 152.0 116.5 117.3 133.4 129.1 102.5 125.3737 6.1 150.1 128.6 133.1 163.7 128.7 111.1357 105.04311 0.9 133.6 109.0 124.3243 7: 6 106.0 107.0 142.04249 4.0031 133.0511 144.3 -3 SD -2 SD 115.04703 6.8303 8 1 120.4 131.0 119.7 100.8 119.7 116.1 140.3 122.4 120.4404 M 133.1 124.8 124.7 124.2 165.1 125.9 4.8 123.4034 6.2 118.5878 0.8 114.5828 6.04373 0.3 122.9 105.7 4.4 114.9 131.1 111.7483 135.04303 5.0463 104.7 127.6179 109.04414 109.8385 5: 5 5:4.4 154.4 125.2 112.7 116.4 113.0 122.8 106.6 103.5 151.8 122.7 107.3 144.7 153.4 140.8700 99.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.2 122.8636 96.4500 0.0 126.1 5.9 120.6538 0.7 138.8 157.9 155.2859 141.6 164.5 129.3 124.8 128.8 138.1 109.0 127.7306 116.04382 0.6 130.1 4.2542 6.8 126.04187 4.7 128.9 125.3538 88 89 90 1 123.04422 109.04686 0.9 122.5 4.5233 6.2651 1 127.1 2007 DSÖ Referans 121.04692 0.3 158.4 118.5 129.9 115.6 119.3 4.4 126.5 124.6 118.04535 0.6 134.6 134.8 109.3895 112.0 152.5 131.5 109.04398 5.04495 0.7 107.4 118.0 102.7 125.8 113.2 128.6 120.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.1429 7: 3 0.0 140.0 139.6 102.5 Height-for-age 1 120.4973 108.5 161.3 120.3 147.4 114.6 147.4 134.2 1 125.7 125.8387 141.9 6.8 117.1 115.0 131.2554 0.3 97.9 121.7 146.04218 4.9 5.9 97.4432 98.1590 1105.2 153.5 135.3 137.04180 100.7 143.5 162.8 147.0 129.7 104.4 140.6 127.7 106.3 119.9 134.1941 99.5 104.7 144.04211 101.1784 81 BOYS 100.5 119.0 133.3 119.0 135.6 136.0 108.9410 97.2 132.2 121.1 149.4 115.1 102.1 149.3 5.04520 0.7 5.3 5.0 150.2 144.4 116.7 122.9 154.0 113.2 126.9 137.6 115.4 125.6 7: 7 5.4 118.0 129.0 137.04489 5.4 116.6092 1102.5 160.5 132.6 149.4 128.2 99.4 126.2 116.7 120.04514 0.04604 0.1 130.7 M 1 122.8 98.3948 140.2 128.1 109.7985 0.9 120.1490 80 1100.1055 0.3441 6.8 143.04264 0.04527 0.5361 2007 WHO Reference 107.7 115.1 151.3 123.1126 143.04566 0.7 149.4545 1103.6 139.6 115.3 140.9 137.0 123.4 121.3338 95.8 131.7017 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.0501 136.6 141.9 120.8 96.6 143.3085 9 0.9 158.1 113.6 121.3 101.7 137.8 142.9 112.9207 5.3 121.4 112.5 150.9547 0.9 133.3 115.1 113.0 110.1 138.5652 133.04551 S 0.1 142.1327 6.5577 0.5 120.2 136.4 133.4280 97.0890 5 6:5.4196 99.04674 0.7 148.6 124.0 146.6 140.8964 0.6 133.8904 5.4 131.9 147.1 123.5 126.04487 5.0 111.5 125.3 124.5 128.04318 105.1 114.04447 5: 1 5:4.4 6.6 139.8 111.6 124.9 132.0 160.0 Z-scores122.1 117.9540 140.04680 0.6 142.6 1 of 7 Page 108.2 117.04195 0.6501 143.6 108.8 121.04234 4.5 146.2 133.3 114.04536 7: 4 7: 5 5.2 129.0 136.04511 7 0.9 118.04295 104.04667 0.4 134.6 116.2089 83 1100.7 121.8 135.8 135.7 106.8 120.2252 106.2 114.9 135.4887 1 129.1949 0.04334 0.04374 5.6 110.6 134.2 144.04619 0.7 115.0 1 126.8 119.Sağlık Bakanlığı.04431 0.3 120.0 133.1269 132.4954 8: 2 8: 3 5.9 113.5 142.3705 130.3 114.1 112.2 113.2 114.0 119.8 145.04287 0.1 115.4 129.6 111.04399 0.5 136.1 162.5 142.6 2 SD 146.8203 124.2 132.3 125.6 112.5 129.0736 1 124.1916 142.04454 0.4 132.9 123.5 113.7 119.4 148.4 109.9 5.0 117.9 103.7 109.5275 0.04482 Year: 5.8 122.04257 4.7 108.9 111.5 105.3130 134.5 104.1 144.04495 0.3 105.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.5 135.7906 123.8 5.4 120.3 135.9 116.04358 5.2 120.3 116.4393 7:11 5.3 3 SD 138.1 143.7 131.7731 2 5:4.9 108.3 133.4 113.3 131.6 116.7147 0.2 98.8 124.8 123.0 116.4 4.2 131.6781 110.0 151.5522 6.7 129.6 4.0118 6.1 123.8 132.5 138.5 119.4 114.5 116.7338 0 0.7082 0.4 120.1 141.5 109.2 121. 0.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.3640 104.9 122.0466 1 129.0 119.04272 104.9104 1 126.9 119.4 112. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.0 140.5 137.5 150.04503 0.2 116.3508 114.1 135.5 151.3 132.1 121.8 156.1 136.2 110.3 117.9 109.04390 5.5 107.0 117.9 115.3822 7: 8 7: 9 5.9 119.7129 1104.6 121.04438 0.2495 Page 1 of 131.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.8006 111.04364 0.5914 100. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .8 126.04461 6:5.6418 6.2 108.7 120.8 121.7 125.2 118.9510 5.3 1 122.8 126.1196 6 6: 7 4.2 114.9046 99.3 145.0 118.6 124.04661 0.0 141.8 129.2 117.5795 144.0162 0.0 2007 WHO Reference .2 121.4 156.2 107.6 131.3 135.8 132.5 114.1 108.04439 0.2 119.5 124.04647 0.4 119.04164 4.1 130.3474 137.04626 0.4 103.2 105.04709 0.1 109.3 112.1 136.04454 6:5.8 126.2 131.4 156.4 146.5 122.9346 9 5:10 4.5 153.04543 0.3 155.9 116.1035 6.7 126.0 118.3 142.8 127.4931 6.2235 6.1 139.1 136.2 130.6 163.2 131.8 120.1659 0.04531 0.04597 0.0 111.6 138.2371 84 101.7368 142.

9082 -2 SD 6.0560 0.04663 0.6 179.7357 7.7 184.7 3 SD 180.8 145.1916 96.6 190.4 187.04750 0.6 164.3 133.5 146.6 168.2 125.4425 1 153.2 156.6 142.7256 100.5 124.3 7.04687 0.7 153.9 134.1 167.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.0 106.9 155.9 161.04763 7.2 146.4536 108.0 124.5 165.3474 137.0 148.3 151.8042 7.5 189.9 166.3538 102.2717 164.8387 95.5 Z-skor (boy (cm)) 133.5 110.9 T.4 123.4 188.6 148.8 174.2 137.2 162.2 128.0093 0.8165 166.2 162.1 108.4 138.3856 0.9 -2 SD 122.2 158.4 16: 4 196 1 174.3 170.6539 13: 1 157 0.6 153.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.2899 1 100.8 171.7 146.9 146.2859 141.1 187.04763 7.9 144.3 136.4 154.9 148.7 128.6 132.9 6.0 140.2665 12: 8 12: 9 5.0 188.2 148.1 -2 SD -1 SD Median 112.4 159.04761 7.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.0501 0.1 145.6 118.5 143.8045 7.5 151.6 172.4 151.04719 0.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.1 173.8775 0.1 144.7 125.0298 1 101.5 169.1730 0.3 -3 SD -2 SD 135.6 131.04439 0.3 159.04760 7.04599 S 0.6 2 SD 158.5 149.0 141.8063 SD 7.3 181.7 174.6 158.04754 109.04619 0.9 120.0 6.1 132.2 159.5041 99.1 104.1 140.5 197.1 162.04720 7.6M 157.9 173.6 128.5 107.2 196.2 125.3 155.5 1 151.04686 100.9 126.3 -2 SD 154.6 in cm) 130.7 167.1 2007 WHO Reference 147.3 149.9 197.7 161.8 160.4 144.5 147.04506 0.2 176.04451 7.1 163.4 178.9023 134 1 97.8 163.1 120.1 136.6899 168.7 130.7 147.9 SD 2 SD 146.0937 5 1 104.7306 0.8896 0.4 123.3 151.6212 1 100.9 173.0748 172.9 154.04382to 4.4 142.5158 139.7 154.3 182.3 167.3 148.0 175.3 141.4680 171.8 157.04744 104.3 121.3 178.0797 139.9 152.8 151.3 165.7 145.1 157.7 180.4 141.0 159.2 116.5 150.8 190.1 176.2 4 of 7 139.3050 166.7053 151.7 147.1 157.7 166.9 179.0 131.8 181.5 1 143.3 170.9 176.04707 0.2 144.6180 0.6 154.3 154.1 1 174.04364 Height-for-age BOYS 0.2235 -3 SD 115.0 119.6 166.9 -2 SD 127.2251 0.2939 1 104.0 185.7909 7.4 188.1 128.6 7.7953 7.0 150.7389 M 170.6 187.0 114.8 160.0 137.7 145.6207 1 163.1 128.04569 0.2 156.2 129.37.1 190.04725 7.6 145.2 188.7483 7.0583 11:10 5.0858 103.9 180.3 130.0 143.9 147.8 160.0 2 153.7 133.0 142.6126 0.6 136.8 105.9377 0.2 121.8 151.2 132.1 165.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.4 135.7994 Page 1 of 165.6 134.7 -1 SD Median 162.1 113.04703 6.04674 6.3 149.04762 107.0 175.0 119.2 161.6962 6 0.0224 99.8 142.1 3 of 7 126.1 147.0 122.1 159.9976 0.7069 7.2 111.7 174.4 125.5 131.5 155.04698 0.1 148.8 155.04740 103.7 7.8059 129 10:10 130 4.0 119.3 183.9 192.6 170.5 127.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.3948 0.1 7. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.4 127.2837 6.0 190.0 M 016 258 451 596 696 753 0.9 129.7 126.8280 0.3 132.7371 150.5297 109.2 134.0890 11:11 12: 0 5.3 123.6 162.0 174.3 130.9 160.5 159.6937 7.3145 165.8 150.04579 0.9 181.1 178.3 118.2960 12:10 12:11 5.6 118.0 178.4871 13: 4 160 0.1 149.04482 0.04762 106.04751 7.8026 108.3 168.2371 1 149.9675 0.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.0511 Year: Month Month L 97.6 152.0 155.5828 100.1 157.04373 5 0.4 140.1 158.7906 0.6 179.9 189.7 154.1 168.7 142.7 163.04597 6.1099 170.8 132.04461 0.3 6.04619 0.6 191.1 142.4 Z-scores (height in cm) 161.6 16: 5 197 T.04385 7.9540 M 140.5 191.4 129.04407 0.6 165.4720 1 162.6 156.8 2 SD 172.1 133.7 152.4 180.04723 6.5276 0.0 7.8 123.04655 0.9657 11: 6 10: 7 127 4.2119 10: 1 121 5 .4331 6.6 149.5 SD 157.8 183.1829 135.8 183.8203 SD 0.3130 134.7 121.6 140.0 123.2415 167.04730 110.9 177.7 180.2 110.3 176.3 151.4 Median 134.1126 0.7731 128 10: 8 10: 9 4.5 143.8 130.8 142.9 1 156.4017 0.9 169.5 173.4 7.04489 11: 4 11: 5 4.0 120.7 135.1 140.2 135.8 143.7 148.7 166.3243 13: 0 5.2 177.6 174.7681 7.2 125.3 166.7 135.0 128.7 157.6 126.8 3 SD 123.04355 0.1 166.8623 1 152.04728 102.04692 6.1 179.5 144.8 126.04531 0.9 114.1 121.6 172.04589 SD 6.7 184.9 161.5 159.7960 7.9 843 587 115.5 115.5 171.0 7.04415 0.04604 0.8861 1 105.5 125.4630 6.04527 0.04671 0.2 .8 167.1 135.5 Page 109.6 129.3 131.5 127.3 116.7392 174.6 167.5 2007 WHO Reference 163. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.7 124.9 121.4 158.7 144.7 151.1 136.9 115.9 156.7789 7.2542 117.1 136.3 125.8 148.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.6 158.2 157.3 182.9891 98.4 122.8 166.4 143.3 151.9 177.04447 0.04654 0.7 5 of 7 Page 149.6 132.3 138.04429 7.6 157.4 182.2 139.3 134.1468 0.57.2223 1 154.9 1 SD 177.4 148.0807 99.7838 7.1 156.3 116.5 119.7270 150.8488 0.04758 7.4 186.3 153.5 159.1 157.1 111.04646 0.7773 172.9 171.9 171.1 147.7 153.1941 6.1 113.9 195.7 177.0 118.9 124.9 182.3 186.2 166.1145 0.2888 107.4 148.1 189.6689 151.5 156.04582 0.6 133.7 146.3 170.3 120.4 195.1 129.9 109.4878 146.0 143.4M 0.5 162.2 145.7321 164.4 155.9 171.9 7.9 115.2 170.5795 11: 1 133 0.7639 149.5 126.1 172.7799 167.7 181.5 1 146.1 SD 101.7 134.04753 104.4 140.3 159.2 156.2 139.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.5055 0.1 182.6122 0.4 121.2 150.1 154.0 165.1 161.3441 6.4 134.8 165.5 176.0275 11: 9 5.6 135.6716 101.7 16: 199 159.4 119.5 169.6 172.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.4 153.4276 108.8004 7.7612 101.6 106.5 129.8 129.4 156.6 173.2317 0.4 141.3 163.5 154.5760 0.6757 0.6376 0.0 148.04647 0.8710 96.5 141.7 153.9 169.5 169.9 142.1 16: 3 195 1 173.4 3 SD 127.2 174.0 129.04732 6.6 125.4329 1 156.8 1 SD 122.9 167.0 185.1 152.2 174.4 119.3 155.3145 6.3 146.9 157.8 163.4 136.2029 0.8057 7.3 124.1634 6.4 134.6 189.8 138.5784 174.8056 7.7 1 SD 165.9 132.7 110.1 162.5 7.04628 0.04755 7.9 135.2 120.7 -3 SD 107.8 122.7 6.8 197.04520 13:5.5 152.5 124.8 121.1 141.04640 0.04714 7.0 197.5 150.0 196.1 127.4 154.04475 0.04740 7.5 156.04759 105.1 127.4 116.2 138.8 181.7 114.0266 104.5 137.0 118.8 138.0 124.8 155.4 173.7984 7.5 165.9 155.1 181.6 175.1 148.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.5 155.9346 135 1 144.0 135.0 158.04525 13:5.0 146.7586 7.04763 107.1 147.7 196.5478 149.7368 95.3 131.1 142.6418 0.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7555 150.9 116.5 157.9 158.5 3 SD 152.1 Dünya Sağlık 151.8 182.7 Z-scores 124.04502to 19 years (z-scores) 5.2 124.8258 1 102.04514 13: 3 5.4 122.3 167.0 150.6 178.7 117.6 140.04538 0.04418 7.0 144.5 114.1694 1 150.04508 13: 2 5.5 139.9 126.8 2 SD 185.5 153.0426 145.4 119.3 180.8 110.1 191.5 186.1470 0.04709 6.0 Örgütü 157.7 138.8 193.2 113.8 157.7 137.6 147.2 194.4 157.8 7.2 117.7 196.C.7 126.7 145.3 168.3 145.3 150.0 131.4680 170.2 153.4071 0.6 147.6 137.8967 0.5 159.8063 7.4 140.5 174.3 -1 SD Median 150.3 144.3 141.5482 168.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.5 148.4931 6.7 112.04736 6.04714 S102.8 152.7 120.04407 0.3744 0.5 159.7898 7.04536 13: 7 5.7 111.7224 7.1 161.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.1 181.7017 0.6 166.97.8 169.9 194.1 184.3606 172.1 146.6345 172.04559 145.0 166.5 117.4 160.8 145.6 181.5 122.04495 7.4667 162 0.4 122.3822 158 1 103.3 162.4796 0.6 131.0 159.0321 0.04462 7.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.04469 0.6 137.3737 117.3 164.6569 0.04423 0.7 125.2 -1 SD 128.3 160.7 147.5 135.3 169.2 195.9 141.3 166.8 156.3 175.9580 169.1 136.0 179.7 148.4 172.9153 137.2 174.8 2 SD 101.5522 0.4 178.5979 110.4829 136.8 143.04440 7.C.9 169.4964 97.6 144.7466 150.7 143.04661 S 0.4 130.6 127.04516 0.3186 0.3 189.8 146.3456 0.8 in cm) (height 149.6 Z-scores (height 111.3 135.5 171.04701 0.7 170.7 187.1 130.4 2007 WHO Reference 114.8 182.7 155.4107 159 1 158.2 130.04454 0.4 116.3 141.8 168.6 0.4 126.0 139.8 154.6 116.0 138.04756 S SD 0.04747 7.2 167.7 114.7851 7.9 151.4 181.6168 S 0.0 159.2 146.4034 6.1 145.0 163.8 123.7 159.4 158.9 125.04626 6.4 265 197.7 132.2608 0.04612 0.04548 0.4393 161 1 104.8 131.0 149.7 164.9 187.8136 171.3 125.3 179.9 128.3 119.0 172.3 134.7164 158.5 179.3549 169.1 6.2 145.7 188.8 114.1196 4.6 145.1 190.9 161.9 137.04747 0.0 164.04484 7.8 172.9 161.0 139.4 159.77.3 183.5 170.1 180.0 2007 WHO Reference 124.04694 70.2 130.7 189.1 185.3 142.3 128.7 170.0 147.6 134.3 160.0 152.9 120.04667 140.0 140.9 164.1 189.6924 7.3 149.7 168.8 150.4 141.6 3 SD 193.6 160.4 164.1 173.0 156.6 139.0505 1 162.4 149.3 164.1 133.6 Page 116.5 175.4 137.8791 0.2 154.2 126.5 6.6 6.1 152.2 148.7 138.1490 12: 3 5.2 112.9 143.5233 SD 6.9 188.6 173.3 153.4 -3 SD 120.0 159.04758 105.2 131.6 141.7 197.9 156.1 139.9 133.7 164.3 149.2 132.4954 13: 8 13: 9 5.7 163.6 16: 1 193 1 173.9 1 173.8 1 SD 140.6234 1 102.7717 163.2 160.9 127.6 117.1 130.6 128.04589 0.9 136.219 yaş 122 (z-skor) 138.0 164.9 153.2 105.04495 5 0.04763 7.6 162.5 3160.9 131.5 192.8 149.9 144.5 155.0 144.0 160.9 165.5 118.2 115.04399 11: 3 4.1 172.7483 135.1327 6.7769 7.5 119.6 118.8 154.2 197.0 151.6 163.4 196.4 165.4 174.6 176.7 185.0 -1 SD Median 133.1451 0.9 T.3 123.04431 0.2 131.1784 12: 4 12: 5 5.0 122.3 149.6501 143.6 129.2 112.9927 98.0 167.04633 0.3 137.3 152.6 136.7795 0.04764 0.0 6.5 156.6815 7.8 113.2 151.2660 Year: Month Month L 1 103.5 142.0 166.5 136.9 118.6 186.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.C.04566 0.04609 0.6 174.5 129.5 152.4 172.7 128.3 106.9 157.2 167.04679 0.2 194.1 174.0 154.2 163.9 158.4 193.1 186.2 143.5 142.3 132.7 109.04735 0.5 162.04744 109.2 123.8 140.04637 0.5 171.9 137.1255 168.8 129.8 153.2 133.04574 0.1 165.3 147.04473 7.9 120.3 0.04390 11: 2 4.2 164.3 122.04396 0.2 150.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.04680 0.8 110.

04332 7.6 159.9 161.5 155.04150 7.1 180.5308 0.C. Türkiye 2 SD 3 SD 186.3162 1 102.3689 108.04548 0.9 161.1 191.2 169.9 154.3 154.9 175.0 116.2 169.07.8 130.5 197.8 120.0890 209 6 0.04462 100.8 176.6 172.1 114.8 171.2 198.7 183.3 166.67.8710 0.04204 7.5 135.0 191.2 102.2 183.5 111.04301 7.2 197.04185 7.0 161.1 189.2665 18: 2 5.4123 0.6 168.2 104.1 176.5597 0.1 147.5 183.3 121.6 115.1 191.47.6 168.6 111.7 148.3 176.5454 0.04527 0.8 175.04382 0.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.9 6 of 7 153.0 3 SD 196.04407 102.6 175.7 198.3856 173.5 132.0 190.04390 0.7789 SD 7.0380 1 100.4 173.7 149.04495 0.04291 7.4680 170.4107 18:10 5.7717 -3 SD 147.1 160.6 133.0935 1 176.7270 0.0 175.4 137.3 176.0 171.3 168.1 148.5 109.4 161.2 2 SD 188.4 176.8 127.4 105.3 172. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 190.5 119.5959 175.7 152.9 156.2 197.5 176.6440 0.5784 97.5 136.0 169.3 106.1 169.2 155.5 168.8 176.4 119.8 181.8 176.4 159.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.4 165.07.9 111.8 183.8 105.04373 0.6 128.2 194.5 126.6 153.8 157.7 127.04473 0.3395 0.2 175.04232 7.5 198.9 176.04142 0.9 112.9 2 SD 174.7 161.67.57.1 190.4 161.4 Page 110.6 117.4 174.1 121.04489 0.04579 0.6 176.5 114.8 138.7 168.04353 7.2 175.3 183.1 181.5 161.3 178.1609 103.4 190.04520 0.7 128.8 160.6 154.6815 0.04559 0.5 126.04168 0.1 176.04355 0.2 122.9 189.1 153.5 125.7 167.9 123.0 111.4 129.04469 0.04484 7.0 183.2 121.7 166.2824 98.57.2 110.2 118.4 160.1 124.3817 0.0 115.2 183.7672 99.1 174.9 -2 SD 154.6 198.6 118.04475 0.04514 0.0 108.9 155.5 136.1 191.04213 0.2 113.6 109.3 -3 SD 149.8 190.2 151.0 121.5 182.4 198.3 198.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.6 5.8 131.3 153.8 129.0 160.1 191.8 190.1 161.04343 S SD 0.04241 7.6 198.0 182.7773 S 0.0 160.1 191.04506 S 0.9 116.2 198.2 175.3 151.4 118.04251 0.3 176.9 196.4071 97.9 Örgütü 195.4 183.1 158.6 149.04311 104.6 153.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.3 189.2 198.4724 1 176.0 174.4 167.17.1 154.04407 16:11 4.8 176.07.9 151.4 198.3 124.4954 5.3 132.6 132.4 130.6 183.8 118.7 171.1 150.4 147.6 198.1 181.3 Z-scores (height in cm) 118.8026 7.77.5230 104.4407 0.6300 103.6 179.4393 18:11 19: 0 5.2 167.0 174.7 168.2 112.4976 104.5 1 176.2 3 SD 198.5432 101.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.6689 0.04461 0.6 -1 SD Median 165.04451 7.4 183.2368 1 102.2 153.4 168.4 197.9 188.4 176.8 176.6 133.4 148.1 194.2 153.6 Yaşa göre187 – 1 171.5 107.8057 7.8 175.3 129.04375 102.04177 7.8 190.5 190.7639 100.8 126.4 182.2 175.6 158.7 196.8896 18: 1 5.5 134.2 -3 SD -2 SD 152.7 190.2 108.5010 0.6 178.9 182.9 198.7731 16: 2 16: 3 4.1196 210 0.7466 0.7164 0.8 119.6937 0.5160 105.4703 0.1 191.2 113.04364 7.1 172.7392 0.04538 0.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.3518 1 176.1490 8 17: 9 5.0 121.04440 0.04431 17:5.8 112.7898 7.3115 0.5 131.4266 0.1470 16: 7 4.4 1 SD 180.9 119.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.9 194.9 120.1468 S 0.1 161.1 107.1 191.4565 107.6 157.1 174.9966 17: 1 205 0.1 191.1 183.7 1 176.4 123.1925 101.1 186.7 187.3 176.7 175.2 176.1 175.0 174.8 196.0321 174.8 120.0 127.4 -1 SD Median 167.04516 0.9 166.0 161.7953 7.2 191.5893 0.04531 0.4 175.04134 109.8 120.1 167.6 114.2 152.5 197.7 173.0 183.8 116.7 159.1784 17:10 5.3 150.4 154.1 169.7 198.4 Z-skor (boy (cm)) 164.2 123.3 132.5 164.6 113.7838 7.8 115.2 159.7 157.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.9 179.9 158.2 183.6 175.5 114.3 117.1 164.1 3 SD 195.6345 M 172.9 190.5 189.8 127.2 152.5 135.7 122.6 160.04439 17:5.5 198.04415 4.6 183.6 182.04159 109.C.5 127.37.2371 1 175.04447 17:5.4 182.3 110.7 119.5 131.1 191.5 126.4 173.4 110.0 1 SD 183.3851 1 176.8280 96.4995 99.8 198.3247 109.2779 1 176.04454 0.0 163.87.3 181.5 125.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.7 154.5 163.3 123.9 152.7 119.4 116.8 193.0 191.5 198.6 117.2 128.3 122.3542 0.5 154.37.1 -2 SD 157.04569 0.6 182.7 159.3 110.9 168.2 122.4 174.3243 18: 6 5.2 116.7 152.9 159.7 183.1 128.8 175.8 176.04418 7.4 198.9 176.1 198.8 197.5 176.7 196.3 161.0 169.4857 0.1 178.4 124.6576 0.0 117.3 176.04261 106.0 191.6 198.2 168.6 2 SD 190.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.6026 104.8 130.6 154.3 183.1 191.5 168.2 18: 7 5.7 189.4 125.3 183.07.1 166.9 180.9 188.9023 199 16: 8 200 4.04482 0.04281 105.6 125.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.9 167.4453 1 103.6850 99.3 109.8 183.8 165.3 179.5738 0.04271 7.0301 97.9 168.3 170.17.8 137.04322 0.4 187.3 198.8 150.5211 1 104.04495 SD 7.9346 201 16: 9 16:10 202 0.4 195.77.0583 208 4 5 0.7 183.04385 7.1449 98.5 174.8967 173.2 167.8059 16: 4 4.1 180.9 172.5 156.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.7 181.9133 1 175.6 174.04364 0.2 113.9 173.1 161.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.2 168.0 175.8432 1 100.6 114.6 105.2 123.4 161.4 124.8045 7.9 124. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0 149.3822 18: 8 18: 9 5.1 106.04536 17: 7 17:5.57.0 169.6 161.8 183.6126 95.7 163.0 197.6174 0.5 114.04423 17:5.5 153. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 188.5 161.4667 5.4162 1 103.2 187.2 154.7 173.04525 0.7 Bakanlığı.2 156.04502 0.3 114.6 198.5 170.3606 172.8136 171.04396 0.4 101.9 198.9 191.7 151.0 1 176.0 125.3 106.6 110.2251 96.2 191.0 198.7984 7.4 2007 WHO Reference 153.04429 7.9 Dünya Sağlık 187.7371 101.8 131.8 168.4 125.3980 0.0748 172.7053 101.04195 107.9 108.8 151.5 198.7 175.8 160.1 166.7 112.7 183.04222 107.4 186.3 173.9781 100.9 169.9 183.6 165.7555 0.1 198.97.7 129.6 120.0 154.8 164.2 191.1 110.8 150.2 190.5 160.9 115.3 176.7 160.97.5 174.9 120.04508 0.8 153.3951 M 175.6 158.

3 12.04355 0.9 112.1 21.2 128.6 16.6 13.3 16.8 111.7 29.8614 16.9 114.04461 5.2999 16.7 0.0 15.7 2007 12.8 17.1 22.9 13.04407 0.2464 -0.815.414.3 Page 2 of13.4 19.7 12.5 130.2 15.415.6 131.6 137.7 28.7 15.3 119.10471 0.515.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.1 13.12307 0.4567 -1.2 18.10974 0.9 137.9 21.09692 100.3 12.4 14.12643 -1.3 118.10379 104.1 22.9068 15.8 11.7415 105.6 13.5 25.6 23.0757 0.2 114.8 131.10883 0.2 15.9 26.3 20.1 132.04514 0.9 22.6 15.1 17.1490 80 -1.7 11.12228 0.4737 17.2 23.9 110.C.6 18.7 12.0 29.11424 0.1728 97.8 18.3 14.3 15.11859 0.12460 0.4 0.10837 107.5 22.4859 -1.4 24.6 19.2438 -0.10562 0.5 13.6 13.6 16.5 122.4 133.3 17.11774 0.9 12.0 131.9 13.5 21.8 15.5 16.10195 103.1 12.7 12.8 16.3 14.215.6 23.2 24.6612 16.5 15.6 20.0956 98.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.915.4 19.4954 8: 2 5.4 13.5 0.7 19.3637 17.1 13.3314 6: 8 6: 9 0.7 13.1883 0.6 130.0 118.4 118.3499 15.5723 103.1 19.0 17.7 12.4 17.2 15.0 24.9 116.3 12.3395 103.10517 105.2089 83 -1.7 0.0 11.8 12.3044 17.715.6 15.5 24.4 16.0 12.4723 L -1.6 T.9427 96.4393 7:11 5.7 12.2 20.2 114.6246 -1.3880 15.5 26.9 12.6523 -1.12026 0.1 13.9023 5: 7 5: 8 4.11816 0.4 15.5 129.1 15.5 16.6 20.3 12.0 14.8 11.8 19.10746 106.5663 16.5 16.7 12.7 126.1 24.2551 -1.2 -311.8 25.4298 16.3 117.11335 110.9 115.8 11.09738 100.10654 106.515.04508 0.1 23.4866 -1.2 21.9 112.12422 0.7 221.8 11.9 111.2433 15.2 21.4 17.4199 15.6 130.9 18.2693 15.10608 105.2 19.815.0 20.3200 -1.1 14.7 108.3 15.9 17.8 SD 12.5 30.9 16.0275 6: 2 5.9 18.3095 99.2665 1 85 0.0 15.7 109.4 7 13.6 25.0575 -1.8 13.3 14.9 21.7 12.5 21.2 11.8 132.4 0.12534 14.3 0.6 1 of12.2 SD 12.3 11.4 117.0 127.12607 -1.4864 -1.0 13.1 19.1 16.12268 0.0 17.8 13.3600 -1.0 119.2 11.5 23.1 16.2 127.0 17.0 15.014.8 12.3 19.8 21.8 SD 11.015.7 13.8 14.4753 -1.7 12.7 21.5 12.7107 -1.6 22.1 121.4526 -1.10929 107.4807 -1.0 122.8 112.7 12.11246 109.0 327.1 22.5 13.5 28.09829 101.7 11.7 14.0583 6: 3 6: 4 5.8 105.12571 -1.0 0.3 0.9 113.9 17.1784 81 -1.8 11.6 29.0 13.3 14.7 12.9 18.2 14.4 17.04439 0.7 12.0296 15.0 123.4 12.4 19.8385 5: 5 4.1272 -1.0 123.2 23.8 12.4 15.415.0 122.4667 8: 0 8: 1 5.3 15.2371 84 -1.11110 109.9 11.5 SD 133.9 13.0 135.2448 96.9 28.7 134.2 14.8 15.0 SD 27.9 14.12148 0.9 11.11469 0.8 Kitabı 12.2831 99.9 15.9 115. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .9 13.4780 -1.6 15.5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.8 114.9 19.8 104.3 25.115.3 -1.6 18.7 26.8 15.7 110.0794 98.1 125.1316 0.4803 -1.3 30.4 13.6 DSÖ Referans 13.8 12.7 13.7 12.9 19.8 -114.3 21.7 12.11513 0.5 12.7 -212.1 22.5 SD Median 16.3 11.1 18.2 13.6 11.9605 15.1579 15.9 13.0630 -1.6 17.04475 7:5.4 14.7 12.7 14.2 13.1 12.3243 7: 5 7: 6 5.2 17.5 -1.215.3 127.1 12.2760 -1.10149 0.0 30.3 22.7 14.11601 0.1 13.9 113.8 11.6 14.3 21.1 20.9 21.1 12.9 12.0 22.04489 5.7 13.7 11.9 120.9346 5: 9 5:10 4.9 22.2 28.7 17.7 13.4850 -1.4 12.3 15.2 13.3 123.8 114.8 22.8 25.3822 7: 8 5.1 120.11156 0.10700 0.5 22.1 13.4047 15.11731 0.2 115.8 Page 7 11.11380 110.7 131.04454 5.2459 12.3 12.4859 -1.5476 -1.3 323.0 14.2 19.9 12.5 124.9 18.4 14.1 15.04531 0.9 132.2960 87 102.6 19.5 16.7 11.9 SD 22 SD SD 18.3 117.7 20.3 13.9 15.2 15.7 126.0 123.12748 Okul Sağlığı -1.215.6 13.0 16.0 17.0964 -1.5 0.3871 100.3 129.8886 95.5 11.7 12.7 11.0 19.8 14.4 29.2697 0.3 25.4851 -1.0 12.9 15.9 16.7 127.10425 104.9 115.3858 16.11644 0.215.0194 -1.4839 -1.12816 0.0 119.4787 16.3 27.6 17.6 13.4 17.1 120.0 12.4688 -1.3 16.2 22.0 0.2019 15.9 119.2 126.3 14.2 15.5979 -1.8 2007 WHO Reference 11.12188 0.3790 104.1 124.7 22.9 11.4 12.3 12.0 118.4 116.3 128.4 19.7 12.04536 7: 4 5.3 18.2998 -1.2 19.5 14.4 21.0 23.3 115.04415 0.4036 101.0890 6: 5 5.9 24.4593 -1.8 12.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.7 24.7 16.6 125.8 20.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.4336 15.7 126.0 0.3 13.8 14.0 19.4746 16.7 12.8 127.7 13.3 119.9 0.4238 0.2516 -1.9 24.3 16.10104 102.5 123.015.12782 0.7 12.1759 M 16.015.11201 109.7 111.7 108.7 17.2 18.5 17.4 14.6 14.8 11.5 19.04502 0.4511 Page15.5 SD 18.4211 7:5.615.8 0.2 23.04520 0.1 19.6 101.8 18.9 15.1 29.2434 95.T.8 27.7 12.9 14.3 20.0 17.1 22.9 111.4 26.1 0.12067 113.5 136.615.8 24.6 120.6 13.9 16.3 17.7 12.9 15.3 0.2592 97.9 114.04495 0.9 15.9 15.1 17.11943 0.7 12.5 19.4397 7: 2 86 0.5 129.4 SD 17.7 12.3439 100.2 17.2819 L M 15.5 125.04364 0.0 20.8 11.1358 16.1 17.6 0.0 S 0.3966 104.2 2007 WHO Reference 12.2 11.9 120.10058 0.3175 -1.6 27.9 2007 WHO Reference .7 107.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.7 13.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.2 -213.0 16.5014 -1.2 17.1 124.9 23.4798 102.3 132.9 15.2 136.9 15.0 13.4 117.11020 108.8 106.9 20.5 21.4823 16.12108 0.5 12.9966 5: 1 4.7 107.0 19.1 128.2441 -0.5 124.3 29.4 21.04390 0.3572 100.4398 15.04373 0.8 12.6 19.6 125.0 20.4825 -1.2 15.9 15.1 12.9451 -1.2641 -1.1 135.3287 102.10333 0.12849 12.2 26.9 30.7 17.0 15.4 17.8 15.8 13.3538 88 89 90 7: 7 5.4763 16.2 23.0 17.1 17.7 11.0208 0.7 23.1 138.4864 -1.0 17.04423 0.11065 108.9136 0.8 21.7 23.3 M S 0.9 110.7731 5: 2 4.3 17.12497 0.04469 5.1 11.4 116.8394 -1.9 114.9 119.4 18.7 16.0 SD Median 15.4 23.5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.3 15.6 22.7 16.8 15.3 22.9 16.9657 5:11 6: 0 4.7 109.12678 -1.3 23.4125 -1.6810 -1.4606 17.4838 -1.10287 104.4 22.4 22.1 0.7 12.0 27.1 13.8 17.0464 15.4 13.7 19.6 13.12346 0.5 13.8 22.8 15.2487 -0.3697 104.4 15.8 112.3060 15.1427 99.04399 0.2 116.4708 17.9 109. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.0 18.6 16.7 12.8 22.7 18.3 18.6 219.2 -114.C.0 21.2 15.7 843 587 2007 WHO Reference -1.7 0.9090 -1.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.4270 15.9 13.7 15.1 121.5 13.5 0.4456 15.9 SD 19.0 13.2 14.8738 -1.11688 0.3 17.2 27.2 13.8 11.2 19.5240 0.11985 0.9 17.3 13.3 15.7 106.9818 7 1 of -1.9954 -1.3 16.8 SD 21.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.4107 7: 9 7:10 5.04482 101.4 28.2 15.09875 101.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.6 125.3 19.0 15.10012 102.4 18.8 20.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.9 11.5 20.0 19.3 120.4 23.7732 -1.4607 16.8059 5: 3 5: 4 4.7 12.7 19.4561 16.9667 0.5 -1.1 26.9 23.9 14.9 12.4 13.0 18.5200 16.7 11.3 15.4642 17.0 12.09783 0.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.9 20.2 16.8 113.3 118.2 14.2 116.4 16.8 17.3 11.4 124.1 14.2 121.3 14.6 20.7 21.3717 0.10792 107.11901 S 0.7 17.3 19.5 12.3 19.7 110.1 15.6133 16.6 121.7 110.2 0.9 15. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.1196 6: 6 4.7 12.7 11.2433 -0.2565 15. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1115 15.2 15.8 14.8 14.8058 -1.115.6 19.04382 0.9 19.09966 0.4 17.1 19.2 22.1 18.9 11.5 15.6 11.0 12.1 28.10241 103.9248 -0.7100 16.1 15.04431 0.0 0.8 15.2 267 30.2580 16.2 13.7 Year: Month Month -1.2 13.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.12384 0.7 12.9 0.5 25.7595 16.4 20.9 121.8 13.6 0.4650 16.8 16.8 23.3 117.4482 17.6 128.6 13.3 17.415.0126 97.1 16.2 17.8100 16.2166 16.0 19.315.4677 17.11557 0.9 0.2911 -1.8 29.0 122.9780 L -3 SD L M M -1.8 11.5 19.11291 0.2 SD 13.9 14.04525 0.0 13.8 105.7 15.2 125.2160 15.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.3 15.9 23.4 12.815.6 21.3425 12.5 129.1875 6: 7 79 0.3 118.C.2 17.0 12.

1196 4.0138 0.0 15.7 16.8 120.1 19.6 113.12816 S 102.4 31.9 23.7 14.9401 20.3 19.5 27.1 16.6 24.4 24.1 32.7 SD -215.6 28.2 120.5 14.2 13.2 14.5 16.7 129.7 23.2 113.0290 -1.12882 0.0447 -1.13559 0.2 108.0 224.3 19.4 33.8675 13: 1 157 0.3689 -1.518.4954 13: 8 13: 9 5.8 20.5 17.9 22.6 0.3621 18.6 119.6 0.12607 0.1 0.8 22.3 13.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.13858 0.2 14.2 26.8 18.8 Median 16.2 18.4803 -1.016.5 12.6 SD 127.2 14.13963 0.1788 19.4 22.0 120.13372 0.9 29.9 124.9 21.2567 104.8 34.2 128.7 17.7 27.3 18.9 -1.1931 104.2 32.04373 BMI-for-age GIRLS 0.2 13.2459 -3 SD 16.0 28.8 13.8 15.819.4 20.6 Z-scores (BMI17.4 35.9 119.5333 -1.7 15.13841 0.1 33.9898 -0.9 16.0 14.3 36.4 0.2583 -1.0208 -1.2 14.9 14.1 36.0 Z-skor (VKİ16.2 16.3 123.2 18.3 14.1 20.1 25.8 133.8580 20.3 23.5 15.5 19.0642 103.5 107.12108 0.8 119.8 35.0583 11:10 5.8 28.7731 10: 8 10: 9 4.4 13.12713 0.8 14.3 13.9306 -1.2 110.3 16.4606 17.13622 0.8863 20.9 13.13445 106.0 35.0 133.13719 0.4 13.9819 -0.14082 0.317.8 13.1 14.3 13.3 14.7 34.04461 0.7 118.4 12.8 114.6 20.1 17.14018 0.6 123.6133 S 0.6 20.5 16.8 18.9 35.8 19.04382 to 194.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.4677 17.5 SD -2 SD 13.3819 100.3 -117.3053 M 20.1 36.1297 -1.1 128.13070 104.9 23.7 118. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.4859 16.0 114.12782 101.7 19.4235 -1.3 13.5 112.0 15.316.2107 19.04520 13: 5 5.7 15.13601 110.4526 17.0 26.2 12.1 14.3 24.13756 0.2 17.1 Page 5 of16.816.3 24.6 35.9 -313.8 125.9136 -2 SD 0.1947 -1.5 30.0 SD 14.0 36.6 15.7008 20.4180 99.5 22.8 33.1 35.6 12.1629 -1. Türkiye 18.7 0.9 26.9 21.5 16.9 17.7 124.0 15.9 15.5 18.5 123.7 SD 35.2 127.0525 -1.12346 0.1390 -1.4847 -1.1 3 SD 29.7 28.9 15.4 29.5 33.5 122.1 SD -116.5200 16.8 129.4238 11: 3 135 0.8 22.9 24.2 24.9137 20.3 12.4 132.1 21.7 15.2 33.4482 17.7 117.2970 L M 13: 3 159 0.C.6824 -1.C.5 120.13991 0.0 27.4 12.12422 0.3425 16.3 25.518.0630 100.3 31.7 14.7 28.4 14.0 119.3 23.4 17.0 SD SD 20.317.3 13.6 14.6 17.0 22.9 -3 SD -216.0 121.12460 0.3 18.3 12.3 16.5 13.3 34.6 14.6 111.7 14.8 18.1 13.1 3 SD 27.8 29.3499 20.4 17.9 Bakanlığı Sağlık 20.9 20.5 16.4 15.3121 18.5 Median 107.4839 -1.12067 0.14118 0.2 15.3 16.1 27.2 36.5 17.04514 13: 4 5.7 17.7 124.817.2 28.6 21.6 14.2 30.3 13.9 18.6 15.3 15.0275 11: 8 11: 9 5.1 16.13920 0.6 106.0 2 23.4065 -1.4357 20.3 16.5 330.5 119.3341 18.1 29.4339 17.04423 0.0 28.7 Örgütü 28.8 13.4 12.04454 0.5 SD 130.7357 -1.9 36.12914 102.6 15.4 20.1 36.4123 17.2 15.6 22.13241 106.04502 to 5.4780 -1.615.0 29.8 22.3 111.12678 101.2 18.3 16.2661 19.0760 -1.12497 S 0.8 127.4851 16.0 14.6663 20.1 SD Median 16.2 32.2 29.2 117.3 34.6240 -1.8 13.9 126.0 25.4838 -1.2 122.6 135.1 19.0 0.3 27.0 15.9977 -0.13186 0.3 24.8 25.8 12.8 SD 136.6 13.4 14.3197 -1.2 30.7 26.2 17.1153 182 Month -1.2 36.2 13.6 18.1708 -1.3195 18. 0.13873 0.6 32.3553 18.6 28.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.9 17.9 SD Median 20.5170 20.14187 0.8614 M 16.13642 110.2 28.7 28.8523 -1.2 115.0 115.2089 12: 5 12: 6 -1.7 22.1 19.1232 181 -1.1 27.6 23.5464 -1.1 26.6 34.2 19.6 20.5 29.7 24.13537 109.0133 20.7 19.1 35.016.14106 0.2 35.4 112.1 15.0 23.3 13.0648 20.0 0.2 -214.0 29.2 12.7 28.2371 101.12307 0.13099 0.2 12.8286 20.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.9 16.4389 97.0 13.7 13.1 18.5 12.12748 11: 7 5.7 16.3 24.618.7 132.04508 5.918.6 14.2425 19.7982 20.3 14.1 115.5 13.2504 105.3 33.8100 16.4660 101.5 35.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.0134 -1.6 1 SD 18.4 17.8 23.7 13.9 -1 15.7 25.12384 0.13040 104.3 110.4 23.0 0.5647 12: 7 5.1 17.219.615.9 22.1 36.4 128.12978 103.3755 18.5663 16.8 13.4850 -1.6 27.9 136.3 12.8 18.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.04364 0.9346 Month -1.7 22.04447 0.1 14.7 SD 13.8 2) kg/m 15.0 0.9 23.6 104.2 121.8 14.4708 95.6 32.3 120.2 23.6 31.8 14.0 2007 WHO Reference 14.9 33.0 29.7 124.0 3 SD 20.4 12.5 27.6 -2 13.717.2 13.8 SD Median 19.9 125.4 135.2345 19.7 20.2 17.0 20.8 15.1 23.4 27.8001 -1.4 13.1 13.8 14.0212 -1.9991 0.9 28.8 20.2580 16.1784 12: 4 5.4 122.4787 -1.5 16.7 14.0 SD 226.1 16.7346 -1.8 0.7 17.13421 107.2 12.13397 0.4288 17.4 14.12148 0.5 0.3 20.9656 20.5 15.0 21.3 13.0 30.2 13: 2 Year: Month Month -1.0 112.4 14.1 36.14142 14.7 15.3 14.9 20.616.4 22.1 14.1 32.6 27.7 22.1 18.1967 -1.817.9 26.2 18.0 111.1 18.5 13.6 23.3 111.616.1 122.04525 13: 6 5.3 17.3 19.04407 0.1 126.1470 -1.6 105.0 16.9 14.6 DSÖ Referans 16.1 137.9 21.7 15.4 118.2 18.2 110.9 15.2 27.12946 101.1 14.8 28.1 24.0 29.9966 136 137 138 -1.8 14.0055 -0.4 228.116.2125 20.4864 -1.0 21.5 13.1152 20.3 16.5 14.6 16.2 137.8 34.8 125.7 14.5 24.1 109.2 15.416.1883 -1.7 18.4kg/m2) in 12.9 0.14031 0.3 14.04495 5 0.0 16.6306 20.0 114.4 20.1 2007 WHO Reference 114.4807 L -1.3 0.4 122.12534 -3 SD 12.3 117.0996 184 -1.416.8 15.12849 0.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.3820 -1.3 18.6 16.1 28.3 134.04489 11: 4 11: 5 4.8 -312.3046 18.8 19.516.8 18.2 20.9 125.3 18.13808 0.5 129.7 12.7 19.1867 19.8 14.2 24.4737 -1.4 21.0 Page 3 of 7 109.5 15.4 18.1 114.7 14.2027 19.9 19.4 17.7 2 SD 21.13469 108.04469 0.5 17.1 28.0 34.4 14.0681 -1.8 12.0 20.9 130.3 34.8012 98.2 26.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.8 19.8 121.1316 96.5 28.4 123.6677 -1.14176 0.4 17.5 23.4 19.7 19.14057 0.6 21.13009 0.3 18.2 27.3 22.3 12.0 125.5 21.13321 107.1549 -1.3 15.0917 185 -1.2 20.0890 11:11 12: 0 5.7344 20.8 BMI-for-age GIRLS 0.13889 0.017.1289 104.8 115.4 20.0 16.1 21.4 SD 28.04415 0.4 15.3 106.2 19.8 22.4866 -1.1 SD 23.2 24.7 14.3 22.0 19.2 0.9740 -0.5 -3 12.4 138.5 14.4437 -1.5560 20.9 35.0 17.6 14.4763 16.7 20.2999 16.9503 0.6 29.5 27.8 15.4 16.9 14.13580 109.218.0 16.5 0.5 35.4 0.7 113.4 14.2266 19.9 23.3934 20.4393 161 -1.4 13.13738 0.718.2 25.8 13.1311 19.4 23.4006 99.4864 M 16.3 21.6 14.6 18.0 36.1 20.1 112.04390 11: 2 4.4 13.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.14198 T.5 123.3 126.6 19.9 13.3945 18.13774 0.4 M 0.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.3 35.8 19.3 .9 25.8059 10:10 4.1 118.3 27.6 128.3 109.3 13.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.1 17.2 131.7 20.6 14.8 17.9 20.6 118.2 14.6 19.2 20.1 13.6 Sağlık Bakanlığı.1 24.3 19.5 23.1 20.9 0.5 23.4642 -1.3 0.13977 0.3 22.3 16.13295 103.04399 Year:4.2 24.8651 99.5 14.3 131.3 22.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.3 12.2 115.7 15.9661 -0.13662 0.6 14.8 SD SD -115.0368 -1.13825 0.6 124.2 2007 14.9 127.9335 103.5 22.7 20.6 16.3413 -1.5 5 years (z-scores) -1.5938 20.6 15.6 22.9 31.7 17.4 35.6 14.4 25.7 27.617.9 28.13129 104.5 17.7 14.04482 0.12268 0.2 29.4 119.04439 0.0 14.4 20.6 17.4823 -1.9 28.3 110.9667 95.3858 16.5 0.4 23.4 SD Dünya Sağlık 22.13681 0.8 20.3 Hizmetlerinde 24.3312 -1.3538 102.118.9657 11: 6 10: 7 4.9 Page 4 of15.7 34.3 13.8 19.6 17.6 18.817.417.1 18.1 24.04431 0.3269 102.3 14.8 31.7 13.9 -1 SD 14.2639 100.2 Kitabı 36.3 28.9 121.8710 96.5045 -1.1490 12: 2 12: 3 5.9 108.8 17.1 22.4298 16.8 35.9901 21.3 14.2 23.13949 0.4567 11: 1 133 0.7 335.6 22.2 15.7400 Page19.1 14.2894 19.3 18.12643 100.7 21.8 20.13347 107.4107 160 -1.6 13.7 105.0 18.3 18.14164 0.3883 -1.9070 -1.9 29.1 116.9 17.3 121.2SD 117.12026 0.4 30.04536 13: 7 5.3822 158 -1.3 14.5 20.4 24.13791 0.8 113.8 22.4 18.7 18.8 20.1 7 16.0 0.14070 0.2816 19.7668 20.7 333.7 14.3 13.4 0.2 19.13934 S 0.5 25.0 120.5 13.3986 -1.0 20.13492 S 0.8 16.5 23.6 15.7 14.0 18.7 32.7595 16.2 31.3 0.4825 -1.4 24.9 19.04531 0.3483 102.9 18.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.9582 -0.0 24.3 18.9023 134 -1.3 Sağlık 18.9 14.3 23.14005 0.2 17.6 19.2 18.14094 0.715.9966 -1.14044 0.0757 -1.4 132.017.3 131.3 0.9607 20.9 Başkanlığı.9 108.4 16.4 16.0603 -1.0 130.5 13.3637 97.7 SD 23.4859 -1.2739 19.7 0.13514 109.7 16.2 17.0 13.6 2007 WHO Reference -1.9 2 SD 13.0 126.8 30.2 28.4 12.13158 105.1644 20.9 29.13904 0.04355 0.1 26.6 16.2595 20.7 0.4769 20.115.1 119.916.9 27.0 24.6 16.0 21.8 114.4 12.6006 -1.4 116.2 116.4 24.13214 105.7 18.5 2007 WHO Reference 12.3 7 116.4 127.1074 L 183 -1.6 20.0 33.7 34.13268 0.7 17.0 14.1 Okul Sağlığı 29.6 17.0 19.11985 0.5 14.4746 16.9 16.7 26.12571 100.2186 19.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1.117.6 12.1 0.2 14.14153 0.2 110. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.9 21.6 18.13700 0.2665 151 12: 8 152 5.8 15.6 123.9 15.0 36.5 28.3 19.6 129.3044 Month L 97.6 25.2 36.8 35.0 21.6719 98.5 132.14130 0.3 17.04475 0.6 16.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.5 131.2 29.3 36.8 31.0 15.12188 0.4667 162 -1.2 120.6 17.8 24.4436 17.2 27.12228 0.8 23.2 116.5 34.2 125.7966 7 1 of -1.2 14.

8 114.8127.14082 100.5 29.7 36.1206 -0.4 113.8 36.5 16.8221 102.3 16.9661 97.2282 -0.8863 -0.521.7 16.418.1196 98. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .5 115.9819 20.8 14.618.14057 S 0.04531 0.0 24.4 111.0 0.7738 21.7 18.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.7 14.6 24.14106 100.7 229.2 18.14018 0.3 123.5 28.7008 -2 SD 96.2 18.14208 101.6 29.7 114.7 16.7 112.0134 95.5 36.0603 -1.9 Örgütü 28.9 24.6 18.1 109.8710 193 194 195 196 197 198 -1.3 18.7 120.8 21.5 116.2 135.2 36.5 36.918.8 115.8 115.8286 96.5 20.921.6 29.13991 0.6 14.04495 0.8580 -0.4 36.7 16.4 21.1 29.5 29.7 14.0760 20.4954 5.6 14.0 112.2 0.4107 18:10 18:11 5.04431 0.2 24.0 20.5 16.4 125.9 36.3243 18: 6 5.14340 107.04475 0.4 14.0 36.4667 5.04439 0.6 29.320.1 120.14291 105.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.5 28.9 24.8 23.7 25.9 36.8060 21.4 118.6 105.04489 0.3 132.4 104.3 122.4 0.2 29.4 111.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.5 16.218.4 21.0 14.2 16.2 134.0 20.2 29.14386 106.04364 0.8863 21.5 14.2 16.2 16.2 120.04415 0.9 36.0 115.421.4 121. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4 117.7 36.5 122.4 18.0801 L 98.5230 102.5 29.9 23.0367 -3 SD 20.7 14.04525 0.8 24.2 119.4 14.918.018.6 S 0.8 103.1 20.8 336.3 0.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.1 125.8382 21.6 119.718.5 119.6 18.6 0.7 113.3 SD 129.9 2 SD 28.8 14.2 14.14261 104.2 14.7 -1 18.14219 0.7 24.7 106.3 21.8 23.14359 107.5 29.0 0.4014 -0.6 36.7577 104.9 116.6 29.2 36.3 121.4 126.04536 489 208 926 648 374 105 5.6 18.4 125.6 118.3617 -0.9503 97.1 1 24.7 28.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.8703 21.9344 -0.8 2 28.2 109.7 23.2 119.0 36.6 2) kg/m 18.2 36.7 14.3 29.3 124.2 36.6 18.7 132.3 36.3 111.5 123.0 29.3 36.0 3 SD 36.3 29.8059 16: 4 4.718.1 21.3 36.1768 -0.6 3 SD 35.14230 103.118.1 127.7 24.0 29.8944 -0.5 14.3 3 SD 36.9 Dünya Sağlık 28.2 136.14005 0.618.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.6 18.3 128.0 24.9130.3 16.14368 0.0 24.0 20.2908 -0.0 117.3 123.120.5 16.7 16.9023 200 16: 8 16: 9 4.2 137.1 16.5 14.5 SD Median 16.14118 101.921.8301 -0.04407 16:11 4.8 138.0525 -1.9423 21.7344 95.2 126.4 21.3 131.7 21.2 125.3538 18: 7 18: 8 5.7 16.8542 100.04469 0.1 Z-skor (VKİ20.9 18.0587 -0.8 21.9264 21.0 36.6663 M 20.9656 -0.8 105.3 21.3 112.9104 -0.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.9582 20.5 0.0 24.5 14.6 36.9 21.7 0.7 14.4143 -0.4769 0.1 124.14044 0.9346 201 16:10 202 0.3 21.9 20.5 29.14164 0.8 21.021.7 112.2 21.4 24.6 29.1399 99.7 -314.2 36.5 0.3480 -0.0447 L -1.3200 -0.1 16.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.0996 -1.2116 100.9 17.7 114.3822 18: 9 5.8128.7 14.7126.9740 -0.2 121.4 29.6 -3 14.1 16.3 24.14153 101.9 14.9901 -0.5 120.1 123.7899 -0.0 108.04508 0.14187 0.7668 -1.3 24.1 2007 WHO Reference 14.14423 0.14349 0.3 16.2 110.C.4 110.218.3 21.13963 0.9 110.7 20.4 24.9129.4 118.5 116.04454 0.8 35.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.C.3 120.3 124.2 121.9966 205 17: 1 17: 2 5.0138 -0.14377 107.4 21.5 117.3 127.2 121.5 16.6 SD 16.7 0.2 36.6 29.1586 -0.14250 0.04423 0.1 0.04502 0.1 24.5938 20.5 119.04520 0.6124.2960 18: 4 18: 5 5.1 29.618.14311 0.3752 -0.14414 109.14094 0.621.7819 103.9977 -0.1 20.4 18.8128.14130 0.04373 0.7 16.6 29.5 29.6 21.7 113.121.218.5 0.04482 0.14301 105.7658 -0.7496 21.5 14.6 24.3 132.4 20.8462 21.3 129.2 2 14.7 24.2444 -0.8 28.2 16.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.3 36.7 119.721.5 24.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.2665 18: 2 18: 3 5.3 14.3 18.14176 102.9137 97.5 0.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.6 14.5 16.3 21.2 110.4 21.4 24.9129.9130.3 130.2 21.5 14.1 SD 2 SD 28.14405 108.021.2 125.13977 0.718.1 0.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.3 131.8 35.7 125.9024 21.6 -216.4 20.7 SD SD -118.9 24.7 14.8 126.2 0.4 18.04461 0.8 21.4 5.4393 19: 0 18: 1 5.4357 20.018.2 25.3 133.9898 20.9 20.420.0 20.5 14.4 24.7 114.9 14.14240 104.2 -2 SD 16.4 36.0 16.14320 106.3 14.6 18.14441 0.14198 102.5 18.3 137.1490 17: 9 5.5 16.8623 -0.5 14.2 36.3 21.4269 104.9 0.7 114.8783 21.118.6 20.3884 103.0290 20.2 14.3934 20.7 16.8 20.4 20.5 16.6 104.318.0917 -1.14142 BMI-for-age GIRLS 4.6306 20.4 21.6124.0 36.14432 109.6 118.020.7 14.221.4 21.3 16.7980 0.618.6 18.6 118.8140 21.1 36.1 36.0055 20.3 24.3 21.6 117.818.14070 14.9401 -0.2 136.8 21.6 29.3 128.8 116.04447 5.6 29.7 Page 6 of16.1 14.0212 -1.4 116.7 29.3341 102.6 123.0838 20.9 24.6 29.3 131.2 SD Median 20.3 132.14281 0.4 24.2 14.04355 0.04390 0.3 18.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.8 127.521.5 18. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7731 16: 2 16: 3 4.9184 99.1944 100.04382 0.0 0.5 16.9 21.0681 20.4 14.621.720.7 107.3 36.8 24.0 0.1 24.6 14.3 110.6 24.3 133.8 16.2 -0.0 29.7982 -1.4 7 110.4 124.2089 18: 0 0.7 111.0 24.9 28.6 114.3 0.7 14.0 24.0131.14330 104.3055 -0.2603 -0.5 29.2 135.14031 0.0 16.8 0.5 16.6 105.7 36.221.3 16.3 0.1784 17:10 17:11 5.14396 0.3 24.4 SD SD 24.821.6 109.7 16.0 24.8 14.3 24.2 29.1 108.6 29.1 109.2 36.3 36.4 122.3 16.1 36.1007 M -0.5 36.2 108.2 29.4 24.8 Yaşa göre 187 -1.5 16.7 106.3 110.3 16.518.8 24.6 122. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.2 113.04514 0.3 127.2757 101.418.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.C.5 21.0 16.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.3 36.7 107.7 16.7 35.8 29.7 120.1 16.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.8 21.1 29.5 1 SD 23.3 14.14271 101.9 29.3 36.1 114.6 35.7 14.

10303 0.0 19.1 12.4650 0.08570 102.6677 104.5 12.2 12.8094 -1.1 104.3 18.0 15.8344 -1.9 125.04423 0.0 20.7881 -1.9 17.6 18.9 21.5101 15.8 12.3 114.7 16.3 20.2 12.1 13.9 Kitabı 28.09289 108.0890 4 6: 5 5.4954 1 2 5.2 20.5 12.2 111.7 27.11110 0.10170 0.9 16.2 109.9 16.3 12.7 12.2 14.9 17.3351 16.8 14.3228 15.4 16.1 128.2 12.9 24.0 13.2 16.9 SD 22SD SD 18.4 27.8059 16.6 12.2619 96.2 18.4433 16.6 15.5 14.0 14.5948 15.5 16.7731 1 5: 2 4.09821 0.4 120.0 13.4 22.3 15.1 13.2 109.0 16.5 21.1 110.7 137.2089 82 100.08964 0.8 16.7 119.5 13.3 13.0 0.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.7 17.3 15.6 17.6 14.4 14.09366 109.3 14.1 13.7 17.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.4 18.1 -114.08682 103.0 20.4 13.1 21.4 Okul Sağlığı 22.5 136.2 14.0 127.8 22.9 13.4 14.8554 15.3978 7 0.6 12.09033 106.8 12.3 15.9 20.5 17.0 126.1 14.1 111.7 21.2960 87 102.3 Sağlık 15.6 128.9 15.1 113.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.8 128.0 13.1 13.2460 15.5 132.8 15.4 12.5 0.4 23.0 219.8785 15.8 -1.4 14.3 15.5 18.5 117.3 21.1 108.2 26.9 17.2 T.3 12.10780 0.6318 16.0584 15.4 14.7 12.3 14.09486 109.7 16.8 127.5 14.0 0.1 18.6 12.5 13.1 15.2 110.3 119.04355 0.8 13.9 13.7368 -1.0 22.0 122.4832 0 0.6753 -1.5210 7: 2 86 0.08802 104.2605 96.3 SD 2007 WHO Reference 12.0 16.9 25.08490 101.7621 15.6237 103.7196 -1.10478 0.09213 107.0 25.2 0.3 130.6 18.11030 0.7777 -1.2 -1.2 110.08439 0.6 -213.8497 16.4 0.C.7 21.8 17.1 109.3 15.1 22.6 22.9 19.0 13.3776 15.4 15.0801 15.04382 0.09951 0.1 16.1 105.5 -1.4790 15.6 19.0 13.4 116.6 19.3 0.3 19.5 27.9921 15.08414 100.0 13.7 14.0 130.6 -1.2 22.7606 -1.7 19.3 13.8 12.2 -1.0 13.4 17.2 112.7 -0.6 124.1 17.1 12.3 15.9392 16.5 14.5 20.6651 -1.4 132.1 113.3 21.1 14.3 15.10082 0.8 0.1078 M 16.4 131.7116 -1.1 13.3 12.1856 15.10259 0.4 17.6 16.2 14.3 113.0 123.5 22.8855 -1.1 20.08653 0.7 16.4 16.6 14.1 0.8 17.3 0.8 16.6 124.2665 85 101.4 16.3 114.4 13.4107 7: 9 5.3 16.5 118.2 12.2 118.5 16.3 131.2 15.5 12.1381 16.6 13.08741 104.08865 0.6 12.8 12.4 19.6 18.3040 15.2 12.9 19.2 28.3 123.10038 0.1 26.9015 15.2 129.4 115.2 16.09068 101.8 15.0583 6: 3 6: 5.2 20.4 18.9 17.0784 104.3 125.9657 5:11 6: 4.6076 15.1 14.5 12.7 15.1 15.3 14.1 13.4 126.7 122.6944 -1.7 SD Median 16.5542 15.0 13.9 110.4 14.3 20.10391 0.7 13.0 19.4 113.8 16.8 12.7856 15.2 27.1 112.09567 0.08931 105.3 18.0 20.0 13.5 16.1 14.09139 107.11189 14.7847 -1.7 25.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.4 18.5 127.3 18.8 12.3 12.1 114.0 27.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.5 122.6376 16.10823 0.9 21.4 21.8059 5: 3 5: 4.9 0.1 15.1 22.3 12.1 14.5 17.1 15.0 14.1 .1 14.2 15.7341 -1.8385 4 5: 5 5: 4.0 13.1 12.1 12.4 131.0 13.5 2007 WHO Reference 12.0 15.5814 -1.7 14.6 125.7 121.0 17.9 2007 DSÖ Referans 13.8089 15.5399 15.8 14.0 13.10347 0.6 26.2641 95.8 12.7 12.8 20.5 117.9471 15.1784 81 100.3 114.9346 8 5: 9 5:10 4.2801 -0.9 16.0 127.09693 0.6 14.6 14.0 12.7 14.04531 0.6 18.9 15.9243 15.5 -114.10609 0.6 17.3285 99.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.0490 16.4126 15.0 17.3 16.7804 -1.9 26.7 16.1 106.04514 0.09103 S 0.6 SD 12.0205 -1.3 116.1196 6: 6 5: 4.3538 6 88 89 90 5.09609 110.6 Page 2 of 7 13.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.9 12.2 Page 1 of 7 12.5 22.4065 16.7525 -1.0 17.0365 15.4 19.1 121.7 122.9 13.4 13.2 SD Median 15.0 16.1 14.7578 -1.8 123.3 21.9 125.6903 -1.8 16.8 18.3 S 6 8 1 6 6 3 0.4 20.8 22.1 135.08464 101.3 18.2060 0.5817 15.8 123.4 16.7 15.09735 0.6 22.7 26.4 115.5 16.10695 0.2 20.5 12.10906 0.2604 -0.8 18.9023 7 5: 4.6 16.9381 Page 1 of -1.6 15.3408 -1.1 14.7 12.8 18.7 16.1 14.7387 15.4 16.8 -1.9 21.3 14.04415 0.7 SD 24.4 24.0 13.8 20.08711 103.8 14.6 16.6 19.10435 0.9 19.6 121.2684 -0.3 126.1 23.2 131.4 13.2616 95.2 123.09907 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.8 12.6 16.5 12.6 15.7 321.2 12.7 12.2 15.1 111.1 18.8 SD 133.6 21.9 16.8 15.04447 6: 5.4 16.1 13.09864 0.6 16.6 0.9 13.3 130.8 14.3 15.2 15.4 12.10566 0.7 18.2 0.8322 15.0 17.7 120.1 13.9 Bakanlığı Sağlık 16.5 18.3 15.4473 -1.7828 -1.5 25.3 0.6 119.5 22.8597 -1.6433 -1.08543 0.3 23.2 124.2 12.3 14.7 -1.6 13.9 0.6 127.1 21.1 114.3 23.3243 7: 5 7: 5.09445 0.8 14.1 20.7 13.2 14.7 16.2 24.04454 6: 5.9 27.0 24.4 18.09526 107.2 15.5974 16.6 25.7670 -1.9 15.11150 0.2 21.04495 0.0 138.2 15.1 13.0 0.5 20.04469 6:10 5.3 117.7 18.09251 0.9 12.09406 109.3 16.4 18.6 23.1 Hizmetlerinde 19.08833 104.10522 0.9 13.3596 15.7626 -1.0 22.6 12.1 12.7 17.0 21.1 14.9850 17.9 20.3540 99.0 28.1 -1.04439 0.10126 S 0.7133 104.2 21.9925 -1.9 20.11070 0.2665 16.0 -0.4393 7:10 7:11 5.1692 16.8 -0.1 17.8 21.0 0.8 124.6023 102.3 16.2 15.0 16.8 13.7 19.2 15.0 14.0 SD 18.8 20.2 17.6199 16.9 14.4 120.3 118.3414 15.2371 84 101.8 13.09176 0.2 14.04390 0.1 13.5 -1.10948 0.8 20.4137 6: 8 80 0.3 25.6 15.3 119.7848 105.6 17.2 15.7 12.7 22.04482 7: 5.2877 97.5 SD 13.2 19.7203 16.9651 -1.8 12.4629 15.3 114.7 21.3 18.7 14.2 17.9 13.6 14.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.5 19.5 0.3679 99.3 119.7 0.3 13.4297 15.3 132.7 14.4 14.6 21.7 12.2 129.09327 108.2 17.4 14.3 13.08771 0.3 21.3704 16.7628 16.8 124.2645 -3 L L SD M M -1.9966 0 5: 4.5 14.4 12.6786 16.9 12.7 15.7407 -1.0 15.6 12.3169 98.10865 0.2 19.7 15.10652 0.09651 0.0 13.9 14.5 13.9116 -1.09994 0.0 15.04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.1 0.4 26.8 121.08998 106.15.0 18.3 13.3 116.2261 15.3 13.7884 -312.10214 0.8 129.5 21.10989 0.5 134.3 17.5 18.2 12.6 13.4 116.6 14.3 125.1 12.4 -1.5 14.0 16.7745 -1.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.08390 100.3 115.5 22.09778 0.7 0.7 126.10738 0.04520 0.3 118.6 20.2 -1.1230 15.4 -1.2333 16.0 13.3 -0.0 18.4 116.0 22.4 136.7 18.7 16.3822 7 7: 8 5.2 13.0 129.3 106.7873 -1.4 13.5608 102.5 18.6851 -1.3 114.0 13.04373 0.3953 15.3 -213.8 19.4 121.04431 0.5 15.2009 16.9697 15.7 18.2 SD 13.9 18.5 12.2 137.1 14.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.3 16.1649 15.4 20.0 13.5 T.6 120.1 17.3 20.5252 15.1 13.3 15.9 22.1 21.6 133.2 20.1490 79 100.08898 105.1 13.9 15.2 16.1 SD 115.7 17.3004 16.4 0.9 14.7862 -1.3 14.6 0.1 13.8 16.0275 1 6: 2 5.2 15.6 14.0 13.1 23.7 120.7710 -1.4 28.4 18.1 13.8 13.3 18.4 13.1 14.1 107.5189 16.1 14.7 13.8 15.1 105.7 128.4464 15.2 135.6 -1.1 15.7 0.4 -0.3 22.Sağlık Bakanlığı.5019 1 Year: Month Month -1.1 -0.0781 16.04407 0.0144 15.3 112.2 -312.7 125.2 15.1 15.8 19.5 118.3 118.4 13.7271 -1.0 15.2 19.1 112.3 132.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.7032 -1.8 15.4 15.2 15.2 12.2965 -0.6544 L -1.C.0 19.7 13.1 107.3 19.2 21.5578 16.5 17.1 SD 19.3062 98.6 324.1 110.4 12.9 14.6 13. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 13.8 14.2849 L M 15.8 23.04536 3 7 7: 5.0314 17.5681 15.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.7 16.3 120.9 0.8 12.0 -1.7468 -1.3 117.04502 0.1 115.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.6 0.08625 102.08597 0.1 108.5 13.5 18.2 220.3 18.1 24.2656 15. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .04508 0.9 23.2737 97.8 15.5 0.8 25.4 20.1441 15.4 119.04525 0.04364 0.9 15.8 18.2 111.8941 16.04475 7: 5.2 19.7 SD 20.6 18.1 18.0 -1.9 18.3 -1.4807 16.4947 15.2 110.7 17.8 14.6455 103.04489 7: 5.1017 15.9 20.3825 97.5 -0.04461 6: 5.5 12.6 20.8 15.

3 0.2 23.4 0.0 27.0 14.2 20.7232 18.5 -215.9 20.8059 129 9 10:10 130 4.11811 0.4 23. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.2 22.2000 Page 1 of -1.0 33.9 19.6 19.7 13.0488 -1.0 14.7341 -1.1096 102.5821 19.8 14.7 13.7525 16.8059 95.7684 17.9 22.7 114.5615 19.9 19.6 103.1 -1.2 15.8 13.0 18.2 18.6482 18.2 30.0 125.4 16.7 16.3 25.04382to -1.6 -115.0 119.8 16.8 15.7033 18.3937 -1.6 25.2665 0.6 34.3 24.6 111.9 3 SD 27.5 Örgütü 26.7 -1.12554 0.3 34.6651 18.5 23.6 -1 SD 14.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.0 222.6085 0.5 14.5 17.6 14.8 33.2 22.5294 -1.6 30.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.0 16.8 13.6732 18.9 13.3 21.0 116.4 110.04390 11:4.6148 -1.5217 19.3 Kitabı 15.8 20.9 21.7828 17.4 17.2 14.5 18.5 Z-scores (BMI19.9 21.4 28.3211 20.6 18.6 20.3 17.5 13.7032 16.8 114.6 33.6 20.8 19.9 26.2734 98.8 17.3240 -1.6 21.5853 19.0 15.8 130.04461 0.5189 (z-skor) 16.6 0.10391 12.7352 18.12672 0.1 15.6 14.4 Median 112.788497.4 18.2 24.10478 0.10566 12.0 14.2 0.2 14.10780 S 0.2 25.7 135.10522 0.7 15.4 1 SD 18.1692 16.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.3 Page 5 of16.7 14.10906 0.8987 M 19.4 32.7 21.7745 16.6 19.7 13.11415 104.5 27.9 33.12487 0.0 21.9966 -1.3 13.3653 -1.8824 20.2371 6 4.2 123.1 16.10303 -3 SD 12.2 17.1 20.6 15.7 20.3 14.10652 0.5 13.1490 12: 2 12:5.7 0.2 15.12055 0.1 115.6 13.1 134.4 24.4 119.1 117.12627 20.0 17.7203 95.04475 0.4 16.7 21.5 132.9 0.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.2SD 117.1 -314.5 Median 114.2 126.12579 0.12346 0.5 0.11688 0.12683 0.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1.0 35.4 7 16.7551 100.7 13.6 17.0 -1.3 13.8 28.11556 105.9 -3 SD 12.3 14.3 26.8 21.9 13.3 18.6644 0.7559 17.3 31.2 15.0 18.2 20.7873 17.7 30.6116 19.2 15.04431 0.1 13.1 23.1710 -1.2333 S 0.8 124.4 17.04525 13: 5.5 15.3 18.1 14.7744 19.10347 12.1 34.12291 0.8385 131 10:11 11:4.1 0.2 18.0 22.11623 105.9 0.7 34.1 15.3 23.9292 101.4 3 SD 127.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.1 23.8 25.4 17.7 12.8 2007 WHO Reference 14.1427 20.8 23.6 112.5 110.4022 -1.6 23.8941 -1.6 29.8 12.5 24.3403 193 -1.6 24.5185 -1.2 120.5 15.3 22.7 0.10989 101.0890 11:11 12:5.7861 17.5 27.4 114.1262 -1.9 21.8 12.11228 0.3 16.1 SD Median 16.9 104.3 17.1 -1.1 119.7 15.4500 -1.10609 0.3 DSÖ Referans 16.8 122.9 17.7 113.7628 -1.8 21.6 129.11720 106.1 33.6 18.4 123.6 14.3 108.6 20.9 116.6 17.5921 19.9 14.0 16.4 26.5 120.3529 25.7846 17.12005 109.1 27.5 18.8 20.0 17.4 20.6 16.5 113.1 19.5 21.3 20.2 127.9 14.3 18.2 13.8 14.0 16.2 -1.7 17.9 -213.5 34.9346Month -1.2 19.12501 0.8 2 21.5 28.12514 0.3 0.8 126.04423 0.7 13.5 19.12396 0.7806 17.1 17.04531 0.2 14.6 18.9 19.8 22.7 14.2621 20.8 16.4 14.9 130.4 -313.1 106.8 16.5 14.5 111.8 13.8 121.6962 18.3752 99.2 128.5 14.7 20.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.8 17.8 12.3 18.0 111.2 21.12428 0.6 132.6 113.3 122.4 16.0 16.7 .6 14.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.2665 151 7 12: 8 152 5.3 27.7 116.7 25.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.7293 18.1 24.0 105.4 -313.6888 18.9 121.8 14.2 16.8 18.2 16.3 19.1 13.4 M 17.1 16.4799 99.2 21.7828 16.3351 16.04489 11: 4 136 11:4.1 Page 4 of 7 14.7 12.12102 110.6 31.9 SD 15.12170 0.4 131.0 0.1 28.8 113.7 15.0 19.6 20.0 119.11979 0.8 -1.6 18.0583 9 11:10 5.9850 11: 1 133 0.0784 3 135 0.7408 17.6486 19.6 13.7 138.3586 L 103.04469 0.0 128.4 18.3kg/m2) in 13.2 18.11952 S 109.6 9: 7 115 T.2 33.5 122.5074 -1.788197.2 15.4 110.3 23.4 14.04508 13:5.5 19.3 19.9 12.8 14.6811 18.5 123.0 0.0 15.7777 16.4393 160 13: 5 161 0.2 25.0 23.5 14.4617 -1.1 120.7 23.5 19.3 19.6 137.3 32.1 14.3277 194 -1.7780 17.4 -1.0 13.6 27.2 334.5 23.4 18.04536 13: 7 5.3 15.4 20.2 32.0 271 35.6 0.5 18.3 125.8 13.3796 20.4382 -1.2 0.5 20.6 12.2955 103.7 -1.5 22.6 23.8 -1.1 19.3 20.1 16.7645 17.4 26.5510 -1.1 2007 15.5 114.5 124.9 33.7 126.3 16.9 16.9 SD 22.5 17.7407 16.7 20.1 22.7 13.5403 -1.8 32.1 133.7 127.5521 0.4860 104.2 21.9 125.0 15.4 14.4433 0.3 20.1 15.3 18.2 17.4 124.3 15.9 26.9 18.8 14.8 32.5334 -1.3 15.7 16.7 115.12328 0.9kg/m2) in 17.5 128.8095 -1.4 128.7 24.6 25.0 16.3777 -1.8 SD -216.9881 21.2 -1.7862 16.2330 102.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.6 14.4 33.6 -1.1 SD 136.6020 19.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.5 31.3 17.6376 M 16.0 18.9392 96.1 12.2 15.2 120.04399 11:4.2366 -1.4848 -1.8704 101.0 23.6 115.5 33.8 20.1 34.1 SD 14.6 26.1 15.9 34.2 -1.5 14.1 20.8 34.1 18.8 0.2 15.3 29.6 18.7 33.12661 0.9 15.1 131.4107Month 3 159 4 0.9 16.4 127.9SD 125.9 16.2 18.8 26.2 29.1 117.5719 19.9 15.11898 108.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.6 14.3 131.1 120.11656 106.8 13.7168 18.3 15. Sağlık116 -1.0 Dünya Sağlık 21.7117 19.8 Z-scores (BMI18.9 0.4 19.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.7 27.2 107.9 14.11342 103.12603 20.4 22.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.12212 0.6 16.0 19.8 23.2960 153 12: 9 12:10 154 0.9 13.3 18.1 125.9 27.2 15.2 108.2 13.8 16.4733 L -1.11451 104.8 -1.6 26.6 22.1 17.0 -115.3 7 13.1 18.5 34.8 16.8 15.1 SD SD 21.1 0.7 13.4 132.7670 L -1.1 119.7884 17.1 18.9 24.2762 198 20.7604 17.8 12.1 18.9 116.9 34.2 27.5 33.9 23.3 -1.2 24.3 18.7 15.9 28.3 19.12541 0.0 28.8 115.6786 0.1 32.0 T.7 34.3 30.5 18.12473 0.2 21.6 19.11522 0.12191 0.6211 19.3 13.5 15.9398 -1.2089 12: 5 12:5.8 13.0823 20.2 16.6 12.10823 -2 SD 12.9 332.7804 16. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 13.6 17.9 31.7197 0.7 -2 SD 13.11379 0.7 15.0 21.3704 16.4 14.6 16.0050 -1.3 15.11781 107.0400 0.9023 134 -1.9 115.0 22.9 18.3 33.5 14.04520 13: 5.7 31.0 31.8 16.7 26.7 18.0 17.11925 108.6568 18.4263 -1.5 25.6 34.3 SD 34.1 14.8 22.5 112.8 127.4954 13: 8 13: 5.6795 104.3 23.0 16.04439 0.4 16.6 131.2 17.7745 0.6 20.4 27.1 109.4 18.3 18.0 13.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.3 0.7847 16.2 SD 27.5877 100.1 843 587 0.6 15.3 16.4 13.6 M -1.6 13.2 23.3 14.7731 127 10: 8 128 10:4.9 25.7 16.5 22.8 15.5 13.7751 17.0 133.2 136.2 118.C.0 17.4578 19.5 30.8 16.5 16.8 34.0 105.9 -1.9 16.7 16.12030 109.2 110.11304 0.4 30.6 15.1 130. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.1 227.6 14.6 26.2009 16.0314 2 Year: Month L 0.4221 -1.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.12650 15.0 28.8 16.3 15.7 121.8 15.6 14.5 23.8 16.6 15.0 14.12125 0.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.4961 -1.0 16.7 25.4065 16.7 124.4 19.8 28.8 13.8 13.8 27.9 29.7 22.5 22.5 16.6427 -1.4 109.9 20.12233 0.10738 0.8 121.8 29.8 13.8 18.5 16.0215 20.6 13.2026 20.2 18.1 13.2 2007 WHO Reference 14.5 -1.5 27.11110 101.12412 0.3 22.1 21.1 28.7 26.6 15.3243 155 0 0.0 15.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.4 23.3 29.2 16.3021 196 -1.0 24.1 15.8 14.1351 -1.0 16.2631 -1.5578 16.7 125.8 20.2 17.8 135.9 14.7 -1.12591 20.1 26.5 0.8 17.9 15.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.9 18.4 22.3538 156 1 0.2 16.7 14.3 28.9 24.4 20.3 28.12272 0.7719 17.7 23.2 13.7 112.7 23.3 15.4 15.4272 99.5502 104.8 25.11070 101.12694 15.2 -214.4 16.1 106.7 225.1 17.3 14.11189 0.2233 20.1 25.0 16.7 21.7 27.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.7710 -3 SD 16.0 24.0 16.1784 3 12: 4 5.04447 0.6 15.4143 -1.8 21.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.2 19.5974 16.0275 8 11:5.0 28.7 123.7 15.4 14.2 28.C.0 16.6 18.1 -1.3 17.9 15.2 16.7 32.2 118.10948 100.11487 104.04454 0.12310 0.0 24.5 129.0 0.4 34.12380 0.12567 0.7880 17.10695 0.9 17.9355 20.04355 0.8 129.4 31.4 20.7 18.7 114.4 -1.9 28.8287 0.0 20.7 14.6985 100.3 109.7 19.3 21.3 17.9 132.2648 -1.0 15.6753 -1.1 18.3 13.3 18.2 117.6 15.2 110.12443 S 0.2 15.1 15.5 26.1746 97.0 123.7102 18.3149 195 -1.11869 0.7 0.8 14.9603 20.2 23.12615 20.3004 0.4 119.2 14.7 14.2 15.3900 -1.10865 100.4 25.7 19.7 18.2 26.04482 0.9 122.6944 M 16.1 30.2499 -1.9 16.8 23.10214 0.1196 0 12: 1 5.6851 -1.4 27.8 16.11590 0.0 26.0 121.8 SD 2 SD 20.2 21.3 17.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.6 17.7873 16.1 35.0 16.8124 -1.0 34.7626 -1.5 22.8367 19.2 17.4 28.6 19.12528 0.7511 17.5 20.0701 -1.2 14.7196 -1.9 35.9 119.8746 -1.4 27.3 16.3 21.12363 0.8 120.6304 18.7 114.8 20.3 137.1 24.2 126.8 118.8 129.4 14.12253 0.6 21.7578 -1.12458 0.2 14.3 98.04514 13:5.4 3 SD 24.0 19.3 31.04495 12:11 5.3 Page 3 of14.10435 0.9 124.7 18.0 35.1 17.3 16.0 20.4376 20.5 22.5 16.0 20.04415 0.5 17.0 25.6 14.7 19.3 14.5 25.2 118.7271 -1.8 SD Median 20.7 17.9887 102.5 26.8 18.11266 102.5 0.0 25.7461 17.8497 96.1 22.7445 105.9 SD 23.2 22.C.9 SD SD -116.7 13.9 0.12148 0.7 121.2 118.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.0 -1.11841 107.11150 S 102.3 116.3294 -1.0 20.3 118.8 19.6 15.3 2007 WHO Reference 13.6394 18.11030 0.1 SD SD 107.10259 0.1 35.8 -117.5 -1.9 27.12079 110.4 18.8 34.04407 0.5 17.9 Median 16.9 122.0 15.11751 107.0 0.04364 0.3 111.7 SD SD 19.9 27.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.

2 20.1 29.2 105.04382 0.2 23.1883 99.4 15.6 35.2 24.12855 107.2 29.0 20.6 23.8 121.9 -1.0 24.4382 -1.5 17.3 15.5 122.7 28.0843 21.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.0 15.3 109.0 15.3529 16: 1 16:4.0 125.6 18.7 28.1 0.8 123.0986 21.7 21.8 15.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.2 24.5 0.9 15.12902 108.4 118.12541 0.2 18.5 29.5 17.9 125.3 21.2 119.0 25.3211 20.3 20.6 25.9982 103.2 15.1 108.5 135.7 112.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.4263 M 20.4 131.0 115.4 35.1 19.5 SD 16.1 120.6 19.4 35.9 28.0 19.8 0.2 121.327795.5 124.12501 0.2960 3 18: 4 18: 5.2 35.12650 -2 SD -1.04439 17:5.9 0.7 112.12672 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .2 116.3 24.2423 L M -1.4 107.3 29.1 25.0 121.9 17.04415 17:4.9 Median 17.5 Dünya Sağlık 27.2 15.2 28.12567 S 0.5 133.8 103.8 102.2 2007 WHO Reference 15.7 112.4 -0.04454 0.7 16.9 21.5 0.9356 21.2 0.2 29.8 15.2 130.1 17.7 15.3 34.8 23.8 335.0 22.0 126.1270 21.3 130.6 119.2 18.0 35.5 17.12554 0.2 35.3 129.2 20.1 127.2098 21.04390 0.5 5.2 21.5 35.5 16.9 18.12797 105.3 130.4 107.3 35.04502 0.7 15.4 110.9 35.1 125.9 34.12836 104.2 35.12893 106.1 Sağlık Bakanlığı.3 15.4 228.8710 -1.2 127.2 18.3 15.5 17.8 20.7 115.9585 -0.4 20.9 2 SD 27.12864 0.1 -2 SD 16.04475 0.0 25.6 15.4 15.9 124.1 20.5 15.04489 0.2 17.1140 104.8 126.5 0.8 122.2 35.2233 21.8 126.1 -0.8892 22.4 19.4376 M 20.4 110.8 16.7 25.0 20.2 16.9 17.4 19.8 113.1427 S 0.3400 -1.4 132.04431 17:5.9 24.9 113.8 SD 123.8 21.9661 21.6 0.04373 0.7 23.5 35.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.12920 109.3 123.5 Örgütü 34.2 24.12514 0.2 7 15.9 20.2026 187 -1.7 15.04407 5 to 0.9 18.3653 L -1.6 20.4 27.6 120.8578 22.7937 102.12874 0.2 128.7 35.8 138.1196 0.4143 20.1 25.04355 0.8 137.5 136.9 123.3 20.4954 5.9 21.4 29.9 19.3796 20.0 128.6 35.4 20.6 Page 6 of17.5 135.1962 21.0 24.7 27.3 SD 35.4 16.04514 0.12694 0.12807 105.1 29.9 29.3 0.4 106.8 15.12715 101.6 18.8 22.8 0.3 22.5 136.1 125.0 23.4 16.7 114.7 15.0760 103.3 19.12487 0.7 129.0 -0.9182 102.7197 -1.0553 21.4 23.8 24.0823 20.3 106.04525 0.0 19.5 35.8 19.9 0.6 20.2 19.8 22.6 18.5 123.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.04495 0.6 19.7SD 118.6 28.4 25.7 0.2 25.9812 21.12777 18: 7 5.2 110.4 124.1 20.4022 5 .5 111.12816 0.1129 21.6644 -1.0 0.3 22.4 25.1 122.2631 20.4354 0.7 24.3243 5 18: 6 5.5 119.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.1 19.3 23.314995.6193 -1.4 133.0112 21.3 118.3900 -1.9 35.8824 -1.0 113.6 29.6 17.4 34.4 35.1 19.8 24.289296.8 -1.5 35.12883 107.7 SD 24.2 15.3 120.3 28.0 21.168898.0407 21.1 114.12603 0.12528 0.5 18.6 121.7 27.9 24.6 18.6 19.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.6638 100.12930 109.1 28.1 129.0260 21.4 17.7 15.3 18.3 132.5 28.2 -0.04461 0.12845 107.3 16.3021 20.6 34.4 131.141099.6 29.8 127.0 21.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.4822 -1.7 20.1 0.4 0.0 124.0 15.5 -1.1 20.1514 104.8 15.6 3 SD 34.1 115.8 21.6 S 0.12579 -3 SD 14.8 23.5 134.6 35.249997. Türkiye 1 SD 23.0400 -1.04364 0.0699 21.12615 100.7510 101.4 21.3 21.2 118.0 0.3822 18: 8 18: 5.5 120.1 20.04531 0.5 17.7 17.2 21.1550 21.5 SD 23.4667 0 5.12591 100.2 15.5 -216.6 125.2 16.4 109.0 117.7 117.4 -1.3 17.1 25.3 15.2 -1.7 -0.1 119.8 114.2 SD Median 20.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.9355 -1.6 18.4 28.5 119.8 15.4 132.12787 0.12939 109.9023 200 8 16:4.4951 96.8358 -0.6 17.4 -118.9 16.5 18.4 17.9 14.5 -0.8 21.5 24.3403 20.9881 -1.7077 -1.5 35.2 127.8 105.6 16.1 114.5230 104.C.12826 106.0890 209 17: 6 210 0.6 29.1423 -3 SD 20.5 35.0 29.1 28.3 16.0 21.4393 18:11 19: 5.6 -0.3 17.9 35.3 110.5 0.8 114.0 34.6 110.3 16.1925 -1.2 108.7 0.6 17.8 16.5 20.5 29.0914 97.2 15.1 15.8 34.4 123.0 0.6 111.7 35.8 22.9 21.4 118.1 128.12683 102.3 27.8 21.04482 0.8 2 27.0374 -0.3777 -1.12746 0.1 21.12736 103.12704 102. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 111.04520 0.8 16.0 35.1 18.9 16.1 35.12661 101.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.3 19.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.2762 20.4 24.1784 17:10 17:11 5.0 24.4 17.12767 104.4 110.7 125.04508 0.04447 5.4107 9 18:10 5.3 129.8419 22.5 SD SD -118.8735 22.9 127.8 114.9509 21.9 28.5 34.12473 0.3 117.9 21.1 23.3 17.12756 104.6 34.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.04423 17:5.19 yaş (z-skor) 20.8059 3 16: 4 16:4.5 19.5 18.8385 5 16: 6 0.4 17.9 19.8 14.5285 100.7 29.0 15.3 16.7 34.5 18.9966 205 1 2 206 0.0 20.9 116.8 111.0 28.04536 17: 7 17: 5.6 16.2 105.2 15.1 15.8287 -1.5742 100.2914 -1.6 17.0 29.2 15.0 124.7 122.8773 -0.9 0.12726 0.4 3 SD 34.3 28.6 24.5 S 0.0 20.2371 -1.6 19.3 25.3 22.9 SD 18: 1 5.3 15.3 27.1 112.8 21.182698.5521 -1.0 20.7 121.7745 -1.1 35.3 15.7 -315.5 19.236697.3 0.2665 18: 2 18: 5.7 120.6 19.3 23.5 28. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 18.3 35.5 137.9 15.4500 -1.4 131.6 120.3 18.9 18.3880 99.1490 8 17: 9 5.8 SD 28.0 23.2 128.2 29.12627 101.1 -3 SD 15.6085 -1.7731 2 16:4.7 16.3 15.6 21.6 21.4 131.3 29.3 21.2 35.0 113.12638 0.7 23.6 -217.1 35.2 110.12911 0.8 21.0 21.9962 21.0 0.2 25.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.0 119.3 132.2 117.7 18.7 24.12948 108.04469 0.5 17.3 116.3 0.9202 21.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.C.0583 208 5 0.8 35.9048 22.5 124.7 3 34.6 2 SD 27.5 27.1 116.1 104.4 29.0 15.8 116.0215 20.8 115.2 126.7 114.5 29.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 .Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Neyzi) T.C.Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.C. Neyzi) Şekil 6 .C.

Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. • Konunun yinelenmesi. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. 274 T. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu. sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta. • Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir.C. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir. yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir.Sağlık Bakanlığı. korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir.C.

C. okulda en sevdiği arkadaşı.C. Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. babası. en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak. T. ardından şu şekilde sürdürülmelidir. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir.C. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip. varsa kardeşi. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir. alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . Çocuğa özel bölgeleri sorulur. sınıfa söyleyecek.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir. Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir.

Yiyecek gruplarının yetersiz. nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir.C. baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. baba ve çocuğun davranışı.Sağlık Bakanlığı. Rol Yapma: Anne. sonra izleyenlere neler iyiydi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yemekler hakkında konuşmalar.C. sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur. 276 T. 5-8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Eğiticiler de imzalarını atarlar.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 .T.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.24 AY T.

C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı.C. Türkiye 278 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 .T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.24 AY T.

Türkiye 280 T.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.

............................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T...................................................................C.......... Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : .................................C.................Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ........ Adı .................................................................................................................. : .............................C.......... – .......... : ..................................................... Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir............................................................................................................................/.................../......... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..........................C................ Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir............. : . : .. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T.............................................T.................. : ........................................

............................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T......mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T.........................................) Aldığı başarılı dereceler: ......................................... Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ………………………........C.......Sağlık Bakanlığı............................................................ Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : ............................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o ....... Spora (düzenli antrenmanlara ........................................................................................................... Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek .....................K............. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı................S... Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır....../………..............................………………………....................... o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ......... Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz......../…………............................................... Telefon Numarası : .............................C.. Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ………....................................................……............ Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S........haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: .......................................... Adres : ......... (En son bitirdiği okul)....... Öğrenim durumu: ..../………......................................................................./…………......................../…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: …………................) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır............. Tarih :…………......... ...

kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak. çarpıntı Nefes darlığı. his kaybı Kas. tümör (vücutta şişlikler vb. şerit vb. taş vb. flebit Kan hastalıkları. kasıklarda. barsak.mesane hastalıkları (kum. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz. iştahsızlık Karın ağrısı. boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb.C. tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. bademcik vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman. B veya C) Böbrek . dışkının koyu. burun. hemoroid. kabızlık Dışkıda kan. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında. uçuk vb.) Diğer 283 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı.C. akıntısı. ülser vb. eklem.T.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . siğil. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma. işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı. çınlaması. spor yaparken göğüs ağrısı. mantar.) Cilt hastalığı (egzama. kurt. karaciğer. ishal.) Kulak ağrısı. baş dönmesi. boğaz sorunları (sinüzit.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. karıncalanma.) Fıtık Kanser. öksürük.) Ruhsal sorunlar Mide. safra kesesi hastalığı (gastrit.

ağrı.. diğer) Tanı (kırık. bel. Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı./………. ezilme.C. Düzensiz :…………. çekme. Adet görme süresi :………. el bileği. çıkık. bacak. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik. kalça. diğer) Tedavi (ameliyat. sigara. ameliyat vb.. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur. göğüs kafesi.C. ilaç. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.(gün) Adet düzeni Düzenli : ……….. parmaklar. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi.sırt. kist oldu mu?………………………………. ayak bileği. boyun. Gebelik sayısı :……. akıntı. kol. 284 Sayı:………………………. Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol. el. T.İmzası Tarih :…….. dirsek. çay. Diğer sorunlar………………………………………………………………. omuz. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti.. kopma. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı .. ayak. Doğum sayısı : …………. kafa travması. yırtılma. kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası.. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?………………………………………. diz.) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz.. uyluk./……….Sağlık Bakanlığı. sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :………. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş.

diğer)……………………………………………….…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:…………………………………………………………………. Varikoziteler (üst. pectus carinatus-excavatus)…………. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü. Ameliyatlar ………………………………………...…….……. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.. gövde.(Şekil bozukluğu.S. ………….V. Üst ekstremiteler …………………. …………………. Karaciğer.….… K. Nabızlar (Radial.…. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar …………. Boyun (Torticollis.……. diğer bulgular)…………………………………. tonsiller. K. femoral.B. Hastalıklar ………………………………………. wheezing. hipertrofi.…….…….. deviasyon..…….……. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ………. ronküs. Allerji …………………………………..…….…………. pigmentasyon.…….C.. Abdomen: (Kitle. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………. üfürüm)……………………………………………………. diğer)…………………………….……. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kitle. Oskültasyon (Ritm.……. Yaralanmalar ………………………………….B. …………..C. dalak. boyun)…………………….…………………………………….T. Göğüs deformiteleri (asimetri.… Torasik vibrasyon (sağ-sol):……………………………………………………. guatr)……………………….……. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral.…………. diğer bulgular)…………………………..……………………………………. palpabl lenf düğümü.………………………………………. 285 T.……..alt ekstremiteler.…….….

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T./………….C.………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur.C. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ………………………. b) Yapılan muayenede ……………. Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir. TARİH : ……….Sağlık Bakanlığı../………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.