T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Dr. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Dr. Dr. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr.C.Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Gör. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm. Dr. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Doç. Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. G. Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd. Dr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dr. Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Gör. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm. Gör. Dr. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç.Gör. Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. A. Dr. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr.C. Z.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Doç. Dr. Dr. Dr. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T.Dr. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm. Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dr. Dr. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Dr. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Dr. Doç. Dr. Dr. Dr.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır.saglik. Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. Devam edilen süreçte. verilmiştir.hm.tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv . Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır. elektronik ortamda “http://www. Taslak doküman. Alınan geri bildirimler doğrultusunda.C. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir.C. uzman hekimler. konu ile ilgili öğretim üyeleri. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir. uzman hekimler.gov.

xvi T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C.

.................................................................................................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................................. Konuşma ............................. 13 A.................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii ...........................1 Tarama Testleri ............. xiii TEŞEKKÜR ......... 35 D........................................... 23 B..... .................... Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi ................1 Cinsel Gelişme .................................... Okul Sağlığı Hizmetleri ..........................................................................................................................1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı ....4 Okula Yönelik Öneriler ............................................... 9 A..........C....................2..................................................................................................................... xv BÖLÜM: I .... İşitme Sağlığı ....................................................... 22 B....................... 25 C.................................................................... Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması .......................... Okul ve Okul Sağlığının Tanımı ....................................................................26 C................. xi SUNUŞ .................................................................................................................OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM ...........................................................................................................................................................................1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları .................2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım .........................................................................................................................4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları................2 Psikososyal Gelişme ....................................................................................... 30 C......... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........................................................2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar ................................................................................................................................................. 29 C...............................................................................................2 Gelişme .................. 1 B.............................. 26 C....................... 16 A.................................................................................................................................................................................................................C................. Taramalar ............ OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ ........... 18 A............. 25 B........................ 7 2.........................................2 Korunma ........................................... 13 A..................3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri ...................................................................................... 1 A......49 F...................................... 9 A........................ 1 1......... 27 C................................ Görme Sağlığı .....................................................................................1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 38 E........................................................................... 23 B................ 7 B.....................................................1 Temel Göz Muayenesi ...................................................................................................... OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME .................................................................................................... Ağız ve Diş Sağlığı ............ 37 E............................3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları.............................4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ........................1 B..............................2 Okul Sağlığı Ekibi ...............................6 İşitmenin Korunması ............................. 50 F........................................5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri........................................2....................... 1 B....3............... 49 F.................. 50 T...................................35 D............................. 31 D..................................1 Büyüme .. 40 F.....1 İşitme Kaybı .......................3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ........................... 24 B................................................................................................2 Güvenli Okullar Programı................................................................................................. 7 B........................... 6 B.......................................2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri .............................1 Dil........................................... Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar ................................................3 Korunma .................... 31 C....................................................3....................İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... 9 A...........................................3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları .....

........4 Şiddetin Etkileri . 107 B................................................................. 100 A.......................................... SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME ......................................... Sigara.................................. 107 B.1 Tütün Kullanımı ................................................. Şiddetin Önlenmesi..60 B............ 93 E.......................................4 Parazit Taşıyıcılığı .....7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar ................................................................................................................................ 101 A......... 95 F............ 107 B........................... 107 C...............................................................2 Tanı ...................................................... 92 E.............................................................................................................................................. 56 A................................................................... 93 E...................................................................................... 65 D..........4 Soğuk Zincir ............................................................................ 107 B.........................10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi ...........8 Kayıt Bildirim ........................2 Besin Grupları.................................. 92 E............................................................................................1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı .................................... 100 A.................................................................... 56 A......................................................................... Sağlıklı Beslenme Önerileri...................................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ...................................2 Aşıların Yapısı ................................................................................................................................. 60 B................... Taşıyıcıların Araştırılması........................ Sağlık Eğitimi ...................................... 91 E..... 101 A....................................................... 59 B....................................................................................... Aşılama ................................................................3 Okula Yönelik Öneriler ... 65 C...........6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü ............... 102 A...............................................8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar .............. 93 E.....................................................................................3 Sağlıklı Beslenme Önerileri......................................................3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ................................1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları ........................... 91 E.......... 100 A..................... 104 A................1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik ................. 108 xviii T......................................... 96 F...............C............. 56 A.........................................................................................................................................................................................................................................................................................................5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları .....................6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar ...................... 91 E.................. 86 E....... 96 F.......................................................................3............1 Fiziksel Etkinliğin Önemi ........................................................................................................1 Görülme Sıklığı ................................................................................ 95 E.7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................................ 81 D........................................................................5 Risk Altındaki Çocuklar .............................2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı .................................................. 96 F.....3 Aşıların Uygullanma Şekilleri ................................................ 98 4............3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları ............. Alkol ve Madde Kullanımı ..........2 Şiddetin Nedenleri .......................C..................................................................3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar ......2 Salmonella Taşıyıcılığı ........................................ Salgın İncelemesi ve Kontrolü ............................................................................................................................................................................................................................ 61 B....................................... 106 B................1 Risk Etmenleri ........................ 92 E........................................................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE .............................................................. 101 A......................................................................................................................... Fiziksel Etkinlik ... 61 C..................... 105 A...2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları ................................................................................. 81 D.. Çocuk İstismarı ve Yaklaşım .......... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı......................................................1 Aşı Programları...............................................................................................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım .................................................................. 56 A.........................................

....................................................................... BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM ................................................................ Bakteriyel Enfeksiyonlar ................................................. Döküntülü Hastalıklar .... Besin Alerjisi ................. 139 H.........1 İmpetigo .................................................................................. Baş Ağrısı .............................................. 144 D.................................................... İyot Yetersizliği Hastalıkları .....................136 D....................................... 122 E...119 B.... 110 1. 139 A............................................................................................... Kabakulak ......................................... 151 A........................................... 120 B............................. Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları ......110 A................................................................................................................................ Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları ..... 124 2............................................2 Kırıklar........................ Temel ve İleri Yaşam Desteği ............................ 147 5........................................... 138 F............................................................................................................................................. İdrar Yolu Enfeksiyonu ................................................................................................................. 154 B............................2 İleri Yaşam Desteği ....................................................................114 B............................................... 152 B........132 3................... ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM ................134 C....................................................................................................112 B........................SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM ........ ENFEKSİYON HASTALIKLARI ..... Akut Gastroenteritler ........................C.2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları ............... 127 C..................................................................................C................................... 148 A...................................................................... 118 B................................................................................................................................................ 120 C....................................................................................................................................................................................................................................2 Ektima ...................................................................................... Zehirlenmeler...........4 Paronişi ..5 Kafa Travması.................................... Karın Ağrısı .........................................................................3 Çıkık ................................................................................................................................................................................................................................................................ 150 A........ 130 D..................... Viral Hepatitler ............................................................................................................134 A..................... 110 A...................... Viral Enfeksiyonlar ........................ 139 4............................. Konvülsiyonlar .. Anafilaksi ........................... 138 G.........................124 B...........................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları ............................................................152 B................................................................... 124 A......................................................................................... 151 B.............. 114 B.................................................................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T............................................ Travma .................................................................. 152 B.........148 A............................................................. 149 A.................................................................................................... Demir Yetersizliği Anemisi................................ 110 A................... Göğüs Ağrısı .................................................................................................................................................................... Pnömoniler..................................................................................................................3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları .......................... 134 B..................................... Şişmanlık ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR .................................................... 148 A..............................................4 Burkulma ...........................................................................................4 Pox Virus Enfeksiyonları ............................. DERİ HASTALIKLARI ....................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. 138 E..............3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit)..... 155 T...................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ...................................................................................5 Anguler Keilitis ..... 142 C...........................................................................1 Temel Yaşam Desteği.............1 Kanamalar .............................................................................................................................................................................. Kusma ..............................................................................................................BÖLÜM: II ..................... 139 B....................................122 D...........................................................

..................................................... 176 D..............................................................7 Kendi Kendine Testis Muayenesi .... 160 D..................................................... 187 C.........................2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis).......... 195 A..... 160 D.....1 Alopesi Areata ..............C............................... Çocuk ve Spor ............... 176 D..................................... 179 E....... Kas Ezilmeleri............................ 171 C.................................................................................... 188 D....................................... 185 B......................................................... 161 B............................... Kas Sertlikleri.......................................... Nefrotik Sendrom .. Üreme Sağlığı .......................................................4 Böcek Isırması ...................1 İnmemiş Testis ............................................................................. 190 F....................................................................................................................................................................................................................................... Ayak Bileği Burkulması..6 Epididimitis ........................................................ 165 B...................................................................................................................... 156 C...............3 Testis Torsiyonu ........ Sever Hastalığı .....1 Kas Yaralanmaları .................5 Premenstrüel Gerginlik ........7 Anormal Uterin Kanamalar ............................................................................................................................ DİĞER HASTALIKLAR ................................................................................................2 Hematomlar ........................................................................2 Mikropenis .......................................................... 197 C....................................... 178 D...................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.............................................................................................................................................. Osgood-Schlatter Hastalığı ....... 169 B............................................................................................................ 195 B......... 182 F.............................. 159 D....................................................... 160 6...................................................... Testis.................................................................................................................................C............................................................................................................... Tüylenme Sorunları .................1 Himen Anomalileri ................1 Jinekomasti ...................... Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit ............. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ................................................................ 176 D..... Polikisik Over Sendromu........................................................................................................................................... Paraziter Hastalıklar..................... 161 A................. 183 7......................................... 177 D................................................................................................................................................................................................................................4 Amenore . 198 xx T. Diğer Deri Hastalıkları ...........................................................................................3 Uyuz (Skabies) ............................................................................... Kas Yaralanmaları.. 173 D....... 168 B................................................................................................. 189 E.......................................................................................2 Kas Sertlikleri................................2 Pitriazis Alba........................... 171 C............................2 Kızlarda Meme Hastalıkları............................ 163 B...................................................................................................................................................................... Jinekolojik Sorunlar ......... 194 8............................................................................................................... SPOR YARALANMALARI ................................................................ Kas Ezilmeleri ....................................................3 Follikülitis ................................................................................... 176 D......................................................................................................................................... 166 B.................. Hipertansiyon..................................................................... 156 C....................5 Hidrosel .................................. 185 A............ 170 C....... ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI ........ Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı ...................................................C..................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T............ 193 G................. 163 B................................................................ Meme Hastalıkları ...........................................................1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) ................ 193 G..............................................................4 Varikosel .................................................................................................................................................. 157 C.................... 191 G..................... 157 C....................................................................................................................... Patello-Femoral Ağrı ....................................................................................................................................................................... Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları ............... 164 B.......................................... 176 D............................6 Dismenore ........................................

.............................................................................................................................................. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI .........3 Karabasanlar ...................................................................................................1 Konversiyon Bozukluğu ................ Dışa Atım Bozuklukları .............................................. P.................................................................................................. Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları ............. 252 I.......................................................2 Özgül Öğrenme Güçlükleri .................................................................................... 243 D2 Enkoprezis .................................. Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım ...... Uyku Bozuklukları ............................................ J.................................................................... 218 Orak Hücreli Anemi.................... 235 A........................................................... 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ............................... F....................... 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr .................................... 237 C.......................... Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu)................ Çocukluk Masturbasyonu .1 Enürezis Nokturna ....................................................................................................................................................................... 206 Astım ....................................................... 230 P.................................................................................... 232 9..... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................... H... Tik Bozuklukları ... O......................................................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi ................. 199 Konjestif Kalp Yetmezliği .... 239 C............................................................................................................................. 250 H...........................................................................................................................................................................1 Anoreksiya Nervosa ........................... G...........................................................................3 Davranım Bozukluğu ..................... 241 D........................................................................................ 256 D..................................................... 216 Beta-TALASEMİ .....................1 Gece Korkusu (Terörü) ...................................... 238 C.......................................................................................................................................................................................................................................... M.................................................. Kekemelik ................................... 235 B........................................................ N................... 219 Çölyak Hastalığı ................................................................................ 244 E. 221 Epilepsi ............. E....... 238 C.......... 253 I..... 249 G...........................................................Kronik Böbrek Yetmezliği ............................................................................................................................................C...................... 248 G....................................................................................................................................................................................................................................................................................... 254 J.................................................................................................. 228 P....................2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu ........................................ Somatoform Bozukluklar ....209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) ....................... 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım ...........C............... 253 I. T.......... I.................................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı......................................................................................................................................................... 252 H.......1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ........................................................................ 253 I......2 Bulimiya Nervosa .......... 252 H............................................................................................................................... 243 D................ L...3 Somatizasyon Bozukluğu ........................................................................................................... 246 F.. Yeme Bozuklukları ......... 223 Serebral Palsi ................................................... 252 H...................................... 201 Disritmiler ..........................................................2 Ortopedik Engelliler ........................................................................................................1 Zihinsel Özürlülük .................................................2 Uyurgezerlik .......................................................................... 249 G........................... K.........................................................................

...................................................Oturma Planı ......................... Neyzi Eğrileri) ......... 259 EK 3..................Sporcu Sağlık Belgesi.............Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları)....................................... 257 EK 2......... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................. 273 EK 4.......Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri...................................................................................EKLER EK 1. 274 EK 5......................................................C.........C.....277 EK 6..........Ulusal Büyüme Eğrileri (O. .................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ............................................................... .Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri..........281 xxii T.............

sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir. okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir.T. okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir. yüzyılda başlanmış ve 20. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. fiziksel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. 1953 yılında yapılan 5. hastalıkları önlemeyi. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. 1951 yılında 12.C.C. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. okul spor hekimi. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. daha uzun. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. ve 164. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. T. okul çevresi. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. B. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. öğrenciye. geliştirmeyi.C. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. Sağlık. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise. OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163. a. Bu rehber. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır. geliştirilmesi. Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. çocuk. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. Okul Sağlığı. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk. B. 1962 yılında yapılan 7. ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır. gerekli ise tedavi etmeyi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil. Türkiye’deki yasalar. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. geliştirilmesi. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. b.

okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. gelişiminin izlenmesi. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. i. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. işitme kaybı. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. Epilepsi. Aralıklı fizik muayenenin amaçları. bağışıklama. Türkiye c. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. g. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir. Okul ortamı.Sağlık Bakanlığı. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı. hepatit. e. yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. f. Okuldaki baskılar. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. ortopedik kusurlar. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. daha sonra çocukların 6. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. idrarda albuminüri. ve 10. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T.. Okul sağlık personeli. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması.C. d. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. büyüme-gelişme geriliği. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi. 8. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir. Ayrıca görülme sıklığı az olan. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. diyabet. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. kendi evleri dışında. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. h. öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır.C. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. diş çürükleri. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir.

ısıtma ve havalandırma.C. Okul çevresi. vb. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. f. etrafı.C. aydınlatma. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. Okul bahçesi zemini. çukur. oyun alanları. meyhane. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. Okulun kat sayısı. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine. Okullar. uzakta inşa edilmelidir. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre. Okullar. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. Özetle. kahvehane vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. tuvaletler. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak. öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde. duvarı. kolay T. ayrımcılıktan. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. su tankı. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar. yıkılma tehlikesi. tacizden. 3 metre olmalıdır. g. atık birikmesi. binası. Şehir okulları. e. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. okulun yeri. c. toplumsal çevresi. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir. Yapılan çalışmalarda. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. sigara. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. istismardan. çöplerin yok edilmesi. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir. bakımı yapılmalıdır. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. Yapılan her muayene ve tarama. d. düşüp yaralanmaya. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir. kazalardan ve şiddetten korumak. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. alt yapı kurumları. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde. bar. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . kapı ve diğer elemanları çatlak. hayvan dışkı ve leşi. haşarat. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır.C. su sağlanması. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. haşere vb. Ayrıca anayola. b. üremesine imkan vermeyen. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. gürültü. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. koku. tren yoluna. gibi tesislerden en az 100 m. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. a.

Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. aydınlatmanın. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması. ayakta rahatlıkla durabilmesini. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır. mat fakat açık renk bir boya ile boyanması. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. pişirme. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. i. Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. ileri kayar hareketli. dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede. Revir: Okulun idari bölümünde olması. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. tüm duvar veya zeminden en az 1.C. Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini. h. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. m. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. Sıra. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. j.3 metre ilave edilerek yapılması.7 metre. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi.Sağlık Bakanlığı.5 metre. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. çıkış yönünde koridora doğru açılması. mermer veya mozaik ile kaplanması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 5-10 bayan öğretmene 4 T. sınıf uzunluğunun 9. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması. Şöyle ki. k.C. yeme. havalandırmanın. oturma yerleri menteşeli olmalıdır. l. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz. o. Okul binası yapımında. cilalanmış ve temiz olmalıdır. Mutfak. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta. n. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır. döner merdiven olmaması. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır. uygun bir soğutucu bulunması. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması.5 metrenin yağlı boya ile.

Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. r. malzemelerin bulunması. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. Gürültü durumu: Değerlendirmede. t. temiz ve kokusuz olması. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. okul hava hacminin yeterli olmaması. Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde. Tıbbi atıklar. yeterli genişlikte olması. zemin kaygan olamamalı. çıkış kapısı geniş olmalı. Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır.T. kullanıma hazır oluşu. T. döşemeler. s. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 . Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına.C. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. yangın söndürme. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. idare. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır. kolonlar. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. kirişler. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. kriterleri aranmaktadır. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. özellikle demir. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sürekli. yangın alarm sisteminin bulunması. karasinek vb.C. sabun ve ayna olması. u. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. kanca. Aydınlatma: Görme keskinliği. sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. kova vb. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır. Uygun olmayan aydınlatma. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. su. kazma. maksimum görme hızı. Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. v. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. Kazalar: Okul içinde. Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. Özellikle okullarda. q. bakımlı. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. temiz. kürek. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede. p.

2006. 6 T. okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler. Türk Standartları Enstitüsü. Okul ortamı. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı. Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar.2006 .2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü. Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3.Okullarda (İlk. TS EN 1729-2 / 12. çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu.C.Genel Kurallar” 2. Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır. huzurlu ve sağlıklı olmaları.Fiziki Yerleşim .2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik. öğrenci. kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. 4. TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4. halk sağlığı uzmanı.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. TS 10492/10. bilgi.tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir. TS 5034 EN 14434/ 9. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3. TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları .11. okul içi ve dışı fiziksel. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak.2005– “Okullar . öğrenci velisi. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir.Okullarda Kullanılan” 5.Genel Kurallar” 6. Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır.Sağlık Bakanlığı. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak.olmaları son derece önemlidir. olanak varsa psikolog. öğretmen. Çocuklar fizik. TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları.org.3. * (http://www. davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar. okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir. hemşire. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim. sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir. B. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi. Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar. psikolojik danışman ve rehber. öğretmen ve veliler işbirliği yaparak.10. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır.Orta Dereceli . Sağlık eğitiminde.tse. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. TS EN 1729-1 / 12. hekim. öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak. Okulla ilgili. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .10. Bu ekipte yer alması gereken kişiler. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi. TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme . rahat. Sağlık çalışanlarının. dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir. tutum. desteklenmiş hizmet içi eğitimine.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. 3. Görme taramaları. Hemşire. ilk yardım. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. hakkaniyet. Bu yaklaşım. hemşire ve hekime katkısı fazladır. öğretmenlerin eğitimi. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen.C. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir. Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. başkalarıyla diyalog kurabilen. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir.C. zorbalık. Diş Hekimi: Araştırmalar. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir.07. Okullar okul binası içerisinde. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. Programın içerdiği kavramlar. Okul hemşiresi.3. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okulda ve sınıf içinde demokrasi.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır. B.3. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir. Böylece öğrencilerin.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”. Bu nedenle. müfredatın geliştirilmesi. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon. sağlık çalışanları. sağlık eğitimi. Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. ekip çalışması becerisine sahip. ailelere bilgi vererek yönlendirme. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır. temel olarak. B. 4. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir. öğretmen. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir.3. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir. kendisine güvenen. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır. 5. okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. Çocuk ve T.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır.

18. 17. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. Güler Ç. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı. 2. 24 Ekim 2003. 14.Sağlık Bakanlığı.C. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities. 5.1992. Eds. İstanbul. Neyzi O. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım. Çağ Matbaası. Masters of Safety promotion-Thesis. 8. İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. Third Party Publishing Co. Özet Kitabı. Aile Hekimliği Dergisi. Parcel GS. Güneş Kitabevi. 3. No. USA. Çocuk Sağlığı Derneği. Igoe JB. CDC. Güvenli okullar oluşturmada amaç. 2(13).1999. Third Party Publishing Co. 15. Milli Egitim Basimevi. Klinik Çocuk Forumu. 1995. 1992. Pekcan H. Patrick K. Why School Health Education. Ankara. 8 T. 11. School Health Centers and Other Integrated School Health Services.1(1). Adolesan Sağlığı. Patrick K. Eds. Pediatrics 2001. 26-30 Kasım 2001. Fişek NH. Kaynaklar: 1. Igoe JB. Sefrinn JR. Yayınlanmamış). 7. MEB. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 10.Ekim 2005:6-12. Editörler: Bertan M. 1917:348-351) . Gönenli H. 4. (İzni ile. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Eds: Güler Ç.C. okul personeli. Eylül. Ankara. Çağlayaner H. Ankara. Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. okul.2(1): 31-39. Editörler: Bertan M. Karar vericiler.107:198-201. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi. okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler. 6. Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. Wallace H. Vosskuhler ML Theory. aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. 50. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması.1997:210223.1992. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. RR-22. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. Okul kaynaklı yaralanma. Özmen B. sağlık hizmetleri. Ankara.1997:210-234. 16. Muallim Mecmuası. Health Status Indicators For School Age Children. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. 9. Parcel GS. Güvenli Okullar yaklaşımı. Karolinska Institutet. Okul Sağlığı. Ankara. sağlık eğitimi. toplum liderleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. USA. Ergonomiye Giriş Ders Notları. Ankara Koleji Ders Notları. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. 2001. Güneş Kitabevi. Gönüllü okullar. California. California. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Güler Ç. Eylül. 13-17 Ekim 1999. Okul Sağlığı Kongresi. Kleinmann JC. Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. fiziksel çevre. Aileler. Vol. sağlık ve eğitim kurumları. Halk Sağlığına Giriş. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. MMWR. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school). Principles and Practices of Student Health. Pekcan H. acil durumlarda yaklaşım. stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü. Koşar L. Ankara Tabip Odası. Principles and Practices of Student Health. 1998. Commission of the European Communities. Çocuk Forumu. Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir. Wallace H. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. Recommendations and Reports. American Academy of Pediatrics Committee on School Health. 13. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü.Ekim 2005:1-5 12. Ergin S. Halk Sağlığı Temel Bilgiler.

aile içi ilişkiler. yaşlarda. çocuğun hızlı fiziksel. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar . ruh sağlığı. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır. Okul. Büyüme.. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır. diş sağlığı. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir.T. (2–11 cm arası değişebilir). 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. psikososyal.) A. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. kazaların ve şiddetin önlenmesi. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş. okul ilişkileri. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. hormonlar. Kızlarda DBH. beslenme. Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme.C. vb. Sistemik fizik muayene ise 6.C. cinsel sağlık. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir.C. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl). İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. beslenme. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir. toplum. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir. Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur.5 cm’dir. Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. T. Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir. organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir. madde kullanımının önlenmesi. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. 8. Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. ve 10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 .

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek. persantil çizgileri olarak gösterilir. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır.academicdirect. boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında. alt ve üst sınırlar genellikle 3. durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3. ölçüm aletlerinin standart olması. Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar.ro/medical_informatics/bone_age/v1. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. çocuk ve topuk. Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde. İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. ve 97. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir. Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir. Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan.Sağlık Bakanlığı. Değerlendirme sol el .0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir.C. Ek 2). Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz. Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır. Boy uzunluğu.

23 113.25 31.37 92.00 61.46 26. yetersiz beslenme sonucu rastlanır.55 65.37 20.73 54.54 52.86 61. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir.07 67.86 19.13 56.82 + 3 SD 35.73 38. Z-skor yöntemi.T.98 69.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15.A-3 ve 2. + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir.31 71. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi.72 29.30 93.65 31.17 49.78 17.32 24. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur. Okul çağında vücut ağırlığının 97.57 49.07 73.C.53 29. Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır.56 83.37 56.80 48.99 96.35 109. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir.45 43.64 76. toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır.69 54.86 22.13 31.21 15.24 62. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.83 26.88 111.92 49.23 91. bireyin ölçülen parametresinin.1 SD 18.74 + 1 SD 23.38 36. Okul çağında başlayan şişmanlık.76 19.05 32. persantil eğrisinin üzerinde bulunur. persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.23 .85 37.97 38.17 30.60 65.79 55.45 Ortalama 20. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır.05 62. Tablo 2. Vücut ağırlığının 3.30 42.05 39. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir. Tablo 2. Boy uzunluğu ender olarak 97.A-1.87 23.A-2.C. Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ). Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır. ileri yaşlara uzanan ve diyabet. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .77 61.94 11 T.60 52.78 47.79 79.42 25.83 26.-2. sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2.59 69.70 38.79 95.82 110.09 89.95 46. Ek 3). Z-skor: Z-skor.37 22.72 18.46 22. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında. özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir.07 44.37 38.51 87.66 44.12 31.72 .39 48.64 80.19 37. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri. hastalık belirtileri.16 89.75 75. SDS) terimleri de kullanılır. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.40 34.75 21.62 17.00 + 2 SD 28.64 23. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması. Z-skor için.71 27. şişmanlık bulgusudur.C. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS.83 49. Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır. hedef boy. Boy uzunluğu yaşa göre 3. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından.2 SD 16.

34 43.52 15.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.82 129.33 83.57 136.44 174.18 + 3 SD 127.32 156.17 143.89 70.99 112.92 132.70 141.51 28.26 126.70 77.29 144.41 131.76 42.93 81.37 138.62 + 1 SD 119.25 121.74 135.37 143.29 163.03 174.36 73.70 24.29 111.58 150.53 138.73 180.68 172.85 .89 38.98 167.35 131.17 188.63 80.50 19.00 145.14 153.48 33.74 Ortalama 116.51 67.84 20.93 32.19 + 1 SD 121.79 120.69 131. Türkiye Tablo 2.52 53.1 SD 111.63 126.91 168.92 49.59 122.04 143.86 121.62 165.18 157.66 179.71 155.49 155.37 + 2 SD 126.09 182.36 134.91 62.64 162.44 111.74 136.29 121.29 154.05 166.43 146.44 157.73 147.C.99 195.09 46.09 56.31 136.58 151.95 163.27 126.92 40.13 70.12 157.51 44.58 163.04 186.05 Tablo 2.81 146.54 132.63 + 3 SD 50.93 51.84 49.92 20.78 172.73 54.50 154.19 114.76 178.68 T.63 159.63 165.67 22.38 176.68 177.89 45.24 183.04 160.44 66.92 150.40 30.77 58.61 116.45 160.34 126.A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.61 149.64 194.76 132.28 55.22 63.95 25.21 + 1 SD 25.71 46.92 168.93 131.00 169.51 Ortalama 115.50 122.87 126.20 155.79 121.87 165.29 184.72 140.98 25.24 44.78 150.83 63.66 58.72 116.90 150.60 .77 60.02 71.58 .45 74.1 SD 17.19 112.99 137.09 162. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 SD 105.24 139.95 141.59 142.63 21.08 18.12 72.27 57.62 157.01 137.19 137.39 30.13 181.54 137.77 173.54 168.86 53.78 132.62 172.78 21.83 34.23 17.24 170.85 149.25 .17 130.62 116.49 168.26 149.33 46.24 159.50 126.62 180.42 166.07 127.83 126.24 156.64 38.00 143.51 42.26 152.98 49.70 174.81 115.87 143.81 159.31 + 3 SD 132.97 39.09 134.31 49.96 + 2 SD 123.Sağlık Bakanlığı.29 + 2 SD 33.04 43.53 53.09 169.33 50.60 156.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.35 26.18 165.14 161.45 175.28 181.65 144.92 .76 188.98 37.97 103.71 154.93 17.37 173.14 152.76 36.48 148.00 .10 193.49 174.67 83.2 SD 107. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.36 146.98 188.14 186.30 158.41 56.92 110.16 Ortalama 20.33 83.94 30.90 150.69 184.21 144.62 26.32 190.43 130.93 39.51 38.84 175.02 153.02 107.C.05 16.27 106.57 165.22 64.52 120.62 17.1 SD 110.42 27.93 165.63 177.89 49.16 60.34 162.52 36.54 149.2 SD 15.53 Tablo 2.54 161.74 144.22 31.08 121.02 149.44 41.19 146. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .97 157.82 141.58 138.

gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa. Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür.C. Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır. Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir. büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma. Ölçüm. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 . Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer.5 yıl sonra görülür. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür. T. Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir. ya da z-skor değeri – 3. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir.T. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 GELİŞME A. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir. vücut biçimi değişir. Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2.C. Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi. • Büyüme eğrisi 3. diğer taraf bir süre sonra gelişir.0 olması)]. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli.6 yaş) arası başlar. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11. A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik.C. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır.1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur. mikrosefali vb. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır.A-6’da verilmiştir. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur. omuzlar genişler.1 yaş). Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir.2. Bu patolojik bir durum değildir. Testis hacmi. bacaklar.A-5 ve 2. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir. persantilin çok altında.

Türkiye Tablo 2. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Skrotum cilt rengi koyulaşır.Sağlık Bakanlığı. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek. kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba. Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır. Peniste henüz büyüme yoktur. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış. Testis ve Penisin Gelişimi Penis. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar. kaba ve kıvırcık kıllanma. kıvırcık. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte. 14 T. skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır. bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır. Testisler.C. areoladaki kabarıklık gerilemiş. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Skrotum ve testislerde büyüme başlar. hafif pigmente. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş. Kıllanma daha belirgin ve yaygın. Kıllanma artmış. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil.C. erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. papilla belirgin Tablo 2.A-2’de görülmektedir. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder.A-1’de. skrotum cildi daha da koyulaşır.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek. Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 .T.A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T.C.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

1 yaş : 10. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli.3 yaş : 10.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri.A-7’de görülmektedir. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir. Türkiye Şekil 2. Sınıfa annesiyle birlikte girmek.6 yaş : 12.2. anne-babaya olan yakın ilginin azalması. öğrenme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2. • Çocukların gelişim hızları. sıraya oturmamak. yarışma. yetenekleri.3 yaş : 13. Ancak normalden sapmalar varsa.3 yaş : 13. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.5 yaş A. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir. altını kirletmek. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10. nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir. ödev. derste gezinmek.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11.Sağlık Bakanlığı. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır.C.4 yaş : 14. Tablo 2.8 yaş : 12. sınıfta durmamak. ağlamak. 16 T. altını ıslatmak.

Arch Dis Child. Cilt 32. • Psikososyal gelişimin. Darendeliler F.who. 10. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır. Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir. Bas F. Furman A. WHO. 8. Marshall WA. 2001. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır. Hacettepe Tıp Dergisi. 4. Kanbur Ö.740 7. Tanner JM. Neyzi O. www. WHO. Duygusal dalgalanmalar sık görülür. Okul Sağlığı. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir. Bundak R. Darendeliler F. beceriler. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır.C. Derman O. • Ana babadan ayrışma süreci başlar. 11. Bundak R.C. Gren M. 44(235): 291-303. Kınık E. Gunoz H. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. Neyzi O. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. 2000. Ankara. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur. Halk Sağlığı Temel Bil. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6.C. Marshall WA. • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez. 95: 1635-1641. Baş F. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. Eur J Pediatr 2007. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Variations in the pattern of pubertal changes in boys. eds 2002.html. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar.. 1995. 3. The WHO Child Growth Standards. 95: 194-198. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 . hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber.1969. Sayı 4. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. 21(6): 720. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler. and Adolescents (2nd ed.T. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. Günöz H. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bundak R. 2002 12. riskli davranışlara girişebilirler. Palfrey JS.45: (239):13-23 9. Acta Paediatrica 2006. s:302. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler. 1970. Furman A. Growth references for Turkish children. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. Tanner JM. Saka N. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener.. Neyzi O. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T. Katkı Pediatri Dergisi. Kaynaklar 1.int/childgrowth/en/index. 7(Suppl 1):23-25. Acta Paediatrica 2006. Darendeliler F. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. Bas F. Gunoz H. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007. rev). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir.N. Children. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. Pekcan H. Adolescent Friendly Health Services.308 5. Bundak R. Body mass index references for Turkish children. 166: 595-600 2.

..0 SD değerde veya biraz altında). persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir.Sağlık Bakanlığı. anne ve babanın gelişme öyküleri. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre. Büyüme kayıtları. persantilde. Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: . buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50. persantil ya da – 2. beslenme öyküsü. psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır.2.5.Çocuğun boy persantilinin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir.Yaşa göre boyun 3. Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir. (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır. persantil ya da -2. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir.0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır. Türkiye A. çocuğun boyunun 3. Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3. 18 T. ve 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. persantil ya da – 2. Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması.0 SD arası) olan çocuklarda. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir.0 SD değerin altında olması.3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3.Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi).C.C. Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük. Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1. Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir. hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin. öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir. . . persantilin üzerinde olması gibi).

C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 .T. mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Türkiye Şekil 2.A-8) Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. kreatinin. eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre. persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12. ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.C. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3. diğer biyokimyasal. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8. persantil düzeyinde kalır.10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T.) • Tüberküloz kontrolü (PPD. transaminazlar vb. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2. İkinci çocuk geç olarak. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir. yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir.Sağlık Bakanlığı.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı.

tanı koyma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 . Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır. syf. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur.A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T.C. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2. yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. (Bkz. Şekil 2.C.A-5’te özetlenmiştir. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır. Şişmanlık. 139). Şişmanlık Şişmanlık.A-4 ve 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir.

Nelson’s Textbook of Pediatrics. Büyüme Bozuklukları. 5. 2. 1994 (5) s: 404.5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. Ankara. 1994 (5) pp: 409. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı. July 1998. Phildelphia. Kızlarda menarşın 9. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır. 4.Sağlık Bakanlığı. 22 T. 16th. Bilginturan N.408. American Family Physician. Erkek çocuklarda daha sık görülür. Behrman RE. Yordam N. Kalkan Matbaacılık. Vol.C. Kurtoğlu S. 65-135. Legler J.410. Aşırı Büyüme. Edition Saunder’s 2000. Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Kliegman RM. Assessment of Abnormal Growth Curves. Katkı Pediatri Dergisi. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur.. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir.58/No:1.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. Kaynaklar 1. Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Günöz H. Jensen HB. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. Türkiye Şekil 2. Öcal G. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bilginturan N. Rose L. Editörler: Günöz H. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A. Birinci Basım. Katkı Pediatri Dergisi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. 2003.C.

gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir. B. hatta imkansız olmasıdır. Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. Bu muayenenin amacı. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır. Öykü: Özellikle. Muayene 1. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. renk görme sorunları). erken tanı ve zamanında uygun tedavi için. göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir.C. mesafeden tutulur. Çocuk gözlük kullanıyorsa. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. ileri yaşlarda tedavinin güç. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır. diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. konjuktiva. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis. Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır.C. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. kornea. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. eşelin üst sıralarından başlanır. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. 4.T. sulanma vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır. Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı. yakın ve uzak görme durumu. 2. Büyüteç yardımıyla kapaklar. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır.). Periyodik göz kontrollerinin. ışığa duyarlılık. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. Ölçüm işleminde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir.C. 3.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı. kızarma. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı. Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır.

aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen.C. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. temiz gazlı bez veya pamuğun. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri. kırmızı göz tablosu oluşturan. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar. katarakt).C. göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. Türkiye de bakılabilir. retinal skar. göz kapaklarında şişlik. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. tümör). mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir.2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması.Sağlık Bakanlığı. parlak ve simetrik olması beklenir. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. 6. Devamlı ışığa bakan bir çocukta. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman. Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir. 5. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez. Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. göz kayması olmadığını gösterir. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir. uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir. 24 T. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı. yansıma alınmaması. — Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. Hirschberg testi yapılırken. Sıcak su pansumanı. ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir. Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. artmış pürülan akıntı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . genellikle fundus muayenesi yer almaz. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir. Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. — Hafif pürülan akıntısı olan. hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. B. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp. bulanık bir kırmızı yansıma alınması.

2002. American Academy of Ophthalmology. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. Eye examination in infants. World Health Organization. Winter 1990. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Geneva. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi.C. 37-41. 111(4): 902-907.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme.C. A primary health care approach. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise. 2.C. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. Policiy Statemenet. children and young adults by pediatricians. Aile ve çocukların delici oyuncak vb. B. 7. 1999. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. Red reflex examination in infants. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. T. 2002. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. No: 1. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. Thylefors B. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. American Academy of Ophthalmology. second edition. 1. yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı. 90/18. Pediatrics 2003. 109(5): 980-981. s. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir.3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. Ekonomik Rehber. büyüteçler. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. bulanık görme. Kaynaklar Amblyopia. Pediatrics 2002. 1997. Policy Statement. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B. American Academy of Pediatrics.T. kapalı devre televizyon sistemleri. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . 8. 5. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. 6. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. Preferred Practice Pattern. International Ophthalmology Clinics. Vol: 30. diplopi (çift görme). Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. WHO/PBL. İdil A. American Academy of Pediatrics. 3. 1990. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness.

Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır. İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye C. .C.Televizyon. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir. . İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: . İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme. Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır. İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu. . . e. Ergen yaş grubu. periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır. İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. . .Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır.Okul başarısında azalma. f.Sağlık Bakanlığı. Ülkemiz. dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek. Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır. dikat eksikliğidir. İşitme. b. Türkiye’de. Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. .Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması.Sık tekrarlayan kulak ağrısı.Sık geçirilen kulak enfeksiyonları.C. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır.Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır. orta.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme. . doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. d. İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır. 26 T. Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır. . radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır. a. C.1 İŞİTME KAYBI Dış. c. Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır. Ayrıca. özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları.Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama.

.İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir. Tedavi . kulak kiri” gibi adlar alan buşon. . Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak. tıkaç. Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar. dış kulak yolu salgısı ile toz vs. tülbent. akıcı ve net olmaması. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme. yaz mevsimlerinde oluşur. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk. .Otoskopik muayenede ödem. Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur. C.Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir. gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır. ne kurulamak. Tedavi . ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek.Herhangi bir eyleme başlamadan önce.İleri durumlarda. hiperemi. .C. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir.Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün. . bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 .Konuşurken bazı seslerin atlanması.Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması. T.Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır. . havuz ve kirli sularda yüzmekle. İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde. parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur.Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir. kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi. havlu. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir. Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek.Konuşmada ritim. yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur. . ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey. . tülbent vb. ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma). o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen. sokmayın” olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. püy.Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir. . kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur. Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur.C. . soyulma görülür.Grup içinde çekingen davranma.C.T. Belirtiler ve Bulgular . . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . . yarı saydam. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır. çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir. sekeller engellenebilir. Tedavi ve Sevk Kriterleri . 28 T. . Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur. İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir. Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir. beyaz.Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir. Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken. Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir. . çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. Fizik Muayene Bulguları . mukoid hatta zamk kıvamında olabilir.Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir. dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları. Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür. . Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı. Türkiye Korunma . sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir. Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. mat. Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir.Sağlık Bakanlığı. .Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar. İyileşme yoksa sevk gereklidir.Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir. b.Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır. Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir. Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli. Ayrıca. Öğretmenin görevi başarısız.C. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. Tümör vb.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav. parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış. geç dönemde.C. kulak zarı zedelenmemelidir.

şiş vb.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir. Edinsel SN işitme kayıpları: .Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve. Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları. . maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar. . Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur. Bazen okul çocuklarında.C. Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir. Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir.Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır.Yüksek sese maruz kalma. Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir. kafayı şiddetli çarpma. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir.İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa. . işitme sisteminin değerlendirilmesi.Ototoksik ilaç kullanımı. günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. . otoskopik muayene normaldir.Barotravma.Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur. Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi. çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma. Tanı . Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. .C. implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan. . . işitme kaybı tanısının konulması. işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması.Otoimmün nedenlere bağlı olabilir.Cerrahi komplikasyonları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 . yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır. kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir. C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı .Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir.Kafa travması. zamanla artan tipte olabilir.Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. Günümüzde T. . Korunma . işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı. .İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici.C. Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde. Fizik Muayene .T. Odyoloji bilimi. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. sosyal) değerlendirilir. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. işitme 30 T.Sağlık Bakanlığı. İşitme aygıtları. erken yaşta fark edilen işitme sorununun. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir. Bu nedenle. C. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır. işitme kayıplı hastanın. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç. Odyometreler tarafından belirlenen. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. duygusal. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. Ani gelişen bir işitme kaybı. konuşma bozuklukları.C. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir. İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda. motor. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir.

• İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek. aile. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. Çocuk yaşayarak öğrenmeli. Kaynaştırma çalışması yapılırken. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. çocuk işitme eğitimi almalıdır. programlar gün içine yayılmalıdır. • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. T. İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. C. tülbent. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. öğretmen. • İşitme kayıplı çocuğun. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli. • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur .T. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır.C. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil). İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir.C.5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 . kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir.C. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. • İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. okul. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. C. Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır.6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler.) kullanılmalıdır. normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. i itme cihaz olmadan. konu malarn %100’ünü anlamaz. • Bu çocuklar. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. konu ma önemli oranda bozulur. kstl kelime hazinesi vardr. 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. Grup içi konu malar anlama zorla r. konu malarn %80-100’ünü anlamaz. 56-70 dB Orta.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir. çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. Sesten çok titre imleri fark ederler. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa.C. • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. Belirgin ö renme güçlü ü. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. snf içinde “dikkatsiz”. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar.C. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler. Çocuk. itme kayb. • itme kayb olan çocuklar. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için. özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda.Sağlık Bakanlığı. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kstl kelime hazinesi vardr. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. E itimsel takip önemlidir. bireysel ve grup e itimi almaldr. Tam-gün özel e itim gerekir. Snf ö retmeni. 39 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 . Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir. Snf ö retmeni. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. bireysel ve grup e itimi almaldr. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. 56-70 dB Orta. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Snf ö retmeni. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Konu ma terapisi verilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr.C. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir. gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. konu may okuma. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. E er uzman gerekli görürse. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri.C. Snf ö retmeni. Özel e itim. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. Snf ö retmeni. Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir.T. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr.

Baltimore. Children and Adults Alpiner. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. 29.A. ND. 1997: 143-149. S.Volüm 25.. A. (Eds) Williams and Wilkins. İstanbul.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf. Türkiye Kaynaklar 1.. CD. 184-188 17. In Verch. Yıl XXV. Ataş A. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. Anderson.10. Ed: CD. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları.. Allyn and Bacon.. Facts About Deafness. nidcd. 28-30 October 1997. İzmir. Ear Infections. J Pediatr Otorhinolaryngol.nih. Kaya. 2004. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. 34 T. Genç A. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss. T. 3. Nobel Kitapevi. In Post. 19. . 2000. Geneva. A. 2001. World Health Organization Regional Office for Europe. Merill Publishing Comp. 1997. IOR. İstanbul: 312-325. 2002. Güneş Kitapevi.Brussels. No: 5. Köselioğlu. E.. Ağca. Atas A. Rockville. M. Erişim tarihi: 05. In Verch.09 April 2003 . identification. K. Canatan. Geneva. Güneş Kitapevi. A. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application. Özcebe. Kayıkçı. J.. http://www. Akyol U (Ed).(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults.C. amplification and intervention in children with hearing loss. U. Ataş A.. Educational Audiology Handbook.2005.int/pbd/deafness/en/noise. ed. Statistics about Hearing Disorders. Böke B. Belgin. Alper C. World Health Organization. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar. World Health Organization.Sağlık Bakanlığı. P. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. S.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.. Ataş A. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop.gov/health/statistics/hearing. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre. Working Paper. April 14.10. Singular Publishing Group. Haziran 2002. K. 5. E. Koç C. 25. Sevinç.. 17th Danavox Symposium. 19-21 November 1996. World Health Organization. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. Concha. Önerci M. Kılınçarslan. Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım.. Williams and Wilkins. Belgin. Mc Carty P. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs.(Ed). Hepkorkut. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Denmark. 13.G. S.tr/egitim/egitimseti/isitme.ozida.who. Belgium. Int. www. Böke.gov. Belgin E. Ataş A (2002): İşitme Cihazları. Güneş Tıp Yayınevi. pp 914-919... Meeting Report. Sevinç Ş. 2. Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma). Seaton. 30.2005. Ankara:393-402. MD. 23. K. 10. Böke b. Rendsburg. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif. USA. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Booklet No: 3.. 10. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.. Turgut Yayıncılık. 1987.C. Holmens Trykkeri.htm. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. 1996 8. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Böke B. 1 (2): 105-110. S. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Appendix 4-D. Özcebe. Çağıcı. Booklet No: 3. Ankara: 35-50.asha. European Centre for Environment and Health Bonn Office. 2003. Ankara.. 9. WHO technical meeting on noise and health indicators.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. Germany. IOR.(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. sayı 2. Özbayır.htm. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Önerci M. World Health Organization.. O. Akyol MU. 18. Trondhjem. Erişim tarihi: 04. Ataş. B. 69 (8): 1081-7. Özcebe E.who. MEK. Sevinç Ş. 16. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar. 1999. 2005 Aug. Aile Eğitimi Kitapçıkları.. J. August 17. www. Böke B.. Dündar. Çelik O. 12.2005. B. D. Özcebe E. Sözeri B. 2003. 4. Matkin. Dilek Ofset. I. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. E. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment. 20. 1991. Columbus. World Health Organisation – 2001 31.. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries. Benson. İstanbul: Turgut Yayıncılık.int/pbd/deafness/facts/ en/index. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology. Akdaş F. Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey. S. 27. Can. Eibling DE. 48:119-124 15. Myers EN.. Baltimore...C. Aktaş F.Babayiğit. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders. S. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders. 1996 6. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology. Çelik O. 07 . Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde). 1997.10. Mathers.. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları. E. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. http://www. Belgin E. &Kricos. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi.1987. Erol.1997: 231-235. Germany. M. 270-290. Erişim tarihi: 04. Patricia B. Genç. 21. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye.2005. S. 2004. World Health Organization. org/about/news/releases/2004/parents. 7. 14. Türk Otolarengoloji Arşivi.Derinsu. 26. The ages of suspicion. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues. Johnson. Belgin E. Erişim tarihi: 04.Belgin E. 05. Ataş A. ed. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Kaya.asp.. 25. KL. Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. İstanbul. 24. 22.html. Rendsburg. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde). 2004.. 11. Smith. http://www. 10. Global Burden of Disease 2000. Boston.2005 28. Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi..pdf. and Deafness. Başbakanlık Özürlüler İdaresi.

“hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa. . Dil ve konuşma gelişimi. sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir. konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor.Zeka geriliği . çocuklarda dil. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: . Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. Bu nedenle. Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir.T. yarık dudak . Çocuklarda en sık karşılaşılan dil. işitme. Bu nedenle.1 DİL. Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. odyolog. Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. . motor.Prematür doğum . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nerede?. Dilin ağız yolu ile ifadesi. beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir.Otizm . konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. Bunlar.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa. . D.Yarık damak. görme. Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir. eğitim odyoloğu.Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa. nörolog. kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir. . Konuşmanın oluşabilmesi için dil. çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir.3 yaşına geldiği zaman “Ne?. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa. .C. konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır. KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil. . konuşma eylemi.C. Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. dil-konuşma patoloğu. çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır.Okul başarısı düşükse. iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı. kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı. Dil. zeka. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır. Bu sorunlar.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi. solunum sisteminden. KONUŞMA Dil. .Elektif mutilizm T. . çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır. konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir.Serebral palsi . . çocuk ruh sağlığı uzmanı. ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır. psikolog. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir. Bu yaklaşım pediatrist. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 .3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından. konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa. a.C.

artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır. genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim. Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir. Çocuklarda. Ekolali olarak adlandırılan. ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir. Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda.Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) . Türkiye . /c/. Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir. ses bozukluklarını tanımlama. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Otistik çocuklar.Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) .Psikososyal yoksunluk b. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir. c. f. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür.Bedensel olmayan nedenler 36 T. Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır. Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez. e. Ses bozukluklarının nedenleri: . Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur. konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir.Bebeksi konuşmanın sürmesi . d. /ç/ seslerinin söylenememesi. Konuşma kaslarının zayıflığı. Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık.Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm. Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları. iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup. Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd./r/ sesinin söylenememesi . /ş/. Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. Örneğin.C.Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) . konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir./s/. değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur. Ancak. Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri.Bilingualizm .Bedensel nedenli ses bozuklukları .Santral işitsel işlemleme bozuklukları . Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri.C. istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: . Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) .

bu davranışlarının engellenmesi. M. Kulak Kayıkcı. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I. Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed.05. org/about/news/releases/2004/parents. G.htm. Singular Thomson Learning. Kulak Kayıkcı. Relationship between physical. Genc. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları. 15.com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic. Bell. USA 18. . 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 .. No. 2005. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları. yaş...Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması. . O.C. 1999. Özmert. Beukelman. www.1:143-146 4.2005 12.. E. 2001 9..Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi. Başar.Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi.edu/1libr/yourchild/ speech. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.American 2. Yorkston. A. Türk ORL Klinikleri.Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi.. . 59(11):3121-3128.1:147-151 16.M. 2002. K.10. Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems.2 KORUNMA ..Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin. American Family Physician: 1999. Çoluk Çocuk Dergisi. . Eylül 2005 7. environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren. 25-32 10.2005 8. 04. 2002. 2002. . Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. 1 (2): 105-110 11.2006 T. E. Kök Yayıncılık.htm Erişim Tarihi. Belgin. http://www.2001.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: . Türk ORL Klinikleri.. . D. University of Michigan Health System.2005 20. Ş.Boğuk ses (hoarseness). K.htm erişim tarihi. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88. How Does Your Child Hear and Talk?.. Psikojenik Konuşma Bozuklukları. Pro. Yurdakök. Tekin. E. Erişim tarihi: 07. Evaluation and management of the child with speech delay. Ö. E. Tekin Ö. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için... www.N. 2nd Ed. Y. Haziran 2002. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları.ed. Akyol U(Ed). The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa. E.1. Saraçbaşı.Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler . F.. MD. 30.2005. 2004. .tripod. Sennaroğlu. M.. J. The Workshop for Specialists. Güneş Kitapevi Ankara: 219-224.51.. E. 17. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Ses düzeyi. Iowa. . . Soysal. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. August 17.1:137-142.med. Antalya 5.10.Yüksek ya da düşük burundan konuşma. 2002.org/public/speech/development/ child_hear_talk.A.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özmert.asha. Ataş A... Tekin Ö (2003): Konuşma.R. . Türk ORL Klinikleri.Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. 14. Kaynaklar 1. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II. Erişim tarihi: 04. Akyol U(Ed).1:123-130 13. www.. http://members. Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults. 22-26. Özcebe. D. Strand. Alexander KC.Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi.. 28 19.umich. konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi.org/pubs/factshe/fs11txt.. June 20-July 1. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi.T.09. 10. A. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . Türk ORL Klinikleri.htm.. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School.Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme). Belgin.Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi.Bağırmak.C. Annaul pp:1463. . Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu. Vol.nichcy. Iowa City. Rockville.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması.Tropical Pediatrics. K. Laleli. 2000.htm. Erişim tarihi: 07. cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse.C.R. ME. Leung C Dion Kao. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar.. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda.10.E. Hedge. Genc. Speech and Language Delays and Disorders.N.asha.

E-5 ve 2.E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1. travma. birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir. Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. Türkiye E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3.E-2) (Tablo 2.E-1 ve 2. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer. sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir.E-4). süt azı dişleri (IV) 2. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer.E-1 ve 2.Sağlık Bakanlığı. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur. Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir. kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2. hipertiroidizm). Sistemik (raşitizm.C.E-2). İlerleyen yaşlarda. Resim 2.C.E-1). yerel (sürme kisti. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu.E-6) (Tablo 2. annenin sağlığı. yerel enfeksiyonlar. Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir.E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T. Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2. süt azı dişleri (V) Resim 2.E-3 ve 2. İlk süren kalıcı dişler. hipotroidizm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir. Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir. Sürme zamanları Tablo 2. Dişlerin sayı.

Büyük azı dişleri (8) Resim2. Küçük azı dişleri (5) 1. Büyük azı dişleri (7) 3.C.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 .E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Büyük azı dişleri (6) 2.Küçük azı dişleri (4) 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T.T.) Resim 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Süt dişleri.C.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağrı. Ayrıca. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. kaşınma. a. büyük azı 2. süt azı 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. E.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1.Sağlık Bakanlığı. ay 5. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı.ay 6.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler. büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır. küçük azı 1.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları.ay 6. diş eti hastalıkları. konuşma.C. 40 T. büyük azı 3. diş çürüğü. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir. Türkiye Tablo 2.süt azı 2.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5. kalıcı dişler sürene dek çiğneme. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir. Özellikle karma dişlenme döneminde.küçük azı 2. ay 5. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır. yerleşim bozuklukları. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir. travma ve yaralanmaları kapsamaktadır.

emziğin şeker.) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü. meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur. Ayrıca.E-7). Çocukların yaşlarının küçük olması. Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü.C. dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik. ilaç kullanımı. Resim 2. bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama.) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb. ağız kokusu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 . çocukların geceleri biberon ile şekerli.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T.C. Ön ve arka dişlerde kahverengi.T. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir. özürlü çocuklar vb.C. çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur. yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler. sütlü. Ayrıca diş ağrısı. serebral palsi.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Sistemik sağlık durumu. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. fıstık. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. • Düzenli ve dengeli beslenme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-3). diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar.C. Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir. Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. Yerel florür uygulamaları ise. • Toplumsal etmenler. • Beslenme alışkanlıkları. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir. Dişler günde iki kez. peynir. • Florürün kullanımı. • Ağız bakımı. dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2. antihistaminik gibi ilaçlar. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar. radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir.C. Tablo 2. Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır.E-8). • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif.Sağlık Bakanlığı. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir. karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir. Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler. Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz. 42 T. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.C.C.C.T.E-8: Diş fırçalama T.

hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir.Sağlık Bakanlığı. hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb. şişlik.) • Metabolik hastalıklar (Diabet. hipofosfatazya.0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur. Diş plağı.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı. pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir.C. b.3 ppm 0 0. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır.25 mg/gün 0.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb. Gingivitis (diş eti hastalığı).5 mg/gün 1. dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir. doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır. Türkiye Tablo 2. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır.0 mg/gün 0. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV.3-0.6 ppm 0 0 0. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb. Dişeti hastalığı terimi. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.25 mg/gün 0.6 ppm 0 0 0 0 *1. Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli. 44 T. boyut değişiklikleri.6 ay 6 ay.5 mg/gün >0.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama.

Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır. çapraşık. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar. konuşmasını. Hastanın fiziksel görüntüsünü.C. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine. sakızlar) önerilebilir. ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir.E-4’de özetlenmiştir. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir. c.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama. Maloklüzyon. çoğu kişide çarpık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon. şişlik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir.

Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir. dil itme. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. ağız solunumu. yanlış forceps uygulaması. tırnak yeme. Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı. Çocuğun dişlerinin teması. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır. Doğum sonrası: Serebral palsi. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. hipofizyal gigantizm. 46 T. D vitamini eksiklikleri) 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. şekil anomalileri 2. sorunun büyüklüğü. Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. Ektodermal displazi. alkol-sigara alışkanlığı. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. dudak emme ve ısırma. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. kızamıkçık geçirmesi. ilaç kullanması. Diş çürükleri 3. Süt dişlerinin erken kaybı 4. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir. dişin gömülü kalması. Kleido kraniyal dizastoz. Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4. Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır. Beslenme bozuklukları (A. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. konuşmasını. Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme. Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. Türkiye Tablo 2. Anormal diş sürme yolu 6.Sağlık Bakanlığı. C.C. Travma (diş kaybı. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı.C. Anormal dudak frenilumu 8. Serebral palsi. devam eden emzik emme. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir. boyut. hipofizyal cücelik) 5. hipertiroidi. Herediter 2. Çocuğun normal kapanışını değiştiren. diş gıcırdatma) 7. İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Diş sayı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. akromegali. derin yanıklar. B. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. sürme yolunun değişmesi. tıbbi öyküsü. genel sağlığı. radyasyona maruz kalması.

yerine. Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. kanama.). kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. travmanın şekline. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir.C. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası.C. Hastanın şikayetleri değerlendirilir. baş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir. yer değiştirme ve yerinden çıkma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kusma. sürme gecikmesi vb. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir.T. Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir. diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma. T. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir.C. sallanma. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur. Nedenler • Düşme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 . Travma Tanım Ağız. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Travma sonucu dişlerde kırılma. Tedavi Çocuğun yaşına. Eğer dişlerde sallanma.

Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir. 2. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence.. Saunders. K. New Jersey. October. Tulloch CT. B.R.E. Nowak. 60(3):197-206. 1998.S. Andreasen J.C.A. Mc Tigue. and the Community. 10. H. Andreasen F.J. Dentistry. 7. The Dental Clinics of North America. F. 6. Orthodontics Current Principles and Techniques. Profitt WR.W.M. J Am Dent Assoc. 2000.Sağlık Bakanlığı.O.. 1999. Casamassimo P. Ed. Dental Practice. 20(3):379-427. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik.. hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir.2000 Pinkham.. 48 T. 2000. Louis. Donly. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir.. Munksgaard Publishers. 3rd ed. 7 th Edition. Louis. Jong’ s Community Dental Health. Cariology. R.A. D.M.G. Avery D. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . J.O. Harris. Journal of Public Health Dentistry. 3 rd Edition. 1933.july.S. 9. Mosby. Mc Donald R. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children. G. St. Louis. 5. 1999. 3rd ed. 12. Eklund.. Wefel. Fields HW. Burt. 2004. 2000.J. S. Logan W. N. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years. Dentistry for the Child and Adolescent. St. Fields.C. Garcia-Godoy. W. Louis. Garcia-Godoy F.. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth. Palmer CA. Mosby.H. and Kronfeld R. Copenhagen. Mosby. Ackermann JL. 11.. Tinanoff N. 4 th Edition. Mosby. St. 3 rd. J. 4.M.. 8. Gluck.6 th Edition. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..A. Graber TM. USA. The Dental Clinics of North America. Pearson Prentice Hall. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. Primary Preventive Dentistry. Vanarsdall RL. 43(4). Morganstein. 44(4). Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme.5 th Edition. St. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2000. 1999.. Bailey TJ. USA. 1993. Pediatric Dentistry.

tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır. bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir. kullanılan testin. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir. Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit.C.C. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında.1 TARAMA TESTLERİ Tarama. Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır. olası tedavisinin yapılması. testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir. hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır. . aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. • Doğruluk: Uygulanan test. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir. Seçicilik ise. Tarama çalışmalarının başarılı olması için. bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. Tarama muayenelerinin amacı. komplikasyonları önlenebiliyorsa.Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa. İyi bir tarama testi.T. T. Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa. muayeneler aynı kişiler üzerinde. hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse. Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 . • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda. Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır . Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. .Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. F.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. .Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse.C.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa. hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. TARAMALAR Tarama programları. tarama çalışmalarında. testin. Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler. ucuz olan testler seçilmelidir. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa. aynı koşullarda. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir. gözlemler. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi. saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır.

Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur. sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. 50 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır.3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler.C. 9. kazaları önleme güçlüklerini. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Test. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa. görme ve işitme kusurlarını. Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. beslenme bozukluklarını. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir. 4. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır.Hastalığa erken tanı konulmasının. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir. F. 8. 7. Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir.Sağlık Bakanlığı.Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır. 10. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır. Türkiye . Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. 3. 5. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir. ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır. Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. 2. 6. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1. kapsamlı bir şekilde. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. F.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. . Tanı kolaylıkları olmalıdır. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp.C.

Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. Hekim. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. Bir kaza. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. syf. yaramaz. uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir.T. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir. dikkatsiz. okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir.C. Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. Muayenelerden önce gelişme öyküsü. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır. saldırgan.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İşitme taramasında amaç. 23) c. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a. genel kas eşgüdümü. toplumsal gelişme. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk. (Bkz. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir. İşitme Taraması İşitme kaybı. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. b. İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır. Arada öğretmenin gözlemine göre. söz dinlemeyen vb. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır. Görme Sağlığı. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık. işitme bozuklukları vb. T.C. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır. ev koşulları. Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir. sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır.

yabancı cisim vs. hekimler ve sağlık memurları. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. Öğretmenler. • Anne-baba. Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz. 52 T. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir. Otoskopik muayene ile buşon. kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır.F-1). konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması. Yalnız. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. Ağız ve Diş Sağlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ergenlik döneminde. 9).C. • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. 38 ). Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz. • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. syf. Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. 3 ay boyunca ısrar eden. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. e. syf.Sağlık Bakanlığı. otoskopik muayene.Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. Ana babanın.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. d. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir.C. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2. DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR.C. erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 . Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir.F-1: İşitme taraması ekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE.F-1: itme taramas f. boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında.C. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T.C.T. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

okul çağında 12 g/dl. h. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir. Bunlar barsak parazitleri. hipertansiyondan kuşkulanılır.F-1’de görülmektedir. beslenme.Hipertansiyon. syf. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz. Tablo 2. enürezis. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. 195) Ölçme tekniği önemlidir. Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. Kifoz. fıtık. inmemiş testis. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir.’nin altı anemi kabul edilir. streptekok enfeksiyonları. hiperlipidemi. albuminüri. Anemi Taraması Ergenlik. g. glikozüri. bazı bölgeler için guatr. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır. i.C.F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır. tüberküloz vb. hiperaktivite. Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir. Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır.C. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar. hastalıklardır. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır.Sağlık Bakanlığı. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde.

html. Akyol U(ed). Pediatrics 2000. 11. 15. Erişim Tarihi: 4/9/2005. Erol A. Pediatrics 2000. Metodolojik Araştırmalar. 3. 21(3):417-426. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. 2. 1999. Tezcan S.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j. Yurdakök K. 8. İzmir. Katkı. Kaya S.T. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar. İşitme Kayıpları. Belgin E. 106:43. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları. Kaya S. Ankara. 25. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. Halk Sağlığı Temel Bilgiler.org. Özkan S. Ankara. 10. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. Palfrey JS.ttb. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Özmert EN.C. Tüzün Özgüner Z. 48:109-118. İzmir. Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs. Şahin F. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre. 189:710. Belgin E. 1999. 5. 13. Ankara. Dündar S. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 . Kayıkçı Kulak ME. Böke B. Moore JK. Güneş Kitabevi. 2003:31-34. Arlington. Genç GA. yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması. Haziran 2000. STED. Katkı. 9. 12. Kaynaklar: 1. Ertürk BB. 2000. Kayıkçı Kulak ME.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar. National Center for Education in Maternal and Child Health. 21(2): 141-150. Joint Committee on Infant Hearing. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2000. Belgin E. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. 1995: 363-366. Children. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing .. Okul Sağlığı. Ağca O. 7. Aksoy S. VA. Katkı.1992: 114124. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. 1995: 210-223. Çağıcı A. www. 6. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. and Adolescents (2nd ed. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı. Derman O. Canatan D. Meteksan AŞ. 2000. Kınık E. Tezcan S. T. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.tr/STED/sted0600/3. Ankara: Güneş Kitabevi. Pekcan H. Green M. 21(3): 436-448.C.: Okul Sağlığı. Güler Ç. Guidelines for Health Supervision of Infants. Güneş Kitabev. 14. Bertan M. rev. Pekcan H. 2005.). Ankara 2005: 9-11. 25. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. EDS 2002. Bright Futures. 106: 798-817. Toplum Taramaları. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. 16. Moeller MP. Belgin E.

Türkiye 3. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. 56 T. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır. Besinlerden günlük alınan enerji. Okul dışından beslenme.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri. Tablo 3. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. Bir grup içinde yer alan besinler. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır. • Kuru baklagiller. magnezyum. fosfor. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi. ailenin. A. Balık ve Ürünleri. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi. posa tüketimi yetersizdir.C. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. 1. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gençler için ise günlük 3 porsiyondur.C. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. • Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi.Sağlık Bakanlığı. protein. kalsiyum. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A. okul başarısı düşer. Grup: Et. besinlerle geçen hastalık riski artar. Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. beslenme giderlerini de artırır. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. birbirinin yerine tüketilebilmektedir. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. Tavuk.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. çinko. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı. dengesiz beslenmesine neden olur. yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et. A.

• Tiamin. makarna. erik gibi meyvelerin 3-6 adedi.2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir.Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı.1/2 adet hamburger ekmeğine. • Ekmek.90 g et. balık veya kuru baklagiller. fosfor. Ayrıca protein. Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 . Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri. Bir porsiyon süt ve süt ürünü. .Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. elma. Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır.2 adet yumurta . kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi. riboflavin. T.C. limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır. pirinç. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır. börekler.1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir. şehriye. bulgur.bir büyük su bardağı süt veya yoğurta .3-4 adet küçük krakere veya . 3. Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir. Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal.Kayısı. tavuk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . .Çilek. . . muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini.1 orta boy havuç. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir.2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya .1 su bardağı pişmiş pirinç. niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır. .Portakal. balık (2-3 köfte kadar) . tavuk. . karoten. . Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir.8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2. . .1 ince dilim ekmeğe (25g).60. riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir. . 4. makarna veya bulgura (120-150 g).1 orta büyüklükte patates. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et. . Bir porsiyon meyve veya sebze. .T. folat.C. armut.C. kuskus. • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler.

• Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb.) / makarna / erişte / çorba (pirinç. yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara.5–2.C. katı yağlardan kaçınılmalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli. tavuk.Sağlık Bakanlığı.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. Her gün en az 1. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb.A-2’de görülmektedir. yumurta. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir. kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et.) seçilmeli. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. haşlanmış yumurta. Besin çeşitliliği artırılmalıdır. ay çiçek vb.) tüketilmemesi gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ekmek.A-2. bulgur pilavı. aşağıda örneklendiği gibi. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte. pirinç pilavı) / börek (kıymalı. ekmek. Türkiye Tablo 3. Tablo 3. Bir günlük örnek menü Tablo 3. mısır özü. Ara öğünlerde mevsimine uygun. • Taze sebze ve meyveler. peynirli. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir.) tüketilebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır. sebzeli vb. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb. 58 T. Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. ekmek. makarna. bulgur vb.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir. • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb.).

UNFPA. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi.C. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2003. International Children’s Center (ICC). 2004 2. Gürler Matbaası Dış Tic. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme. 95-113.) tüketimi sınırlandırılmalıdır. • Öğün atlanmamalı. 2004 T. Adolesan Döneminde Beslenme. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. Çakır B. Beslenme. Rattay KT. krema sosları vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . Chapter: Nutrition for Adolescents. WHO No: 880. Pediatrics 2006. 6. Daniels SR. Steinberger J. Üç ana öğünün yanı sıra. 4:1:38-47.Ş. Klinik Çocuk Forumu. Ltd. 2002.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. 1998 Karaağaoğlu N. 117 (2): 544–559 Baysal A. (Ed.T.C. FAO/WHO. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. T. Gilman MW. Ankara. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi.) T. Van Horn L. Birch CLL. American Heart Association. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. Kesici C. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir. Sağlık Bakanlığı. • Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. 5.C. Şti. Geneva. Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Stettler N. Kaplan Y. Ankara. Pekcan G. 4. ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır. p. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hatipoğlu Yayınevi. Kaynaklar 1. Gidding SS. 7. Meteksan A. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır.. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü.C. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. 3. 2004 Pekcan G.C. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines. • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır. Teaching Materials for the Training Courses. • Ayaküstü beslenmeden. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. Ankara. Lichtenstein AH. Dennison CBA. Ankara.

60 T. bisiklete binme. • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler. yüksek kan yağları. • Fiziksel etkinliğin sıklığı. Oyunlar. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). • Fiziksel etkinliğin şiddeti. yüksek tansiyon. yorgunluğu azaltmaktadır. futbol.Sağlık Bakanlığı. yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi). Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir. esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. • Sporlar: Yarışma. ip atlama. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. okula yürüyerek gidip gelmek. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır. böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. Bunların başlıcaları. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. güven ve neşe vermektedir. • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır. basketbol veya voleybol oynama gibi). (örnek.C. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır. aşağıda tanımlandığı gibi. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki.C. tip 2 diyabet. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. başarı sayısı elde etme. etkinliğe katılım sürecini tanımlar. merdiven çıkmak. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. Türkiye B. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. koşu. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. futbol gibi) sınıflamaları vardır. B. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yüzme. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir. enerji harcama oranını tanımlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları. T.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. Ayrıca. • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları. B.T.C. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir. • Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi. spor salonları). • Her gün olmasa bile. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama. • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması.C. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. • Değişik öğretme yollarını kullanma. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması. B. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları.C. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama.2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi. • Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe. fiziksel olarak doğru postürde. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir. Ancak. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 . çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 62 T. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. birinciye ödül verilebilir. • Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir. temizleme işleri. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir.C. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. birlikte denemeler yapılabilir.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir. yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. Oyunun sonucu ne olursa olsun. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler. den fazla değilse. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. • Eğer evde köpek besleniyorsa. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı.C. • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. koşma.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. top atma ve topa vurma. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler. • Doğa gezilerine. birlikte gezintilere çıkılabilir. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. kayak yapmaya. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. kayak yapmaya gidebilirler. • Çocuklara ip atlama. yüzmeye. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir. • Eğer evde köpek besleniyorsa.

ay 4. BMR) Tablo 3. Tablo 3.B-2 ve Tablo 3.C.6 6.2–4.) 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır.2 1.C.4 4.5 T. ay 3.2 7.B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 .T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yüzmek.4–6.0 1. ay 5.B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1. tenis oynamak) Şiddetli (futbol.2 1. ay 2. ay * Tempolu yürüyüşler.B-3’te görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4 2. Tablo 3. koşu.6+ 1. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma. Tablo 3.8 3. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate.

Promoting Physical Exercise and Activity in Children. 1992. 1996. Türkiye Tablo 3. 6.. et al. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Cooperative Extension Program.2 kcal (veya 2. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children.B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents. 8. örnek olarak. 1998. Preventive Medicine 25: 225-233 2.2 Bu bilgilere göre. Wechser H et al. (online issue) http://www.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi.healthcanada. University of New Hampshire.2 x 30 = 67. Uğur Baysal S.7 0. A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity. www. Corbin CB. healthcanada. Sallis JF. Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. 3. Pratt M.C.unh. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Smith PK.ca/paguide. www.95 1. Stone EJ. 9. ceinfo. Pratt M.7 x 3. Determinants of physical activity and interventions in youth. epstein LH et al. Exercise and Children’s Health. Yıldırım F.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0. The Pysician and Sports Medicine. ca/paguide.C. Ganley T. Sherman C. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi.89 0. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257. Güvenlik Kontrol Listesi. 2000. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sallis JF.com 5. Family Guide to Physical Activity for Children.edu 7. Preventive Medicine 31: 112-120.98 Erkekler 0. www. Bulut A. Long BJ.physsportsmed. 2005 64 T. 4. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends. 2000. Woorten WJ. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67. Patrick K. Sallis JF.7 0. Child Development 69 (3): 577-598. 28 (2). Frank E. Simons-Morton BG. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Pellegrini AD. Calfas KJ.

sağlık riski taşıyan tutumları önlemek. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır. şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. emzirmenin önemi. • Geçerli sağlık bilgileri. iletişim araçları.). alkol. T. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. bebeğe verilecek ek besinler vb. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar. doğrudan güneş ışınından korunmak. öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların.).T. C. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri. gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi.C. Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. sık doğum aralığı. Sağlık eğitiminin amaçları. • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . doğum (doğum öncesinde doğuma. gebeliğin oluşması. Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme. SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği. oturarak zaman geçirme. gebelikte riskler. bağımlılık yapan madde kullanımı. doğum vb. • Sağlık üzerine kültür. Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak. anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir.). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb. istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri. gebeliği önleyici yöntemler. Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. yetersiz ve dengesiz beslenme. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a.C. sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler). • Kişisel.

Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. Bu birleşmeye döllenme denir. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır.Sağlık Bakanlığı.5–4 kg kadardır. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır.C. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır. Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir. 66 T. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. b. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki. Gebelik. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. sindirim. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. solunum. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. dolaşım. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. bireysel. Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. Türkiye Üreme. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. Gelişmenin canlı. duyu organları ile işlevleri. Anne. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. gelişme. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır.

Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması. yasalar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. duygularını belirtme ve paylaşma. Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür. kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. testis ve skrotum bulur. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır. Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir.C. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz. yalnız değilsiniz. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir. Ancak herkesin güzel tarafları vardır. Bu siz de olabilirsiniz. Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. c. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. sünnet. adet görme düzeni. Ayrıca. başkalarını dinlemenin önemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar.T. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. Spermler.C. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. duygudaşlık kurabilme. siz de güzelliğinizi keşfedin. olumsuz duygularla baş etme. Erkeklerde penis. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. çocuk hakları. bedensel değişiklikler yer almalıdır. Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir.C. bireysel farklılıklar. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. Kadınlarda vulva. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. başkalarının duygularına duyarlı olma. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. Sağlıklı Zihinsel. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. düşünce ve değerlerinin farkında olma. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. klitoris. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. T. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma.

Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. Her çocuk kendine özgüdür. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. İlerleyen yaşlarda. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. ailenin sık yer değiştirmesi. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. ergenlikte değişim kavramı.C. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. okul çevresi. Aile yapısı. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma. başkalarına da saygı duyarak. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. bazen bir işte çalışma. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. Ergenlikte değişim ve duyarlılık. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. istenmeyen sonuçlardan 68 T. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. cinsel dürtü artışı. cinselliğin davranışlara olan etkisi. Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır. cinsiyetlerine. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli.Sağlık Bakanlığı. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. kendi yaşlarına. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bunları aktarırken olgun. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. yaşanılan çevre. çevrenin sağladığı öğrenme. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. gruplaşmalar başlar. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. Çocuğun yürümesi. Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken. 10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır. Ayrıca. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sigara. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır. yaşam biçimi. Cinsellik. Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler. İnsanların. Bu karar. cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. Cinsel ilişkinin. İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler. Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma.T. duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler. İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir. d. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. T. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. sağlıklı ve yeterli beslenme.C. Aşılama. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır. Ailesiyle uzlaşabilmeli. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. sağlıklı uyku için uygun koşulları. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. cinsel eğilimlerine göre. alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. fizik egzersiz. haz veren düşünceler. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Cinsel ilişki kurmak. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları.C. ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir. farkederler. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. sağlıklı olmanın önemi.C. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yağ. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. Sigara. 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. mutlaka bir bardak süt. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme. Süt Grubu 2. dik durun.C. Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. insanın büyüme. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. protein.C. Her zaman dik oturun. Bisiklete binme. sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi). Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun. Atletik koşullar. Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. Sebze ve meyve grubu 4. alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. 70 T. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız. Televizyon izlemeyi. Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. Bu gruplar. besinlerin içindeki karbonhidrat. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. meyve veya sebze bulunmalıdır. dişlerinizi fırçalayın. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. alkol ve maddeden uzak durun. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın. yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. besin öğeleri ve besin grupları.Sağlık Bakanlığı. kişisel temizlik ve bakım davranışları. iş verimini düşürür. besinleri sayma. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. i. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. gelişme. Hep temiz ve bakımlı olun.

Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 .C. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder. Her gün 1. Uygun vücut ağırlığı korunmalı. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. içinde bulunan katkı maddeleri. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar.). Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır. sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır. Ürünlerin etiket bilgileri. iyot yetersizliği hastalıkları vb. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir. Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir.C.C. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık. T. ambalajlı besinlerin kontrolü. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler. etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. zayıflık. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz. anemi. taze sebze ve meyvelerin yıkanması.T. etkileyen etmenler. Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı.5-2 litre su içilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. Daha sonraki yıllarda devam etmeli. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır.

bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. Annenin sağlığını korur. B2 (Riboflavin). Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. sağlıksız. ayran. Okulda hamburger. ağız ve diş temizliği. vitamin. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. şişmanlık. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. şeker ve tuz içerikleri yüksek. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır. yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır. tuvalet sonrası temizlik. ayran tüketimleri desteklenmelidir. Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. folik asit gibi vitamin. gofret. besin artıkları oluşmakta. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi. yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir. Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. vücut temizliği. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. limonata. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler.) tüketimi yerine. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 72 T. Okul çağı. günlük temizlik ve bakım davranışları. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır. Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. hipertansiyon vb). Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. beslenmenin gideri artmakta. besinler tüketilmemektedir. demir. Anne sütü bebeğin ruhsal. A ve C. patates kızartması. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler. ağız ve diş sağlığı temizliği. İçecek olarak daima süt. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. kalp hastalığı. Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. cips vb. kurabiye.mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir. taze meyve. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. taze meyve suları tercih edilmeli.Sağlık Bakanlığı. Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler. meyve suyu. Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. Okul kantinleri çevre temizliği. kek. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir.C. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. süt. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. çikolata vb. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. meme kanseri. ii. Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları.C.

ağız. eller ağza götürülmektedir. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır. tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü. el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı. dışarıdan eve geldikten sonra. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır.C.000-100. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. tozlu bir işi tamamladıktan sonra. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra. kirli. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır). Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır. göz temizliği yapmadan önce. başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. Bu nedenle günlük yaşantıda. bunların yanı sıra banyo süngerleri.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. Elleri yıkarken parmak uçları. parmak araları. lifleri. tırnaklar. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. Akan su altında durulanmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir. Her insan kişisel temizliğinden sorumludur. diş fırçaları.T. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı. yemek hazırlamadan önce. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 . “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir. Sabunlanarak köpürtülmeli. yüz. el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar. diş.C. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1. Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir. T.000 adet/cm² Alında : 10. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.

bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir.Sağlık Bakanlığı. sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir. bir doktora danışılmalıdır. Çorap her gün değiştirilmelidir. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur. Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar. El tırnakları yarım ay biçiminde. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir.C. Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. Aksi halde. 74 T. Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir. Ayaklarda çok terleme varsa. kaş) de takı takılmakta.C. Yıkanmazsa. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. Yüz. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. genç kızların sevdikleri bir takıdır. kulak iltihaplanabilir. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Küpe.

Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür. T. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır. Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır. 3.C. 4. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. 1. 6. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır. 5. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. 2.C. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır.C. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir. Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır. diş ipi kullanılması. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır.T. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir . Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır. Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 . Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir. Daha sonra alt dişler fırçalanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. üzerine tünememelidir. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. Daha sonra fırça.

Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. 76 T. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. toz. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir. şişme. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır. Şampuanlara ayrıca koku. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir. Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları. Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. kızarıklık. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. çamur vb. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. Petler bir defa kullanılmalı. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. deri üzerindeki mikroorganizmalar. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir. yağ. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler. beden temizliği özellikle önem taşır. özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır. Pet açıkta taşınmamalı. Banyo yapma: Ter. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir.Sağlık Bakanlığı. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. Ancak saç kurutma makinası. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. Giyeceklerin de yıkanması gerekir.C. Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. kir. Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur. Değiştirme sıklığı. Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. deri döküntüleri. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur. deri temizliği açısından gereklidir. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. Bu nedenle. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. Lif. diğer deri bezleri salgıları. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir. Özellikle.

soğuk. eldiven. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. şapka kullanmak. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir.C. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır.C. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı. Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir. sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. Temiz olmalıdır. Ancak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı. Dış ortamda yağmur. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. Ucuz ve dayanıklı olmalı. radyasyon. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir. allerji yapmayan. 5. ince. 6. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. güneş ışınlarından korumalı. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. çalışma koşullarına. bulunulan ortamın sıcaklığına. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. kar. Vücudu. sıcak. kemik yapısının bozulmasına. 7. İnsan vücudu. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. sık sık boyanmalı. T. Giyeceklerin. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii. 4. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. Giysiler. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. gözlük ve şapka takılmalıdır. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. koyu renk. Ayakların korunması için de mevsimine uygun. hafif. 3. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. genel vücut sağlığı.C. Pamuklu. 9. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. açık renkli giysiler. bölgenin iklimine. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. bol. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. Vurmalar. Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir. Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. kimyasallar. açık renkli.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. 8. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. boyalar deriyi zedelememeli. toz ve kirden koruyabilmeli. 2. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır.

Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. 7. hafif ve yumuşak olmalıdır. 8. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. 10. Topuk yüksekliği. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir. Sivri burunlu ve dar olmamalı. Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. 78 T. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. Pamuklu dokumadan olanlar. 1. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. 2. Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. Ayrıca. 5. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. esnek. Oturarak değil. iv.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ayakta iken. 3. 6.C.C. dar. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı.Sağlık Bakanlığı. sütyen giyme zamanı gelmiştir. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. Ancak. Yapıldığı malzeme dayanıklı. yürüyerek denenmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. bu ölçüler her zaman belirlenemez. 11. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir. 9. 4. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır. Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli.

Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. T. • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme. Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere. Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet. yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir. güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. “Herkesin vücudu kendisinindir. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama.C. canını acıtır. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz. Daha büyük çocuklar için. 3. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar. anne. yaya geçidi-üst geçit kullanma. komşuya. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. özel bölgelerine dokunamaz”. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. e. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme.C. “Kötü dokunma. Özellikle yüzerken. İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme.C.). bisiklet kullanırken kask takma. Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. motosiklet. Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. baba. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve.T. geceleri açık renkli giysiler giyme. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin. 6. trafik kurallarına uyma). Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. vücudunun kendisine ait olduğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kendinizi fiziksel. 2. duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. 4. 5. ehliyetsiz otomobil kullanmama. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir. kayığa binerken. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır. sinirlendirebilir. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 . bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile.

1994. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler. Ankara. İstanbul. Bulut A. Sağlık Bakanlığı. Ankara. 2002. H. 9. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi.org T. 13. Chapter 13. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar.C. National Center for Education in Maternal and Child Health. Middle Childhood p51–53. Gelişimsel Pediatri kitabı.C. ev. 5. 4. kurumlar. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. Palfrey JS. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi.siecus. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. Children. Gökçay G.. sağlıklı kişi muayenesinin önemi.Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Bright Futures. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir. Saga Yayınları. Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması). Ankara. 11. T. 3. Yıldırım F. Green M. www. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. 2005. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. 2002. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. kazalardan korunma yolları. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi. VA. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Güvenlik Kontrol Listesi. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. korunma ve erken tanının önemi. Ankara. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. 1998:519. Davis L. 2005. 8. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. İstanbul. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. 10. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi. 2. 80 T. 2004. 2004. Pekcan H. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. and Adolescents (2nd ed. EDS 2002.). Designing Effective Family Life Education Programs. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir. 2004. Arslan P. Ankara.C. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. 7. 12.C. Milli Eğitim Bakanlığı. rev. Ertem İÖ. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. Kaynaklar: 1. 2004. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. Sinem Ofset. III. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. Milli Eğitim Bakanlığı. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. Akdağ F. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS). Guidelines for Health Supervision of Infants. Nelson Textbook of Pediatrics. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. 14. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. Garipağaoğlu M. g. Ankara. Türkiye f. Brindis C.. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. 6. çalışan kişiler. A series from Advocates for Youth Vol. 2003 Uğur Baysal S. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme. Çocuk Sağlığı Derneği. Arlington. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir. pipo. Mersin.957 öğrenci katılmıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.0 iken.. 12. Diyarbakır.9 ve halen kullanım %14. kızlarda bu yüzdeler %21.. Ankara. Tütün. Ondokuz Mayıs. Osmangazi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adana. Diyarbakır. Trabzon.8 ve halen kullanma %22. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15.C. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul.2 olarak bulunmuştur.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16. Mersin. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır. KGTA. İzmir. Sigaranın yanı sıra. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır.T. b.101) en az bir defa sigara kullanma %57.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. 8.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 . Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11.C. Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. a.9 olduğu saptanmıştır. tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır. Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen. İstanbul. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4. Sivas. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir. Harran. Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır. Kocaeli. Eskişehir. Kırıkkale. İlköğretim 7. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T.1.270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir.5 ve %10. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır. nargile. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler. SİGARA. puro. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar. Tütün bağımlılığı. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3.9’dur. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır.C. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana.5 bulunmuştur.

Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. sağlık memuru. ebe. Sigara firmaları. Bu noktada öğrencinin kendisinin. eğlence. dikkat dağılması. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. diş hekimi. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. cinsel çekicilik. Tütün kullanımı. 4. 2. Sağlık çalışanları. toplumsal olaylarda gizlilik. anne-babasının. Psikososyal gelişim. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır. 3.Sağlık Bakanlığı. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. hemşire. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir. bağımsızlık. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler.C. heyecan. aşırı istek. huzursuzluk. c. mesleki uzmanlıkta başarı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. Tütün bırakma yollarını araştırmak. Yoksunluk belirtileri sinirlilik.C. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. Türkiye anlaşılabilir. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler. Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. baş ağrısı. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir. Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. güncel bilgileri izlemek.

Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı. bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir.T. Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa. hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir.C. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene. sigara içmeyenleri övme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 . sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim. sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3. Örneğin.D-1 ve 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir.D-2’de sunulmuştur. T. Ergenler.

(Baknz ekil 3. Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm. Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas.D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T. (Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas.Sağlık Bakanlığı. ö retmen. Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak.C. Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi). Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas.C. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas . Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci.D-2) ekil 3. Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek.

ba ta yaptklarn tekrar uygulayn.) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. ekonomik. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. destek olmaya devam edin. brakmay daha önce deneyip denemedi ini. Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin. Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vb.C.T.C. skl n. ekil 3. miktarn. Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T. içiyorsa nedenini. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 . zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini. ba arsz olduysa nedenlerini sorun. gerekirse zaman tanyn. Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn. Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn. Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk. sosyal. Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini.

• Ögel ve arkadaşlarının (2004). Ondokuz Mayıs. biyolojik.989 ilköğretim öğrencisinden % 1. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması.4’tür. Tütün tipi bağımlılık a. İzmir. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Trabzon.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir. büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler.Sağlık Bakanlığı. anabolik steroidler %3. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4. Diyarbakır. alkol için %20. Harran. Diyarbakır. Kokain tipi bağımlılık 5. esrar %4. madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. Diyarbakır. Kırıkkale.989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15. Türkiye D. Halen kullanım ise tütün için %18.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2. Mersin. ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur.0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İzmir. Kocaeli.5’dir.2’si ve 12. İstanbul. madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0. uçucu madde kullanımı %5. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir.2 ve halen içme %22. b. Sivas. • Ögel ve arkadaşları (2003). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. İstanbul. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ). • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003). İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. vb. İstanbul. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı.7’dir. Adana. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir.2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen. Mersin.) 86 T. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3. Kocaeli. Kocaeli. Adana.C.101) en az bir defa alkol içme %47. uçucu maddeler %4. Adana. esrar kullanımı %4. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir.4. Madde kullanımı yüzdeleri. Eskişehir. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45. Osmangazi.6’dır. Ankara. Eskişehir. İzmir.9. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Mersin. Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8.) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Eskişehir. Diyarbakır. Mersin. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7.0. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2.C. Esrar tipi bağımlılık 4.991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2.

daha fazla para harcamaya başlarlar. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler. Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır. Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 . riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar.C. • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır. burunları akar ve göz bebekleri büyür. Bu noktada çocuğun kendisinin. mevsimine uymayan çizme. madde kullananların vücutlarında iğne izleri. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır.C. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı. Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur. nüfusun fazla olması. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. anlamsız şekilde terlerler. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. ruhsal. Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır.) c. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar.C. anne-babasının.D-3). Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir. (örneğin. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır.T. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir). e. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. f.

Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir. 6.Sağlık Bakanlığı.D-3). 5. Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. 2. 5. Herkes bağımlı olabilir. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. Alkolün azı yararlıdır. bir şey olmuyor. 7. 8. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı. Bunun yerine sevecen. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. 2. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. 6. 8. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Doğru Bilgiler 1.C. Benim iradem güçlüdür. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. irade yeterli değildir. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. simgeler vb. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. Türkiye Yanlış İnançlar 1. Ben kontrol edebilirim. Alkolün azı yararlı değildir. Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. 3. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. Herkes kullanıyor. figürler. 4. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. Ben bağımlı olmam.C. 88 T. 4. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. 7.

Ergüder T. WHO. 1993. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 1997 7. B Uluğ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 .C. T. Doğan YB. September 14-17. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın. Bertan M. Hilton Convention Center. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Yayınları. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies. 12. WHO Regional Publications European Series No:66. Lippincott Williams&Wilkins. Ankara 1998.Young people and Alcohol. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center.Öztürk. Tobacco use among youth and related characteristics. Yıldız AN. 2000:139-148.C. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. 55-56 Bilir N.D-3.B. Özcebe H. and Bülbül SH. 1998. 2005. Çakır B. 8. Kaplan HI.Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. 2005. Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf.C. I Sayıl). Warren CW. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Ankara. 3P Dergisi. Grebb JA. WHO. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü.T. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. 6. pp. Coşar B. Doğan BG. sanat. Kırcalıoğlu N. 1995 Arıkan Z. Uğurlu M. Anderson K. Health Professionals Against Tobacco. 2005. 230-234 Şekil 3. 1996(4) Arıkan Z. Williams and Wilkins. spor. Turkey. Haznedaroğlu D. Kriz Dergisi 1996 (4). Turkey. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. 1997. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T. düzenlemek (örneğin. 9. 11. Sadock BJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. 3. Drugs and Tobacco. 4. Philadelphia.. Telatar G. Arıkan Z. 51 (2006) 13. Soydal T.. 1290-1311. Ammerman SD and Neinstein LS. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. Substance related disorders.C. 2. Bilir N. 2002. Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. Doğan Y. Synopsis of Psychiatry. LS Neinstein). 10. Soz Praventiv Med. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities. pp. Doğan YB. 5.

28. Doğan O.who. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. 1990. Tamar M. Ankara. WHO. Dışişleri Bakanlığı. 2002. Tamar D. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. Barr AM. Tamara. Liman O. M. Tot Ş. Approaches to Alcohol Policy. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC. Yeniden Yayın No:4. Esen A. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. Doğan O. Gazi Üniversitesi Tıp Fak. Bağımlılık Dergisi 2003. “Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp. WHO Regional Publications European Seri No 60. Letho J. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bilici M. 27. Neinstein LS and Anderson MN. 30. 18. Evren C. 90 T. İstanbul. 1995. 2003. Uğuz Ş. Bilici M. 22. http://www. Çorapçıoğlu A. 15(2):112118. Pergomon Press. Ögel K. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. Sır A.C. Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar). Tot Ş. 32. T. Tamara. and Future. Sır A.int/topics/smoking/en/. 1993. Shafey O. Uğuz Ş. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. 15. Soydal T. 2000. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı). Smoking. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Lerner WD. pp. Saray Kitapevi. http://www. Uğuz Ş.1271-1289. Yılmazçetin C. İçişleri Bakanlığı. Taner S. 1990. Yenilmez Ç. Ögel K. Bilici M. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. Shuckid AM. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Rockville. Psikoloji Dizisi 5.C. Ankara Üniversitesi Tıp Fak. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav. 25. 31. Sigara Bağımlılığı ve Hekimler.who..1(1):90.S. IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45. Tamar M. 24. 29. Lippincott Williams&Wilkins. Psikiyatri AD. Present. Maryland: A Report of Surgeon General. Philadelphia. Yenilmez Ç. Sır A. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. 21. Yenilmez Ç. Bağımlılık Dergisi 2003. 23. psychiatric clinic of North America. Bilici M. Yorgancıoğlu A. Liman O. Toraks Dergisi. 20.K. Doğan O. WHO. Psikiyatri AD. İstanbul. (Basılmamış doküman). Ağustos 2003.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods.Gn. 16.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. M. Çorapçıoğlu A. Ankara. Ögel K. Handbook of hospital based substance Abuse treatment. Ögel K. Çorapçıoğlu A. Fine J. Çorapçıoğlu A. 26. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. Ögel K. Alcohol and drugs. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. 2003. Sağlık Bakanlığı. 15(2):112118. Ergüder T.pdf. ANKARA .2004 .C.who. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. Liman O. Tot Ş. Guindon EG. 19. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. U. Türkiye 14.Sağlık Bakanlığı. “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. LS Neinstein). Türkiye’de sağlık Hizmetleri. Uğuz Ş. Methods. 1993. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. 4: 15-19. 17. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. Tamar D.euro. Yenilmez Ç. 2002. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Jandarma Genel Komutanlığı. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Taner S. Ögel K. Sır A. 4: 67-71. Doğan O. Miller NS. Department of Health and Human Services. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. Yılmazçetin C. Tot Ş. http://www. ISBN:975-590-072-1.

Tutum ve inançlar b. Kaba. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. E. Gruplar arasındaki çatışmalar.Gençlerin %53’ü (%95. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür. %11. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir. hırsızlık.Gençlerin %22’si (%95.Gençlerin %15. Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. E. tehdit.9-36.3’ü (%95. %48.M.7) sözel şiddet ile karşılaştığını. %27. istatistiksel analizler. İletişim becerilerinin yetersizliği c.T. . Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde.8’i (%95. ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine. soygun.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir. Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır.C.7-36.B.C. Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97.3-53. Okul ortamında ayrıca cinayet. 3. Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir.9-49. Güven aralığı 52. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır. kundakçılık.5-22. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur.C. çete savaşları diğer örneklerdir.6’sı (%95.5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır. Güven aralığı 27. 2.1-28.Gençlerin %36. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T. Güven aralığı 27. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama). cinayet bu kategoridedir. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını.5’i (%95. ölüm.343. Çocuk istismarı.356. tüm ülke düzeyinde 261 okulda. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma. çok boyutludur. Güven aralığı 21. %35. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır. Güven aralığı 47.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını.M. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. Güven aralığı 15. zorbalık. psikolojik yıkım. Bu gruplardan birisi çocuklardır. Gençlere fiziksel. . toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını. gibi şiddet biçimleri de görülmektedir. duygusal.3-12.7’si (%95. Bu araştırmanın sonuçlarına göre. incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir. tecavüz.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında. . 1. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir. Alkol ve madde kullanımı d.3-16.7’si (%95.5) ise sözel şiddet uyguladığını. Güven aralığı 34.9) duygusal şiddet ile karşılaştığını.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi.1) ise duygusal şiddet uyguladığını. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 . Güven aralığı 11. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1. Bireysel Etmenler: a. haraç alma kabadayılık vb.

iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. E. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır.4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur. Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. Ailesel Etmenler: a. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Anne babalar.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır. d. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri. Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b.Sağlık Bakanlığı. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c. öğretmenler. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f. Türkiye 2. E. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu. E.C. Yoksulluk.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T. Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da.

Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. Şiddetin Önlenmesi a. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 . sosyal hizmet uzmanları. T. 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1. b. öğrencilere. Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir.C. okul yöneticileri. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir. • Sonuçları. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli. okul yönetimi ile işbirliği yapmalı. evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır.T. E. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. hemşireler. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa. Okul dışında.C. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. psikologlar.C. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. • Ortaya çıkan ortamların özellikleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir. Bu program.

• Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. sözel becerilerde yetersizlik vb. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir. • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. • Çatışma çözme. • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. düşük sosyo ekonomik düzey. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir. Okul Yönetimi.C. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. • Çocuklarına girişkenlik öğretmek. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. arkadaşlarıyla. • Stresi azaltmayı. okulla ilişkilerini yakından izlemek. cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. Türkiye • Önlenebilirliği. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. • Çocuklarının TV. • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması. şiddet kullanmayan erişkin örnekleri). c. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma.). grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi.Sağlık Bakanlığı.C. d. • İnsan hakları. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek. bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. toplumsal beceriler. • Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. • Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. 94 T.

E. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. World Health Organization. 2. eds. 1999.T. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. 2002. World Health Organization.tbmm.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007). Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 . Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu.M. Hurley RS. 3. Agression and Violent Behavior. Kaynaklar: 1.C. Krug EG et al. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır. 5.C. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir. Mc Namara JR. Colwell B. The prevention of child and adolescent violence: A review.C. T. Ballard D.B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. E. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz. Kingery PM. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. Ankara. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school.10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. okuldan uzaklaşma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar. dikkati toplamada zorluk. Pruitt BE. 4. Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır. 6. Adolescence. 8: 61-91. www. Ancak zorbalık. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu. davranım bozukluğu.tr WHO Information series on school health. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür. gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir. çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi. Tübitak Matbaası. ders başarısında düşme. okul yönetiminin bilgilendirilmesi. World Report on Violence and Health. 1998 Summer. T. çocukta içe kapanma. Scott AF. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. 2004. Geneva. 2003. 33 (130):319-30. Cirillo KJ. zeka düzeyi sınırda. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. toplumsal becerileri az.M.gov.

ticari amaçlı sömürüyü kapsar. ısırma. gelişimsel olarak hazır olmadığı. a. aşağılama. ağız yaraları. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır. • Çok çocuklu aile. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından. İhmal: Çocuğun beslenme.1 RİSK ETMENLERİ a. gerginlik. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar.C. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından. • Üvey ana baba. Cinsel istismar: Çocuğun. Türkiye F. • Aile içinde geçimsizlik. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. skapula. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. 96 T. öğretmen. b. vb. zihinsel engelli).spiral kırıklar.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. tek ebeveyn. yakma.2 TANI a. • Eğitimsizlik. tehdit etme. hiperaktif. korunma. diğer çocukların da istismara uğramış olması. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba. bir şekile benzeyen yaralar. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır. simetrik yanıklar. onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk. ihmali. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. iki taraflı gözaltı ekimozu. Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur. • Çok genç anne. subkonjunktival kanamalar.Sağlık Bakanlığı. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba. duygusal veya cinsel tutumları. suçlama. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı. onay veremeyeceği.uzun kemiklerde metafiz kırıkları.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. dayak atma. Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk. sarsma. çocukların ana-babaları gibi. barınma. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. aynı çocukta birden fazla kırık. • Aile içi şiddet. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .vertebra. reddetme. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı. • Ailede ruhsal hastalık. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere. F. F. sternum gibi kemiklerde kırıklar. kalçalarda simetrik lezyonlar.C. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı.

b.C.3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa. Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim. hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. çocuk yönlendirilmemeli. • Ailede risk etmenleri varsa. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir). Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 .2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa. kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. akıntı var mı? T. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı.C. bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa.C. • Çocuk sık sık zehirlenme. cinsel ilişki taklidi yapmak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) a. • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa. • Adli rapor tutulmalı. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama. gelişme geriliği varsa. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir. a. sakin bir ortamda. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır.T. • Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır. a. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir.

Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler. Simpleks. Gonorrhea. T. • Psikolojik tedavi m F.  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır. fissür vb. depresyon. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır. onu koruyun. G. • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: . Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği.Çocukla konuyu yalnızca bir kez. • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları. Trichomonas. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir.Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları. adli tıp hekimi. olayla ilgisi olmayan öğrenci. inanmaz tarzda. içe kapanıklık. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır. C. tetanos). Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir. Pallidum.5 mg levonorgesterol. anal sürüntü ve yaymalar. Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek. Vaginalis. istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. . Hep B ve HIV). H. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 . Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. eritem. o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde. skar vb. penil. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından.C.Sağlık Bakanlığı. ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından. 0. gece korkuları. bardak çekme. T. Türkiye Himende yaralanma.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir. kurumuş sekresyon örnekleri. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz.C. yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan. m Vajinal. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin. HPV. 12 saat arayla 2 doz verilir. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından. .Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. çocuk ruh sağlığı. .1 mg etinil estradiol ve 0. Trachomatis. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. tükrük ve kan örnekleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır.

Hergüner S( Editörler ).F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir. . Emans SJ. 6. T. 3. Çocuk Hakları. 7 Ek Sayı 1: 184-186. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir. West Sussex. Fiziksel İstismar. 2000 Krug EG et al. Brodeur AE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . 2nd ed. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra. 2002. • Uzun süreli tıbbi. eds. 2nd ed. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet. Geger A. Louise. Wood J. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. New York: Oxford University Pres. Aldridge M.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir.C. Tüzün Ü. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem.. Çocuk İstismarı ve İhmali. Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas. Missouri USA: GW Medical Publishing Inc. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. World Health Organization.C. Geneva. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. 4. Çocuk Dergisi 2007. • Aşılamaya başlandıysa. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır. Şekil 3. 1st ed.1998. 5.1998.Olay. Uğur Baysal S.T. England:John Wiley&Sons Ltd.C. Uğur Baysal S. Muram D. 2007. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 . World report on violence and health. St. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur. Monteleone JA. Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında.

Tetanoz. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar. Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. Kızamık. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık. Boğmaca. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır. aşılama bırakılan yerden sürdürülür. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir.ayın sonu 6. Kabakulak.gov. Tüberküloz (Verem). Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında. Aşılar. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. Kızamık. A.ayın sonu 2. vücudun savunma düzeneklerini uyararak.C. Bu yolla henüz aşılanmamış.saglik. Kızamıkçık. Poliomyelit( Çocuk Felci). (Bkz. hastalıklar yayılamaz.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri.sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar.C. Kızamıkçık. AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Difteri. ay . 2008 İlköğretim 1. aselüler Boğmaca. www.ayın sonu 12. iki yaşında Hepatit B. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir.ayın sonu 4. İnaktif Polio. Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır.tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. Türkiye 4. Hemofilus influenza tip b (Hib). Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. Polio. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tetanoz. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş.

Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. Kızamık.4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar. DT. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. Td.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A. KKK. T. BCG). Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır.C. Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir. Kızamıkçık. Difteri. Oral Polio.C. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. Kızamıkçık.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. BCG. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır. KKK deri altına. Kızamık. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir.3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. aşılar eski haline döndürülemez. Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. KKK. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir. DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. ısının birikmiş etkisidir. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır. Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar. DaBT-İPA-Hib. Aşıların bozulmasının nedeni. A. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . TT.

Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır. şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır. A. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır. • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir. (Bkz.C. Sınıf ve İlköğretim 8. Aşı.Sağlık Bakanlığı. Bu süre bir ayı geçmemelidir.saglik. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır. yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. kızarıklık.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir. Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır.5 ml Uygulama Üst kola. Tablo 4.A-3 ve Tablo 4. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır. TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır. TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. www.A-1: Difteri-Tetanoz (DT). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır. gebeler dâhil olmak üzere. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır.tr) Tablo 4.A-1. 102 T.A-2. Tablo 4. Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere.C.gov. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir. DT ve Td. oda yeterince sessiz olmalıdır. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında. ısı artışı ve şişlik görülür.

aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez. • Trombositopeni. sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon.000 doz). Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4.. ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. Işığa duyarlıdır.T. kas ağrısı.C.C. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir. İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı.300. lenfoma. Kabakulak. vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi. antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. Tablo 4.5 ml Uygulama Üst kola. lenfoma. • Trombositopenik purpura öyküsü.C.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1. Özel durumlar Yoktur Doz 0. • Kortikosteroidler. lösemi. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar. VVM donma ısısına duyarlı değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır. alkilleyici ajanlar. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması.A-2: Kızamık. Hipogammaglobulinemi. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık. deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır. Lösemi.

ilk karşılaşmada. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır. 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. steroid tedavisi alan).. splenektomi geçirmiş olanlar. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600. • Hemoglobinopatiler 104 T. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar.A. kemoterapi. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir. Bu süre 1 ayı geçmemelidir. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. • Kronik kalp hastalıkları. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. • Hemoglobinopatiler.. Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir. ve 6. • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar. Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir.4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. Türkiye Tablo 4. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. kemoterapi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .000 oranında 1 ml Üst kol. Depolama A. Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir. • Kronik kalp hastalıkları. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi.

intrabursal veya tendon içi vb. T. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem). • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden.C. akciğer. Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur. Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi. sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. Aşı öncesi genel durumu iyi. • Serebral palsi. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler. • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir).7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi. “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı. kemoterapi. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir. • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur. • Antibiyotik tedavisi görme. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik. difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 .C. • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi.) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az). bronkopnömoni. metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon. • 38. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür. felç veya epilepsi bulunma öyküsü. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir. • Malnütrisyon. lenfoma. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında). Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. • Ailede konvülsiyon.T. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. • Ameliyat öncesi ve sonrası. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. • Kronik kalp. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez.

02. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir. Bu formlara.C. McMillan JA. 2.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 106 T. Kaynaklar: Pickering LK. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir. Elk Grove Village. baskı.C.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2006 T. 27. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25. Türkiye A. IL: American Academy of Pediatrics. Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır. Baker CJ. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır. Long SS.Sağlık Bakanlığı.

Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler. 2003. B.4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . 2004.C. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 197-199 arasına bakınız. 1. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa. syf . Hastalık hakkında daha fazla bilgi. • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa. Kaynaklar Behrman RE. E hepatiti A tipine benzerken.197-199 arasına bakınız.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur. 131-132) B. baskı.C. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. evde gebe. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. tanı ve tedavisi için T. 17.C. tanı ve tedavisi için T. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Elk Grove Village. gebe bayanlarda.C.2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. WB Saunders Company. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir. syf 197-199 arasına bakınız. İştahsızlık. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. 2. 27. 197-199 arasına bakınız. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir. syf. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir. baskı. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa.C. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. tanı ve tedavisi için T. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir. syf. Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. genellikle zararsızdır.C. 2003. (Syf. syf. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. tanı ve tedavisi için T. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer. Pickering LK.C. ishal ve distansiyon olabilir. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır. Long SS. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. B. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. Hastalığın tanı ve tedavisi için T. tanı ve tedavisi için T. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. Kliegman RM. Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. tanı ve tedavisi için T. Baker CJ.C. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. Antibiyotik tedavisi gerekmez. McMillan JA.T. Philaelphia. IL: American Academy of Pediatrics. 2003. 2006 T. B. syf. Hastalık erken çocukluk çağında. epigastrik ağrı. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir.197-199 arasına bakınız.C. 171’de ilgili bölüme bakınız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Jenson HB. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir.C. Nelson Textbook of Pediatrics.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli. travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın.1 KANAMALAR Kanama.30 ml) oldukça tehlikelidir.C. İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır. Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır. Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir. okul çocuğunda 200 .Sağlık Bakanlığı.C. Kanama kontrolünü (syf. Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. 110). 2. Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bebekte 25 . Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. 114 T. B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır. 114-118).300 ml. Türkiye B. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. 70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. • Kesin tanının konulamaması. Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir. açık yaraların kapatılmasını. • Ayrıntılı öykü alma isteği. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. belli başlı acil sorunlardan biridir. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf. Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. rinore. kırıkların stabilizasyonunu (syf. 3. o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır.

C.T. öksürme durumlarında hava yoluna kan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 . kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. bu durumda yapılacak en doğru şey. Damar yaralandığında. aradaki damar duvarı nedeniyle. Pıhtıları kaldırmayın. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). genellikle vücut dışından farkedilmez. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir. Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir. a. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz. T. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. İç kanama. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir. çarpma. • Soluk alıp verme hızlanmıştır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. başı sağa veya sola çevirerek. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. yavaş. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. kusma. bazen öksürük. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur.B-1). kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin. • Hastayı sırt üstü yatırın. Normalde arter ve vendeki kan. doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden. • Çocuk soğuk soğuk terler. sürekli akar. b. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hava açlığı vardır. gazlı bez koyup bastırın. kusma olabilir. sızıntı şeklinde akar. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. • Akut karın bulguları olabilir. İleri tetkiklerin yapılıp. bandaj yapın (Resim 1. • Deri soğuk ve soluktur.C. ancak.Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. • Bulantı. • Kapiller kanama: Kan sürekli. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın.Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II. yine de ilkyardım yapılmalıdır. • Gözler donuk. İlk yardım Herhangi bir vurma. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır.

tahta parçası vb.10 dakikada bir olmalıdır. Atel. Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 . • Kol ve bacak kanıyorsa.) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan. kanayan arteri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak. • Atele alın. Ancak. kemik ile deri arasında sıkıştırarak.B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. Resim 1. Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir.) çıkarmayın. Amaç. yaralı yere olan kan akımını engellemektir. Turnike gevşetildiğinde.20 dakikada bir. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir. Mesafe uzunsa.C.C. vb. Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin. brakial arter.B-2). İp. kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar. gevşetme süresi kısa olmalıdır. tel. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde. yıkım ve kanama devam eder. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ara ara gevşetilmelidir. turnike yine sıkılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Kol veya bacak sabitlenmezse. Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir. aksi halde gangren gelişebilir. • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. sonraki bir saatte ise 5 . • Şoka karşı önlem alın. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. temporal arter. kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

burun anomalisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.C. enfeksiyon.T.C. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı. kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları.B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T. sinüzit. yüksek tansiyon.

• Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur. o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. • Krepitasyon. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin. ön kolun yaş ağaç kırığı. Avuç içi kanamasında. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın. değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın. Kanamalarda ilkyardımın amacı. Acil Servise sevkedin/götürün. 1. 5. ayrılmamış distal radius kırığı. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır. • Burna. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın.C.Sağlık Bakanlığı. Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur. ayrılmamış humerus kırığı. • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır. • Şişme. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak.B-3). Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Önce temel yaşam desteği sağlayın. morarma. 3. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. 6. 2. B. 118 T. Türkiye • Kişi dik oturtulur. d. • Anormal hareketlilik.B-4).2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1. Örneğin.C. • Şekil bozukluğu. Kanama varsa durdurun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır. Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. 4. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak. alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir. kanama varsa durdurmak. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. • İşlev kaybı. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. ayrışmamış kalça kırığı.

• Çıkık eklemi. • Çıkık kemiği. • Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın. bulunduğu pozisyonda sabitleyin.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B.3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle. • Çocuğu sevkedin. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yerine yerleştirmeye çalışmayın. Bulgular • Ağrı • Şişlik. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 .C.C. T.B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın. • Burkulma ayak bileğindeyse. duyarlılık • Şişlik. Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir). Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. Türkiye B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Yaralanma burkulma gibi görülse de. • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır). hareket ettirmeyin. • Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın.5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. eklemi sabitleyin. • Görme bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. 120 T. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar. • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler.C. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin.C. temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. • Bir kereden fazla kusma. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir. • Sersemlik hali. • Hastayı sevkedin B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Dalgınlık veya davranış bozukluğu.Sağlık Bakanlığı. Bulgular • Ağrı. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı.

110) • Hastaneye götürün/sevk edin. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Uzel N. American Academy of Pediatrics. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi. Karaböcüoğlu M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. 2005 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır. Kesin ve mutlak öncelik. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. Violence. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. Türkiye Klinikleri. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. Goldstein B. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers. Ankara. Powers KS. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf.15:213. İstanbul. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. mutlaka boyunluk takın.C. 2000 6. 5.T. Pediatr Rev 1996. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir. Yılmaz HL. Jones and Bartlett Publishers. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir. Head trauma in children. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. 2005 2. Schwarz DF. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. Uğur Baysal S. Pediatrik Bilimler.17: 197. 1. Analjezi amacıyla. Çapa Tıp Kitapevi. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir.C. 2: 64-78. T. Ped Rev 1994.C. Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır. baskı. Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Birinci A. 3. Kaynaklar: 1.

zehirlenme. hipoglisemi.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 122 T. aşı uygulaması. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. aşı sonrası. geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama. hiperbilirübinemi. gözlerin yukarı kayması. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır. 151 D. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. yere yığılma. elektrolit dengesizliği. enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. ağızdan köpük gelmesi. kafa travması. hayvan ile temas. Türkiye C. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite. 2003. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir. subdural.Sağlık Bakanlığı. konfüzyon).D-1’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. gelişim basamakları). daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. süresi. ANAFİLAKSİ Bkz. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. Nöbetin klinik davranışı. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. hipomagnezemi. kuvvet kaybı. enfeksiyon). Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır. neonatal hipoglisemi. dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar. ensefalit. En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. TC. üremi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. • Özgeçmişte prenatal. zor doğum. epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. arter tıkanmaları. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani.C. syf.

retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon. Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. 3. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir. maküler dejenerasyon. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1. Mosby Elsevier Publications. Pediatric Neurology. 2005 Swaiman FK. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 . koryoretinit plağı. Ashwal S. Syf. kanama diatezleri. 5. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz.T.2-0. Antıp AŞ. baskı. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir. .C. makrosefali.C. (syf. 2. 223). Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali.2003. optik atrofi. Ferriero DM. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi. görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG). 2006 T. vücut ısısı) sağlanır. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. 2004 Fenichel GM. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. retinitis pigmentosa. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003. 97). Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Kaynaklar Cin Ş. yere düşer. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Ankara. baskı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir.. 97). 1.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm. Principles and Practice. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Epilepsi. 4. 1. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. Antiepileptik tedavi: Bkz. baskı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. (syf. Elsevier Saunders Publications. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı.

ataksi vb. nitrit. bulgudur. orta veya yüksek şiddetlidir. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir. temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. arteriyel kan basıncı. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. sıklığı. ekimoz). görme muayenesi (göz dibi dahil). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . konversiyon. oksipital nevralji. oksipital. servikal bölgede kas kasılması. diş hastalıkları. Bulantı. Türkiye E. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. ZEHİRLENMELER Bkz. karbonmonoksit). hipertansiyon. Dört saatten uzun. kusma. görme kaybı. Ağrı sıklıkla tek taraflı. iyi tanımlanamaması çocuk. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın. daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. Olguların %10-20’sinde aura vardır. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik.C. apse). Auraların çoğu görsel belirtilerdir. Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. TC. tümör. uykusuzluk. toksinler (kurşun. bazı besinler). egzersiz. Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. travma bulguları (otore. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. duygulanım değişiklikleri. görme bozukluğu. ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. ailede migren öyküsü. göz sorunları. diplopi. hipoglisemi. psödotümör serebri. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. travma. depresyon. görme alan kaybı. santral sinir sistemi enfeksiyonları. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. zonklayıcı. Nedenler 1. nöbet sonrası. BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata.Sağlık Bakanlığı. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar. Fiziksel etkinlik ile artar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ses ve ışığa duyarlılık) 124 T. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. rinore. 72 saatten kısa sürer. 2007 2. ortaya çıkış zamanı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. vücut ısısı. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. Fizik Muayene Bilinç düzeyi. nitrat. BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil.C.

ateş. ağızdan verilir. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir.). 2. 5. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. bulanık görme ve görme alanı kaybı. 3. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Görme sorunları varsa (kırma kusuru. ayda 2’den fazla atak oluyorsa. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. ağızdan. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında. T. 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz. kusma. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa.C. hipertansiyon. taşikardi.A-1 de verilmiştir. • Analjeziklere dirençli ise. • Atipik (ani başlamış. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır. 4. 6. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 . • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa. • Bir haftada 1’den.C. Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Sevk Kriterleri 1. ağızdan. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg. nöbet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır.

Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. Kaynaklar: 1. Philadelphia. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2. Philadelphia. Türkiye BA A RISI Öykü.C. Klinik Çocuk Forumu. Çağlayaner H. Pediatric Decision Making. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1991. 4. Pediatric Decision Making. 1991. Cephalgia 1988. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2.C. Uğur Baysal S. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım. baskı. 33 Suppl 5: 111–125. Berman S. 3. 2. 2. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A. Neurol Neurochri Pol 1993. and Facial Pain. Headaches in the population of school children in Poznan. bask.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. Cranial Neuralgias. 2. FM* Görme taramas (astigmat. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast.Sağlık Bakanlığı. Berman S.

gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral. GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır.C. meme.T. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü.B-1’de görülmektedir. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir. süresi ve sıklığı. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş. kaslar. Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. uyarıcı.C. ısı. huzursuzluk. ksifoid. panik. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. terleme. halsizlik. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz.C.B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri. Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2. solunum derinliği. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tablo 2. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. doğası. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma. alkol. hışıltı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sternum.

hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir. Tablo 2. çarpıntı. 128 T. egzersize dayanıksızlık. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. • Sıklıkla bir üfürüm vardır. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. senkop sık görülür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk. tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir.B2’de görülmektedir.Sağlık Bakanlığı. egzersize dayanıksızlık. • Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. siyanotik çocuklardır. Ancak.C. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir. • Ailede ani ölüm. • Gallop ritmi.C. • Ekokardiyografik inceleme gerekir. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır. çarpıntı.

T. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır. • Şok. Pediatrics 1983. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. 3.C. children. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. Clark EB. The Pediatric Clinics of North America 1999. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. Driscoll DJ.. Lippincolt Williams& Willuis. • Hafif analjezikler verilebilir. Gutgesell HP. and adolescents. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. Chest pain in Pediatrics.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 716: 881-887 2. Volume 2. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. Chest pain in children and adolescents. Philadelphia. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur. • Aritmi varsa. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 . Allen HD. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Driscoll DJ. çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. 2001. ed. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir. 13791382. Berger S. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. Kaynaklar 1. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir.T. Kocis KC. Ancak ısrarlı.

C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar. safralı kusma. yeri.C. sarılık. fistül. dışkıda parazit ve gizli kan. iştahsızlık. Ağrının yerleşimi. sedimantasyon. rektal bulgular (fissür. kostovertebral açı duyarlılığı. etkinliklere etkisi. 130 T.C. çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen. boy). inflamatuar barsak hastalığı. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. Tablo 2. idrar tetkiki. Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar. Nedenler Tablo 2. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır. karın muayenesinde barsak sesleri. barsak alışkanlığında değişiklik (ishal. hemoroid). ağrı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . eklem bulguları (kızarıklık. ısı artışı).Sağlık Bakanlığı. üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. yinelemesi. kabızlık). en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir.3). Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. dispepsi. kasık/göbek fıtığı. Üç ay boyunca. karaciğer-dalak büyümesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli. defans. Kronik karın ağrısı işlevsel. yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015). kusma. uykuyu etkileyip etkilemediği. taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı. psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. endometriozis. pelvik inflamatuar hastalık. şişlik. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. yemeklerle ilişkisi. muayene bulgusu vermeyen. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. Türkiye C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. psikojenik ya da organik kökenli olabilir. Laboratuvar Tam kan sayımı. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen.C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir. duyarlılık. Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık. eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş. iltihaplanması.

gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. kabızlık. Philaelphia. Pediatrics 2005. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. Tedavi. Pediatr Rev 2002. Nelson Textbook of Pediatrics.C. American Academy of Pediatrics. muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir. 2. Thiessen PN. Jenson HB. Subcommittee on chronic abdominal pain. Recurrent abdominal pain. Kliegman RM.T.C. Chronic abdominal pain in children. baskı. 23: 39-45. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. WB Saunders Company. 2004. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 . yara) • Eklem şişliği. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür. 3. Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır. 115: 370-381. inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. 17. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal.C. Behrman RE.

peptik ülser. toksik madde alımı.). • Dehidratasyon derecesi (Bkz. Siklik kusma. Üç-beş yaşlarında başlar. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. T. artrit. baş ağrısı. Akut bakteriyel rinosinüzit. Nedenler Gastroenterit. birden bire ya da zorlayarak oluşu. Dismenore. idrar tetkiki (dansite. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. Hastada bulantı. Pnömoni (Bkz. bilirubin. 28). syf. fekoloid. Akut gastroenteritler syf. • Kullandığı ilaçlar. Türkiye D. syf. Akut gastroenteritler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Meningeal irritasyon bulguları. daha önce geçirilmiş karın ameliyatları. Pnömoniler. Laboratuvar Tam kan sayımı. sistemik enfeksiyonlar. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bir ay içinde yaklaşık 9 atak). sarılık). • Karın muayenesinde barsak sesleri. 178). takipne. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. Sinüzit (Bkz.Sağlık Bakanlığı. kafa içi basıncı artıran durumlar. syf. burun tıkanıklılığı. Akut gastroenterit (Bkz.C. • Travma öyküsü. gece/gündüz vb. syf. kanlı ishal. migren. kan basıncı.C. eşlik eden bulgular (karın ağrısı. miktarı. Dismenore (Bkz. ilaç kullanımı. postnasal akıntı. Reye Sendromu. baş ağrısı. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir. Hepatit. 134). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 134). kulak ağrısı. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. • Öksürük. orak hücreli anemi). syf. 2003. kusma içeriği (safralı. mikroskopi). syf. organomegali. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. reflü. sıklığı. öksürük. kostavertebral açı duyarlılığı. 138). Fizik Muayene • Vücut ısısı. duyarlılık. gastrit. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi. idrarda yanma. Akut otitis media. lenfadenopati. 132 T. nabız. inflamatuar barsak hastalığı.). İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. ishal. sinüzit. kan içerip içermediği). gece öksürüğü. 134). ishal. solunum hızı. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. Akut Otitis Media (Bkz. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır. ateş. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. 123).C. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. defans. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik. büyüme duraklaması. baş ağrısı. beslenme vb. • Ateş. dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. • Ailede benzer öykü. Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. ateş. • Ateş. İdrar yolu enfeksiyonları. • Döküntü. lökositüri. • İdrar yaparken yanma.

kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). 2004 Berman S. 17. 2. T. Kaynaklar 1. fışkırır tarzda kusma. orak hücreli anemi vb.C. Kliiegman RM. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Jenson HB. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. meningeal irritasyon bulgusu olması. Pediatric Decision Making. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. Philaelphia. Sevk Kriterleri • Ateş. 2. • Bilinç değişikliği olması. baskı. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır. 1991.C. Salgın incelemesi yapılır. • Bir haftadan uzun süren kusma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 . WB Saunders Company. Behrman RE. menenjit ön tanısı. karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı . • Gece birden bire başlayan kusma.C. dışkılı kusma. invajinasyon ön tanısı.T. • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı. baskı. • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir.). Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü. • Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı. Nelson Textbook of Pediatrics.

pürülan balgam. PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır. Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir.B-1’de görülmektedir. Pneumoniae).B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni. AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu. hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir. solunum seslerinde azalma. Tablo 3. Pneumoniae) olabilir.Pneumoniae). Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. Pneumoniae). Pneumoniae). Periferik yaymada toksik granülasyon (S. segmental veya lober konsolidasyon (S. Türkiye 3. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S.Sağlık Bakanlığı. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet. iştahsızlık. sedimantasyon yüksek olabilir.C. Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir. halsizlik ve düşkünlük (S. Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae). • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi). Fizik Muayene Takipne. önce kuru daha sonra balgamlıdır). bronşit.C. bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae). krepitan raller. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. baş ağrısı olabilir. TC. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öksürük. doğuştan kalp hastalığı. effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). 2003 B. bronşiyal ses (S. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hızlı nefes alıp verme. kronik böbrek yetmezliği. Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. bronşiyolit) 134 T. kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş. ENFEKSİYON HASTALIKLARI A.

B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar. 4 dozda. 1-2 dozda.Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg. McMillan JA.B-2). • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir. Elk Grove Village. Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir.Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C . Long SS. 2 dozda. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. 3 dozda.Akciğer dışı hastalık (menenjit. pnömotosel.Siyanoz • Tedavinin 2–4. günler 5 mg/kg/gün. kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. 27. IL: American Academy of Pediatrics. • Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum. syf. ya da Azitromisin 1. Baker CJ.Solunum sayısı >30/dk . • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti. gibi) . ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. • Risk grubunda olan çocuklar. gün 10 mg/kg/gün. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır. • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3. Kişisel Temizlik ve Bakım. Diyastolik <60 mmHg . ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün. 72). kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir. 2-5. • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir. 4 dozda. ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. Kaynaklar 1. 2006 T.C. baskı. Pickering LK. 3-4 dozda. apse. gün kontrole çağrılır.T. (Bkz. Tablo 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. toksik görünüm.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 .Bilinç değişikliği . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir. ağızdan. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün.

1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. CMV. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV. iştahsızlık. sağ üst kadranda duyarlılık. ilaç. kusma. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3. bulantı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. E. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler. enterovirüsler. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir. Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir.C. serumda SGOT. Hepatit etkenlerine (A.C. Türkiye C. sarılık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kızamıkçık.C-1). 136 T. B. Görülebilen belirti ve bulgular. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. C.C. su. idrar renginde koyulaşma. HBV) yönelik seroloji istenebilir. dışkı renginde açılmadır. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. Tablo 3.Sağlık Bakanlığı. D. EBV. halsizlik. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. su çiçeği. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez.

Cinsel sağlık eğitimi verilmesi.C. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.Madde bağımlılığının önlenmesi.Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk. hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1. .Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. . 2006 T.Diş fırçası. kronik hepatit. evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması. yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu.C. Okul Çağı Aşı Uygulamaları.C. . B.Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması. traş makinası. . kantin.T. lavabo. Komplikasyonlar Safra stazı. IL: American Academy of Pediatrics. baskı.Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması. syf.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 . fülminan hepatit. uykuya eğilim. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı. Baker CJ. . . tırnak makasının ortak kullanılmaması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır. . bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir.(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması. 27. karaciğer karsinomu. • Haftada bir kontrol önerilir. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi . D hepatitlerinde: taşıyıcılık. bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. Elk Grove Village. Long SS. C. 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi. • Bağışıklama (Bkz.Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa. yemekhane. siroz. McMillan JA. • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde. • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır.Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması. . okul altyapısının (tuvalet. mutfak.Kanla temas eden ortamın %0. Pickering LK. • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi . . .Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi .

syf. Artrit. transvers miyelit. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır. tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 . ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. Kaynaklar 1. TC. 2003 F. Türkiye D. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. Elk Grove Village. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir. Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. 27. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. Pickering LK. 4 dozda. 2006 T. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. başağrısı. tiroidit. mastit. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır. baskı. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün. trombositopeni. Baker CJ. Ayrıca. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. McMillan JA.Sağlık Bakanlığı. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa. ateş. Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. 102). • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. assending poliradikülitis. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. TC. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur. Tanı Klinik Bulgular Titreme. myokardit. glomerülonefrit.C. serebellar ataksi. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. 2003 E. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. endokardial fibroelastosis. Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. halsizlik. IL: American Academy of Pediatrics.C. ağızdan) verilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Long SS. pankreatit.

yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi. alay edilmesi. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz.C. fiziksel etkinlik durumları. bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb. şişman bireylerin varlığı. • Psikososyal sorunlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. televizyon izlemek. yüksek kolesterol düzeyi. sınav başarısızlığı. Şişmanlık ile hipertansiyon. Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur. Hipotiroidi. 2003 H. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. oturma ağırlıklı (örneğin. birçok hastalık arasında ilişki vardır. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 . (Bkz Ek:3 ). • Kişisel öyküde.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 .) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. taşikardi. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM. diyabet vb.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. akranlarından ayrılma.C. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. Ayrıca kalıtım. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları).A-1’de verilmiştir. ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz. Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. beslenme alışkanlıkları. metabolik sendrom (sendrom X) T. izolasyon • Kalp damar sorunları. hipertansiyon. kalp damar hastalıkları. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.T. ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. 2003 4. oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır. • Aile öyküsünde. Tablo 4.) varlığı araştırılmalıdır. Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir.C. TC. Hiperinsülinizm vb. Turner Sendromu. TC. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. Cushing Sendromu.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür.

erken yaşta kalp hastalığı. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır.Sağlık Bakanlığı. Cushing hastalığı/ sendromu vb. taze sebze ve meyve tüketimi. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir. hipertansiyon. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır. dermatit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. ancak aile ödülün yiyecek. Tedavinin başlıca öğelerini eğitim.C. ortopedik sorunlar. metabolik sendrom. bacaklarda eğilme • Deri sorunları. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir. davranış değişiklikleri. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. Türkiye • Ortopedik sorunlar. nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. metabolik sendrom. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. hiperlipidemi.C. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları. intertrigo. 140 T. egzersiz ve diyet oluşturmaktadır. şişmanlık erken tanısı konmalıdır.) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır. akantosis nigrikans vb. Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . özellikle alt eklemlerde ağrı. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır.

04. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir. http://www. About BMI for Children and Teens. Centers for Disease Control and Prevention. Diagnosis and Treatment. • Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır.C.htm Online Erişim Tarihi: 27.obesity.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI. Geneva. Günöz H. 4.C. 2. Kaynaklar 1. T. AOA. Erişim Adresi: http://www. 2002 WHO.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur. WHO Technical Report Series 916.shtml Online Erişim Tarihi: 27. İstanbul. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. 2003.org/subs/childhood/ healthrisks. Ertuğrul T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . Nobel Tıp Kitabevi.cdc. 2007. 2007 Neyzi O. Pediatri. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases. ISBN: 92 4 120916 X. 04.. 3. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity. Childhood Obesity. Health Risks. Diet.

syf. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. tuza iyot eklenmesidir. 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. nitrojen tutulması. Edinilmiş Guatr. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. 216) Tedavi (Bkz. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T. termoregülasyon. Ancak ülkemizde.C. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. Edinilmiş Guatr. ışıktan ve güneşten korunmalı. Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında.C. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır.Sağlık Bakanlığı. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. • Ders programı kapsamında. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir. daha zor eğitilen. 142 T. Bunu önlemek için. Tiroid hormonları. tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. Türkiye B. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili. protein ve enzim sistemi.C. Edinilmiş Guatr. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir. Tanı (Bkz. syf. hücresel oksidasyon. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez. • Guatr (Bkz. syf. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. Edinilmiş Guatr. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı. 216) Sevk Kriterleri (Bkz. İyot yetersizliği. hücre içi metabolizma.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar. syf. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır.

Dunn J. Eğitim Broşürü.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı. İyot Yetersizliği Hastalıkları. 1. WHO. 2001. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. WHO/EURO/NUT/98. Klinik Çocuk Forumu. 1990. MDIS Working Paper. ICCIDD. Iodine deficiency disorders in Europe. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır.T. Vitti P. Rago T. Pekcan G.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . the Commonwealth of Independent States. Kasım-Aralık: 1224 TC. Aghinti-Lombardi. 2003. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders. 1993. Kaynaklar 1. Micronutrient Deficiency Information System. 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pinchera A. Haziran. Haar F. iyot yetersizliği araştırılmalıdır. 4. 3. Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli. T. and the Baltic States. 2004. 6. Public Health Nutrition. WHO/UNICEF/ICCIDD. 2.1. 4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD. 1998. Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi. Netherlands.C. İyot. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir. yumurta. Demir gereksinimi bireyin yaşına. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. tavuk. pekmez. tahıllar. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir. ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika. karaciğer. Meckel divertikülü. peptik ülser. glossit • Efor dispnesi. zayıflama rejimleri. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir. mandalina. taşikardi. fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T. Koyu demli çay tüketilmemeli. yeşil biber. olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi. Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte. dil papillalarında atrofi. parazit varlığı vb. greyfurt. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. Türkiye C. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. baş dönmesi • Dikkat azlığı. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. polipler.Sağlık Bakanlığı. cinsiyetine. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. reflü ösefajiti vb. balık.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler.C. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. çabuk yorulma. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. çarpıntı. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar. hindi. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. yeşil yapraklı sebzeler.) sık görülmektedir. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. mide barsak hastalıkları (peptik ülser. hemanjiom. Ergenlik döneminde hızlı büyüme. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. yüksek debili kalp yetmezliği. yetersiz besin alımı. Et ve et ürünleri.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur.C. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir.

Tablo 4.T.0 11. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir.5 12.C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7.0 11.2 SS 10.C. Tablo 4.8 .C. Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp.8 13. ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 12.9 yaş 12 – 14.9 11.C-1’de görülmektedir. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir. Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12.C-2’de görülmektedir.0 11.0 13.8 12. T.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4.C.5 12. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir.5 12.4 14.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 .3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 .9 10.9 yaş 8 – 11.9 yaş 15 – 17.5 14. mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır.

WHO/UNU/UNICEF. İstanbul. 6. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye glukonat. A guide for programme managers. iyi emilmediğinde. Pediatri. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. Iron Deficiency Anaemia. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. Hercberg S. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar. Nobel Tıp Kitabevi.who. 1. 2001. • Ekonomik. World Health Organization. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. (WHO/NHD/01. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir. and Control. World Health Organization. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.C. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. Public Health Nutrition.C. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. 2001. erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. 5. Galan P. Cin Ş. Geneva.2007 146 T.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control.Sağlık Bakanlığı. fumarat) ağızdan verilmesi uygun. Preziosi P. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1989. Geneva. 4(2B): 537-546 Neyzi O. 2. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır. 2002. Assessment. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır. 2004 DeMaeyer EM et al. Online erişim tarihi: 21. 3.pdf. Ertğrul T. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. Prevention. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir. doz uygun alınmadığında.05. Ankara. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. 2003. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır.3) http://www. Antıp AŞ. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı. 4. Iron deficiency in Europe. baskı. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir.

baskı Mosby.) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz. Holgate ST. stridor. fıstık. vizing. laktoz intoleransı vb. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir. ishal • Solunum sistemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. öğretmen. ürtiker. Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. yumurta. egzema • Dolaşım sistemi. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt. Pennsylvania. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir. Inc.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 .C. Simons FER. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır. Yunginger JW. Philadelphia. T. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. 2003 T. bulantı.C. soya. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb. hipotansiyon. vb. karides vb. rinit • Deri.C.).C.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir. kusma. Çocuk ve çevresinin (aile. Kaynaklar 1.T.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir. taşikardi. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. anjioödem. şok • Sinir sistemi. Adkinson NF. 6. 2003. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden. Bochner BS. yüzde kızarma. kaşıntı. Busse WW. kolik.) • Besin intoleransı (fruktoz. buğday. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir. öksürük.. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir. syf. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi.

. Türkiye 5. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. büllöz impetigoda ise septisemi. syf. syf. syf. 2003. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. herpes zoster.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi. • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir. Fusidik asit. Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır. yanıklar. Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T. pnömoni. Sağlık Bakanlığı.C. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. • Kurutlar kaldırılmalıdır. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir. seboreik dermatit.C. Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda.Sağlık Bakanlığı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. Bölgesel adenopati vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A. • Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. streptokoklar. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo. Büllöz impetigo. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. herpes labialis. . Flucloxacillin. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır.2003. syf. • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. Şiddetli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. septik artrit. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır.C. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir. perleş. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir. büllöz olmayanlar ise. Yüksek ısı ve nem. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir. DERİ HASTALIKLARI 1 A. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. Sağlık Bakanlığı. minör tavma bölgeleri. perioral dermatit.A-1’de görülmektedir. herpes labialis. 2003.C. 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. Oxytetrasiklin. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. Klinik . yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. Veziküler impetigo.C. Sağlık Bakanlığı.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir. 2003. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. Büllöz impetigolar stafilokoklar. Genel belirtiler yoktur. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. büllöz pemfigoid ile karışabilir. Genel durum etkilenmemiştir. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi.C. 13) 148 T. 7-10 gün). staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur.

penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa.C. mupirocin) günde 3 kez.C. kenarı kalkık ve morumsu renkte. Penisilin veya amoksisilin. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. azitromisin.A-1’de görülmektedir. klaritromisin verilebilir. 7-8 gün kullanılabilir. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. büllözse. grimsi krutları olan ülser vardır. neomycin-bacitracin. Lezyonlar az sayıdadır. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır. dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. üzerinde kirli sarı. tabanı nekrotik. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci.T. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır. A. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur. penisiline alerjisi olanlarda. eritromisin. Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir. • Keskin sınırlı. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur. skabies. • Topikal antibiyotikler (bacitracin. cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. • Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır. birinci kuşak sefalosporinler. • Pedikulosis. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 .C.2 EKTİMA Tanım Ektima. böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir. cephalexin.

Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1.5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3. Tedavi • Kurutlar kaldırılır. 150 T. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir. Klinik Lezyonlar saçlı deride. küçük frajil püstüllerdir.Sağlık Bakanlığı. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir. kubbe şeklinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5 gr A.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur.000 Ü 750 mg – 1.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1. ekstremitelerde. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir. yüzde. Sistemik belirti yoktur. Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler.C.3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir.C. böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.200. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel. Kaşınma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye Tablo 5.

Springer-Verlag. Baker CJ. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık. WB Saunders Company. Akut veya kronik gidişlidir. 2004.4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. Pennsylvania.C. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. • Nedene yönelik araştırma yapılır. 2006 Wolverton SE.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır. 3. IL: American Academy of Pediatrics. baskı. Plewig G. Berth-Jones J. 1. Comprehensive dermatologic drug therapy. 74). Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Elsevier Ltd. baskı. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar. psödomonas türleri. Heymann WR. Braun-Falco O. Rapini RP. 6. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. James WD. Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler. 27. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir. Elsevier Ltd. Treatment of skin disease. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. 5. Pickering LK. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yerel ısı artışı. streptokokkus pyogenes. Elk Grove Village. Burgdorf WHC. 2006. Berlin. Okul çocuklarında sık görülür. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. fissürasyon. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. Jorizzo JL. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. barsak parazitleri ve demir eksikliği. Lebwohl MG. McMillan JA. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . nedene yönelik tedavi planlanmalıdır. Wolff HH. eritem. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir.. • Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır. Comprehensive therapeutic strategies. Edinburgh. 2006.10. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf. 2001. Premolar dişlerin yokluğu. Elsevier Pub. Kaynaklar Bolognia JL. 74 ve 78). Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. Andrews’ Diseases of the skin. proteus türleri ve anaeroblardır. Berger TG. Canada. baskı.. Long SS. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. Kandida Albikans için nistatin. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır.T. 2000. T. Dermatology. 2. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır. 4. 2.C. Elston DM. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. Clinical Dermatology.C. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. Coulson I. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir. A. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Temel bulaşma solunum yolu ile olur. Ateş. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. 152 T.C. açılır ve erozyon gelişir. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. Güneş ışınları. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. gingivada. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir. Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. halsizlik. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. Mukozadaki veziküller birleşirler. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir. Eritem. kaşıntı oluşur. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir. Türkiye B. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir. topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. Nükslerin sıklığı değişiktir. Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir.C. boğaz ağrısı. ağız mukozasında (damakta.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. dilde. bu lezyon hızla veziküle döner. İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir. Bu sırada eritemli bir papül olabilir.Sağlık Bakanlığı.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır. VİRAL ENFEKSİYONLAR B. B. fakat yinelemeler görülebilir. Bölgesel lenfadenopati. Tablo kendiliğinden geriler. Ateş. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar. Klinik Suçiçeği. Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar.C. Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip.C. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu. özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli.T. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır. Ayrıca. Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli. Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir. Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. 80 mg/kg/ gün. Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur.C. VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. 4 doza bölünmüş biçimde. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır. Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir. genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu. Tablo 5. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir. • Toplum tabanlı. Erişkinlerde. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler.

12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. yinelemeler de daha sık görülür. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır. tırnak kenarları. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. Yanma. topikal kapsaisin. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır. çene. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. Yüzde. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. tek tek yerleşirler. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). Yaş önemli bir etmendir. poligonal. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. Verrruca filiformis: Boyun. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. Grup içindeki veziküller aynı yaşta. 154 T. 5. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. sert papüller şeklinde görülürler. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir. Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır. farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. Kurutlar 2-3 hafta sürer. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. batma. Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez. ve 6. Trigeminal sinirin 3. Normal kişilerde 1-4 gün. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sol. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar.Sağlık Bakanlığı.C. Beraberinde tinnitus. Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. kulaklar. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. Yüzeyleri hiperkeratotik. Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur. ve 4. İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. burun ve göz kenarında yerleşen. asit borik solüsyon %2). dizler gibi travma bölgeleridir. topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. karnabahar gibi görünür. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. eller. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. Yuvarlak. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. fakat alında orta hattı geçmez. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır. Verruca plana: 2-4 mm. karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir.C. deri renginde. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. Genellikle 1-10 mm çapında. oval. günde püstülleşirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. Burgdorf WHC. Salisilik asit. WB Saunders Company. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. Berger TG. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Elston DM. Baker CJ. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. epidermal viral bir enfeksiyondur. Pickering LK. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. IL: American Academy of Pediatrics. Long SS. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. fakat geniş yayılımlı da olabilirler. cantharidin de etkili bulunmuştur. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir.C. McMillan JA. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. 2000. Edinburgh. Elsevier Ltd. Gelişmiş lezyon sıkılırsa. 2004. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. %0. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür. 2006. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. Comprehensive therapeutic strategies. Bolognia JL. Wolff HH. Berth-Jones J. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir. Kaynaklar 1. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir. T. elektrodessikasyon. 5. B. genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. Braun-Falco O. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler.T. 1James WD. Pennsylvania. Tanı klinik olarak konur. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. deri renginde. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. Rapini RP. 2001. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata. Elsevier Pub. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. Springer-Verlag. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Ancak çok bulaşıcı olup. %40 gümüş nitrat. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir.10. Büyüklükleri değişebilir. 4. Andrews’ Diseases of the skin. 2006 6. genital bölge. 2006.. 2. Jorizzo JL. 3. 27. Heymann WR. Lebwohl MG. Elsevier Ltd. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. Plewig G. baskı. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir.. imiquimod. Wolverton SE. keskin kenarlı papül. Molluskum papülleri düzgün. Coulson I. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. Clinical Dermatology. Hastalık temas yoluyla bulaşır. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. Dermatology. Comprehensive dermatologic drug therapy. Elk Grove Village. Canada. Berlin. Sağlıklı bireylerde. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. baskı. baskı. Bu bölgedeki verrükalar vajina. O nedenle tedavi zorunlu değildir. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur.5 Podofilotoksin krem. Treatment of skin disease. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir. 2. sert papüllerdir. %50 salisilik asid. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük.C.

oksipital bölgede kulak arkasında.PARAZİTER HASTALIKLAR C. ancak hareketlidirler. çocukların ceket ve paltolarını. oldukça bulaşıcıdır. kask. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0. fırça. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi.C. 6 bacaklı bir böcektir. bulaşma yolu. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür.Sağlık Bakanlığı. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. O nedenle bit enfestasyonu. • Özellikle kapşonlu kıyafetler. koltuk. kulaklık. tüylü oyuncaklar. Türkiye C. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. vb. Okullarda. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır.1. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 156 T. atkı. şiddetli kaşıntı. yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. canlılığını sürdürmektedir. ekskoriasyonlar. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. O nedenle 7-10 gün sonra. Çocuğun giysileri. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler. ancak sirkelerin bir bölümü. Saç normal bir şampuan ile yıkanır. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır. çoğunlukla. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür. Klinik Saçlı deride. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak tarak. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. kep. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir. araba ve otobüs koltukları. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar. yatağı. kanatsız. durulanır.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. İlacın ilk uygulaması. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır.C. koltuk ve kanepeler gibi. Baş biti. tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur.

Daha çok sosyoekonomik durumu.T. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar. hominis. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. yıkanılır. Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir. halk arasında çok iyi bilinen. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. 12 saat beklenip. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. yurt. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır. okul çocuklarında. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek. O nedenle aile bireyleri arasında.C. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. Özelliği ensede. humanus’dur.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur. • Bit salgınları sırasında. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. interskapüler bölgede. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir. El sıkışma. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. yoğun kaşıntı ile giden. öpüşme ile bulaş beklenmez. temizlik koşulları bozuk kişilerde. yakın fiziksel temasla olur. uzun süreli. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. iç giysiler. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır.C. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir. corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. yakın kişisel temas ile gerçekleşir. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır. bulaşma yolu. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. C. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur. ürtikaryal papüller. T. Giysilerin dikiş yerlerinde. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar. C. İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. kalça ve uyluklarda kaşıntılı.C. Giysilerin. Bulaşma. hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür. Uyuz hastalığında bulaşma. erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için. postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi).3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı.

tedavinin etkinliği azalır. ayak bileklerinde yerleşirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. diğer böcek ısırmaları. koltuk altı çukuru ön yüzünde. ovularak uygulanır. Bu uygulama. dirsekte. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tümüyle yıkanır. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bulaşma yolu. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. bir hafta sonra. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. Banyo sonrası kaşıntı artar. ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. bilekte. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. bir kez daha yinelenebilir. gluteal bölgede. Deriden kazıntı alınarak. kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir. ayak tabanında vezikül ve büller. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). • Kremin gözlerle.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir. kadında meme başı çevresinde. • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. Özellikle el ve ayak parmak aralarına. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. İlacın temiz. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. 158 T. İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler. bel bölgesinde. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir. kaşıntısı olmasa da. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir.Sağlık Bakanlığı. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. Uyuz hastalarının tedavisi. artan kan akımı. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur. Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için. göbekte. etken maddeyi. Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar. Görülmesi çok güç de olsa. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0. birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. epidermiste. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir.C. • Tedavi. dizlerde. erkekte glans peniste. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. Çocuklarda el içi. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. hastanın üzerinden çıkan giysiler. tırnak altlarına. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü. dermatitis herpetiformis.

WB Saunders Company. Elsevier Ltd. 2006. 2006 Wolverton SE. 2006. Lezyonlar çift çift. Andrews’ Diseases of the skin. Springer-Verlag. Plewig G. Rapini RP. James WD. Berlin. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. 4. baskı. Treatment of skin disease. Heymann WR. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir.C. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC. Lebwohl MG. C. Pennsylvania. Edinburgh. Jorizzo JL. syf. Berger TG. Anafilakside paranteral adrenalin.10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. T. Baker CJ. Long SS. 5.C. 2001. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. IL: American Academy of Pediatrics. Burgdorf WHC. üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Comprehensive dermatologic drug therapy. arının iğnesi deride kalmışsa. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Kaynaklar 1.. 2004.C. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir. Sağlık Bakanlığı. Comprehensive therapeutic strategies. 27. arılar. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir. Pickering LK. Canada. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır. Wolff HH. McMillan JA. Arı sokmalarında. baskı. Coulson I. Elk Grove Village. baskı. vezikül ya da büller görülür.T. 3. 151). ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur. Clinical Dermatology. Berth-Jones J. 2. Braun-Falco O. Elsevier Ltd. 2003.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 . • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. Elsevier Pub. Dermatology. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. 2. Elston DM. 2000. 6. Bolognia JL.

Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. Wolff HH.C. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi.. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. Berlin. liken planus. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur. Berth-Jones J. Alopesi areata. Heymann WR. Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır. Lebwohl MG. Wolverton SE. 2. Berger TG. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur. Canada. Edinburgh. Andrews’ Diseases of the skin. Elsevier Ltd. 2001. Plewig G. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir. WB Saunders Company. 3.C. sakal. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. Coulson I.Sağlık Bakanlığı. Springer-Verlag. Elston DM. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. keskin sınırlı. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir.. Braun-Falco O. atopik dermatit. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. 2006. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır. keskin sınırlı olmaması. kısa sürede gelişen yuvarlak. haşimato tiroiditi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. üzeri hafif skuamlı maküllerdir. proksimal ucun daha ince olması) saptanması. Comprehensive therapeutic strategies. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar. D. 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bolognia JL. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. 2000. Elsevier Pub. 2. Kaynaklar 1. saçların tekrar uzaması. oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. Pennsylvania. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir. Elsevier Ltd. 5. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması. Clinical Dermatology. Comprehensive dermatologic drug therapy. 2004. sistemik lupus eritematozus. 160 T. Rapini RP. Dermatology. Jorizzo JL. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. diabetes mellitus. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . baskı. sınırları keskin olmayan. Treatment of skin disease. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. Türkiye D. Burgdorf WHC. trikotillomani. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. Down Sendromu. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente. baskı. James WD. 2006.10. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis.

Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. önyargıları gösterilmektedir.T. Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır. Sayı: 22. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. davranış bozukluğu. ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. Roche Yayınları. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları. Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. 1994’ten çeviren Köroğlu E. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. D. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. Aşkın. cinsel kimlik bozukluğu. üremenin fiziksel. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı.Y. beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. Bu fiziksel değişimler. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir). Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır. İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir.C.. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. 2. 67-73. Amerikan Psikiyatri Birliği. s. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. (1999) Depresyon El Kitabı. 22-23. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır. Cinsel sağlık eğitimi. T. WashinghtonDc. Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli.C. doğası. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. Cilt:III. Bektaş. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir. s. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. sanatsal uğraşlar. okul başarısı. dismenore). bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. İkinci Basım. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . Hekimler Yayın Birliği.C. Ankara. Dördüncü Baskı (DSM-IV). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar. anksiyete bozuklukları. yeme bozuklukları. Beden görüntüsü. 3. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. R. anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır.

Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları. E. Boxer. 2003. s.. (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. T. N. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi. 106 13. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı. Öztürk. Ankara. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A. S.Williams & Wilkins.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. International Children’s Center (ICC). B.. 119 Offer. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sevinç Matbaası. 907-937. Sevinç Matbaası. C.. Birinci Basım.C. Çeviren: Erez.. Danforth Obstetrik ve Jinekoloji. S. S.M. A. (ed) Ebert.33-36 11. (Çev. Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları. W. Rugancı. S. Riddick.Sağlık Bakanlığı. 5. E. 10. Kılıç.Ş. (ed) M. Reproductive health risks of adolescents. 587-597.. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları. 162 T. Ozalp S. Canat. O. F. M. sf. Ed) Birsöz S..C. O. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. D. ve ark. Birinci Basım. Lewis.. 24-30.. 8.A. O. Odağ.G. (ed) Scott J:R. Çuhadaroğlu. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları. Second Edition. (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity). K. Bernet. İstanbul. Öncü.. B. 6. s.. Tubitak Matbaası. S. Schonert-Reich.. 7. (ed) I. p278-12p. Tanır H. çeviren Cinemre B.. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Sayıl.. (2000) Puberte ve Ergenlik. Berksun. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi... s. Nurcombe.M. Canat. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. (Çev.H ve ark. Ed) Erez. D. R. İkinci Basım. Öztürk. Avcı. Metaksan A. 9. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler. Karaman.. Türkiye 4. s. Işıklı.. Nevrozlar-2. Hoşgör. Güneş Kitabevi. Yüce Yayınları. s. Şenol. 118 12. Bilkent University. Child and Adolescent Psychiatry. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması. s..

gelişim anomalileri. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. Kallman sendromu ve trizomi 13. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır. Lippincott.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar. Fertility index analysis in cryptochidism. 1996. 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aileler. Pfister RR. Bloom DA. 21). SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. Adolescent sexuality and health related problems. Kaynaklar 1.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. The undescendent testis. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır. 22:107. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir. 2.Evaluating the undescendent testis. • Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir. inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar. 3. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir. Adolescent Medicine. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. 1998. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar. Neistein LS. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. chp 28. İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. Strasburger VC. Packer MG. skrotuma inmesi beklenirken. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. Scrotal Disorders. genetik etmenler (Noonan’s. Kaplan GW et al. Doğumdan 3-4.Raven. Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir. Adolescent Health Care. 153:1255. 31:133. Philadelphia.T.C. Rozanski TA. T. Baltimore. Urol Clin North Am 1995. TESTİS. Williams & Wilkons. Schulze KA. 18. buna “çıkan testis” denir. Theory and management. Klinefelter. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Am Fam Physician 1985.C. chp 5.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. ayında. J Urol 1995. McAleer IM.C.

5 3.1. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken. Prader-Willi Sendromu).3 +/. Pediatri.0 6.0 6.2 +/.9 +/.8 4. gonadal (Klinefelter Sendromu.0.5 2.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2.B-1).8 5.1. Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur.9 3.5 +/. BH Eksikliği.0.8 3.7 9.0 +/. Nobel Tıp Kitapevleri.3 Kaynaklar: 1. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür.0 6.0.0.8 4.1 13. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir.7 3.C.9 5.5 SD 1.9 6. Tablo 6.0. T. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir.9 6.3 2. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 +/. penis tek el ile gerilir.6 Ortalama – 2. 164 T.1. hipotalamik (Kallman Sendromu. Mikropenis ile ilişkili bozukluklar. Günöz H.6 2.7 +/. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye B.9 6.9 2.1.1 +/. Olcay.0.0 +/.SD 2.0. hipofizer (Septo-Optik Displaze. Ertuğrul. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.1. Baskı. N.9 3.3 3. 2000.C.9 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir. Mikropenis.5 SD altında olmasıdır.3 +/.0.0 1. Gonodtropin Eksikliği).4 3. tanıya yönelik muayene yapılır. 3.8 3.0.3 +/. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır.4 3.7 +/.1 +/.8 3. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir.5 +/.4 +/.0. Bölüm 19.

Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi. Strasburger VC. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir. California: Lange Medical Publishers. Overdorf BS. Şekil 6. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. 44:834. Smith DR. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. 2. In: Smith DR ed. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir. Los Altos. Lippincott. 3.T. Testculer torsion: a surgical emergency. ısı artışı ve duyarlılık saptanır.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır. 1996. Çok acil girişim gerekebilir. Adolescent sexuality and health related problems. Stoller ML.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar. Kogan BA. T. chp 5. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. Etkilenen testis. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. %15 erkekte testis. Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur. tunica vaginalis ile kaplıdır.C. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir.Raven. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. diğer testise göre daha yüksektedir. Pediatrics 1985. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir. 1998. Neistein LS.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir. Scrotal Disorders. chp 28. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir. Her 4. Akut ve ağrılıdır. Prater JM. Arka yüzü ise çıplaktır. Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir. epididimit. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. Baltimore. Şekil 6.C. Hricak H. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. 5. Philadelphia. Fizik muayene ile tanı konulur. Am Fam Physician 1991. 76:929. Adolescent Medicine. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. General Urology.C. 1992. Ani gelişir. 4. Kaynaklar: 1. Adolescent Health Care. scrotum and spermatic cord. Williams & Wilkons. Disorders of testis.

• Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez. Türkiye B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir. Varikosel her iki testiste de görülebilir. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çünkü sol testis internal spermatik ven.2: Varikosel Görünümü Varikoselde. Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir. • Evre 3: Gözle görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur. 10 yaşın altında seyrek görülür. İki taraflı olma olasılığı %15’dir. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur. geniş açı ile açılır. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur. Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. vena cava’ya küçük açı ile açılır.C. internal spermatik ven. Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. sol renal vene.B.B-2’de varikosel görülmektedir. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). Şekil 6. yatarak muayene sırasında da palpe edilir. Ailesel geçiş yoktur.Sağlık Bakanlığı. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir. Varikoselektomiden sonra.C. Sağda ise. 166 T. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir. genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. • Evre 0: Bulgu yoktur. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir.4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir. Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır.

Kaynaklar 1. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml. 138. Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir. Klinik bulgular varsa (ağrı. Adolescent Health Care. West J Med 1983. 5. aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. • GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. 832. Öğrenci. 2. chp 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. 170). Goldstein M. şişliğin artması. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir. T. Baltimore. chp 28. DeFazio J. Kass EJ. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. • Büyük. Philadelphia.C. 1998. Urol Clin North Am 1995. Ob-Gyn Clin Alert 1986. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir. Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf. 22:151. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır.’den daha az ise. Neistein L S. Loss of fertility in men with varicocele. Strasburger VC. Lyon RP. Varicocele in youth. Scrotal Disorders.Raven.C. Adolescent sexuality and health related problems. 2:36. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse. Williams & Wilkons.T. 59 (3):613. inspeksiyonla görülmesi). 1996. Fertil Steril 1993.C. Marshall S. 4. Reitelman C. Gorelick Jl. 6. Lippincott. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . Adolescent varicocele. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. Varicolece repair and fertility. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. Adolescent Medicine. Scott M.

Gersovich EO. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Travma.C. Lippincott. chp 5. Kaynaklar 1. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir. Strasburger VC. Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa. 4. Türkiye B. Williams & Wilkons. 168 T. In: Litt IF. Sıklıkla hidroselin boyutu. yumuşak. Tanı • Hastada ağrısız. Adolescent sexuality and health related problems. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. 27:109. 1996. Baltimore. kistik bir skrotal kitle vardır. sabahları küçülür. ed. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology. Adolescent Medicine. 1998. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. Scrotal Disorders. Neistein LS. 3. Govan DE. kistik.Raven. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 21:355. Ağrısız. radyoterapi. Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir. Symposium on adolescent medicine. Philadelphia. Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur.Normal scrotum and benign disese. Adolescent Health Care. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. Kessler R.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner.C. Urologic problems in the adolescent male. chp 28. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir. 2. Pediatric Clin North Am 1980. J Clin Ultrasound 1993. yumuşak. akşamları büyür. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur. I. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . Tam idrar tetiki ve kültür istenir. Bovie WR. 2. cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. Lippincott. Tedavi Skrotal destek gerekir.C. Scrotal Disorders. Adolescent sexuality and health related problems. Philadelphia. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz. T. Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir. Buna prehn belirtisi denir. Strasburger VC. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. 1998. ama epididimiste azalma gösterir. 74:1543.Raven. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez. chp 28.C. Med Clin North Am 1990. Kaynaklar 1.C. chp 5. Neistein LS. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır. Tedavide. 1996. Akut dönemde yatak istirahati önerilir. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. Baltimore.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adolescent Medicine.T. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Adolescent Health Care. Williams&Wilkons.

170 T. Türkiye B. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır. kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3. ayda en az bir kere. Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2. Bu muayenenin önemi.5 cm’den. Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6.Sağlık Bakanlığı. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4.C.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır. Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2.C. her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1. penisi testislerden ayırarak. gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

C. MEME HASTALIKLARI C. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar.C. hipertiroidi. aromatazebıl androjenler. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa. hipogonadizm olmadan. thiacetazone. b) 4-6 cm arasında ise.T. Simetidin. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti. malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile. Glandüler dokunun hissedilemediği. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün.C. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. c) > 6cm ise. 1. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. şişlik ve gerginlik görülür. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. böbrek hastalıkları. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir. yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler. yalnızca bilgilendir. medikal tedavi ver. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. valium “Diazepam”.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 . En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. altı aya kadar tedavi yapılır. adrenal bez. Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid. tedavi başla. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. Fizyolojik bir gelişimdir. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. pseudojinekomastidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. cerrahi tedavi öner. Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir.

Adolescent sexuality and health related problems. 1996. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 5. Neistein LS. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. 2. 1998. Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır.Raven.51:1835. Gynecomastia in adolescent boys. Braunstein GD. Dale JH Jr et all. Philadelphia. 3. 172 T. Am Fam Physician 1997. Nydick N. chp 5.Sağlık Bakanlığı.C. 6. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3. Danazol 5. Baltimore. Türkiye 2.C. Scrotal Disorders. chp 28. jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler. Adolescent Health Care. Braunstein GD.328:490. 4. Bustos J. ayda bir kez uygulanır. Lippincott. Strasburger VC. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Williams & Wilkons. Gynecomastia N Engl J Med 1993. Evaluation and treatment of gynecomastia. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır. Okula Yönelik Öneriler Ergenler. Adolescent Medicine. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.28:37. Neuman JF. Kaynaklar 1. JAMA 1961. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni. 4. 178:449. Hosp Pract 1993. Dihydrotestosterone heptanoate: IM.

Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. İdeal meme 250-300 mm3’dür. hormon tedavisi. pürülan. malignite. çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. duktal papillom.2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. subareolar apse. analjezik. meme dokusunun olmamasıdır. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar. selim. Comman. endürasyon ve ateş olabilir. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. Meme Başı Akıntıları Sütlü. Tedavi de sıcak tutma. Ayrıca. Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir. medrosiprogestron kullanılır. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir. Juvenil. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş).C.T.C-1’de. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. duktal ektazi. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır. analjezik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. Kafein alınımın azaltılması önerilir. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. En sık Staf. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. iyi destekli sütyen. Politelia meme başının birden fazla olması halidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Galaktore. Meme başı akıntılarında ağrı. Mastaljia (periyodik. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. Amastia ve Atelia: Amastia. c. Kaslar üzerine oturmuştur. süt kanalı mastiti. En sık meme gelişim anomalisi. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir. T. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir. renkli / yapışkan. mastitis.6. İzlem veya cerrahi önerilir. Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir. Tedavisinde uygun sütyen. Atelia ise meme başının olmamasıdır. Aureus nedeniyle oluşur.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 . Dev. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. seröz / serohemorajik olabilir. a. sulu. Şekil . meme yapısı gösterilmiştir.C. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik. Filloides tipleri vardır. Şekil 6. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. enfeksiyon ve enflamasyon. gerginlik. Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar.

Sağlık Bakanlığı. Türkiye d. 1. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir. Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir.C.

28:287. Breast problems. Adolescent Health Care. Management of breast lesions in children and adolescents.Raven.Breast disorders in children and adolescents. Doğru bölgeyi muayene etme 5. 2. 3.C. 15: 643-664. Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme. Philadelphia. Lippincott.C. Bachman JW. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adolescent sexuality and health related problems. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . 5. Neistein LS. Sırt üstü yatma 4. 4.T. T. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme. Bell M. Williams & Wilkons. J. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Adolescent Medicine. Bower R.C. Prim Care 1988. Kaynaklar 1. 1998. Strasburger VC. Pediatr Clin North Am 1981. chp 5. Scrotal Disorders. 3:337. 1996. 7. chp 28. Pediatr Surg 1976. Ternberg J. Baltimore. Dewhurst J. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3.

Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir. 5. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir. 2. menarşın olmaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 .In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility. Philadelphia. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir. Williams & Wilkins. 13:43. Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza. Nedenler 1. 1991. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. 1998. 3. Slap GB. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. Glass RH. amenorrhea and oligomenorrhea. Bulimia Nevroza. pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir.Raven. Williams & Wilkons. Kaynaklar 1. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). JİNEKOLOJİK SORUNLAR D. gebelik ve emzirme. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. ağızdan antibiotikler (Eritromisin. Adolescent Health Care. Adolescent sexuality and health related problems. 1996. 2. Illınois: American Academy of Pediatrics. 1989. Amonerrhea. Scrotal Disorders.C. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. D. Kase NG.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır. Elk Grove Village. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. Tedavisi himenin eksizyonudur. 16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. Olgular irritasyon. fallop tüplerinden oluşmaktadır. Gecikmiş pubertede 13. chp 28. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir. T. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler. Türkiye D. vajenin 2/3 üst kısmı. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. In: Adolescent Health Update. Neistein LS. Lippincott. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir. Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. Obezite). Common menstrüel problems. Speroff L. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. 3. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. 4. Blythe M. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. uterus. Polaneczky MM. Baltimore. Strasburger VC.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür. baş ağrısı. adolesan.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış. Adolescent Medicine. 4th edit. chp 5.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pediatr Rev 1992. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar. Ağrının siklik tanımlanması. D. Baltimore. menarştan 18 ay sonra.Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. D. muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. • Müllerien sistem yapıları. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir.

Neistein LS. yorgunluk. Modern management of premenstruel sendrome. 1998. chp 28. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. AM Fam Physician 1994.49:71. Drugs 1995.C. Scrotal Disorders. chp 5. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 . • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır. 50: 1309. 3. Lippincott. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Schiff I. Adolescent sexuality and health related problems. 2. iştah artışı ve ödem. Adolescent Medicine. Adetten önce 1 hafta uygulanır. 4. Smith S.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi. Baltimore. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. değişen ruh hali. Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. stres yönetimi. 1996. memelerde dolgunluk. Parker PD.Raven.T. T. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir. karın ağrısı. Moline ML. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir. Adolescent Health Care. • Doğal progesteronlar verilebilir. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir.1993. Kaynaklar 1. gerginlik ve iş kaybıdır. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz. New York: Norton. Severino SK. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur. Premenstruel sendrome: identification and management. vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. Premenstruel sendrome. Strasburger VC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5.C. Williams & Wilkons.

ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi.C. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6. madde kullanımı vb. Baş ağrısı.D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır. Tablo 6.C. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. varsa uygun girişim yapılması (sigara. sayfaları arasında yer almaktadır. maliyetine.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır. 6. semptom yok.Kalsiyumdan zengin beslenme. kişiye özel planlanmalıdır. Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. ishal. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3. günü sonlandırılmalıdır. emniyetine. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110. Etkinliğine.Sağlık Bakanlığı. Tedavide ikincil seçenektir. alkol.Fiziksel egzersiz 2. kusma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .D-1’de yer almaktadır. Türkiye D.Riskli davranışlar öyküsü alınıp.Uyku düzeni 4.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T.C. bulantı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir.Sağlıklı beslenme 3. Tedavide ilk seçenektir.

D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T. Tablo 6. PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6. Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem. mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6.T.D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.D-1’de verilmiştir. zaman. “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. E2 (+) geri beslemesine. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 . ritm.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre.C. kanama miktarı. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir.

malignite. polip. pz. kondilom. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baş ağrısı. malignite.C. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. 180 T. tsh / prl. enfeksiyöz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir. ani kilo değişikliği • Çarpıntı. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. diet. ergen. ergen ve ailesi bilgilendirilmeli. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit. sarkoma botyroides. ptz. berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi. tam kan sayımı.C. güven sağlanmalı. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg. hiperplazi.kz. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü. polipler. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı. malignite. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları. fibroidler Diğer: Egzersiz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . görme bozukluğu • Meme başı akıntısı.Sağlık Bakanlığı. morluklar. Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. endometrit. enfeksiyon. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır. hirsutismus. ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik. travma.

Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay). Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün. Antiemetik ve demir desteği de yapılır. 1997 T. Kaynaklar 1.T. vol: 816. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir.B. Hormonal tedavi önerilmez. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. W. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences. Pennsiylvania. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir. 3x1/3gün. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir. Başvuru sırasında kanama belirgin ise.C. 2. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. demir proflaksisi önerilir.C. 27:1 March 2000. Adolescent Gynecology. Berenson AB. Deligeoroglou E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 .Saunders Company. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa. Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. menstrüel takvim tutmayı önerme.C. hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir. Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu.

memeler. Baltimore. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. İmplications. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir. Hirsutizm. flutamid. Hirsutizm. Hirsutizm. ses kalınlaşması. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır. Hatch R.12: 649. et al. Strasburger VC. kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz. etiology and management. Lippincott. epilasyon). elektrolizis. • Tüylenme derecesi belirlenir. androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır.140:815. Rosenfield RL.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. Neistein LS. Adolescent Health Care. Adolescent sexuality and health related problems. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. Kim MH. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan. 182 T. Türkiye E. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi. 2. 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Williams & Wilkons. soymak veya ağda yapma. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton.C. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. ketokonazol. 3. Virilizasyon. • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar 1. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir. alınımı önlenmelidir. 1996. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır. temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. Philadelphia. göğüslerin ufalması. Adolescent Medicine. Am J Obstet Gynecol 1981. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. chp 5. göğüs. Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 .Sağlık Bakanlığı. Clin Obstet Gynecol 1984. chp 28.C. • Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. siproteron asetat. Moris DV. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1998.Raven. Scrotal Disorders.

C. Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay.1990).C. POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır.C.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü . anormal bir durum şekline dönüşebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.

gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. 5. Adolescent Health Care. Scrotal Disorders. Adolescent Medicine. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Insulin and the polycystic ovary syndrome. N Eng J Med 1995. Polycystic ovary syndrome. 333:853. chp 28. chp 5. Philadelphia.Sağlık Bakanlığı. Strasburger VC.C. 3. 335: 657. 1996. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem. and Adashi EY. Williams & Wilkons. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. N Engl J Med 1996. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Franks S. Adolescent sexuality and health related problems. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. Utiger RD. 9:3. Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996. Baltimore. 1998. 2.. Kaynaklar 1. Neistein LS. 4. Udoff LC. Lippincott. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye • Wedge rezeksiyon.Raven. 184 T.

d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. programlanır ve uygulanır. testis. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir.C. Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. ekokardiyografi. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra. c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir.) başvurulabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 . Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7.C. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir. ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. eğer bir organ kaybı (göz. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. Antrenmanlar. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar. radyolojik tetkikler vb. T. b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir. öncelikle kalp-damar sistemi. Bu yaklaşımda. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. Spor. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması. Bu durumda. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir. SPOR YARALANMALARI A.C.T.

Sağlık Bakanlığı.com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles. Kaynaklar 1. 3. 2. • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir.sporbilim.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . http://www. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir.C. Türkiye • Kontak lens. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.com/sports/topic156. ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı.C. Öte yandan.emedicine. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır.

Tanı Öykü (travma gibi).C. Nedenler Bel ağrılarından genellikle. uykudan uyandıran tarzda ise.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 .T.C. ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır. SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan. halter vb. T. • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur.com/gen/cocuklarda. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir. yük kaldırma. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Ağır spor antrenmanları.genetikbilimi. istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır. Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.). krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur. Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma. bu bulgulara kilo kaybı.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1. yorgunluk.

4. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda. tüberositas tibia üzerinde koşu. spora katılıma izin verilebilir.C. ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Wall EJ. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 .htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Belirtiler • Diz kapağı altında. The Physician And Sportsmedicine – 1998. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur.nih. 3.atletik. Çok şiddetli ağrı yoksa. Türkiye C. 26 (3): 39 . Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır.40 T. Böylece. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır.niams.emedicine. İyi huylu bir hastalıktır. 2. Tanı Tanı. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar. Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. çökme. öykü ve fizik muayene ile konulabilir. gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir. ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur. Ayrıca. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari.gov/hi/topics/childsports/child_sports. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar. Basketbol. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır. Meisterling MR.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. Coping With Osgood-Schlatter Disease. sıçrama.com/emerg/topic347. Kaynaklar http://www. Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı).htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC.Sağlık Bakanlığı. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur.C.

C. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır. Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır. Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.printo. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey.C. Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tedavi Özel bir tedavisi yoktur. Nedenler Genellikle sert zeminde. Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 . http://www. Kaynaklar 1 . Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar.T.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T.

Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır. Ağrı başlıca yakınmadır. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur. Kaynaklar 1. http://www.C.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Türkiye E. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır.C. Tanı Klinik olarak tanı konur.printo. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması.

İşlev kaybı sınırlıdır. • Soğuk uygulama. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. Amaç ödem gelişimini. İşlev kaybı belirgindir. morarma. • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir. Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları. • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir. Belirgin ödem.T. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka.C. Yöntem. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır. lateral ve Mortis grafilerileridir. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır). bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur. ağrı ve duyarlılık vardır. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir. İleri derecede ödem. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 . • Koruma ve istirahat. havlu veya bandaj üzerinden buz T. Tanı Öykü. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. 8-10 dakika. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme.C.C. Tedavi İlk tedavi. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). 24-48 saat boyunca saat başı. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İnstabilite vardır. ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır.

htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.lpch. Ayak bilek egzersizleri verilmelidir. Güler İ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır.gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain.orthoseek. 3. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir.niams. 4. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). 2.nih. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır. Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde. ve 3.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O.gov/hi/topics/childsports/child_sports.C.com/ articles/anklesprain. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir. 2. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez. Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir. 2.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. 55(3): 205-210 192 T. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır. Öğüt H. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra).niams. Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir.nih. cerrahi onarım önerilebilir. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir.C.Sağlık Bakanlığı. Yıldız A.org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı. Kaynaklar 1. bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder. http://www. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada. Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. Tek İ.

genel olarak. ve 3. T. Öyküde. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır. Nedenler Kas yaralanmaları. ani ve hazırlıksız gerilmelere. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.dereceden zedelenmeler 7-10 gün. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma). Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir. Tedavi İlk 24-48 saat. Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir. Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık. KAS SERTLİKLERİ. Masaj yapılmamalıdır.C. Tanı Öykü. 2. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 . Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az.dereceden kas zedelenmelerinde. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu. 2. Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması. Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1.C. KAS YARALANMALARI. KAS EZİLMELERİ G. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara. 1. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur.dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir.T. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur.dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur.C. şiddetli ağrı. Klinik Bulgular 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. spor.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir. 3. hasta hareket (egzersiz. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması. 2. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur.derece 14-21 gün ve 3. Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir. hafif işlev kaybı vardır.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur. 3.

Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Ulkar Bülent. Tanı Öykü. kompresyon. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır. G. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması.Sağlık Bakanlığı. Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. Tedavi Kas sertliğinde. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. 2003. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. Yukarı kaldırma önerilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yazarlar. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır.C. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. Ankara 194 T.C. Masaj yapılmamalıdır. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. Yoğun fiziksel etkinlik. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır. Kunduracıoğlu Burak. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. duyarlı bölge saptanır. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar. spor. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Emin Ergen. Güner Rüştü.2 KAS SERTLİKLERİ. Zergeroğlu Ali Murat. Kas ezilmelerinde. yukarı kaldırma. Ergen Emin. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. Nobel Yayın Dağıtım.

herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır. Kan basıncı yaş. Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir. boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır. koma. Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir. • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz.Nifedipin (0. şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir.T. İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması). Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır.3 – 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler. Ayrıca endokrin sisteme. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon. DİĞER HASTALIKLAR A. havale.Sodyum nitroprussid’in (0. . • Acil hipertansiyon tedavisi. . Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği.25 – 0. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır.C. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar.C. Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur.5 mg/kg/doz. sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur.C. • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir. idrara çok ya da az çıkma. • Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir.Tümer Standartları). Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir. steroid. baş ağrısı. Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik. ağırlık. Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir. cinsiyet. %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Ş.C. fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır. 1. baskı. Pediatr Nephrol 1999. 2. Ankara. Ensari C. Kaynaklar 1. Köse K. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Ekim M. Özkaya N.C. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Arvin AM. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2004 Tümer N. 17. İnce E. Kara N. Antıp A. Nelson Textbook of Pediatrics.13: 438–443 196 T.Sağlık Bakanlığı. Çakar N. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan. Yalçınkaya F. Behrman RE. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi.baskı. 3. Philadelphia. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. toplum olarak az tuz kullanımı. Kliegman RM. USA 2004 Cin Ş. WB Saunders.

Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem.Ş.baskı. Ankara. Kaynaklar 1. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Su ve tuz kısıtlaması yapılır. gerekirse yinelenebilir.T. 2. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir. veya 3. Antıp A. USA. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. Nelson Textbook of Pediatrics . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra.C. eritrosit silendirleri dikkati çeker. Arvin AM. WB Saunders. 2004 Cin Ş. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 . • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir. Nifedipin (0. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır. Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir.C. • Belirgin ödem.17. hipertansiyon. Behrman RE. 2004 Kaplan BS. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. Sevk Kriterleri Ödem. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır.25 – 0. 2004 T. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir.C. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür. Elsevier Mosby. hipertansiyon. Meyers KEC. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. baskı. hipertansiyon. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 mg/kg/doz. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir. USA. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur. Philadelphia. diğer volüm yükü bulgularının olması. Kliegman RM. • İdrar muayenesinde bol eritrosit. • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur.

Kliegman RM. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. İdrarla yoğun protein kaybı. • Hareket kısıtlaması yoktur. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. şişmanlık. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır. USA. Elsevier Mosby. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Klinik bulguları yaygın ödem.2:164-167 Behrman RE. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. WB Saunders. enfeksiyon (peritonit. sellülit) ve trombozdur. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. böbrek fonksiyon testleri normaldir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. Philadelphia. katarakt. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. osteoporoz. basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür. hiperglisemi. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. ödem. 2004 T. 4. Hastalığın prognozu kötüdür. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon. Ankara. hipertansiyon.baskı. Hipertansiyon olmaz. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır. Arvin AM. Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur.Sağlık Bakanlığı. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. baskı. hipertansiyon. kanser. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. Kaynaklar Alpay H.C. hipotansiyon. 2. Meyers KEC. Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. Nelson Textbook of Pediatrics . Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma. 1. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. kişilik değişiklikleri. makroskopik hematüri görülmez. 2004 Cin Ş. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. 2004 Kaplan BS. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 . mikroskopik hematüri seyrektir. idrar miktarında azalma. veya 3. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. taşikardi. Antıp A.Ş. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur. Hepatit B enfeksiyonu. USA. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.17. Philadelphia.C. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2. Türkiye C.

• Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir.C. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. sistemik hipertansiyon. özafajit görülebilir. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 .T. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1. pyelonefritler. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler. Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir. Böbrek işlevleri %50. sol ventrikül hipertrofisi.73 m²’in altına düşer. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati. Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. konjestif kalp yetmezliği. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. kalıtsal hastalıklar. Üremi. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında. daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır.C. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. Gastrointestinal kanamalar. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. nefrotoksik antibiyotikler. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. sistemik enfeksiyonlar. kusma. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. halsizlik.C. • Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. perikardit görülebilir. Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon. hemoraji). T. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir.

Antıp A. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir. 1. fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler.17. Arvin AM.2:164-167 Behrman RE. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Standart aşılara ek olarak pnömokok. Philadelphia. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir. Ankara. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır.C. hiperpigmentasyon. 2004 Kaplan BS. 2004 200 T. • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan. 2004 Cin Ş. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler. USA. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. Periton diyalizi. baskı. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. Meyers KEC. Kliegman RM.Sağlık Bakanlığı. • Metabolik asidoz. Alpay H. Hib. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır.Ş. hipertansiyon. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir.Baskı. 2. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. Elsevier Mosby. 4. Kaynaklar 1. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. • Yeterli kalori verilmeli. • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. USA. Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. 3. Nelson Textbook of Pediatrics . Philadelphia. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir.C. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. veya 3. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. WB Saunders.

040 mg/kg 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür. • EKG tanı koymada yardımcı değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 . • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5-1 mg T. Tanı Klinik Bulgular 1. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır.025-0. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir.C. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır. • İstirahat: Kalbin yükünü azaltır.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır.T. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3.C. • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.C. Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur. Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2.

2004 Cin Ş. • Kaptopril 0. .baskı. Swedberg K. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) . Philedelphia. EKG yakından izlenir. Driscoll DJ. Lippincolt Williams & Wilkins. Clarck EB. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır.bloker ilaçlar kullanılır.C. Children and Adolescents. 22: 1527– 1560 202 T. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2004 Remme WJ. Gutgessel HP. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants.Ş.Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) .C. 2001 Behrman RE. WB Saunders. syf. baskı. 2. Philedelphia. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir. 17. kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure. 6.08 – 0. Antıp A. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen.Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Ankara. Volume II. Nelson Textbook of Pediatrics. 3. Allen HD. kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde.1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0. Eur Heart J 2001. Okula Yönelik Öneriler Bkz.Sağlık Bakanlığı. Kaynaklar 1. 206. Kliegman RM. • Karvedilol 0. Jenson HB. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Şekil 8. Tablo 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 . Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat. I° AV blok (Şekil 8.F-2. Egzersiz ile kalp hızını artırırlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8.F-3) klinik olarak önemli değildir. Sinüs bradikardisi 2. II° AV blok (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.C. Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür. 8.C. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar.F-1’de görülmektedir. T. Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır. enfeksiyon. Şekil 8.F-1). Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8.C. DİSRİTMİLER Kalbin çalışması. Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8.F-1. sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle.T.F-6) dönüşebileceği için önem taşır. Tedavi gerektirmez.F-2).F-4.

Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır.F-4.Sağlık Bakanlığı.2 mg/kg’a çıkılır. Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop. Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0. Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8. II° AV blok tip I Şekil 8.C. 204 T. Tedavisinde “val salva manevrası”. Bazı konjenital kalp hastalıklarında. Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir. tirotoksikoz. Yanıt yoksa adenosin 0.1 mg/kg İV verilir. II° AV blok tip II Şekil 8.F-9). yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır. Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır. Supraventriküler taşikardi 2. egzersiz intoleransı.F-7). 8. kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir. Şekil 8.F-7. Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır. romatizmal kalp hastalıkları. Şekil 8.F-5.F-6.F-3. Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir.F-8. I° AV blok Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. baş dönmesi. kalp yetersizliği bulguları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tek taraflı karotis masajı. Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. feokromasitoma. kardiyomegalinin bulunması. Yanıt alınamaması durumunda 0.

206. Kliegman RM. Driscoll DJ.F-9.C. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. kardiyomyopati.Ş. 3. mitral valv prolapsusu. 2001 Behrman RE. 2004 Kaltman J. kokain kullanımı.F-11). Shah M.F-11. Atriyal flutter Şekil 8.baskı. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8. 51 (6): 1537–1551 1. Clarck EB. Philedelphia. Lippincolt Williams & Wilkins. uzun QT sendromunda gözlenir. Nelson Textbook of Pediatrics. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit. Kaynaklar Allen HD. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8.F-10. 2. Pediatr Clin North Am 2004. 17. Şekil 8. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants.Ventriküler taşikardi 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Evaluation of the child with an arrthymia. 2004 Cin Ş.C. Şekil 8.F-8. 4. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda. WB Saunders. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. Volume II. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 . Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz. baskı. 6. Children and Adolescents. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. baskı. T. Jenson HB. Atriyal fibrilasyon 3. Philedelphia. syf. Gutgessel HP. kalp tümörleri.F-10). Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir. Ankara. Antıp A.T. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir.

Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır. 206 T. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. Türkiye G. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse. Hastaların beslenmeleri. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. VSD) profilaksi gerekmez. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. Çarpıntısı olan. Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin.G-1). Romatizmal kapak hastalarında. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8.C. Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır. soluk. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır. Büyüme Yetersiz kalori alımı. • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir. Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı. • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Hastanın solukluğu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı.C.

G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 . kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir.5 mg/kg. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır.C. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg.C. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg.C. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları. oral (en fazla. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg. im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1.5 mg/kg. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8. siyanotik hastalar. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg. • Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. Baş ağrısı. 2gr) 50 mg/kg. im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1. fokal nörolojik bulguları. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır. ağız. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır. • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı.

Sağlık Bakanlığı. et al. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır.C. Clarck EB. 3.Ş. 2001 Behrman RE. 4. 2004 Bonow RO. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. WB Saunders. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. Katkı Pediatri Dergisi. De Leon AC. Driscoll DJ. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. • Doktor. Çünkü bütün çocuklar koşmayı. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur. Philedelphia. Lippincolt Williams & Wilkins. baskı. spor yapmayı severler. hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. baskı. 5. Antıp A. Ankara. 32: 1486–1488 Cin Ş. Carabello B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1996(3):535–554 208 T. Children and Adolescents. Kliegman RM. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. Jenson HB. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. J Am Coll Cardiol 1998. Gutgessel HP. • Müzik. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Kaynaklar 1. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. 6. 17.baskı. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam. 2004 Tunaoğlu FS. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır. Nelson Textbook of Pediatrics. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. kardiyomyopati. Philedelphia.C. Allen HD. Volume II.

hışıltı. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir. allerjenler.) artmıştır. Atak geçiren bir çocukta siyanoz. yoğun kokular.C. • Suprasternal retraksiyonlar vardır. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür. alerjik rinit. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır. çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. • Nabız (100-120 /dak. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) ve solunum sayısı (>40 /dak. Ayrıca hava kirliliği. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları. aşırı hijyenik yaşam. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir. sinüzit. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur.T. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir. FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. öksürük.) artmıştır. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte.) ve solunum sayısı (30-40 /dak.C. ASTIM Tanım Astım. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H. atopik dermatit) öyküsüdür. • Dispne konuşurken fark edilir. Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 . • Nabız (>120 /dak.

tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif. • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir. * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. Nebuhaler. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ne zaman hekime başvuracağını.) 210 T. Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir. Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim. inhale kortikosteroid.C. . Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir.H-2).H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . gelişen solunum sıkıntısı. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*. . PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır. Optichamber. Astımın en sık rastlanan tipi. nedokromil. uzun etkili beta-2 agonistler. Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır.H-1). Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir. Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8. Kromolin. Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri. Canchamber vb. tedavi öncesine göre. Aerochamber.4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.Sağlık Bakanlığı. Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir. tedavi amaçlarını. Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk. teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8. Tablo 8. atak durumunda kullanacağı ilaçları. • β-2 agonistler.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur.C.C. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir. Tablo 8. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi. bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir. • Astımlı bir çocukta. Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir. Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir. .C. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. — Yavaş salınan teofilin. Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid. profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir.Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. .Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir.Egzersiz kısıtlılığı. — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur.T. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 . .

Sık atak geçiren. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 . Pennsylvania. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı. Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir. Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir.. hemşiresini PEFmetre.01 mg/kg/ doz. . Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır.C. Yunginger JW. • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra. Philadelphia.Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. 2006. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. 6. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention. Ortamda yoğun kokuların (boya. Simons FER. Istanbul. maks. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır. tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır. yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir.org.09. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur.Sağlık Bakanlığı. 2.Egzersiz kısıtlılığı olan. oral kortikosteroid). • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir. Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır. www. 0. araçları (aracı tüp.tr Online erişim tarihi: 08. PEFmetre.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir. Holgate ST. Inc. .com Online erişim tarihi: 08. • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. baskı Mosby. okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi. Kaynaklar 1. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. www. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. 2000. adrenalin. . hamamböceği. • Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir. • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır. Adkinson NF. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır. Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri.09. Bochner BS. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi.2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi. küf mantarı. duman gibi). 3. Busse WW. • Okul hekimi. Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur. Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir. Global Initiative for Asthma (GINA). • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile. allerjenlerin (ev tozu akarı. PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. NIH. vernik. hayvan) bulunmaması. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır.ginasthma.2007 T. .toraks.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. beslenmenin düzenlenmesi. yaşam tarzının uyumlandırılması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 . poliüri.I-1’de görülmektedir. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen.T. Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı. insulin uygulaması. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken.C. Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır. doktor. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar. Tablo 8. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır. dislipidemi.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır. hipertansiyon. egzersiz. aile. Tip 2 Diyabet. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T. çölyak vb.saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi.I-2’de görülmektedir. Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır. Metabolik sendrom (obezite. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir.C. polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit.

terleme. akut gastroenterit. • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. salisilat entoksikasyonu. Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın. Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1. konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur. . Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı.C. 2. dehidratasyon ve koma gelişir. • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır. ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri. 214 T. ellerde titreme.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir. egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır.Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir.Sağlık Bakanlığı. kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. . sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir. yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir. • Glukozuri ve ketonuri olmaması.5mg. enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. Hipoglisemi tedavisinde. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı. ajitasyon.C. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. Beden eğitimi dersleri. Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. . aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. derin solunum. üremik koma akla getirilmelidir. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. 12 yaş üstünde 1mg veya 0. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. Enfeksiyon. Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. nefeste aseton kokusu. karın ağrısı. • Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır).1-0. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde. Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı. kusma. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir. korkulu rüyalar tanımlanır. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir. Bu nedenle sınav dönemlerinde. bilinç değişiklikleri. akut ensafalit. huzursuzluk.

5. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması. sinir iletim hızı bozulur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. Blackwell Science. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). Kaynaklar 1.C. 6. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir. mide boşalma sorunları. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. Yordam N. baskı. ortostatik hipotansiyon. baskı. Ankara. 3. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. ağrı. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). Diabetli olguların hepatit A. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir. Pediatrik Endokrinoloji. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir. Periferik nöropati). Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. London. Bertrand J. 2. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir. baskı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.William Schwartz. 2000 T. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin.T. Öcal G. pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir. Clinical Endocrinology. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . ed. Pediatride pratik yaklaşımlar. Newyork. 3. Pediatric Endocrinology. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. baskı. inkontinans. velilerin. 2003 Lifshitz F.C. yumuşak derili. • Nöropati (Otonomik nöropati. duyu kaybı. öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir. kabızlık. 1.C. Rappaport P. 2. 3. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir.). 2004 Günöz H. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı.D. Sizonenko P. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. hemşirenin. derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir. mesane disfonksiyonu. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. 1996 Süoğlu Ö. Kara B (Çev. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. anestezi. M. • Retinopati • Nefropati. diyabetik ishal. kardiak denervasyon sendromu. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır. Pediatric Endocrinology. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1995 Cin Ş. Marcel Dekker. Nobel Kitabevi Ltd. 4. Diyabetik çocukların aile içerisinde. Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. Antıp AŞ. Kurtoğlu S. ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir.

kabızlık.C. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma. sinirlilik. tremor. Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür. durgunluk ve okul başarısında düşme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. duygulanım bozukluğu. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. Türkiye J. amiodaron gibi ilaç. uykusuzluk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. gıda vb. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir. çarpıntı. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır. kilo artımında artış. deride kuruluk. Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir. sıcağa dayanamama. sintigrafi) kullanılır. terleme. irritabilite.J-1’de görülmektedir. soğuğa dayanamama. Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. Tablo 8. antitiroglobulin.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır.C. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir. Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. iyot. Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. yorgunluk. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği. saçlarda kuruluk. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. Tiroidin diffüz mü. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. normal beslenmeye karşın kilo kaybı. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T.Sağlık Bakanlığı. halsizlik.

UNICEF and ICCIDD. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir. Cin Ş. 2004 Günöz H. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. Tanısı konmuş. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination.C.C. Öcal G. ed. 2000 WHO. 3. KaraB (Çev. 2003 Süoğlu Ö. Yordam N. Geneva WHO publ. Nobel Kitabevi Ltd. 2. tedavisi başlanmış olgularda.C. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 .William Schwartz.). Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır. WHO/NHD:1-170pp.T. hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. Kaynaklar 1. 1. Ankara. Antıp AŞ. 4. baskı. Kurtoğlu S. Pediatrik Endokrinoloji. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. M. hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır. Pediatride pratik yaklaşımlar. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet.

Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır. 2004 218 T.C. Antıp AŞ. antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. 1. artralji. Cin Ş. baskı. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. Kliegman RM. Kaynaklar 1. Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. Transfüzyonla yaşatılan hasta. bir üst merkeze sevk edilmelidir. Jenson HB. iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. pnömokok ve H. kalp. Ankara. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. Türkiye K. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. hızla kültür alınıp. WB Saunders Company. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına. Philaelphia. 17.Sağlık Bakanlığı. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır. Nelson Textbook of Pediatrics. Behrman RE. endokrin. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması. ateş. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. karaciğer). Defepiron ise artrit. ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baskı. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. hepatosplenomegali gelişmesine. 2004. Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir).C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2. özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur.

). Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir. .Akut göğüs ağrısı . Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 . Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir.C. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir. uzun süreli koşu vb. • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. Pulmoner infarktlar. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar. Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında . • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada.Enfeksiyon .Ateş . Klinik Bulgular Akut. parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır. ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. puberte gecikmesi olabilir. Akut splenik sekestrasyonda.C.örn. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar. dalma. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken. Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir. • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir. • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır.C. dolaşımda kollaps oluşur. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli. Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar.Ani soluklaşma T. soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları. İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L. Çok sıcak. • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır. İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. Ağrılar genelde ekstremitelerde. orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir.T. Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir. • Büyüme geriliği.

Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Kliegman RM. Türkiye .C. Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir.Senkop . 17. 2004. Philaelphia. 2004 220 T. Jenson HB. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır. baskı.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir.Karın ağrısı . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır. Cin Ş. 1. Behrman RE.C. baskı.Sağlık Bakanlığı. Nelson Textbook of Pediatrics. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . WB Saunders Company. Antıp AŞ. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.

huzursuzluk sık görülür. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik. İştahsızlık. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T. Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 .T. sessiz. açık renkli bol dışkılama olur. Tablo 8. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8. Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur.C. atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir.C.C. ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde.M-1’de. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur. gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir. glutene duyarlılık sonucu gelişen. durgunluk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M. Kusma görülebilir. köpüklü. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal.M-2’de verilmiştir.

Pediatride pratik yaklaşımlar. arpa. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2000: 32–45 Süoğlu Ö. M. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.). 2000 Walker WA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ed.William Schwartz.Sağlık Bakanlığı. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip.C. Nobel Kitabevi Ltd. • Çölyak hastalarının 1. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Bhatnager S. 4. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli. gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır. 2004 Hill ID. World Congress of Pediatric Gastroenterology. baskı. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir. Ankara. Beslenmenin buğday. Canada BCDecker Company. Maki M. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. 1. Troncone R. Cin Ş. 3. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. Cameron DJS.C. Decker BC. KaraB (Çev. Antıp AŞ. 3. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir. Tarama testleri ile tanı alırlar. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. Kaynaklar 1. Pediatric Gastrointestinal Disease. baskı. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. 2. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. Celiac Disease. Hepatology and Nutrition. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein. klinik bulgu vermeyen olgulardır. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir. 2000 222 T. Report of the Working Groups 2000.derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Bu diyet ömürboyu sürdürülür. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir.

2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Konvülsiyonlar. genetik etmenler. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. Nöbet tipine. Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır. Doğru tedavi yaklaşımları. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. T. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. santral sinir sistemi tümörleri. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir. yaş. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir. syf. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N.C. toksik nedenler. 97. syf. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir. Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır.C. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. perinatal travmalar.2-0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 . Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler. epileptik sendrom. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. okul hemşiresi.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir. vücut ısısı) sağlanır. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi. Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır.C. öğretmen. Büyük kısmı idiopatiktir. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. kafa travmaları. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir.T. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. etiyolojiye. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ancak konjenital malformasyonlar. (Bkz. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. yere düşer.

bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın. • Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak. öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır. Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. Londra. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. Mac Keith Pres. 1993 224 T. • Çocuğu yere yatırın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuğun yanından ayrılmayın. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur.C. güven verici olun. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. JM Pellock. 1998 Browne TR. Holmes GL. baskı. baskı. 3. 2. baskı. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır. 3. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın.C. • Sakin olun. Handbook of epilepsy. • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. Aicardi J. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. Türkiye Ailelere. 2. • Elbiselerini gevşetin. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. • Üzerine su dökmeyin. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. 2003 Dodson WE.Sağlık Bakanlığı. ne yaptığını bilmez haldedir. Diseases of the Nervous System in Childhood. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. ağzına hiçbir şey koymayın. 1. Demos Publications. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin. Kaynaklar 1. Lippincott Williams & Wilkins Publications. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun.

Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. spastisite. Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. beslenme bozukluğu şeklindedir. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. kusma. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır. Tablo 8. T. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir. Yüzde 16’sında nistagmus.C. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur. Kırma kusurları da sıktır. yutma ve çiğneme güçlüğü. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. kabızlık.C. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. salya akıtma. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır. Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. Gövdenin denge sisteminde bozukluk.T. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 . Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir.O-1’de görülmektedir. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. • Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dizartri şeklinde görülebilir.

• Fizik tedavi. KBB. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek. beyin cerrahisi. aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir. • SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar.O-2’de görülmektedir. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi. Tedavi • Spastisiteyi çözmek. • İstem dışı hareketleri baskılamak.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . periferik nöropatiler. • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi.O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. göz. prognoz belirlenmesi.Sağlık Bakanlığı. fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır.C. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi.

odyolog. nöroşirürji. kulak-burun-boğaz. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. 1998 Koman LA. ateş. Mac Keith Pres. diyetisyen. Shilt JS. Kaynaklar 1.T. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir. psikolog. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir. toplumsal becerilerine. bu sorunların çoğu tedavi edilemez. T. 2. Paterson Smith B. diş hekimliği. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. göz. çocuk gelişimi uzmanı. duygu durumuna. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. 2. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır.C. ortopedi. 363: 1619–1631. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Londra. Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. Diseases of the Nervous System in Childhood. • Okul sağlık ekibi. Cerebral Palsy.C. Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. kısmen düzeltilebilir. elektrolit dengesizliği. Aicardi J. Fizyoterapist. enfeksiyonlar. baskı. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Lancet 2004. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 .

rehabilitasyon.P-1) Tablo 8. ruhsal. ikincisi. 228 T. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır.C. yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir. bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır. zihinsel. Birincisi. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ICF işlev kavramını. (Tablo 8. bakım. Türkiye P. Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar.P-1: ICF Kategorileri 1. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. danışmanlık. Katılım ise. korunma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Etkinlik. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir. Bozukluk. bedensel işlev. Katılım sınıflandırması. insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır. ICF. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması. hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). Katılım boyutunda. vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar.Sağlık Bakanlığı. bireyin toplumsal çevresinde.C. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur.

Alma b. Yıkanma b. deneyimler. Bellek işlevi c. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. Yürüme ve hareket etme a.Temel yaşam etkinlikleri a. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. Çevrede gezinme 10. Düşünme işlevi d. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. Bedensel bakım c. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. Dikkat işlevi b. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. kişilik özellikleri. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır. Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5. diğer sağlık durumları. Bu etmenler yaş. eğitim. Üretme 7. egzersiz. İçme 11. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . cinsiyet. İşitme 3. ırk. Yürüme b. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Giyinme e. Günlük gereksinimlerini yönetme b. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1. Yemek yeme f. Tuvaletini yapma d. Eşyaları kaldırma ve taşıma b.C. Öz bakım a. İletişim kurma a.T. etkinlik düzeyini. Günlük gereksinimlerini karşılama a. Bu boyutlar. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir. Çalışma T. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baş etme mekanizmaları. Bu etmenler. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini. Eşyaları tutma. Parmaklarını kullanma c.C. hareket ettirme. Zihinsel işlevler a. taşıma a. Eğitim b. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Görme 2. alışkanlık. Ellerini ve kollarını kullanma 9.

P. toplumun sağladığı olanakları kullanma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. Bunun yanında. kendine bakım. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. kişinin bellek. kan. gerçeği değerlendirme. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir.Sağlık Bakanlığı. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak. Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar. Bunun tam tersi. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük.C. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. Laboratuvar işlemleri: İdrar. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir. kendi kendini yönetip yönlendirme. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama. 230 T. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir. Türkiye 12. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir. Toplumsal. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir. algı. Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. soyutlama. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir. kavramsallaştırma vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ev yaşamı. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir. okulla ilgili işlevsel beceriler. iş. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir. çocukluk.C. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1.1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. Eğlence ve boş zaman c. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. iletişim. Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. Toplum yaşamı b. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . toplumsal/kişiler arası beceriler. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. boş zamanlar. Ruhsal muayene: Depresyon. Zeka gelişimi bebeklik. Öykü alma. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. sivil yaşam a.

Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak. aritmetik bozukluğu vb.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra.Birincisi. yazma. Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır.” biçimindeki bir mantıktan hareketle. içe çekilme. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir. Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. otizm vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi. Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır. Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir.C. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp.C.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır. onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . . Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. “Neden oldu?”. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır. İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur. baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yeteneğinin de altında davranma. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir. Bunun sonucunda da. hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta. psikotik bozukluklar.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. “Bu çocuğu ben böyle yaptım.C. o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir.T. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. onların. O halde benim çocuğum geri zekalı değil. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. T. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir. Gerek yadsıma. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir.

Araştırmalara göre. Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir. Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde. farkındalığı artırmaktadır. Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır. daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çevreden gelen. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması. Ancak. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir.C. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir.Sağlık Bakanlığı. Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. P. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul. ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. rehabilitasyon merkezi vb. Bu programlarda bedensel. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. kas. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir.T. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak.C. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. özürlü bireye. toplumsal. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı. Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. fiziksel. kemik.C. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden. Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi.C. Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. başarılı bir sonuç. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır. evinde. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir. Rehabilitasyon. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde. zihinsel. ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir. eklem durumuna. özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır.

Ayyıldız Matbaası A.gov. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. Bilir Şule. İhsan Dağ (Çev. 7. kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir. 234 T. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338.) Ankara. • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli. Türkiye sağlanmalıdır. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir. 5. 444-456.Ed. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış. 2. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi. Çalış S. özürlünün kendisi.C. ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır. 6. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. Akkök F.Ş. 4. 2004. Bu spor dalları atletizm. halter. okçuluk. Ankara. ampute futbol.tr. bilek güreşi. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır.ozida. 1986. Çocuklarının. 395-400. basketbol. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek. Aralık 2004. T. atıcılık. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır. Öztürk O (Ed.C. Zeka Gerilikleri. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü . Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir. Anormal Psikolojisi içinde. Spor.375. Akçakın M. ılımlı.C.) 1988. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu. 3. Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır. www. 2003. masa tenisi. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde. Ankara.C. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır. yüzme ve tenistir. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir. Ailede çocuğa karşı olumlu. • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli.(1)2:153. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması.Sağlık Bakanlığı. ÖZ-VERİ Dergisi. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. T. Davison G. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler. (7)23. Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. Neale JM. 8. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri.. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması. Öktem F. Psikoloji Dergisi 1989.

kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. karın ağrısı. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A.T. • Tek başına kalma. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uslu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. utangaç. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir. uyumlu. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir. Anne baba çocuğu korumak adına. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır. ailesine bağımlı çocuklardır. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. korku duymasıdır. • Bireysel psikoterapi. aşırı onay bekleyen.C. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri. hırsızlık. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı. yalan söyleme. baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır.C.C. Bilişsel.

2. Ankara. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. baskı. A Comprehensive Textbook. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 3. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. baskı. Uluğ B (yayın yöneticileri). Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 4. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Synopsis of Psychiatry. Medikomat. 2003. Washington DC. 7. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır. Kaynaklar 1. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 3. Ankara. 9. Hekimler Yayın Birliği. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2000’den çeviren Köroğlu E. 5. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Birinci Baskı. Sadock VA. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Amerikan Psikiyatri Birliği.C.Sağlık Bakanlığı. Dünya Sağlık Örgütü. Sadock VA. 2002 Sadock BJ. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO.C. 2000 Sadock BJ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 236 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir.

Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel. bilişsel. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. Kaynaklar 1. Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı. Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Amerikan Psikiyatri Birliği. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. 2003. T. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. 2.C. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı.C. depresyon. 2000’den çeviren Köroğlu E. baskı. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul.C. Sadock VA. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır. Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar.T. Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Her çocuk aynı değildir. Örneğin dikkati kolay dağılan. Synopsis of Psychiatry. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. Ankara. Sadock BJ. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. çocuğu anlamaya yönelik. 2001. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. 9. Hekimler Yayın Birliği. Washington DC. Behavioral Science/Clinical Psychiatry.

ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır. “sabırsız”. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp. dikkatsizce hatalar yapabilirler. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. sıklıkla ağlıyor”. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. tetiği çeken bir etken.C. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. evde. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. “hayallere dalıyor”. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez. dinlememiş görünümü verirler. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. Öğretmen yakınmaları. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. stresli durumlarda hareketli olurlar. Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. “kavgacı”. “ruh halleri değişken”. “doyumsuz”. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. başlangıç noktası vardır. • Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden. “asabi”. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”.C. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir.Sağlık Bakanlığı. Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. Türkiye C. “çabuk heyecanlanıyor”. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır.

ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma. p.T. • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün.Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu .Antidepresanlar . beceriksizlik. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli.d. • Yazı yazmada zorluk.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur.Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T. • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma. C. • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. 12-21. “Fe” eksikliği. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları . q harfleri. Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir. okunamayan el yazısı. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. Normal popülasyonda.9 gibi sayıları karışık algılama. • Okurken kelime atlamak.en. En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. % 8-10 oranında rastlanır. çok-koç. 3-E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 . “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi. Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır. 6. dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. sigara.Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda. gerekli akademik.C. • b.Özgül Okuma Bozukluğu . Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder. algısal beceriler 8 yaş. ne. olarak algılamak vb. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir. sıklıkla yazım hatası yapmak.Özgül Heceleme Bozukluğu .C. • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük. yarın) kavramları konusunda zorluklar. ince motor beceriler 5 yaş. kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir. bugün. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). matematik. “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde.Nöroleptikler . alkol kullanımı. Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır. . kişinin kronolojik yaşı. • Elleri kullanmada hantallık.

spor. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. Garaj. 5. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın.Sağlık Bakanlığı. hiperaktiviteleri kötüleşir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. net. yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. lokanta. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. Çok önemli olmayan. 4. 2. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir. ters yazma. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. 9. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. Bu nedenle konulacak kuralların açık. güvenilir ve sağlam olmalarına. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. 8. 7. Özel eğitim. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. Yemek. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır. Kitap bakıp okumak. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. kontrol etmeye çalışmalıdır. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. hem de enerjisini harcamış olacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. Başlangıçta. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. 6. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. tutarlı. Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. Örnek göstermenin.C.C. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte. Bu çocuklar kurallara direnir. Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. Sevk Kriterleri Harf atlama. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir. büyük satış mağazaları. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. bul-tak bilmecelerini çözmek. 3. 10. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu. 240 T. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır. Ödünsüz.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir.

hatta yok etme şeklinde görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 .3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. Ceza zamanı uygulayın. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. Kalıtımsal. psikiyatrik durum (depresyon vb. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar.C. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. kabadayı. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. evden vb. kaçmalarıdır. tabanca. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir.). kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. yıkıcı. * Yönerge basit olmalı. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. kırık şişe. zeka bölümü. • Bu çocuklar genel olarak pervasız. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir. özel eşyalarını tahrip etme. aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. arabaları çizme. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın. Genelde zeka bölümleri. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. Bazen bıçak. Ödül/Puan sistemi uygulayın. yasa dışı eylemler. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. nörolojik defisitler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. verdikleri sözlerde durmazlar. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. başkalarının evinde yangın çıkarma. T. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler. * Göz teması kurun.T. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin. madde. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. biyolojik. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar. Bu durum arabaların camlarını kırma. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. sopa.C. • Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan. başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur.C. tuğla vs. Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan. saldırgan. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Ders başarıları düşüktür.

2003. bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. Katkı Pediatri Dergisi. Birinci Baskı. 7. 2000 Sadock BJ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Çocuk Ruh Sağlığı. Medikomat. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. böyle bir durumda sevk edilmelidir. 9. Kaynaklar 1. 4. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Ankara. 242 T. 1996. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları.C. baskı. 3. Comprehensive Textbook of Psychiatry. 17(5): 826-849 Sadock BJ. Dünya Sağlık Örgütü. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları. baskı. 2002 Öktem F.C. A Comprehensive Textbook. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. 3. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Sadock VA. Synopsis of Psychiatry. Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Uluğ B (yayın yöneticileri). Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Sadock VA. baskı. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

T. otonomiyi engelleyen kuralcılık. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. Temel sorun iştahsızlık değildir. sorun çözmede yetersizlik. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. YEME BOZUKLUKLARI G.C.C. Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. dehidratasyon. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. • Dinamik psikoterapi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. ödem. Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur. fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur. Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli. beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. • Depresif bozukluk. Hasta belirtilerini gizler. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır.C.

aşırı egzersiz yapmak vb.C. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması. eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. değişen sürelerle aç kalmak. Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb. ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi . • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır. • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi. laksatif ve diüretik kullanmak.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması . Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir.Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi .C. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. G. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar. Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T. Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak.Sağlık Bakanlığı. Kusma.Hastanın. bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak.2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması. kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi .Olgunun ne yediğini. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır.

baskı. Birinci Baskı. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir.C. Ankara. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. 3. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Uluğ B (yayın yöneticileri). Sadock VA. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 5. Washington DC. Hekimler Yayın Birliği. T. Katkı Pediatri Dergisi. 2000 Sadock BJ. Child and Adolescent Psychiatry.C. A Comprehensive Textbook. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. 3. Medikomat. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Çocuk Ruh Sağlığı. 17(5): 879-897 2. Amerikan Psikiyatri Birliği. Synopsis of Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . 6. Sadock BJ. 2002. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Kaynaklar 1.T. 2003 Ünal F. 2000’den çeviren Köroğlu E. 1996. baskı. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. baskı. Dünya Sağlık Örgütü. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. 7. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). 9. Ankara. Sadock VA. 1993 Lewis M. Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları.C.

Uyurgezerlik genellikle dört . 3.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. Birinci Baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . H. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz. Kaynaklar 1.C. baskı. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2000 Sadock BJ. 252 T. UYKU BOZUKLUKLARI H. 7. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır.Sağlık Bakanlığı. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. 2002 Sadock BJ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 9. Nedenler Genetik. Medikomat. yaşın ilerlemesi ile azalır.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir. H. Cenevre. 1992’den çeviren Öztürk MO. Sadock VA Synopsis of Psychiatry. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur. Belirli motor devinimleri yineleyebilir. uykuda konuşma.sekiz yaş arasında başlar. Ankara. Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. antihistaminikler. dolaşır. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir. Nöbetlerde beden hareketleri. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır. çevresinin farkında değildir. banyoya gitme. tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir.C. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar. A Comprehensive Textbook. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Child and Adolescent Psychiatry. 3. 4. Türkiye H. baskı. Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry. baskı. Uluğ B (yayın yöneticileri). 2. organik ve ruhsal etkenler rol oynar. 1993 Lewis M. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde. Dünya Sağlık Örgütü. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. benzodiazepinler). 2003. Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde. kabuslar ise REM döneminde görülürler. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür.

C. • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir.C. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir. Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 . • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir. I. Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler.T. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır. opistotonus. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.C.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur. Çocuklarda karın ağrıları. ağızda köpürme. rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir. I.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir. • Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur.I-1’de görülmektedir. Tablo 9. eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır. T.

Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir. cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir.C. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. 254 T. Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. işten kaçma. Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik. • Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır.Sağlık Bakanlığı. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç). • Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. maddi tazminat alma.3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik.C. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye I. • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi. Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir. • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. Bunun için zaman ayrılması uygun olur. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur.

Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Fritsch SL. 3. Katkı Pediatri Dergisi. 1996. Kaynaklar 1. 2001 Campo JV. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 4. Hekimler Yayın Birliği. The management of somatoform disorder in childhood. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa. 17(5): 864-878 Taylor S. 2003. 16(2):227231 2.C. Washington DC. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 . Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. Garralda E. Hagino O. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa. 3. Current Opinion in Psychiatry. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı.1994. 33:1223-1235 Fritz GK. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Somatoform Bozukluklar. T. A Comprehensive Textbook. Çocuk Ruh Sağlığı. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır. 5.C. 2002 Pehlivantürk B. Fritsch S. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Somatization in children and adolescents. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Amerikan Psikiyatri Birliği. Ankara. 2000’den çeviren Köroğlu E. 1997.

En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların.C. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. 1996. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye J. A Comprehensive Textbook. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak. dövme. Ünal F. terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. 3. vulvovajinit. korkutma ve ayıplama şeklindedir. 2002 Sadock BJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. fimozis.C. • Medikal sorunlar: Balanit. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir. Çocuk Ruh Sağlığı. Çocukluk Masturbasyonu. kızarma. 17(5): 820-825 256 T. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. ilgi vb. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 9. baskı. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. 3. baskı. Katkı Pediatri Dergisi. • Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak.Sağlık Bakanlığı. Kaynaklar 1. Sadock VA. 2. 2003. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. Synopsis of Psychiatry. sevgi.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 .Neyzi) T.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1.T.C.Neyzi) Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O.

C.Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Şekil 3.Neyzi) 258 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Neyzi) Şekil 4.C.Sağlık Bakanlığı.

9 242.14295 100.5585 24.0 19.2 16.8 128.1 17.C.6 114.4 25.16673 0.2 34.6 117.3 49.3 33.9 35.16809 0.9966 -0.8 23.8 121.2715 30.8 16.5942 -0.3 24.04502 0.6 24.3 114.4 25.5 22.9 119.9663 18.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.4 25.5686 25.3 44.2 29.5213 21.8 24.14350 0.4 110.7 122.2 120.2 20.2 -0.3 46.5804 27.0 25.1 SD 17.7 13.2 13.2 34.2 1 26.15175 104.6 20.9 115.9 27.6 16.5 16.3 -0.8578 0.6 19.15556 106.8 24.2 26.2 18.1 118.04399 0.3 45.8 -1 19.0 SD 14.9 50.2 124.6 19.4180 -0.8 21.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.5 123.1 23.8593 103.2 138.1 27.6 43.2 36.3 16.15717 0.3 36.1 107.9 6:11 5 years (z-scores) -0.2025 102.5722 26.3 45.1 127.3 22.9 55.0 16.1 -0.8 -124.04355 0.1 57.15284 105.0 24.04469 to 10 5.8 40.0 131.6 18.9 114.4 28.5757 26.8 111.2 115.8 131.9 26.6 Median 22.8 38.3 26.04364 0.5 123.5 125.2 28.0 18.2 30.3 18.1 21.15980 109.9 25.9 15.8661 99.5 17.7 15.16897 0.2 18.5 42.8 31.4 13.0 26.6 116.6 120.2 31.04454 6:5.14514 0.2274 -0.1 31.04461 6:5.7 17.4 117.3 30.3 125.0 26.4 134.1751 -0.2 21.5 121.0 41.7 21.6 27.9 0.2 22.16186 0.0 2 32.3 110.1 14.9 114.3 16.9 109.5647 25.8 12.7 16.17025 108.5934 -0.1784 81 100.8 111.3 19.8180 97.5 -0.6 41.5 30.9 20.5 Z-scores (weight in kg) 24.1 32.9 39.2 30.9 47.6 103.0 120.7 27. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .2 124.1 20.5925 -0.14955 103.7 22.0 34.5 21.2 31.8059 3 5: 4 4.9 109.5 17.14735 0.2 17.C.7 19.04514 0.14624 101.6 27.3 22.8 19.5 15.6 33.7 38.6 35.5 59.2 36.5 12.3 21.6455 -0.6 21.6 15.8 112.9545 -0.9 18.4 104.6 121.7 56.6 0.3 16.4730 97.8 25.5372 22.6 119.6 111.0284 -0.2 120.5 117.0 17.9 SD 22SD SD 24.4901 28.6 16.7 119.3 14.8 -0.2 0.5958 30.6 113.6 13.3 18.5 51.1490 80 100.5100 20.5606 24.0 37.5 22.5471 23.15339 0.8 20.7 17.4 16.4 -0.04489 7:5.2 33.8 14.8 18.9 0.6 34.3004 97.0 17.4834 19.1 18.4954 8: 2 8:5.5762 7:5.5979 8 -0.5915 -0.4329 -0.5740 26.1 -0.4 27.5482 104.2 17.6 -0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 .4 20.5 26.5819 27.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.8 24.2105 31.3 21.2 16.0 116.7 24.3 3 33SD SD SD 127.6 40.1 33.0 30.7816 7: 2 86 0.0 20.9 14.4742 18.3 0.3 127.0 -0.5013 20.3 -0.4 15.8 22.0 114.6 0.0 24.2 113.2 -315.5 35.0 132.15010 0.5 48.15120 104.0 37.2 130.5447 23.3 18.8 109.3 132.5294 21.04520 0.2 123.6 137.6 2007 WHO Reference 19.5268 21.9 19.3 3 39.15610 107.6646 29.1 33.4 130.6 28.3149 -0.14404 100.4 57.4 19.2 21.4711 18.04482Year: Month Month L101.5 20.9904 3 0.7 M -0.8 29.8 18.2 14.6 37.8 24.4 25.6 -0.15823 0.0 19.0 15.0896 -0.0 22.8 22.8 120.2 23.8 843 587 2007 WHO Reference -0.0 S 0.1 19.8190 -0.0 14.7 54.1 23.5541 24.1 136.1 135.3 17.0 26.1 27.5398 22.8 23.4 32.7 133.16032 0.3 35.9 33.2 37.0 32.3 24.5347 22.5 0.7 16.0 14.9 43.16854 S 0.0 29.1 48.04407 0.2 SD 133.3 107.8 36.8 45.0 0.2 19.3 22.0 114.2040 28.2 32.5518 23.3 43.1 20.9908 -0.4 37.0262 -0.2 44.5 113.6 14.5 19.0 0.0 136.5 30.2 -0.1 35.9 29.3 122.5 28.3 118.04373 0.8 118.5495 23.3 125.3 0.4 19.5 19.8 -0.6 31.5072 20.8 108.3 17.6 121.2665 85 1 0.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.7 039 812 568 311 044 769 0.6 37.0 35.7 14.2 20.4 18.3 Z-scores (weight in kg) 19.9 0.16532 0.6 117.8 19.6 20.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.4 27.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.6 126.1 0.8 30.9 125.16579 0.3 112.8710 6 -0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4 124.1 44.3 15.6 23.2710 104.T.2 16.8 126.14459 101.1 39.1 22.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.4 37.04475 7:5.6 22.6 129.6 25.7811 96.2 110.04531 0.6 37.4894 19.5 0.16084 109.7 17.1276 96.9 106.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.0853 103.9346 5: 9 5:10 4.3 0.5 19.6 126.0 27.3 12.8 26.4803 18.15065 104.9208 -0.5 30.8 116.15928 108.16435 0.2 44.15770 107.4 128.16337 0.9 34.2 15. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.0 30.16764 0.9 22.04525 0.9023 7 5: 8 4.6 18.5240 21.5789 27.9 31.3 25.16719 0.16287 110.7 29.3377 98.2 17.5 14.8 33.5 16.9 28.3 22.5 18.6 108.3 28.14845 0.1 16.7 39.3 27.5859 L -0.8 27.6 1 of 3 Page 15.5197 105.1 28.14569 101.17146 0.5833 28.2 25.3 24.3663 29.5043 20.7 43.16135 109.4 20.17186 0.4667 0 8: 1 5.8 123.1 116.4 15.6885 99.8 58.7 131.7 29.5321 22.6 32.17066 0.2 -318.0 106.5 35.6 23.5 125.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.04390 0.4 132.9 20.5319 31.9 112.7 13.4 -0.7 -0.04508 0.04415 0.3 19.04495 0.0 129.4 21.0 21.4 115.3 126.5872 -0.5 -0.7 49.1 SD 53.7 119.9 31.6 129.7 0.6 27.8 12.8 25.0 23.5 28.0711 29.7 30.6 124.4 22.5 32.2579 95.8 46.8 128.5 26.4924 19.3 25.1 14.9 23.1 15.7 0.2 110.8 15.5423 22.3 14.4393 7:11 8:5.4984 19.4 18.0 120.2 119.5805 30.5 17.3635 Page 1 of -0.7 SD 35.4 29.0890 6: 5 6:5.0 127.1 SD SD 26.6 15.4 353.0 51.8 31.16386 0.5883 -0.3 14.15448 106.1 25.3740 0 0.3 30.4 0.15876 112.0 110.5SD 122.1 131.7 105.7 137.2 13.0 16.14790 102.1 129.9 118.8 34.3 22.6 16.6 114.4 115.5519 102.7 26.8 130.6 30.9 17.1196 6 6: 7 4.7 0.1 19.5157 21.4 -0.7872 9 0.3 116.15393 105.7731 5: 2 5:4.0 41.04423 0.9 32.8 12.15230 0.2 19.C.5847 -0.5124 -0.4 23.5667 25.2 13.6 113.5950 -0.8385 5: 5 5:4.4954 19.4 20.15502 0.5704 26.2960 87 102.16626 0.3 23.0 23.04382 0.8 22.3 38.4 Page 2 of 3 22.17107 0.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.1 -2 17.8 28.0 22.6 14.5 127.0 20.5185 21.9 16.2 18.2883 -0.7853 104.9 20.5 33.5 15.9 16.4681 18.0 122.4 55.7791 M 29.4 40.4864 19.8 21.7 SD Median 29.0 123.04536 7: 4 7:5.04439 0.3 21.0 40.8 52.8 26.1 42.1 0.0 18.9 0.2 26.6 0.3 132.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.5 21.6 37.7 25.04431 0.2 14.7 17.5 31.5 111.0 -0.8 46.0 0.6 134.9 124.9 23.1 121.1 16.8 17.5 13.0 18.16483 0.17224 0.1 25.15663 107.2371 84 101.5627 25.5563 24.4113 98.1 36.3 14.3538 88 89 90 -0.8 45.5895 -0.2089 83 100.6 105.8 13.8 23.1 25.8 21.6406 -0.4 31.3 29.16983 0.5 Weight-for-age GIRLS -0.4 41.2 20.0583 3 6: 4 5.14900 0.3822 7: 8 7:5.16941 0.5 135.4 35.0 -0.0457 99.8 15.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.8 38.6 29.9 18.9 30.6 16.4 SD 18.9795 6:10 82 0.6073 95.9 36.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.4 21.8 -0.5 41.7 SD -221.3 23.8 0.16237 110.4 14.4 46.2 17.0 29.1 13.8 38.7721 -0.6 30.5773 27.6 32.8934 31.8 115.5 0.2 29.7 21.4 SD 42.2 -0.9 31.9 21.14679 102.1 125.5129 20.8 27.4773 18.5 119.0275 6: 2 6:5.9 128.2 118.17262 19.9 2007 WHO Reference 15.7 20.8 18.4107 9 7:10 5.

1 30.3390 20.0 0.1 35.6 31.7 42.3 33.5 15.4 30.6 23.7 130.6 16.04454 6: 5.15493 0.3940 96.4 114.6 129.4 -0.3075 20.2 -0.0 47.6 122.9 40.9 26.5 128.4 23.13722 0.1 -0.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.6332 104.3 30.8 22.9 25.0 -0.1 48.5 45.4 22.8 24.0 231.4 15.0 115.1 18.6 34.9 17.5 119.6 136.2 23.9 0.04525 0.6 126.3 29.4107 9 0.6 26.8 25.2 -0.7 24.0 119.6 18.5 Weight-for-age -0.9 SD SD 112.0 137.4 24.3 20.4207 22.3 109.8 21.5229 24.7 37.6 43.04502 0.1784 81 BOYS22.1 19.0 115.04536 7: 4 7:5.3 22.8 115.3 20.5399 25.16122 0.14828 0.14344 0.8 32.8 16.2 45.7 18.4 25.1 15.3 350.3 -0.5 0.9 20.1 20.4 111.7 41.0968 7: 1 85 0.2 16.2 19.04399 0.8 18.3 -0.2870 99.2 108.4837 6:10 82 0.2 20.6216 27.1 113.2 18.9 28.4873 23.0 21.13759 103.1 29.9 19.13142 0.3 121.3 27.6 -0.5 28.0583 3 6: 4 6: 5.04461 6: 5.8 19.3701 21.3 24.14065 108.3217 29.3 19.7 123.1861 -0.3598 21.5 22.3 20.2026 18.13493 104.0 22.14407 110.9023 7 5: 8 4.7182 102.8 51.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.6 18.9 0.14608 0.4 106.6 23.2 21.9 SD 2 SD 22SD 24.8385 5: 5 5:4.4 125.1 19.6 35.2 41.8 17.6 14.4 16.14679 0.5736 29.6735 -0.4 121.6 133.8 19.9 125.7 27.5 136.1 43.8 129.3 14.6 109.5 -0.8 125.8710 6 -0.6 14.7 118.9 117.1 34.7722 -0.8 46.3 33.6 120.5 2007 WHO Reference 19.1 138.4499 23.13067 100.1 18.8 17.1 16.14117 109.8 23.8 30.6432 -0.13462 104.1 44.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.5 16.7358 102.3235 -0.9 25.0 36.3 25.8 -0.0 16.7 28.5 131.2 25.6714 -0.4 20.5142 24.5 14.8 -120.6 31.6 18.0 105.2813 100.0 127.3 26.13432 0.15406 S 0.3 22.16305 23.1 24.8 114.1 121.1 23.1 132.13028 0.2 -0.0890 5 6: 5.4781 23.6 27.0 26.3 24.0 27.C.8 25.2 SD 19.3 114.5101 3 0.4 18.3459 28.0 42.7 15.3494 21.13686 106.3 118.5564 25.5 114.2 31.9 16.5 20.4 125.8 107.3 26.0706 105.1 -0.1 32.1 SD 50.4 25.7 29.9 22.7 130.7 13.6 24.9 21.9 20.4688 23.0 20.8 0.3 15.7 112.4 30.8 49.4 -0.2 38.6 14.3180 20.8 13.6278 27.4 27.6 33.8 30.04508 0.9 0.7 114.8 36.5 42.4 38.5315 24.15850 0.1 16.4 16.0 15.3 36.8854 31.13246 102.0 22.5 34.1 21.9 15.5 28.7 22.8 -0.7 0.9 16.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.0800 8 -0.5 22.1 105.7 24.9 20.5 120.7 104.3 16.4 24.0275 2 6: 5.9 131.2 18.0 S 0.2132 -0.0 123.7 21.1092 28.2 113.6337 28.0877 30.13311 102.7 110.7 13.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.4 127.2 13.2 17.2 35.4107 9 7:10 5.8750 -0.7 SD 21.1 30.1 21.1 2007 WHO Reference 16.13880 0.5 39.13586 105.7 20.2 29.7052 98.5 133.6872 -0.13523 0.7 23.4 27.2 17.3 27.2 0.8 23.5 43.3 33.2665 Month -0.1490 80 100.14284 109.5 26.13652 105.9 23.2 25.04482Year: 5.7 14.5 15.4 22.7 119.8 112.5 123.5128 -0.4 18.13105 101.9 26.7 36.9468 -0.9 117.5722 26.4833 -0.14752 108.2960 87 102.0 123.2 32.4137 Page 1 of 7 -0.15670 0.0 21.1 30.9 15.2 124.8 117.3 20.5 131.2 15.4 0.6 37.2 17.3 33.7 33.2 35.4393 7:11 8:5.7 25.12988 100.2005 104.5 18.5 18.3 132.04431 0.2 25.4 32.3 22.8 -0.3 34.6752 -0.7 SD 41.2653 19.7 17.3 28.3 14.4 37.8 19.5 54.7 22.0 -315.0 55.8 38.5 22.5 26.9 24.7 29.8289 30.6 19.8 23.04439 0.15940 0.3285 20.6017 26.1 45.13178 101.8799 98.0 30.8 12.5854 M 28.0 23.1 19.9 SD 133.0 26.7 21.3 22.13342 0.6393 -0.5595 103.04390 0.14539 110.2 31.7 34.6 28.14905 0.3 19.2911 -0.13554 104.7 20.3 20.13923 107.C.1 128.8 25.7 35.1 135.4 134.4 116.6 125.0 28.5 22.1 40.0 33.9 Page 16.5 109.5 -0.6152 27.2 21.5 29.2 126.4964 24.7 20.3 124.5 114.6 240.6496 -0.3 110.3029 L101.4 21.8 42.14472 0.7 121.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.3804 21.2 17.3 22.0 111.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.2 31.6 17.04514 0.5873 26.5053 24.9 28.3501 30.7 37.7 135.15319 0.Sağlık Bakanlığı.7 36.1 127.3 0.7 17.0 44.6160 30.5 34.8513 -0.3479 103.7 19.7 18.6764 -319.1 17.5 0.4007 22.4 123.2 55.1 32. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .16031 0.5 0.4 14.04355 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5057 95.0918 99.0 23.4594 23.7 108.04373 0.9 114.4 115.3 15.6 116.1 119.1 0.5 116.4402 22.3 26.2 15.7607 97.0 137.15760 0.4 28.3 43.7 113.5 19.13838 107.14016 106.1344 97.2338 19.1 117.2 120.9272 -0.14170 0.1 28.13279 0.0Z-scores (weight in kg) 122.0 110.2 21.6 23.9 110.7 28.8979 -0.3 22.9 14.1 29.7 116.9 19.2130 18.1196 6 6: 7 4.8277 29.2 13.3 19.3 25.2 18.2 28.2443 19.7 0.1 127.0 131.4305 22.9 31.1 40.5 SD 3 33SD SD 23.6 0.5 17.7 -0.2371 84 101.5946 26.16213 0.9 33.0340 96.2 20.6 -0.7 18.7 29.15149 0.0 -0.6 16.7 26.2 29.0 125.6 39.2 15.2 18.13969 0.2 13.3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.14226 109.8 17.1 19.04382 0.6 -124.2 29.1 39.4 32.04364 0.3 116.04520 0.1 25.6 30.6689 -0.04495 0.6 20.04531 0.9346 5: 9 5:10 4.8 29.1 27.0 39.6085 27.4 112.6 28.2089 83 100.0 39.1 19.0 22.8 27.7 M 7: Month 2 86 0.0 16.2 36.7 26.04415 0.15233 0.9 6:11 5 years (z-scores) -0.8 30.4 3 7 2007 WHO Reference -0.0 18.3 18.8 126.0 0.3 0.9 31.0 37.14984 0.6 126.1 119.7 124.8 25.2 111.6802 -0.0 126.2 -218.1 20.0 -0.3822 7: 8 7:5.7 56.9 0.3 24.6624 -0.9 33.5SD 122.3 17.6 0.7 24. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .6 19.3 21.5 17.2 29.5 21.1 127.8 13.0 115.4 25.6 0.6 15.9 29.3906 21.3 106.5482 25.0 34.9 23.8 13.5799 26.6 16.9966 -0.1 17.0 113.7 129.0731 29.3 336.5 29.3538 88 89 90 -0.4 -0.9 SD 34.5 44.7 0.4667 0 8: 1 5.1 30.1 0.4163 -0.6 1 of 3 118.2548 19.0 27.6 30.4 17.8915 0 0.2 38.9 16.9 26.3 35.04469 to 10 5.13797 107.2234 18.8563 95.2758 19.5 31.9858 104.5 52.9 17.1 14.2 24.4954 8: 2 8:5.6 31.9 128.1 -221.2864 19.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.3 122.8 19.6 121.5 35.1 124.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.8 19.9 24.2 41.4 30.3 26.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.9 19.3 18.5 21.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.6 48.7 120.6543 -0.6446 L -0.7731 5: 2 5:4.2 17.5 19.0 129.9 32.1 26.8 27.3 20.9 SD Median 28.8 14.8 132.5765 97.8 32.3 Z-scores (weight in kg) 24.6 107.9 21.15581 0.13213 101.5644 25.04489 7:5.2 130.9 37.1 14.7 120.4 Median 23.2 111.04475 7: 5.8 9 2 8 1 4 9 0.6 110.4 34.3 0.04423 0.9 18.6 21.13618 0.4 16.3 132.8 17.0 0.3 119.7 18.04407 0.4 118.4 47.2969 20.6 44.5 118.8059 3 5: 4 4.9602 -0.5 Page 2 of 3 22.3 SD SD 27.2 27.3 13. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 53.6810 99.2 120.6585 -0.1 22.13402 103.6 21.6 36.7 19.0 52.9 128.13372 0.7 18.15066 0.9 22.8 24.6659 -0.9 21.4 124.

C.3822 7: 8 7: 5.04447 5.3538 0.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.4107 9 7:10 5.5 148.5 125.0533 136.04525 5.04482 0.4 127.04514 106.04591 6.8 158.3 126.0 128.8 116.9 143.7 138.6 115.5 123.04382 0.3 105.6 121.35.2 147.0 114.2 130.6 118.4 143.9 113.5568 99.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.04536 7: 4 7: 5.04613 0.5410 136.3 106.1 135.0 124.1 156.6 114.7 2 of 7 Page 118.3 136.3 112.04612 0.2 116.5 149.4 125.2 123.4 113.6 132.9569 5.7 113.5 128.04531 5.8 116.04536 0.4 120.9 122.6672 0.2 131.6 118.2371 104.3822 105.04514 0.9 117.0583 3 6: 4 6:5.04495 5.4 110.4 146.4 137.04577 5.7 139.8 2 SD 146.3 1 SD 2 SD 127.9 140.04600 6.94.2665 86 1 121.7 154.6 107.04569 109.2 121.7 96.6 157.5 120.9912 132.5 141.5 132.8 145.2 105.6 108.3 133.2 157.0 107.1258 110.8 127.4667 0 8: 1 8: 5.4 123.2 132.3 141.C.6 125.9 124.3 125.5202 135.8 127.5 146.04461 6:10 5.4 144.1 132.3 145.04475 7:5.04355 0.8385 0.3538 88 89 90 1 122.0 114.4393 0.3 261 164.04565 0.8 131.2 106.8 114.0 Z-scores 122.1 142.5 131.1 120.8 119.35.4 162.04.2 124.3374 6:11 5 1 120.04531 0.2 124.4 110.8 142.7975 0.9303 0.9 119.6 114.4 123.6 131.2 146.04423 0.7 126.8 108.8 135.2 112.0 135.1 149.7 132.3 112.7 132.8710 101.04508 0.3 104.2 150.7 121.2 115.04612 0.8 111.04390 0.54.8 123.3 124.55.2 131.5 136.T.4 132.7 116.3 122.3 134.6342 106.3 in cm) (height 110.4 126.04611 0.3 132.2330 6.0848 6.6363 139.0275 0.5 138.2 118.5796 0.3 133.3 117.0 120.0 119.8 136.0 125.2 129.8385 5: 5 5:4.9 133.8 136.0 110.3 110.04588 0.0 120.0 131.8 121.9891 Page 1 of 131.2 136.1596 96.4 114.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.4975 1 1 1 1 1 1 102.9222 0.8 131.8 127.8 140.0 118.7731 2 5:4.6 139.0 104.1490 103.6 146.0 132.1753 96.7 103.7 102.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109.1 163.0 141.4 121.8 Page 113.7 10: 8 128 1 143.3 118.4179 6.6 110.4 133.7 120.04547 5.8 126.5 151.9 103.2 128.04439 0.8 128.6 129.1 117.04616 0.8 110.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.6 125.1 137.1846 6.5 118.04439 0.0 121.4895 131.0 107.6 135.0118 134.7 111.3 1 121.9966 102.8 128.04616 0.3 124.6 119.1 148.2 138.7 104.3 128.5230 SD 0.04364 0.4 134.9 149.3 121.1 122.3 127.0 118.0622 146.6 100.6 103.6652 6.7 122.8 104.7 140.04616 0.9 143.04373 0.0 159.4954 S107.8 123.7731 100.1 117.9 132.8 117.3 142.6 109.2 138.7 116.0 132.5 128.4 156.8 -2 SD Median 110.9208 8 1 119.3 121.2 109.8 130.04399 101.6891 0.9 120.2 112.2665 0.04415 0.9 115.6451 95.6 138.5 126.1 143.04454 6:5.8 124.2 139.1 134.9 126.1 105.9 139.04551 107.3 131.7 131.3 039 812 568 311 044 769 0.6 116.0 113.9 113.7892 110.2 108.2 144.3 144.04604 0.1167 138.4 99.8 106.04469to 19 years (z-scores) 5.5 -1 SD 122.8 115.6 119.9023 0.2 126.6 130.4667 97.9 121.7 126.1 119.6 101.04615 0.1 122.7 1 SD 140.2 122.3 135.7009 125.1 123.3 104.5 102.0 111.5 Height-for-age 1 119.04600 5.9 151.04390 0.6696 112.04469 104.0 119.8 126.9 111.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.9 111.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.8059 3 5: 4 4.7 108.7 117.7431 0.1575 139.9 148.7 133.8 120.4 114.7 129.8 125.6 120.0 117.8 112.44.5 -1 SD Median 127.9 103.1 135.2 129.5987 138.7160 0.5 112. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.4 106.8 138.0299 135.8 161.9 130.04614 S 0.1 110.0 110.6 114.3 141.3 125.3 148.5 118.3 115.5 129.0 136.04415 4.8 124.04431 0.0 129.0 116.2 123.7 122.3 113.0583 102.05.5 119.1196 6 6: 7 4.7 111.8 142.8 155.7M 5.2 133.9 127.0 125.2 139.2 131.6 113.0 137.0 127.5 118.3 130.5 118.1 139.1 151.04588 6.1 128.8 115.3926 6: 9 81 0.75.4 115.4 142.2 115.6 123. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 150.6 111.04454 5.04602 0.3 129.5 119.7 147.4393 7:11 8: 5.04407 0.55.9 141.9 105.8 133.4 152.8 121.7 142.6 117.1 110.4904 130.3 132.2049 140.2 117.5869 104.0 118.04382 4.1 114.5558 1 127.9 130.8059 0.04399 0.5 131.2 10:11 131 T.9 133.6767 97.7 114.0 110.04594 6.8 135.4107 0.3 109.4 150.4 152.8 134.7 134.1 101.3 138.6 2007 WHO Reference 106.8 95.0275 2 6:5.1740 97.1 126.9 .8 106.0 142.3 136.2 123.2371 84 101.2 123.75.8774 0.2 128.2816 6.0890 5 6:5.6 139.6 149.85.4489 114.6039 98.6465 1 131.8 123.4 134.9 119.1045 1 125.7 154.4 125.2 132.04489 7: 5.1599 SD 6.8 148.1106 6.9 124.04495 0.3 120.04573 109.5044 117.3741 6.8 128.6803 140.8 131.6 2007 WHO Reference 129.1490 80 1 100.6 129.04502 0.0 102.1435 1 103.0 130.6 163.9989 133.04423 0.6 118.1 107.2 117.1 124.04373 100.4 119.1 166.4 160.1 145.7 115.7 153.2 149.5 125.6 138.7587 7: 2 1 102.3 113.4 0.04461 0.1 157.2095 6.3039 6.2 115.8534 0.6 135.2960 87 0.8 105.7 120.3 120.0706 1 104.04597 6.6016 95.5 131.6622 108.7 141.2 112.9 155.6062 0.2 108.6 116.8249 110.5467 122.5 125.05.8 126.8 111.0 126.04607 70.5 146.4 140.04431 5.04580 0.04407 101.1 146.1 113.1 118.7 102.4 116.9 115.0 112.95.4 129.2 152.5 129.9 165.0078 6.3 124.3 135.7 97.9 144.3206 0.5 136.6 109.7098 1 102.6 151.2579 6.7 1 142.8 123.8 120.5519 0.2 103.3 114.7 157.3 115.3 154.5 121.2 109.5 156.1 137.9 108.9 126.3243 105.2 110.04581 0.0 150.7 117.1565 0.8 122.7 158.9 128.5 104.3277 6.9929 0.6 126.2 107.04576 0.8511 0.04594 5.7 141.5304 1 105.8 127.6 104.5 128.3 119.7 164.8 97.0 97.4 119.2 107.4 128.2 160.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.6 153. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.7 123.0 124.04605 0.9932 130.04591 110.2 140.65.6 133.1 138.2 117.3516 6.8 127.1352 6.7 145.7 119.5 114.7 116.3 127.5 145.5 145.6 106.0812 116.15.4 127.1 136.2960 0.3 96.8 126.5 108.0 117.2 130.2 114.5 137.2 104.7 124.5 137.4 125.1868 1 123.3 120.4575 0.5 128.0 145.2 126.04508 5.0 128.2 132.3 133.2 143.8 125.2 117.6234 1 103.04489 104.9 119.3 134.5 110.5 129.3 127.0 127.0311 99.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.4 112.04525 0.04475 5.3 121.4 147.8648 0.5 166.0199 1 128.1 129.2 10: 9 129 1 143.4 111.2089 0.04571 6.9038 0.4835 6.6 130.2 127.04482Year: Month Month L 101.4407 6.1 106.8 112.6 114.0 Z-scores (height in cm) 127.1 114.6 112.4 121.1 130.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.2 131.5 T.04609 0.5 105. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .1 120.9 135.8 123.0 116.7 106.6838 6.0 115.3 136.1 101.35.8 130.8 125.0 843 587 115.8 121.4 129.05.6 101.2 120.3874 0.04617 0.6 152.8 120.6 116.4 124.04616 0.2 140.5050 6.2 -3 SD -2 SD 115.2 122.8 147.5 122.8 118.2 127.0 110.8 107.7 150.1 116.3 140.2 113.4 113.45.04520 0.1784 0.0 134.6421 115.2 111.04502 0.6 122.3 133.7 137.04584 Sağlığı Kitabı 125.04556 5.1 125.3 3 SD 138.6 144.04447 5: 1 5:4.0347 6.0 129.6 153.7 116.9 120.6 160.1 109.5 137.3 122.1 153.9023 7 5: 8 5:4.9769 99.2843 7: 1 85 0.6277 124.6 112.4 139.5266 108.2594 141.5872 123.7 137.04355 4.6 123.0 152.6 108.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.2 134.95.04585 5.7 10:10 130 1 144.7 105.9 SD 3 33SD SD 117.9 121.5 124.6 136.0 145.2 100.7 119.7 114.04614 0.04520 0.5 130.04542 107.2 98.1 Hizmetlerinde Okul 6.3 123.9823 6.04617 0.5109 1 129.6075 124.6 137.3 137.7 129.7313 141.8 115.3967 6.5670 137.4 113.04608 0.0035 1 129.C.6 1 of 7 107.3 126.7 99.5 100.9 120.2089 83 1 100.7 112.4 117.1 109.4944 132.65.5 111.4 119.0 136.04616 0.3 111.6 115.04615 0.3 154.0821 137.4954 2 8: 5.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.3 111.3 100.2338 3 0.1784 82 GIRLS 100.3 124.2 118.8 129.1 146.0 118.0 144.9657 0.5670 123.4 119.0 125.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.4 125.0 122.0 156.7703 109.3 142.9 159.3 130.6 125.8 137.04364 0.4620 6.9 0.9 139.0 1 126.0 128.9 132.5 109.1 109.8 134.0890 0.9 147.1 118.8 98.5 99.5 M SD M 112.9 109.7 131.1 111.5 143.7 143.0 162.1196 0.0424 1 104.2 -3 SD 105.0 112.5 101.7 133.04607 0.04561 5.5951 0.9 133.75.5046 M 134.3 158.2 108.8105 0 0.9 114.2 107.0590 6.3 109.9 125.6 100.7 124.04610 0.1 138.2 118.8 130.1244 98.1 122.2 121.5280 146.3 116.9 102.0 128.9346 9 5:10 4.3 150.4 159.6 114.0 3 SD 152.04597 5.1 2007 WHO Reference 116.8 118.5 124.1 153.14.1 113.

3 131.3277 6.2 149.5 111.3822 158 1 103.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.6 162.0 160.2 176.1 135.4 166.5 176.7151 6.0101 1 156.9 115.9 3 SD 178.2 162.04529 0.8 156.04415 109.1 3 of 7 129.3 -1 SD Median 135.8 154.0393 162.4 165.6 148.6 124.3 132.8 142.7 135.3 141.6652 0.7310 142.9 175.2 131.5 144.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.6692 0.1 118.04495 5 0.3 2007 WHO Reference 141.0 127.04248 0.5 140.9 142.9 145.8 134.04461 0.04392 109.7 -1 SD 128.9 174.7 147.9 -1 SD Median 155.3 154.8 140.1 136.6277 0.5 177.8 166.1 174.5 120.8589 6.3 181.4425 161.2 180.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.0 144.3 166.04446 107.1 149.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.1 157.4 182.8 158.8 154.5 169.6 142.0299 135.6 162.8 142.04235 0.0 153.0102 5 1 104.2095 6.8 147.8 162.3 125.4 175.9 142.9 172.7946 6.9524 0.7 167.04594 0.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.8 141.1 138.2 176.04454 0.2 168.3 169.2 146.8 129.9254 0.0 165.1 158.9 162.6 138.1 168.0 150.5 131.1951 1 100.7 129.2 157.0 Örgütü 158.8189 6.1 159.8403 0.5 138.7 149.9391 6.3 175.0 110.0 160.7 140.04439 0.7 125.0666 Year: Month Month L 1 103.6 163.7023 98.2 162.3 162.4 156.04567 6.0 166.6 171.8 156.3 158.04616 0.9 108.5 169.2 148.0 141.2 157.04576 6.8 169.8 145.04541 104.0 162.2 -2 SD 128.04141 6.5 4.5 176.2 169.4 128.2997 6 0.0 123.5202 135.2 Median 134.6 148.4 142.7 Z-scores (height in cm) 124.5 172.04399 11:4.04228 0.9120 6.3 162.4 161.04263 0.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.2 176.0 172.7 119.5 131.4 149.6 160.9983 160.4954 13: 8 13: 9 5.2 160.7193 0.04400 0.04208 0.9518 109.3 175.6 125.7 175.5 111.9929 11: 0 0.1804 98.8 165.5 172.8 147.119 yaş 121 (z-skor) 139.96.8 141.4 154.6 146.2 148.8 159.4 162.3 142.0 120.1 129.4 145.3 179.96.7 1 SD 122.5 175.4 139.4 147.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.4 115.6 142.1575 1 139.7 134.0 161.0 1 158.6 135.04476 107.6 138.6 168.0 142.9 169.2197 149.5 160.76.1 182.6 159.2 1147.7269 13: 1 157 0.04497 6.04603 SD 6.7 110.9 182.8 169.6 2 SD 175.9 145.6990 141.04483 6.8 126.04164 0.0 181.2 161.04345 6.6 139.3 162.8 130.0 150.1 176.6 123.7 2154.5987 138.2 148.2 137.7 104.3 145.6 181.8744 0.2 171.9 170.1206 1 100.1 137.04125 0.8 2007 WHO Reference 114.8126 162.3 SD 154.8 134.8340 0.3719 162.9 156.7 110.2049 140.2 169.4 144.3 127.66.9564 162.04408 6.6 169.6 182.9509 0.2 150.3 154.1 114.4 155.0 135.2 182.2 113.9 179.1 106.8648 SD 6.6 3 SD 153.4 152.9267 6.0041 1 154.0 154.7 149.5 138.7 136.7 178.8 123.8 152.2 121.1 151.4 168.6 128.3 157.6 152.3 168.9 164.04502to 5.04616 0.9 133.7 169.9184 107.7 162.8 123.3 149.2 139.4 150.8 114.3 168.7 155.4 156.5 117.2 126.06.04307 0.8996 6.6 154.5 152.6 133.2 142.8 138.9319 0.04376 0.9 153.2 152.4 146.1164 162.8 168.04431 0.7009 SD 0.9 116.9428 135.5691 1 159.4 167.7 132.8 154.2 182.9460 0.3 153.3 154.2 -1 SD 117.36.2579 6.3 175.0 168.9051 6.3 155.5 106.8721 6.8 117.7381 6.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.7 182.3874 9 1 143.2665 151 12: 8 152 5.8 127.9346 135 1 146.1 178.7 144.5 143.5 3 SD 182.5 148.04571 0.3 165.5 154.9 159.3 182.6 137.1 163.9 145.7 164.56.7904 162.6 170.5670 137.6 180.9 162.7 115.0 182.2 138.3538 102.1 121.9 146.7322 99.1 182.1 161.2 130.1 133.C.1 153.8 168.2 152.0 2 SD 171.46.6 129.7 110.0 155.04535 6.7 131.9489 0.4 122.1 149.5 148.9 171.1 124.3 148.2 3 7 2007 WHO Reference 159.04562 102.9 119.4 162.9 149.9 143.7063 6.7 140.1971 160.1 142.8 124.4 141.5 148.5 124.7717 161.2 133.4 141.7 133.0 155.04369 110.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 139.9 147.9362 0.9 143.2 182.9509 0.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.4 137.3 149.7621 6.9228 6.7 139.8952 0.8 140.9 141.2 135.7 121.8640 0.04557 6.6890 162.56.0 118.4 108.6 168.8 182.2 4 of 7 138.2 182.9168 6.4393 161 104.4M 0.1 155.2327 99.7 129.6 115.2 128.3 161.04468 6.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.9 155.9 182.5410 136.5 126.8 146.5 114.4 2 SD 160.04176 0.8927 161.36.06.9 1 156.7526 0.6 161.9 125.0 145.2 Page 116.5 119.2 139.8429 6.3 129.0 169.1 162.4 177.9 120.3 146.9 165.04516 6.9 114.2 133.3 155.5933 162.2 149.04609 0.04612 0.8936 6.7835 0.8059 129 1 95.0 176.2 169.2 144.1 156.3 2 SD 146.9040 0.7 150.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.4620 6.6 130.0 119.7313 141.8 160.8039 6.5 136.3 156.8 133.6 1 SD 140.4 166.8 159.9 144.7 130.2 136.8 175.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.7 146.8423 1 102.4 149.2 162.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.04270 0.0 175.04546 0.04390 4.8 126.8790 6.9 146.04439 6.6 174.1196 12: 1 5.4 176.9 135.8115 6.8 151.4 176.8 162.6838 S102.9520 110.2 117.1880 141.5670 100.7 179.7082 13: 4 160 0.7 134.7 142.3 163.3 127.0 160.5 126.0 176.9525 108.2 182. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.7 118.3967 6.2 155.2 T.3 164.04221 0.1 129.1 157.2 152.2 105.04580 101.8 148.04292 0.0 115.7 165.04355 10:4.8 168.9 127.0 122.9222 0.3 Page 109.2 168.0 159.7 173.5 169.4 142.04182 0.7 148.3 158.1 147.8 131.1 155.0 156.8 Z-scores (height in cm) 155.9 149.5 169.6 159.2594 M 141.6 132.2 182.04469 0.6 173.9 182.4407 6.6 113.6 120.1 162.04255 0.7 169.1 105.3 141.8 181.4 141.3 151.04136 0.0961 1 159.8 173.04617 0.2 131.3 140.9 176.7 166.7394 151.8 128.7 121.04597 6.5872 0.9 148.4 125.7993 0.04130 0.1 112.0 119.8 153.8 181.4 180.4 160.04475 0.04415 0.4 158.4 164.5 163.5560 162.5643 160.0275 11: 8 11: 9 5.7 175.3206 7 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.04616 0.9 166.9 142.8 150.2 176.9 149.04536 13: 7 5.4 136.9 162.0 176.3748 101.3 114.2 103.9 155.7 154.6548 97.1 139.7 112.2 182.8 148.9 143.6 153.1262 0.7 118.5 156.0 156.04584 101.8346 153.1 152.8425 1 105.3 142.7 1 154.5 181.3 170.3 121.1 169.1 146.2 120.9 116.3 130.1 130.04299 0.9 151.0 132.2 164.3 159.6 158.1 118.6 0.04364 10:4. Türkiye 142.3 116.7 140.7 .9 167.1784 12: 4 5.7 139.5771 1 104.8 157.7867 6.7 162.1 137.1845 161.8 135.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.2 119.5 143.1 169.8 121.8 166.7 141.8 162.1 -2 SD Median 112.5 119.3 128.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .04337 0.4239 162.7689 103.3741 6.4 142.3 120.2 3160.6 149.0 128.4 148.7 150.7 -3 SD 122.1 153.7 111.0 110.8385 130 GIRLS 96.8510 6.04241 S 0.1 172.0 139.C.6M 157.0 124.8 SD 148.8516 105.0 116.0430 161.8710 132 5 1 97.7332 160.7 169.7 156.3 153.2 136.3 126.1 148.9657 11: 6 11: 7 5.5 141.3382 1 159.04353 6.2437 1 155.04600 100.3 116.0 161.5951 3 0.0583 11:10 5.04201 0.6 118.9 141.9415 142.04454 6.7 169.4 152.1 137.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.4 157.2 -2 SD 122.3039 6.2 107.9446 108.4 142.9319 6.3 Dünya Sağlık 152.9 182.2 164.9 161.04591 101.5 154.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.4107 159 1 157.6 157.1 140.5 182.8 109.3 123.1 153.04384 6.7 143.6465 7 0 2 5 1 4 0.04189 0.6 154.9 136.3 155.9 161.0 156.2 165.04214 0.7 147.8 136.04314 0.4 134.6 133.3 142.0 137.4179 6.7 158.6 136.6 151.1 154.4 120.2390 99.76.7 141.1 182.3 167.2 151.04284 0.3 153.4 143.1 Height-for-age 1 144.04552 6.9 138.8 128.9 120.04520 13:5.04489 11: 4 11: 5 4.6 169.2 113.4 124.04531 0.04423 0.2330 6.6 131.9 129.96.2 143.6 160.04614 0.04616 0.1490 12: 2 12: 3 5.3 150.04611 0.04508 13: 2 5.36.2 139.9 152.8 179.2 155.0 123.4 119.9471 0.7 125.04607 0.8 137.9 149.2 -3 SD -2 SD 136.2 174.7 175.04119 0.2089 12: 5 12: 6 4.5467 0.1 156.5 155.5 127.1 -1 SD Median 150.9 149.2 173.0 141.9 132.4667 162 0.6 148.7 145.5 135.9365 6.3154 162.4290 101. 0.6 161.04431 6.1 167.7786 6.04447 0.4835 6.6 125.8270 0.5 147.04482 0.7165 162.9 123.0821 137.4 143.1 163.8 182.9 132.3 151.7 154.0 173.9 148.8534 10: 8 128 0.7 174.6 124.3 145.7467 6.1 -3 SD -2 SD 141.5 124.04588 6.04170 0.7360 0.4 174.7 169.6628 1 153.8 SD 161.5 152.2 159.1 122.5050 SD 6.6 139.4 125.4 144.6 169.9 147.7 1 SD 168.4 119.04277 0.8 132.7 148.6594 162.0 123.2 134.6 155.8 162.4 176.9487 0.2 147.04490 0.4 156.5 131.9 148.3 128.4717 162.9 149.8673 M 161.2 162.4 160.2 175.7704 6.1167 138.5678 1 154.3 144.2 118.2371 1 151.4 147.8133 104.8 162.04605 S 0.0 1 SD 164.0 -3 SD 107.1 127.4 122.4 180.9 167.5280 11: 1 133 0.5 153.3 126.9 149.04373 10:10 4.6 155.04330 0.3176 161.8 126.1 138.9122 0.04510 0.3 111.5 167.2 141.04523 104.3 131.4 149.76.3 130.2 155.2 174.7 132.7 151.8858 106.5 166.16.5 123.0 132.9 125.7536 6.4 158.06.1 169.1 155.3 137.04322 70.04152 0.46.04616 0.5 173.04617 0.6075 0.5 147.16.9 5 of 7 Page 142.7 117.6363 S 0.0 127.1 156.7 160.0 177.6 140.1 3 SD 127.3 171.0 161.4575 10:11 131 144.06.6330 1 102.04423 S SD 0.1 175.6 161.8 157.6276 162.7731 127 1 142.6 137.1 182.6 114.7 157.0533 136.6 182.1 146.2 135.5 145.2542 162.3 136.5156 162.04147 0.2 181.04461 0.3 158.04503 105.9 162.2 113.5266 -3 SD 115.04514 13: 3 5.9 Sağlık Bakanlığı.5 146.2816 6.5 162.5 132.0 162.3516 6.7425 162.1 155.7 167.2 147.04361 6.5596 161.4 162.2 2007 WHO Reference 127.0 138.9 176.0 151.3857 Page 1 of 160.04407 0.7182 1 100.0890 11:11 12: 0 5.56.8 163.6 117.8 140.5 167.86.8 158.3 148.2 121.1 147.5 149.6 153.8 140.7670 162.6 132.0 2007 DSÖ Referans 262 155.9 129.04615 0.4 144.2 109.8873 6.7223 6.8277 6.7 112.9 176.8 182.4 134.04158 0.9023 1 146.04525 13:5.3 130.3936 0.3 150.2 Z-skor (boy (cm)) 134.1 125.9 142.3 176.7 150.2 140.7 Z-scores (height in cm) 116.4 124.3 137.04195 0.3 174.8 130.8 138.4 176.0 140.5 176.7 148.5 169.7 147.3 106.9 182.6 171.9 159.3 170.4 142.7 173.66.5 145.

6696 104.9 127.1 149.1 150.2 176.9120 17: 3 207 0.1 169.76.04053 6.04136 6.04525 0.7151 0.2 1 162.06.5 182.8 143.8 108.04071 105.6088 0.4239 162.7310 101.0 109.7704 0.0 156.5 163.2 162.2 176.8039 6.04373 0.3 119.4 149.5 169.9 3182.8 121.3 169.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.2 155.5 114.6 123.8 182.2 169.3 132.4 112.9 127.6 182.9 142.5 143.7621 0.7 127.2 2 SD 176.3 176.4 150.2 143.9 3 SD 182.5968 0.1880 0.2 176.3 143.9 182.7670 162.0 143.5 169.6 169.1 162.5 -1 SD Median 155.6 163.04041 107.9023 200 16: 8 16: 9 4.5802 0.1 162.9 129.9 130.9300 4 1 99.0 162.7 1 SD 169.9 SD 123.04469 0.5 143.7 142.4 156.3 176.4 149.9 133.5 176.7 115.1 -3 SD 142.0 142.96.04141 6.8 117.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.04475 0.9 108.8 137.3 112.0 162.3 1169.3 132.04423Year: Month Month L 98.9476 5 0.2 114.1784 17:10 17:11 5.7 169.1 123.3 176.04415 17:4.6 169.6 149.3 176.7 116.4 169.1 125.3 143.8059 16: 4 4.5230 104.2 176.2 149.2 106.36.9 182.4 163.7165 96.4 105.6 122.3 142.8710 1 1 1 1 1 1 95.5678 108.0 162.3 105.9 182.3 176.5 143.9 116.4 169.2 176.6415 0.8 175.8 142.9 182.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.3 111.8 142.3 176.6028 107.6 156.06.9 182.5741 0.0 149.6 182.04390 0.2 168.6 2007 WHO Reference 143.9 182.1 182.3 176.8 149.8 117.0 182.3 SD 2 SD 175.66.7 169.8 105.8 182.3243 18: 6 5.1 156.5 156.1 SD 101.8 182.4667 5.2 163.1279 1 163.5 115.04201 0.1 123.1534 1 104.1 156.04447 5.3 176.6 162.9 182.8277 6.8 118.2371 18: 7 5.2 148.2 110.04176 6.2 156.6 109.1 169.1 150.6 149.7 129.5 162.0451 1 163.04016 6.2 156.2 182.0 156.4 148.2 843 587 5.6164 0.04158 100.0733 1 101.8 116.4 163.3 163.76. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 135.1 169.04125 102.5632 0.5 162.6 5.56.6890 162.0300 1 100.0890 209 1 162.2 156.5 108.4 119.04034 107.2 182.6 162.2 176.2 169.3 169.3 176.8115 6.1355 1 103.3 176.8 155.9 Örgütü 182.3 148.4 120.2 176.5933 162.04454 0.7063 0.1 176.0144 100.0 118. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.9 119.9 182.3 163.04094 6.8 163.3 176.04407 97.6282 105.7 125.7 115.04189 0.5 2 SD 162.9817 1 100.16.04482 0.4 113.6 156.C.7786 100.1 156. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.3 0.4 162.96.2 176.2 169.4717 M 162.3 162.9346 201 16:10 202 16:11 4.04228 0.04214 0.1 143.6 149.1490 17: 9 5.1 169.8 162.3 155.9 117.1 122.2 126.9 118.1 163.3 176.6 162.8 149.6 182.8 127.4 156.9 128.6 114.16.9 132.9 143.3 143.7 169.5 149.7 116.04062 0.6357 0.0 155.2 149.5 148.6770 S SD 0.5 106.5 143.8429 6.8510 6.6 182.5 169.3 176.4 162.7 128.7904 97.4 113.5 1 163.04114 102.4 182.04508 0.1 2176.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.9 176.1 124.7 131.8 176.2 121.0 176.1 182.1 114.9 125.7946 SD 6.3 182.6 113.6 107.04382 0.4 150.6 123.8 137.9 156.7 149.C.9 149.7223 0.1548 101.5 141.6 169.9 169.0 169.04364 0.1092 1 102.04147 0.7 130.5521 109.04075 6.04495 0.9 132.819 yaş 188 (z-skor) 162.7467 0.7 149.2 142.4 155.2 111.2 182.5 122.9 150.04058 106.4 162.7 169.6917 0.5 156.8 126.0 176.04536 17: 7 17: 8 5.7867 141.2 113.7 176.8743 1 1 162.3 163.0 182.3 150.04012 0.7 107.5 111.6548 0.7 162.8 169.6594 96.0 120.9 129.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.5 156.04099 103.2 176.9 150.0 149.0583 208 99.9 131.2 162.04030 6.0982 1 163.04019 109.7 148.0275 206 M 1 162.7 182.6 169.1 176.7 Yaşa göre187 – 1 162.5 121.1 163.7 162.7 169.6 156.6 143.3 176.2 176.4 182.04130 0.2 111.5457 0.0 1 162.9 182.8 163.1 149.9 6 of 7 143.04182 S 0.6 126.7 182.6 156.0 163.86.04152 6.4 142.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.04439 17:5.1 143.7 149.6 162.9 149.6 109. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .0 163.8 162.2 162.04431 17:5.6 182.8126 103.5 182.0 163.2 176.3719 162.7 -3 SD -2 SD 142.9 134.5847 0.2 102.5 120.8 141.6 124.3 176.7 110.7 156.7 128.6 169.9 156.2 143.2 182.04502 0.7425 97.1508 1 104.04221 0.8 163.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.04489 0.3154 S 0.0862 1 102.5 156.8 163.9 162.6844 0.04355 0.9 119.9 155.3 110.36.5 Dünya Sağlık 175.0 182.5569 0.3 182.4 0.4 162.5 114.04049 6.2 176.7 131.3822 18: 8 18: 9 5.6990 0.9 169.0393 162.7 129.6 125.0 149.9 156.6622 0.2 125.8545 5 to 0.1 124.5908 0.9 128.9 125.8 0.04104 6.3 163.7 163.6276 95.04023 0.9 155.3 176.5 142.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .0 150.04037 6.0 119.04514 0.0595 16: 7 199 4.6 156.4 114.2960 18: 4 18: 5 5.9649 17: 6 210 0.7381 0.2 110.5 182.8935 17: 2 0.8 148.2665 18: 2 18: 3 5.66.04164 0.9 141.4 156.3 155.3 3 SD 182.9 Z-scores (height in cm) 156.3 149.5 156.04119 6.06.8 3 SD 182.3 112.9966 205 98.3 142.5 122.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.9 163.0 169.8 136.2 169.7 162.9 169.0 169.9 124.04520 0.9 131.8 163.9 149.1 142.9 142.3 176.6 162.5 163.04461 0.04109 6.46.2 162.04045 0.7731 16: 2 16: 3 4.3 162.7 149.6 143.1 149.8 138.8 182.3 143.4 112.3 142.8 182.6 143.3 156.8189 6.04026 6.2 142.0 119.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.4 Z-skor (boy (cm)) 155.7 149.7 141.0 120.7 169.2 155.4107 18:10 5.8 155.6 142.2 149.5156 162.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.8340 0.2 163.1469 1 163.04066 6.1196 99.56.9983 1 163.8 162.1 110.0 169.0 121.06.04089 0.04195 0.04084 104.8346 6.0 117.9 118.5409 104.4 156.9 133.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.04208 0.3 176.04170 6.9 149.5 106.7 127.0 121.1 Page 110.1 162.6 149.8 142.8 163.1 110.7 169.5 162.1418 1 103.4 162.7 148.9 135.1 120.2 142.7536 101.1 163.7 162.6 114.9 -2 SD 148.9 182.4954 5.C.1164 162.6 124.3 163.1192 1 163.6 156.4 169.0 115.9 126.56.7 175.8 116.6 141.04531 0.0 169.9 118.7 130.9 169.04080 6.3 163.3 169.3 176.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.6 148.3 162.6 169.8 136.2 182.1 169.0 120.7 -1 SD Median 156.4393 18:11 19: 0 5.04009 109.3 155.6223 0.0 156.9 182.8 169.

6 138.0 135.0 124.1126 143.1 5.2 119.3 110.5 151.0 131.3 127.0 129.0 116.5 137.8 120.0 111.5 127.6 2 SD 146.8 122.5 124.3 126.9300 1 1 1 1 1 1 102.6452 139.8 143.2 131.0 140.04234 4.0 151.0 133.0 153.4 4.8672 102.8 115.7 121.9 132.8156 1104.7 109.9 112.04520 0.5 4.0 113.8 114.1055 0.5 113.0 133.3 133.04511 7 0.6 1 of 7 Page 108.1 123.7 132.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.0 117.9 122.4 127.4 131.5 124.04454 0.3 118.1634 6.3 125.C.8 126.3085 9 0.04172 0.9 108.0 103.2 137.2 148.3 133.04366 0.7147 0.5 120.2647 95.04661 0.9 110.6092 1102.7 146.8 121.04423 0.3 1 122.4 112.5 129.4 134.2 107.2 121.4 112.9 134.7383 0.1 108.8 156.6538 0.1 136.5 130.9046 99.04264 0.8 113.4 116.2 128.4 114.8 5.7 132.9 124.2 130.5 146.7 4.2235 6.4 120.6 120.5 124.5 119.8 142.6 110.0 126.3338 95.4954 8: 2 8: 3 5.8 105.7483 135.9 120.8602 5.3 112.3 97.0 150.04398 5.1 150.9 4.3 122.3880 118.3 119.9 124.6 142.04667 0.1 124.3 158.6 137.6 5.6 116.2 122.2 108.4 113.6 130.4 133.3948 140.6716 6.9 6.1 2007 DSÖ Referans 121.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.6122 6.1590 1105.8 136.4 123.8904 5.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.8964 0.8 126.6 110.1659 0.3 135.8 107.3 147.5 105.5 150.04280 5.6 124.4 116.2554 0.3 117.2 123.8367 0.1 102.0583 3 6: 4 6:5.6781 110.04654 0.9 120.9268 0.6 7: 7 5.0 139.6501 143.0736 1 124.04390 5.9510 5.2 139.0 120.5 161.0 1 SD 128.3 128.4 146.04454 6:5.8006 111.3 127.4331 6.Sağlık Bakanlığı.3 116.7 107.0890 5 6:5.0 137.6 122.04187 4.0466 1 129.2 98.2053 7: 1 85 0.8 126.04462 110.8 111.1 110.8 99.3 114.6 134.04535 0.6 121.4107 7:10 5.5878 0.04195 0. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .4 118.4887 1 129.0 123.0 116.7 104.9 119.8303 8 1 120.5 136.3 128.7 133.1 109.7 119.04342 5.04446 5.1 112.3 157.0 160.9 118.3 126.1 123.1 117.8 128.1 115.0 115.04350 107.3508 114.04692 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.9860 0.6 101.8 124.3 114.5 Height-for-age 1 120.4 134.1 123.8 147.7 106.3 112.4432 98.6 131.8 106.0 5.1 112.0 120.9 157.3 T.6 134.7338 0 0.7129 1104.9 131.2665 Month L101.0 118.3 135.04438 0.6168 136.9 115.1829 0.8203 124.2 113.5 109.5 119.04241 0.6 111.4 115.2 104.5 142.9 121.04430 5.1 121.6 164.5 129.5 142.0 127.2859 141.5276 0.5 129.4 105.2 106.2 0.5 135.0 119.1 125.1 106.0 127.3 -3 SD -2 SD 115.8 122.7 127.5 125.0 103.04508 0.7 120.3 144.4 125.04647 0.4829 136.04489 5.5158 139.3 124.7 149.7765 0.6 145.6 115.04619 0.2 118.3441 6.5 122.9 5.5 104.2 121.5275 0. 0.2 165.6 113.4 143.1 145.8 105.8 134.6 125.04604 0.3640 104.3243 7: 6 106.6884 132.5 138.2 137.8 130.4545 1103.4 116.04326 5.4 120.4 124.8 127.7 128.2 107.2 99.5 153.1 102.7 M 1 122.9540 140.5 128.7 107.5828 6.04503 0.1 139.9 100.6 133.7 115.6 4.04487 5.0753 0.6418 6.0 2007 WHO Reference 116.2 116.04355 0.9 111.9 116.9 158.2 133.04686 0.1 113.4 119.04589 0.6 136.4 120.6 121.3 125.7 116.6 108.7 129.0 146.04358 5.3 4.5 5.6 127.1 136.4 125.9 154.0275 2 6:5.7 118.1784 81 BOYS 100.1 151.3 140.4 154.3 in cm) (height 111.04612 0.7853 6:10 82 0.6034 1 129.8 96.2 -3 SD 106.4 127.04680 0.8 119.04431 0.04399 0.1 149.04373 0.5 122.04519 0.04574 0.9 142.9 127.8 128.2252 106.7 143.9 141.04218 4.2 114.4 103.04495 0.8 126.5 114.2 151.0 148.7 105.2 121.0501 136.7 130.1 115.8 135.9325 117.6 120.04382 0.0 159.2 126.9 133.2 114.04633 0.4 114.C.1 144.04406 0.3764 0.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.5 150.6 121.7 121.4 120.8103 131.7017 6.2 129.5 107.7 5.7 148.0 108.04382 107.0 119.4671 0.5 160.3 131.9 122.1 135.9 105.2 125.7 120.0 152.9 103.04226 0.0 129.5577 0.0 127.1 150.04211 101.3 5.0 4.3 113.5 130.04390 0.0 Z-scores122.8 123.2 144.2495 Page 1 of 131.1 109.6 112.9 115.6 119.1429 7: 3 0.8 -2 SD Median 112.04495 0.04626 0.4 140.4 132.3474 137.2 103.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.9509 98.9 134.4 109.5 113.04461 6:5.2837 6.4 113.7 107.6 143.4280 97.3 155.0 124.3 116.2 120.8710 6 -3 SD M M 5:4.4931 6.0463 104.3 122.4549 115.4973 108.7 106.4404 M 133.5 129.04551 S 0.8 129.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.0 128.2 130.9 97.8 123.0 125.6 128.04714 0.9 125.3 2 of 7 Page 117.04469 to 19 5.9346 9 5:10 4.9 118.4 6.4 118.0 129.1 128.0118 6.6 118.8 113.5 140.7795 138.9023 7 5: 8 5:4.9 147.2 117.8700 99.8 120.5 132.4 123.5 135.04422 109.2 119.7 137.2 144.5 131.4500 0.9 125.7 125.8060 102.9 123.7 137.5 154.2 108.1035 6.0 125.9814 6.7 125.1 145.0 5.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.4 141.5 1 SD 140.8 119.7 153.2 126.4 129.8 135.8 111.8 124.7 126.04640 0.2651 1 127.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.1 143.8 136.5914 100.1196 6 6: 7 4.3 101.5 149.5 110.8 127.04525 0.6 139.1 109.3 120.9 137.7082 0.04257 4.0 111.4 112.3 3 SD 138.5 118.8 119.04698 0.8059 3 5: 4 4.1 114.0 107.2119 138.1 148.3 104.7731 2 5:4.8387 141.1 110.7 112.04272 104.3705 130.0 119.9104 1 126.6 149.0 117.3 121.8 157.5 159.9153 137.04559 0.04582 111.0 122.2 1 125.04475 7:5.6 139.5795 144.04334 0.6 114.7 122.0 1 126.7 125.6 139.0 137.2 120.6 147.6 122.04164 4.7 129.2 118.4 5.1 111.3 105.7 116.8 114.5 116.8 131.04482 Year: 5.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.8 126.4 140.8 114.6750 7: Month 2 86 0.2 117.9 117.3895 112.9 5.7 108.1 136.2 105.04597 0.04531 0.8636 96.4369 0.1269 132.2960 87 1102.04364 0.7985 0.7 115.8 138.04203 101.2 135.1916 142.6 133.1 146.8 121.04502 0.4 156.1 115.7 131.5 129.6 134.7 132.04447 5: 1 5:4.5 126.7 144.9 128.04295 104.2 101.4196 99.7 100.1357 105.2 136.8 132.5 117.4 129.5361 2007 WHO Reference 107.04703 6.6 116.6837 101.0 118.3 5.2 121.9 135.04414 109.0 5.1 113.7 111.04543 0.3 121.0 125.3 140.6179 109.4 133.8 135.9 115.0797 139.8 116.7 141.8 145.04709 0.9110 96.04249 4.4 110.8 111.4 130.6 145.4393 7:11 5.04439 0.1 143.5 151.04318 105.5 111.7 117.3 142.1 130.3 137.3 130.0511 144.8 122.5 2 SD 133.8385 5: 5 5:4.2 131.9 134.04674 0.9 117.1 147.3 118.5233 6.3737 6.3 120.7 124.7 2007 WHO Reference 130.8 132.7 3 SD 152.9 148.2 107.6 132.6 116.0423 6.4 124.5 128.6 124.3 154.04470 5.5522 6.9 119.3 124.3130 134.2 110.1 121.7 106.9570 103.2 114.3 110.3462 107.0 161.6 102.5 114.04719 Sağlık 6.6 109.4034 6.6 163.3 112.4 126.9 133.0 140.2089 83 1100.8 125.1949 0.6 136.6 140.0 118.04514 0.7 144.0 119.2 132.2 130.8 138.2 134.0162 0.9 135.9 109.2 152.6226 0.1 130.1 138.1490 80 1100.7 110.8 155.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.9 139.6 110.0 131.1 140.2 108.5 109.2 132.1 123.9 SD 3 3 3 SD SD 117.8 109.1 163.0 2007 WHO Reference .04311 0.2 131.2 138.7684 0.04407 0.0 110.9 130.0 149.0 129.9 125.8 117.1 162.4667 8: 0 8: 1 5.9 116.0 119.7306 116.4 155.04478 5.4 111.5 112.4 132.4 156.7 118.7 128.3 123.1 142.5 123.04527 0.6 150.9 123.5 127.1 141.04374 5.5 118.3159 S SD 0.8770 134.4 116.3 145.9 113.9 111.9 156.5 130.1 129.3 115.2542 6.6 124.0 142.9 117.2 128.3 123.04415 0.9207 5.6 134.4 126.8 133.5 125.04536 7: 4 7: 5 5.5652 133.3822 7: 8 7: 9 5.3 127.2857 0.4067 0.4 -1 SD Median 127.9964 103.2 116.8 121.9410 97.9 122.4 112.1 139.9 137.1 138.9 120.2 153.5 113.1327 6.7 115.6 136.6 141.7 119.4 114.4 118.4 114.9547 0.8 101.0729 SD 6.3 144.4630 6.3538 88 89 90 1 123.7906 123.0 136.7 117.2371 84 101.2 112.5 129.4 128.9 111.4 131.5 125.5 162.0 128.6 130.04566 0.4 128.3 97.4 123.5 152.1 124.3145 6.04287 0.8 131.9 127.9 155.5 104.8300 5.1 141.3 132.1941 99.5 5.5 146.9 125.6 115.6480 0.1 149.7368 142.8 98.6 103.6 108.6 144.2 114.0 110.3 119.0 141.0 123.5 137.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 143. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.7 T.1 126.7 138.5 -1 SD 122.04180 100.0 102.2 110.6 102.1 130.04303 5.4 121.7 5.0 117.0 Z-scores (height in cm) 127.4 148.1 4.1 106.2 143.6 103.1 113.1 132.0031 133.4 157.5 126.0 131.4 119.0 129.

7 120.4 158.2 159.7 181.8 154.8 182.5 171.2 145.5 162.8 145.4 123.1 136.6 149.0 141.04396 0.2 116.6815 7.6539 13: 1 157 0.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.3 121.6 172.4 129.6 0.0 124.04714 7.04686 100.1145 0.9 124.2235 -3 SD 115.9 169.6 179.9 144.5 127.3 7.8 122.4 156.8 113.04516 0.04508 13: 2 5.04751 7.2 113.04536 13: 7 5.7 147.8 114.04574 0.9 192.5 124.6 2 SD 158.4107 159 1 158.04475 0.1 181.1 189.5 2007 WHO Reference 163.1634 6.5 Z-skor (boy (cm)) 133.8 148.2608 0.4 141.3441 6.6501 143.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.04569 0.4 153.0 106.3 170.0 150.8 163.6418 0.2 145.04703 6.8 169.9 187.6 178.5 175.3 145.9 141.6 141.6924 7.5 174.3 123.2223 1 154.8045 7.2 125.3 122.8 151.5 117.7 148.04597 6.0 197.2 131.2 156.4 154.0 175.5 173.6 Page 116.0 143.8 2 SD 172.3 141.6 129.7898 7.6 168.8896 0.2 177.1 162.1 136.7 184.0 164.7 135.5 124.5 165.9082 -2 SD 6.0 146.8 193.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.2415 167.5 159.4331 6.1694 1 150.5 115.5 135.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.6 153.3 151.9 195.1 139.3 6.7 152.9 1 156.7 135.3538 102.3145 6.1126 0.1784 12: 4 12: 5 5.4 122.04462 7.0748 172.8 167.5 7.04758 7.8387 95.4 143.8 143.04382to 4.04489 11: 4 11: 5 4.0858 103.04747 0.4 180.9 157.6 137.7 143.0 190.4 122.4 141.04495 7.04633 0.0 143.0 122.6 173.5 159.3145 165.7 154.9 151.5 159.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5828 100.1 144.8004 7.7 1 SD 165.5 110.6 132.4878 146.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.0 128.9 189.6 172.1 111.6 127.1 190.2029 0.6 in cm) 130.3 132.1 161.9 160.8 157.7 180.2 174.C.5 107.6 128.0 119.8 197.2 130.04674 6.4 195.2 115.5 139.8488 0.3 138.5784 174.2 170.8 171.1 108.1 156.1 130.0 140.2 143.4 141.4 135.3 134.3 169.2837 6.0 135.6M 157.9 121.3606 172.4 187.5 157.9 126.1 162.0797 139.5 153.57.04390 11: 2 4.04762 106.3 163.4 148.3 170.0 159.0 166.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.8136 171.3 120.0 -1 SD Median 133.6 166.8059 129 10:10 130 4.1 172.1255 168.4 164.3 166.6899 168.3 0.04714 S102.6937 7.7 111.7389 M 170.0 119.0 137.2 154.04469 0.8 181.5 171.4 172.7 163.0505 1 162.0 6.2 164.0 142.2 166.5 152.8 123.1 104.6 154.0890 11:11 12: 0 5.04495 5 0.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.04579 0.0 196.04628 0.04527 0.8 150.2 157.04582 0.7 147.4034 6.7 197.04755 7.7 196.5979 110.4536 108.4 123.0298 1 101.04431 0.04506 0.0 172.219 yaş 122 (z-skor) 138.04626 6.9 197.2 144.2939 1 104.1 3 of 7 126.2 117.0 139.7256 100.04407 0.0 131.1 165.7 167.4 193.3 134.4 265 197.4 134.3737 117.6 167.6 135.7 Z-scores 124.0 185.3 183.7795 0.6 176.04720 7.0 151.6 165.5 149.1 173.1 180.7 130.1 178.4 151.3 128.7 -3 SD 107.04589 SD 6.2 163.8 174.6 145.3 -3 SD -2 SD 135.0 120.2 148.2 151.7 145.3 149.04407 0.5 122.2 194.7 174.2119 10: 1 121 5 .3 160.2 105.9 161.3 167.9 161.5 154.1 172.5 Page 109.6 137.2 176.7 110.0266 104.1 185.6207 1 163.7 134.0 148.8 182.6 186.8 155.04732 6.3456 0.7 146.4 16: 4 196 1 174.04754 109.04671 0.8 142.0 159.0807 99.04661 S 0.3 155.8 160.3 182.9 148.9 -2 SD 127.7731 128 10: 8 10: 9 4.04744 104.9 137.2960 12:10 12:11 5.0 160.4 159.2888 107.5 162.4 136.3 116.2 161.4 142.3 182.2 167.7 153.5 147.4 140.04423 0.2 121.0511 Year: Month Month L 97.7 174.0 185.7368 95.1 157.2 126.0 140.3 149.3 153.5 191.5 131.3 118.4680 171.0 7.5 136.6 125.37.1 157.5 143.3 160.04687 0.9 843 587 115.0583 11:10 5.7 148.6 118.8967 0.4425 1 153.9 167.5 155.6 173.1 152.3 152.5 125.9 156.5 3160.1 158.1 127.9675 0.6 152.1 174.8 126.6 175.8 129.6757 0.3 180.2859 141.4 116.7 159.6376 0.04750 0.8 3 SD 123.4796 0.4 144.7 154.0 131.9 1 173.1 121.1 136.1941 6.6 139.4 186.2660 Year: Month Month L 1 103.04373 5 0.1 147.9 180.7 185.3 153.9 181.5297 109.8 166.0 179.6 134.6 181.04454 0.9 169.1 141.5 155.0 139.0 Örgütü 157.5 169.4276 108.0 163.5 197.4 119.5055 0.04719 0.6962 6 0.2 124.04619 0.2 160.3130 134.1 147.1 157.7612 101.7 124.2 120.8 2 SD 185.04709 6.6212 1 100.1 128.5 6.04646 0.04763 107.5760 0.3948 0.9 6.6 144.1 2007 WHO Reference 147.8861 1 105.9 114.7 187.2717 164.1 130.6 136.5 144.9 173.9 115.7 16: 199 159.5 151.3 125.7 146.0 114.4 149.3 -2 SD 154.4 121.1 145.3 181.9 128.04502to 19 years (z-scores) 5.8258 1 102.7 163.04355 0.9 153.04679 0.6 131.5 SD 157.8 2 SD 101. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.1829 135.0321 0.2665 12: 8 12: 9 5.04764 0.4 196.9 7.0 118.97.9 127.2 158.7 151.04640 0.2 133.04473 7.2 146.6689 151.3 141.3 135.6 190.3 130.8 130.5 170.4 140.6 172.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.4 159.8 1 SD 122.6 129.0 155.5 156.0 149.04461 0.7 196.5 165.3744 0.6 116.3 175.8 157.4630 6.3 159.5 1 146.2 137.4 178.7 142.3 179.3856 0.04451 7.6 16: 1 193 1 173.9540 M 140.0 148.1 145.6 6.1 133.7838 7.04619 0.9346 135 1 144.04566 0.04758 105.0 138.7 161.4667 162 0.3 166.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.3 178.6234 1 102.1 159.7 164.3 151.1 142.6 187.9 158.2 112.3 165.3 131.3 167.1 154.5233 SD 6.0 178.5795 11: 1 133 0.8203 SD 0.7851 7.04740 103.8 156.5 169.4 174.7 6.8 121.9 144.04548 0.1 SD 101.6 174.2 162.04385 7.1 135.0 123.7 147.4 119.6569 0.4 Median 134.4 172.2 174.1 157.9377 0.9 165.6 106.8 123.7960 7.1 165.3 131.7 114.9 134.04736 6.5 137.2 132.8 165.7 168.1 140.4931 6.2 156.2 129.3822 158 1 103.2 111.8 131.8 172.9976 0.7 145.1 179.7 121.1 166.9 118.3 136.1 186.5041 99.9 164.04609 0.8063 7.1 113.5 148.1451 0.2 132.7 112.6 126.2 139.04725 7.4 134.6 148.8 1 SD 140.9 177.1 Dünya Sağlık 151.3 132.3 149.4 148.2 123.6 117.3 116.0 144.4680 170.3 137.1 191.1 132.1 181.8 152.7 157.3 142.6 162.5 143.9153 137.4 3 SD 127.3 124.0 147.4 130.9 T.4 160.0 156.7906 0.04763 7.7 3 SD 180.6126 0.7 138.2251 0.2 130.3 150.7224 7.4 155.7789 7.9 171.7984 7.04723 6.1 187.9 133.04589 0.1 190.5276 0.5 129.8 in cm) (height 149.2 134.7392 174.6 191.3 164.6716 101.8775 0.7 170.6 118.7357 7.04482 0.7 137.2 156.9 1 SD 177.6 118.9 182.04730 110.1730 0.04740 7.7555 150.9 135.6 128.3 183.6 158.04604 0.8 129.1099 170.3 125.2 4 of 7 139.5522 0.1 7.8 153.04694 70.7 132.4 122.8710 96.2 125.3 170.5 129.0 165.7053 151.8165 166.04735 0.7483 7.4 181.04559 145.8 154.9 173.8 163.6 189.04418 7.0 167.7 128.6 158.3 119.7 144.7 133.0 150.04531 0.6 142.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.2 110.9 166.7 166.1 163.3 164.6 3 SD 193.1 16: 3 195 1 173.04654 0.1 182.2 167.9 154.9 137.3 159.3549 169.4 -3 SD 120.1916 96.5 171.3 141.5 1 143.7 109.5 156.9 136.5 159.7371 150.6 16: 5 197 T.3 186.0426 145.2 148.6 140.8 183.2 .2 150.04707 0.6 140.8 7.3243 13: 0 5.4954 13: 8 13: 9 5.8 150.3186 0.9 169.9 155.04415 0.3 133.04747 7.8 146.5 169.1 129.8 140.5 118.3 146.7769 7.7 145.2 139.6 147.5 142.4 157.7799 167.9 115.8 145.2899 1 100.9 116.5 159.9 177.9 155.0 119.C.6 147.7773 172.1 128.9580 169.4 158.1196 4.4 154.4017 0.8063 SD 7.3 130.0 122. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.4 188.2317 0.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.5 3 SD 152.7 166.9 120.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.1 146.7 188.0937 5 1 104.8 138.1 136.0 124.0 188.1 147.7 189.2 195.6 157.5 1 151.6 145.6 170.04599 S 0.7270 150.0 166.5 141.1 152.6 156.8 138.5 155.8 181.7909 7.04429 7.9 125.2 146.8057 7.9 194.4329 1 156.5 150.4 126.6168 S 0.04439 0.7 5 of 7 Page 149.8 132.7 117.04520 13:5.7 138.1 6.7164 158.8 168.9 146.4M 0.4 165.0 2007 WHO Reference 124.3 -1 SD Median 150.9 143.04364 Height-for-age BOYS 0.04763 7.8 160.9 126.0 154.5 114.7 153.9 171.4 178.1327 6.04762 107.6345 172.04728 102.04667 140.9 152.04612 0.1 148.4 Z-scores (height in cm) 161.5 146.3 149.9891 98.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.7017 0.9 120.0093 0.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.9 161.8 151.1 120.2 138.8791 0.8623 1 152.04484 7.2542 117.7069 7.2 125.04761 7.4 7.9 179.7483 135.7 128.04637 0.7 184.1 173.7466 150.04399 11: 3 4.3050 166.4 182.4 188.5 189.1 189.0 7.04447 0.4 2007 WHO Reference 114.7953 7.9 -2 SD 122.7994 Page 1 of 165.7 155.2 153.3 168.7321 164.4964 97.4720 1 162.6 163.4 125.1 176.5 179.7 125.1 149.9 156.4 138.3474 137.1 184.0560 0.4393 161 1 104.8 160.6 160.9 171.5158 139.1 161.6 Z-scores (height 111.2 135.1 140.0 129.6 164.3 148.7 7.0 2 153.2 112.3 168.0 174.77.1470 0.2 131.9927 98.7 177.5 142.8 142.6 134.7306 0.04760 7.2 197.3 154.8 110.0 164.8 149.3 155.5482 168.5 186.4 137.7 153.04759 105.4 127.8 155.04538 0.3 189.0 159.04753 104.6 162.9 132.04440 7.04525 13:5.8042 7.9 176.04763 7.3 106.0501 0.04655 0.1 133.3 162.6 179.5 152.5478 149.8280 0.2 162.3 176.1 127.0 6.9 161.9 157.7 114.9 T.2 150.0 158.8 143.3 151.6122 0.6 166.1490 12: 3 5.6180 0.5 127.6 131.5 119.6 174.8 105.4871 13: 4 160 0.04680 0.1 142.3 144.2 188.04698 0.9657 11: 6 10: 7 127 4.7 125.04514 13: 3 5.3 149.1 167.4 116.4 140.2 196.7681 7.04692 6.9 129.0 144.04647 0.8026 108.5 192.7717 163.4829 136.8 183.7 126.1 148.6 132.3 123.9 142.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.7586 7.5 126.C.2 174.0275 11: 9 5.7 164.4 119.9 109.0 M 016 258 451 596 696 753 0.8 190.6 136.0 118.04744 109.2 128.3 151.5 150.2371 1 149.0 159.9 120.04663 0.6 133.0 175.9 188.7 126.5 176.6 7.0224 99.04756 S SD 0.1 113.4071 0.2 -1 SD 128.1 1 174.04701 0.3 147.1468 0.5 156.5 119.9023 134 1 97.2 194.1 -2 SD -1 SD Median 112.9 SD 2 SD 146.4 173.9 147.7 180.7 -1 SD Median 162.7 170.9 131.0 152.8 110.8056 7.9 158.1 168.7639 149.

0 171.8 176. Türkiye 2 SD 3 SD 186.7789 SD 7.1 107.4 190.5 154.8136 171.04415 4.37.5 174.6 198.5211 1 104.3 153.6 183.1 169.2368 1 102.3 179.1 198.2 153.1 114.7 151.2 121.9 176.7 160.6 154.4 161.6126 95.8 115.8 176.6 168.6 117.0 3 SD 196.04475 0.1 110.0935 1 176.8432 1 100.1 180.5 170.04185 7.17.9 179.2 191.2 167.7 149.1 172.6 168.6174 0.1 191.5160 105.9 176.6 175.8 151.7953 7.7 127.5 182.2 198.4 110.0 115.04373 0.5784 97.87.5 126.57.8 130.6 111.7 183.2 122.8 175.04281 105.3 176.9133 1 175.9 188.8 190.0 191.3 176.7 Bakanlığı.3 181.6 183.4 183.5 164.5 161.8 196.3162 1 102.9 116.4680 170.1 154.8059 16: 4 4.2 168.4 173.5 155.04343 S SD 0.7 168.9 152.0748 172.0 116.2 118.4 182.7 198.04390 0.9346 201 16: 9 16:10 202 0.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.5 107.8 183.9 188.1490 8 17: 9 5.1470 16: 7 4.3 154.0583 208 4 5 0.6 158.04382 0.4 Page 110.3 183.2 183.6850 99.1 121.7 181.0 198.5 153.7 183.4 137.04134 109.9 161.1 158.04364 0.6 161.9 124.2 183.7 163.8 190.9 169.6 153.3 124.2 112.7838 7.5 126.5 189.1 166.1 161.7 188.7898 7.C.04462 100.9 156.5 1 176.04520 0.8 193.6937 0.2 191.3 121.8 119.04469 0.6 113.04569 0.7 166.04385 7.7 167.5432 101.4407 0.6 160.9023 199 16: 8 200 4.5 135.6 198.9 6 of 7 153.8 171.9 120.6 117.1 164.0 111.2 187.6 182.04508 0.7984 7.3 Z-scores (height in cm) 118.7164 0.3 178.3 176.04407 16:11 4.6 125.04355 0.5 119.2 175. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.04332 7.1 186.4 105.04195 107.9 2 SD 174.8 176.9 Dünya Sağlık 187.2 155.3 110.1 160.3 168.6345 M 172.5 161.3 110.8 150.4 125.6 132.7 119.1 153.8057 7.0 125.3 198.3 198.1 191.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.04514 0.0 117. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .4 195.3 117.0301 97.3247 109.8 176.9966 17: 1 205 0.1 169.5454 0.3 176.4 167.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.8 181.5 111.8 160.4 183.04484 7.07.6 110.47.4123 0.1 191.0 174.7 128.04525 0.1 -2 SD 157.2 159.7672 99.1 176.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.8 130.0 197.3 -3 SD 149.67.4 198.2 113.9 Örgütü 195.6576 0.0 191.04311 104.1 189.04495 0.04440 0.7 168.1 3 SD 195.6 115.5 125.04353 7.4 161.04291 7.0 108.9 183.17.1 181.7 196.4995 99.6 157.4 168.1 191.8 176.04322 0.2 175.04204 7.5 131.8896 18: 1 5.8 138.6 105.3 161.4 123.2779 1 176.04241 7.3822 18: 8 18: 9 5.7 112.9 189.1 198.1 191.9 120.2 108.5 114.0 154.9 191.5 183.5 190.4 1 SD 180.04527 0.3 170.0 121.6026 104.6 198.5 176.7 198.9 115.6 178.8967 173.0 183.2 123.0 121.9 198.8 127.5308 0.7 190.2 128.8 183.6440 0.2 151.6 133.04502 0.5 198.1 175.3 176.3542 0.2 -3 SD -2 SD 152.8 176.5893 0.4 173.9 123.6 175.2 123.6 -1 SD Median 165.6 128.2 197.6 109.2 154. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 183.7 196.04150 7.7 119.6 5.8 190.4 174.4 165.8710 0.9 158.04548 0.4 160.67.9 155.04168 0.77.3 151.1 183.2665 18: 2 5.8 198.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.1784 17:10 5.5 198.6 165.9 168.6 114.9 112.1 148.3689 108.9 172.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.77.7 175.9 154.8045 7.3 106.04364 7.2 110.9 198.4 -1 SD Median 167.4 147.2 190.1 150.3 132.57.4453 1 103.04222 107.2 156.04423 17:5.8026 7.2 18: 7 5.04454 0.5 197.5 176.4 176.5 109.2 152.6 172.4071 97.8 126.2824 98.2 3 SD 198.9 108.9 182.04439 17:5.7 187.8 112.4724 1 176.7555 0.3 132.4 197.4703 0.5 163.2 167.2 116.6 179.04431 17:5.8 129.9 173.6300 103.0 169.8 165.1 166.04473 0.1 174.04531 0.04177 7.04506 S 0.04536 17: 7 17:5.3 173.04142 0.0 161.6 2 SD 190.6 118.0 182.3856 173.7 148.5 125.0380 1 100.3 183.8 183.1 190.0 175.5 127.8280 96.1196 210 0.04375 102.4 124.1 147.1 124.97.8 120.5230 104.2 194.7 183.3851 1 176.5959 175.7270 0.4266 0.2 104.3 129.1 161.07.2 169.04489 0.04429 7.8 168.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.5 174.9 168.9 -2 SD 154.9 175.9 119.5 156.04407 102.8 116.2 175.9 167.04232 7.3 172.4954 5.07.1 180.2 168.1 191.1 181.3 123.3243 18: 6 5.2 197.7392 0.7466 0.0 191.04251 0.7053 101.9781 100.7 183.5 160.3395 0.1 128.04461 0.2 113.7 173.2251 96.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.6 154.5 136.04271 7.4 182.6689 0.1 191.4 116.2371 1 175.8 127.5 126.1925 101.4162 1 103.4 159.07.2 153.8 105.0 149.04261 106.2 102.37.2 175.4 125.1 176.7773 S 0.6 114.0 161.4107 18:10 5.6 149.4 154.9 196.1 167.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.3 176.5 198.2 113.4 118.4393 18:11 19: 0 5.04159 109.6 Yaşa göre187 – 1 171.57.0 1 176.9 151.3 166.7 159.0 174.04579 0.1 174.04559 0.6 182.0 160.8 197.3817 0.4 186.7731 16: 2 16: 3 4.7 175.8 131.5 114.3115 0.9 166.3 109.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.8 164.3 190.3606 172.7 189.5597 0.3 106.2 191.5 132.7717 -3 SD 147.8 131.0 160.4565 107.1449 98.5 114.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.4 2007 WHO Reference 153.7 129.3951 M 175.7 154.4 101.4 119.2 198.6 153.6 133.7 171.0 174.4 198.7 152.4 130.8 137.8 120.4976 104.04516 0.9 159.4 148.0 183.3 114.8 175.3980 0.5 168.3 150.04495 SD 7.7 159.5 135.6 120.7 161.1 106.2 2 SD 188.6 198.5 131.4 129.1 191.5 168.7639 100.0 169.5738 0.0 127.8 150.8 118.4 124.5 134.0321 174.4 198.1 178.8 153.5 136.04396 0.6 176.6815 0.6 198.9 161.04451 7.4 174.6 158.1 191.5010 0.7 1 176.5 197.0 175.04213 0.2 198.8 175.1609 103.4 175.9 180.0 1 SD 183.2 169.0890 209 6 0.9 190.04447 17:5.8 120.3 189.04301 7.8 160.97.9 194.2 176.04482 0.4 187.04538 0.9 111.1 191.4 Z-skor (boy (cm)) 164.0 163.4 161.2 122.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.7 173.7371 101.7 157.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.8 157.7 152.7 122.3 122.5 198.4667 5.6 174.04418 7.1 194.0 169.4 176.1 161.3518 1 176.0 190.1468 S 0.3 183.4857 0.2 152.6 159.C.

415.2 15.0 118.2 19.9 115.9 110.0194 -1.0 13.014.3 17.3 115.8 114.10241 103.7 14.9605 15.2 14.9667 0.5200 16.4456 15.4 13.5 SD 133.615.1 14.3 22.0 17.11020 108.8 11.7 11.2 136.0 17.3 15.04439 0.04475 7:5.1 12.4688 -1.5 14.7 12.8 12.5 16.9 14.5 12.3 13.0 123.0 18.4 15.4803 -1.0757 0.04454 5.8 14.2 267 30.9 110.2960 87 102.0 13.04364 0.9966 5: 1 4.12108 0.3 25.7 29.4 21.4482 17.11901 S 0.9068 15.9 30.2 13.5 21.7 12.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.7 11.9818 7 1 of -1.7 12.1 132.10517 105.7415 105.215.2089 83 -1.8 17.3 19.6 16.0 19.6 0.5 124.3 17.0 17.4 28.0 15.8 17.2580 16.2 27.0 0.4825 -1.9 14.9 13.9 115.4 15.2 114.3 16.1358 16.8 11.2434 95.3 25.1 0.6 1 of12.2 0.7 107.4 12.7 12.1 22.2 19.3 118.6 22.0 SD 27.3966 104.3 129.3 21.6 23.5663 16.6 130.3 M S 0.7 14.8 105.1 19.4 0.7 15.8 SD 21.6 121.8 2007 WHO Reference 11.3 0.11774 0.015.2 115.0 131.2 13.6 16.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.5240 0.4199 15.12026 0.6 11.4823 16.12307 0.9 119.0 12.0 29.12816 0.7 23.0 20.8 21.3095 99.11688 0.9 114.4593 -1.0275 6: 2 5.7 109.7 108.0 12.6 13.8 106. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 15.2448 96.7 13.9 SD 22 SD SD 18.1316 0.0 119.9 13.9 15.3637 17.9 24.1 11.5 17.7 19.3314 6: 8 6: 9 0. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.515.7 16.3425 12.6 14.7 11.6 125.0 16.2 SD 12.0 122.11291 0.7100 16.2019 15.7 -212.9 132.9 113.1 124.1490 80 -1.6 15.7 15.0 15.2 22.7 11.2166 16.5 -1.2 -311.2 125.2 19.8 29.10149 0.12643 -1.0 19.11380 110.4336 15.3 117.4 116.1 26.1 14.4 117.9 111.1 15.815.0 30.3 12.9 15.7 19.8 Page 7 11.2 23.3 118.2551 -1.7 17.4047 15.5 25.0 12.3499 15.12384 0.11246 109.2819 L M 15.5 136.7 24.04415 0.5 16.9 23.11816 0.6 137.7 13.1 15.4 13.8385 5: 5 4.7 12.9 15.04525 0.6 20.3717 0.7 13.6 125.815.6 15.8738 -1.12422 0.1 0.7 110.4 13.9 15.12067 113.8 SD 11.10058 0.4723 L -1.2665 1 85 0.1 29.4398 15.9 19.2911 -1.0 119.8 113.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.8 15.8 111.8 -114.3 14.415.414.8 15.2 21.3 119.04531 0.09829 101.0 19.6 13.9 12.9 22.2760 -1.9 115.10471 0.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.7 11.0296 15.7 12.1 21.9657 5:11 6: 0 4.10195 103.8059 5: 3 5: 4 4.7 21.5 19.3 22.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.7 12.9780 L -3 SD L M M -1.9 11.6 T.3439 100.2 19.0 23.8 14.3395 103.9 18.4 116.2 13.3243 7: 5 7: 6 5.5723 103.6 19.9 24.10792 107.1 15.2 126.0 327.11601 0.8 15.7 12.9 18.9 23.7 12.5 13.10287 104.6 23.4 23.04495 0.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.11513 0.3 17.9 16.8 14.0575 -1.04489 5.4650 16.0 17.3 0.7 16.2 127.0 127.9 13.9 13.8 24.09783 0.9 0.04423 0.04502 0.7 11.6 25.9 11.9 19.0 20.0 0.9427 96.2 17.8 13.2 13.2 15.3 15.7 22.3287 102.7 126.7 0.9 20.4 14.2 13.3 120.4 0.3 16.4708 17.815.C.7 13.3 14.7 221.4 19.1 22.8 11.7 18.7 108.6 131.5 15.3 27.3 23.4798 102.1196 6: 6 4.1 17.6 130.715.9248 -0.515.9 18.4 117.4859 -1.9346 5: 9 5:10 4.1 23.4 15.6 16.9 11.7 12. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .7 23.3 19.04390 0.7 12.9 16.5 19.3 12.8 12.1 13.1 12.8 12.9 17.2 17.0 11.2641 -1.9 12.9 13.9 15.7 13.1 18.6 219.0 14.8 12.10883 0.8 15.3 20.4511 Page15.2 23.04536 7: 4 5.0794 98.6 120.9023 5: 7 5: 8 4.7 12.7 12.7 13.9 14.4954 8: 2 5.4763 16.1 19.4 17.9 26.4 18.09738 100.8 114.1 121.3 11.3 18.9 21.6 13.4 16.2697 0.0890 6: 5 5.3 18.3 13.04399 0.4526 -1.4859 -1.2 SD 13.12346 0.8 16.3 14.10929 107.5 13.3175 -1.8 23.7 843 587 2007 WHO Reference -1.8 22.7 28.5 123.4839 -1.3 12.10654 106.1 22.2 14.0 17.2 128.1883 0.12571 -1.4 12.5 30.04373 0.12782 0.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.3 15.0 17.8 105.7 19.3 13.1 17.8 15.3822 7: 8 5.315.1759 M 16.9 16.4 14.0 122.12148 0.1 16.10425 104.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.3 20.8 132.3 0.4 22.3 16.5 28.7595 16.4787 16.4 23.5 0.4807 -1.2 116.11110 109.5 129.9954 -1.6 0.7 0.4 29.0208 0.9 18.7 12.2 23.5 12.2 15.6 13.3 132.1 12.6 11.5476 -1.0 19.0964 -1.4606 17.4780 -1.11201 109.8 112.6 20.6246 -1.8 13.8 16.9 120.4 26.8 104.7731 5: 2 4.3 Page 2 of13.7 Year: Month Month -1.9 114.9 12.6 14.9 21.9 120.11731 0.8 27.1 22.2 116.3858 16.4125 -1.8 19.0630 -1.9 19.9 15.2 11.2 28.10379 104.5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.1 128.1 120.2 14.5 23.7 12.4 18.2 17.3 17.10012 102.0 12.015.9 15.8 18.1 13.4561 16.6 27.0 24.09692 100.4397 7: 2 86 0.8100 16.5 129.9136 0.0 18.1875 6: 7 79 0.9 15.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.10333 0.4677 17.7 12.6810 -1.6 17.1 13.5 22.1 19.7 13.6133 16.1 124.11859 0.6 22.4 SD 17.7 131.8614 16.4 22.5 13.2 15.9 12.4238 0.6 17.3 -1.3 14.6 125.3200 -1.0 15.8 20.3 30.2433 -0.6 13.215.C.0 135.8394 -1.2433 15.7 12.4 12.215.5 21.0 15.6 15.3 21.0956 98.9 112.7 109.4211 7:5.9 111.4667 8: 0 8: 1 5.0 13.1579 15.7 2007 12.3880 15.2 13.7 16.0 27.2 15.2831 99.3538 88 89 90 7: 7 5.1 20.11943 0.9 0.7 11.3 15.4864 -1.10746 106.4 19.9 114.2 11.3 127.2438 -0.1 13.1 12.5 124.4838 -1.4866 -1.1115 15.5 16.9 17.0 S 0.7 12.8 13.2 15.5 22.6 13.8 25.4567 -1.5 129.9 119.3790 104.4 19.0 123.5 0.8 15.3044 17.4 21.4 17.12228 0.2 15.015.4850 -1.8 Kitabı 12.5 122.8 SD 12.4107 7: 9 7:10 5.4851 -1.11424 0.04469 5.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.215.8 14.2 11.7 21.2 17.4270 15.12268 0.1 16.8 11.9 137.9 11.3 19.2 26.2 121.8 13.1 15.9 17.10974 0.11065 108.8 131.2 20.6 21.5 SD 18.2 -213.0 123.04520 0.415.0 12.4 14.1 121.8 11.1427 99.1 13.10700 0.7 17.0126 97.2487 -0.11335 110.1728 97.5979 -1.3 12.4746 16.2999 16.3 117.5 12.2 114.9 SD 19.04514 0.09875 101.8886 95.0 118.8 18.0 19.9 16.0 17.C.0 21.7 12.7 14.0 22.0 14.2 18.7 12.8 11.11985 0.115.2 15.7 127.3600 -1.7 17.3 117.6 19.7 17.2 22.2160 15.6 18.8 11.9 15.2 21.8 14.4393 7:11 5.2 23.12497 0.10104 102.9 15.8 22.5 0.10837 107.7 106.7 12.5014 -1.9 112.8 11.5 25.7 110.9 28.3 123.1 125.1784 81 -1.1 16.7 0.5 24.7 134.9 121.4298 16.04382 0.3060 15.8 17.4 118.11644 0.1 135.1 138.9 21.9 14.12607 -1.1 24.1 28.0 13.1 19.0 15.2 -114.9 116.3 12.6 19.3 15.9 2007 WHO Reference .5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.7 126.12678 -1.5 SD Median 16.2 15.4 17.4607 16.6 101.8 21.7 20.1 120.12188 0.5 130.8 127.8 112.915.9 0.9 23.7 12.0 20.7 12.8 22.7 11.0 13.2998 -1.6 13.7 12.6 19.8 25.2 18.9 12.2693 15.6612 16.1272 -1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.9090 -1.5 13.3 11.7 12.8058 -1.4 17.9 22.3 15.5 15.8 0.3 17.115.04482 101.3 119.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.5 -1.3 118.1 12.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.6 13.4 7 13.3 16.7 107.10608 105.3 128.0 122.8 20.12460 0.4 24.7 111.6 20.5 26.0 16.5 21.7 126.9 20.2592 97.9 109.9 11.7107 -1.4753 -1.9 113.10562 0.04431 0.9451 -1.4737 17.7 12.11557 0.4 17.8 12.7732 -1.7 26.3697 104.04461 5.11469 0.3871 100.9 13.1 17.7 110.6 18.3 19.1 13.3 29.2464 -0.0 12.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.0464 15.2 14.5 16.4864 -1.4 19.3 12.11156 0.4642 17.4 124.8 11.12534 14.2371 84 -1.2 24.2565 15.09966 0.0 0.2459 12.4 20.7 12.6523 -1.12849 12.4 16.2516 -1.5 19.4 133.0 0.9 15.2441 -0.1 17.3 15.5 12.4036 101.615.6 29.3 14.T.3 15.04508 0.6 DSÖ Referans 13.8 11.4 17.1 22.3 14.4 14.04355 0.2 16.8 12.0583 6: 3 6: 4 5.4 12.3 323.04407 0.5 11.2 17.1 18.6 128.2 2007 WHO Reference 12.3 11.12748 Okul Sağlığı -1.0 SD Median 15.7 15.5 125.5 20.4 13.3572 100.

6 16.7 19.2 13.5 13.14031 0.7 13.0 114.1 19.8 19.4 12.3820 -1.1 13.14187 0.1 26.7 14.0 16.7 19.3 14.6 13.1 126.9582 -0.04508 5.6 123.9 18.4 13.9667 95.0 28.3 14.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.9070 -1.9 17.616.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.7 SD 35.1311 19.1 16.13099 0.04407 0.0 2 23.4 M 0.3 25.4123 17.C.6 28.7 16.14153 0.14005 0.2 28.8 30.7 28.1 13.3341 18.13825 0.9 19.0 24.0 22.7 14.2 -214.3934 20.6 19.615.7346 -1.2 12.14198 T.2 0.4954 13: 8 13: 9 5.2 17.12748 11: 7 5.4567 11: 1 133 0.0447 -1.2 116.3 12.3 21.5 5 years (z-scores) -1.8 115.12782 101.7 22.2 137.4847 -1.6 22.7400 Page19.4787 -1.1 SD 23.0055 -0.9 108.2 26.017.1316 96.2 19.7668 20.6 129.13158 105.5 2007 WHO Reference 12.2 17.12148 0.3 0.4677 17.2371 101.9 17.2125 20.4 22.7 34.4 14.5 33.7 18.3 110.7 22.4 18.3 120.2345 19.3 18.8 14.12571 100.9656 20.6 16.5 30.2 20.4667 162 -1.04502 to 5.0 17.4 SD 28.4746 16.2 26.13347 107.4235 -1.9 28.016.1 SD -116.2 115.0 21.6663 20.0 114.4 138.7 21.7 16.0 21.2 25.4 13.2107 19.9 29.3 34.6 17.5 13.8 15.0917 185 -1.1 3 SD 27.4 122.0 Page 3 of 7 109.13889 0.6 17.616.1 0.3 22.6 34.0 36.0 34.9 17.04364 0.8 34.8 22.4803 -1.0 125.4 14.3 123.3 13.7 26.3 111.8 18.8 20.7 26.9 29.8 31.4 22.9 21.7 18.6 15.7 17.6 124.3 18.2580 16.5 13.8 19.7 335.6 105.5 24.12643 100.0 112.13700 0.9 23.7 28.1 24.7 17.819.4482 17.7 13.1 16.8 -312.6 16.0275 11: 8 11: 9 5.9740 -0.9 13.12188 0.5 -3 12.8012 98.12914 102.1 14.417.9 28.219.9 21.9 23.1 19.3 12.6 14.1 115.2 30.7 34.8 15.4 18.3 18.2 29.4 17.9 -1 15.4864 -1.7 14.14142 14.12228 0.4708 95.4 0.6 18.4238 11: 3 135 0.4393 161 -1.1 119.1 109.1232 181 -1.9 125.2739 19.3 13.1 18.3 18.6 12.0 15.8 13.13445 106.9 20.6 128.5647 12: 7 5.0134 -1.14057 0.04482 0.0 0.518.2 27.6 18.04415 0.2 32.5 14.4 33.0 29.9819 -0.4769 20.0 15.7 12.4 12.2595 20.4864 M 16.0 130.4 14.5333 -1.7 14.13738 0.4 122.8 17.3 12.7 SD 23.9 35.1 20.0 18.4437 -1.9966 136 137 138 -1.0757 -1.2 36.618.5 17.0 15.1 0.4 132.7982 20.5045 -1.718.2 Kitabı 36.4 16.6 20.2894 19.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.9 127.1 14.5 15.7 19.2 36.0 28.4 17.9 14.4839 -1.5 SD -2 SD 13.0138 0.9 25.6 20.3499 20.8 125.8 20.5 14.3538 102.3044 Month L 97.13129 104.0 29.6 119.2 113.7 27.3553 18.8 13.9 22.8 BMI-for-age GIRLS 0.817.4 29.9 14.2 15.2 122.13040 104.2 13.6 111.7595 16.8 16.0 14.4 30.4 16.6 Z-scores (BMI17.04475 0.9657 11: 6 10: 7 4.1 15.9 22.3 20.14070 0.8 114.6 28.6 20.6 19.2 18.3 Hizmetlerinde 24.3 19.1 21. Türkiye 18.1 17.5 17.0 Z-skor (VKİ16.5 SD 130.0 224.8 18.12816 S 102.9 0.7 15.13642 110.3 33.0 3 SD 20.4 14.7 32.8 Median 16.2 18.0525 -1.4 23.04520 13: 5 5.118.7 117.7 23.6 18.4 14.0890 11:11 12: 0 5.4 15.2 29.9 124.1153 182 Month -1.9023 134 -1.12497 S 0.6240 -1.0 29.3 18.6 27.7 132.4 24.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.0 14.4 SD Dünya Sağlık 22.9607 20.6824 -1.3 13.1 26.2 19.13977 0.6 14.516.12978 103.8 114.8 SD SD -115.0 0.9 -1.9137 20.5200 16.2 110.5938 20.2970 L M 13: 3 159 0.4 228.4436 17.2459 -3 SD 16.6 15.4859 16.7 17.8100 16.8 35.7 124.3 19.0 36.0 120.7966 7 1 of -1.1 21.5 122. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.9 108.6 14.1 19.9 130.0212 -1.13492 S 0.9 16.3 .4180 99.017.0603 -1.1549 -1.8 2) kg/m 15.3 14.416.0630 100.0368 -1.7 SD -215.5 23.2 17.5 129.9 27.2 23.2 14.3 131.0 33.316.6 0.13808 0.2583 -1.2999 16.3858 16.2 27.13920 0.3 22.4 20.6 17.0 SD SD 20.04495 5 0.13537 109.8286 20.3 14.4 25.4 21.2 110.6 15.0 14.4823 -1.3 13.0 16.6 113.6 SD 127.3 23.7 15.0 14.6 106.3269 102.2 18.0 29.2 15.13681 0.2 120.12534 -3 SD 12.04454 0.9 16.3 16.1 Okul Sağlığı 29.8 31.0 121.5 15.2 28.13756 0.7 14.817.0208 -1.9898 -0.4825 -1.4737 -1.3 35.3 16.4 24.3883 -1.2 128.6 14.3 19.13841 0.4606 17.2 125.8 22.5 35.1 33.8 35.6 135.6 21.3 24.9 -1 SD 14.4 17.3 0.12026 0.0 15.8 23.4 12.3 -117.6 22.9 18.13662 0.2 24.8 23.0 13.2 29.1 14.9401 20.5 14.04355 0.9 23.2 127.6 14.04373 BMI-for-age GIRLS 0.5 15.4 118.8 20.3621 18.3 13.8 34.7 20.5 12.4357 20.8 19.2 131.9 15.3 19.12384 0.3 106.1967 -1.2639 100.8 119.04431 0.0 0.3 0.9 13.7 105.1 128.1152 20.8 20.12849 0.9 0.04399 Year:4.6 32.9 2 SD 13.13372 0.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.9 36.8 15.1 20.2 18.7357 -1.1 18.3 34.2 17.1196 4.1 14.8 33.9136 -2 SD 0.8675 13: 1 157 0.04382 to 194.1390 -1.3819 100.0 120.2 30.0 36.3 16.3 13.3 13.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.1 14.715.13469 108.1 27.2 18.0 126.3121 18.816.12946 101.5 27.1 7 16.4 20.4 23.0 115.0 20.9 125.5 131.3 22.0 23.5560 20.13622 0.13774 0.1490 12: 2 12: 3 5.4 132.4807 L -1.9977 -0.4642 -1.2 20.5 18.2089 12: 5 12: 6 -1.8 22.14164 0.4 13.7 129.6 12.8 20.8 0.12422 0.8 29.1 Page 5 of16.8 127.8 18.5 22.4 24.6 16.0 111.13295 103.6 Sağlık Bakanlığı.5 16.6 19.14018 0.218.14118 0.04514 13: 4 5.1 17.2027 19.9 20.12268 0.1470 -1.8 14.9 26.0 16.7 20.3 13.2504 105.0 20.1883 -1.7 24.4660 101.2 15.1 28.5 27.7 15.3 126.7 15.3 14.8059 10:10 4.5464 -1.3 22.0 30.7 0.2 12.7 14.14176 0.615.6 -2 13.4 15.4838 -1.9503 0.1 32.2 13: 2 Year: Month Month -1.4 116.3 27.6 118.04489 11: 4 11: 5 4.8 13.3 117.2 27.1 17.2 14.9 21.0 15.5 Median 107.9 35.7 16.5 120.6 17.12460 0.2 14.9 16.8 35.04390 11: 2 4.3483 102.2 116.8 SD Median 19.4kg/m2) in 12.3 0.3312 -1.4851 16.3 31.13186 0.4 119.8 15.4006 99.7 SD 13.9 Bakanlığı Sağlık 20.1297 -1.6 16.1 14.3195 18.13397 0.5 330.7 14.2 12.13991 0.9966 -1.4 13.2 35.416.1 36.117.9 119.8 113.916.5 123.1931 104.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.2 28.7 28.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.13514 109.8 24.8 120.4780 -1.3986 -1.6 23.8 12.8 125.9 15.817.0133 20.6 23.12607 0.3 134.7 113.1788 19.1 18.9661 -0.8651 99.0290 -1.1 137.5 12.5 34.8 14.518.6 31.6 14.6 16.3 15.9 15.13791 0.1 36.5 25.8 SD 136.9 Başkanlığı.4 13.1 2007 WHO Reference 114.12882 0.14106 0.11985 0.5 28.5 13.1 SD Median 16.2 31.12067 0.5 17.5 22.04525 13: 6 5.9306 -1.2 24.3 17.14082 0.0 16.5 28.016.4 17.5 0.5 132.9 136.5 107.3413 -1.6 25.3 15.0 133.4 35.3 24.6 22.5 0.4526 17.2 17.0583 11:10 5.4 19.2816 19.8 14.04439 0.317.8 14.918.4 0.2 19.2 36.3822 158 -1.7 333.14094 0.1 24.4339 17.4859 -1.1 114.8863 20.04531 0.7 22.2 117.4 112.5 16.1 36.4065 -1.0 21.6 14.9 21.0 19.04423 0.115.3 7 116.13009 0.5 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.6133 S 0.1784 12: 4 5.13268 0.6 32.5 20.7 124.2 13.6 24.2 16.1 29.3755 18.8001 -1.3 18.8 18.8 121.9 14.3 13.8 25.7 20.6 2007 WHO Reference -1.0996 184 -1.9 -313.617.0 0.2266 19.2186 19.3 24.4 128.0 27.4850 -1.1 36.3 36.1 112.9991 0.4 20. 0.4 0.0 SD 14.13421 107.1 23.0 18.2 13.7 20.04536 13: 7 5.2 115.04469 0.13559 0.0642 103.1 122.1 116.4 16.7 0.13580 109.1 36.2 20.3 Sağlık 18.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.9 24.717.5 16.8 22.8 15.6 15.0 19.8 18.14044 0.2 24.5 23.8 14.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.2 14.7 17.8 28.7 Örgütü 28.317.3 110.7 27.2 110.4 24.3 16.1 3 SD 29.2 108.9346 Month -1.5 23.6 35.3 12.9 26.9 28.3197 -1.4 23.4107 160 -1.1 20.3 18.12713 0.0 25.8710 96.0 0.2 14.9901 21.7 15.1 35.6 DSÖ Referans 16.3 111.6006 -1.5 123.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.12108 0.5 16.13873 0.4 17.3 12.8 12.8 22.12307 0.4 12.7 0.1629 -1.9 31.4 14.2661 19.4 20.7 15.5 119.3 13.6677 -1.6719 98.9335 103.6 18.1 18.0 119.3046 18.5 13.3 23.9 126.3 24.4866 -1.4 20.7 14.5 13.7 28.2 14.9 23.3 34.04447 0.1289 104.13601 110.3 28.1867 19.13214 105.4389 97.3 121.3637 97.1708 -1.6 21.7 124.8 129.8 28.9 -3 SD -216.2 2007 14.1947 -1.5170 20.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.2 14.7 25.1 24.6 14.3 131.4 31.8 17.3 14.7 14.7 18.1644 20.5 27.3 109.7 17.1 28.3 14.13858 0.1 118.3 18.2 24.9 121.13321 107.2 121.5 14.6 14.0 26.0 24.7 19.0648 20.C.116.9 Page 4 of15.5 23.4 123.1 22.4 127.0 20.4 35.5 17.2 23.2425 19.04461 0.2 33.8 133.5 112.5 35.1 35.4 27.5 19.0 35.8 19.13949 0.2 12.0 13.8580 20.7 14.2665 151 12: 8 152 5.2567 104.8 13.5 16.7 118.5 29.3 23.0 2007 WHO Reference 14.6 17.1 16.0681 -1.6 27.2 15.9 14.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1.3053 M 20.2 120.2 18.7 34.7731 10: 8 10: 9 4.3 13.1074 L 183 -1.6 29.6306 20.9 29.6 1 SD 18.3689 -1.8523 -1.8 19.3 16.8614 M 16.7 2 SD 21.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.1 27.3 16.1 32.9 33.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.4288 17.3 36.8 13.6 15.9 15.13963 0.3 27.2 32.2SD 117.4 12.13241 106.6 0.9 19.8 13.3 17.0 SD 226.5 14.13904 0.7 118.0 21.4763 16.12346 0.6 20.3 19.7344 20.5 21.4 135.3425 16.4298 16.9 20.3 14.7008 20.12678 101.5663 16.13070 104.0760 -1.14130 0.1 25.9 SD Median 20.3 16.6 13.6 104.6 123.13719 0.7 13.4 12.1 13.13934 S 0.3945 18.

1 1 24.7 0.718.7731 16: 2 16: 3 4.14070 14.2665 18: 2 18: 3 5.8 116.6 118.7 14.6 -216.7 29.5 16.0212 -1.2960 18: 4 18: 5 5.4 111.118.818.6 105.0525 -1.3200 -0.4769 0.04514 0.621.9 21.3 124.3 36.0996 -1.5 28.0 36.2 29.8 20.2 36.1 16.3 36.7 114.14118 101.8 21.3 16.0 16.521.14250 0.9 28.021.9130.6 24.0 16.C.6 29.2 36.3 36.4 20.14176 102.0587 -0.9819 20.14396 0.9 20.8 23.7 14.221.8944 -0.4 0.04439 0.3 0.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.5 36.2 135.14432 109.318.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.3 24.14057 S 0.4954 5.8 21.4 125.C.918.2 29.3 124.2282 -0.0055 20.7 229.5 36.5 14.04390 0.2 36.5 16. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.9 23.0134 95.521.8128.1944 100.7 16.8 16.8127.0 14.9 24.7 24.7 107.8059 16: 4 4.9 36.5 14.6 29.6 18.8 126.4 104.3884 103.7 14.1 16.9740 -0.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.1 24.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.04431 0.5 16.8 21.3 132.0290 20.6 -3 14.3 137.3 111.9129.5 14.9 21.6 14.0131.0 24.14423 0.14240 104.7 14.2 121.3 0.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.3 21.7658 -0.8 24.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.8 14.7 36.7 16.7 114.7 114.8 115.7 14.8 105.8 24.14219 0.6306 20.6 118.5 119.0367 -3 SD 20.0 117.5 14.0 36.9130.1 127.020.0 0.6 3 SD 35.5 14.3 127.420.5 16.7668 -1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .3 128.2 119.2 -0.1 36.1 16.0138 -0.14208 101.8623 -0.14094 0.4 20.9 0.8703 21.04382 0.14082 100.0603 -1.2603 -0.9 24.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.6 S 0.3243 18: 6 5.0801 L 98.3 3 SD 36.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.1 Z-skor (VKİ20.2 16.4 21.2 135.0 24.7 132.6 14.5 29.7 16.2 25.4269 104.6 14.7 14.721.8 28.7 25.7 0.4 14.4357 20.8 114.0 3 SD 36.14368 0.4 21.8 36.718.2 125.3 21.0 24.5 122.0447 L -1.8 Yaşa göre 187 -1.4 18.6 18.821.9423 21.14349 0.3617 -0.8 23.3 132.8 2 28.6 21.621.118.1 0.13963 0.2 36.3 18.1 16.7819 103.6 122.14261 104.1 24.1 20.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.3 128.421.4 117.4 118.3 121.3 131.8 21.9582 20.7 SD SD -118.7 20.618.8 24.3 123.9 14.0 20.9346 201 16:10 202 0.1 29.7126.1 109.2444 -0.5 29.1399 99.2 137.8221 102.4 21.4 18.0 24.2 16.3 21.3 112.4 20.6 105.4 24.5 120.9898 20.14405 108.7 14.6 24.218.4 SD SD 24.3 16.1 20.5 0.7344 95.8863 -0.0681 20.9 2 SD 28.04482 0.3 0.4 7 110.4 14.1586 -0.0 0.2 110.6 18.7899 -0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 130.518.9 29.7 14.9661 97.418.C.1 SD 2 SD 28.3 36.3 16.3 120.6 114.3 21.14330 104.8462 21.7738 21.3 36.04495 0.1490 17: 9 5.04502 0.5 16.4 24.4 121.9104 -0.5 18.9024 21.3 18.2 136.618.3 21.04407 16:11 4.2 125.7 23.7 21.9966 205 17: 1 17: 2 5.7 107.7 14.5 28.8301 -0.04355 0.5 29.7 120.1 2007 WHO Reference 14.7 36.04475 0.04461 0.921.0 16.2 36.5 24.14044 0.8 14.2 14.7 36.4 111.14441 0.6124.3 133.4 14.1 0.04447 5.7 106.2757 101.3 132.1 114.4667 5.8542 100.6 14.9 24.9 Örgütü 28.7 -1 18.8580 -0.6 29.8060 21.3 14.04508 0.3 16.1 36.9503 97.7 125.618.7 112.1 14.5 14.7577 104.6 29.14005 0.04364 0.6 35.4 124.7 16.13991 0.0 112.9 20.3 21.3 24.3 36.0 20.6 123.6 117.0 108.7 119.5 16.6 29.8140 21.04531 0.4 18.04520 0.1196 98.2 14.6 104.3 122.018.4014 -0.3 127.2 29.4 5.8 35.8286 96.14031 0.8 103.0 29.5 116.5 29.4 116.6 18.2 121.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.9264 21.6 29.04469 0.9 14.6 18.14291 105.2 0.9 110.2 119.718.0838 20.418.8 14.0 0.4 21.4143 -0.5 21.5 115.1007 M -0.4 125.5 14.8710 193 194 195 196 197 198 -1.14340 107.2 16.0 20.6 109.7 18.2 36.6 36.9344 -0.2 14.3 131.1 36.6 29.7 112.0 29.2 121.14198 102.4 24.7 113.7 16.5230 102. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0917 -1.8382 21.0 24.8783 21.3 110.0760 20.8 35.04415 0.5 29.2 136.5 16.0 36.3 16.2 21.3 14.320.6 29.4107 18:10 18:11 5.2 14.2 134.9656 -0.8 21.14130 0.14142 BMI-for-age GIRLS 4.5 0.5 20.4 36.918.0 29.9401 -0.3538 18: 7 18: 8 5.2 21.221.3055 -0.5 29.14311 0.4 24.2 110.3 16.218.14187 0.7 106.3 24.2 113.9977 -0.120.9184 99.14320 106.9137 97.6 SD 16.7 16.7 35.3 SD 129.4 21.018.9 Dünya Sağlık 28.3 29.7 120.4 29.1768 -0.1206 -0.2 16.13977 0.8128.04454 0.1 29.5 0.4 21.3 16.218.8 0.6 20.9023 200 16: 8 16: 9 4.7008 -2 SD 96.4 24.8 21.6 24.04423 0.2116 100.6 18.14164 0.7980 0.14386 106.7 24.7496 21.4 36.14414 109.04373 0.6 29.9 24.0 0.2 109.7 114.720.3 29.0 36.021.4 122.3480 -0.2 -2 SD 16.1 109.8 336.5 16.5938 20.5 SD Median 16.1 108.7 14.2 24.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.0 24.2089 18: 0 0.6124.3934 20.7 111.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.5 18.5 116.4393 19: 0 18: 1 5.9 17.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.14271 101.1 123.2 120.3 133.7 113.8 127.6 18.3752 -0.14106 100.5 117.3341 102.5 119.1 120.1 21.121.5 1 SD 23.2 36.9 18.6663 M 20.1 124.7 16.6 119.4 113.04536 489 208 926 648 374 105 5.3 110.5 36.9901 -0.0 115.2 29.9 36.14377 107.2 2 14.7 Page 6 of16.14153 101.14018 0.5 16.7 -314.2 SD Median 20.14301 105.04525 0.5 14.7982 -1.6 0.2 108.4 24.3822 18: 9 5.9129.8 115.5 123.3 24.2 126.921.5 29.3 21.6 36.3 18.5 0.2 36.7 28.6 2) kg/m 18.2 0.0 20.4 110.8 29.2 18.8 138.9 36.3 36.6 29.3 123.4 118.6 118.5 16.0 24.1784 17:10 17:11 5.14281 0.2 18.04489 0.3 36.9 116.3 14.4 126.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.7 16.3 24.5 16.14359 107.1 29.8863 21.7 16.2908 -0.4 21.6 29.1 125.3 131.14230 103.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.3 129.7 24.618.

2 16.4464 15.0 -0.5817 15.1 26.2849 L M 15.0784 104.4 16.2 15.6 18.2 17.7884 -312.7 16.4 Okul Sağlığı 22.3 SD 2007 WHO Reference 12.1 12.5 SD 13.10738 0.0 15.3 119.1441 15.2 137.6 133.1 104.9 12.8 20.7 12.6 15.2 24.5 13.10906 0.8 -1.04461 6: 5.2 27.09251 0.3 13.8 15.1 13.6 14.1 21.6 12.1 18.10652 0.7777 -1.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.4 131.6 18.7 14.4 16.5 13.1 14.0 13.2333 16.8 121.10126 S 0.6 124.8 129.3 120.4 16.4 14.4 22.5 14.7 SD 20.2 15.9 13.8 22.7 14.09289 108.5 25.7341 -1.2 12.7745 -1.7 14.4 28.2604 -0.0 13.2371 84 101.4 12.8 16.4 14.5019 1 Year: Month Month -1.3 13.3 20.3 15.8 13.0 0.5 -1. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .9 125.2619 96.7 19.8 123.5 14.09213 107.7731 1 5: 2 4.8 128.9 13.3 114.1 107.3 119.3 16.0 129.0 19.5 17.2 12.3 114.3 123.4 126.1 23.1 13.3 118.6 0.2877 97.9 Kitabı 28.7 120.8059 5: 3 5: 4.3540 99.7116 -1.0 13.6376 16.1381 16.7 126.0 13.4 13.1 112.8089 15.3 132.04439 0.1 0.5 0.5 13.2 118.4 13.10214 0.0 13.8 12.7 122.3 13.1 109.9 12.0 16.4 13.3040 15.6 16.4790 15.9 0.8 12.2 T.4650 0.5 22.3 23.3062 98.04482 7: 5.4 20.7 17.10303 0.2 12.1 14.2801 -0.1 17.1 -114.2737 97.8 17.0 17.8 20.9 19.8 23.5 16.6 128.5 12.5 -0.3 14.7 18.4 115.4 136.6 124.1230 15.11189 14.4 116.5 20.2965 -0.6 SD 12.9 125.10522 0.9 15.1692 16.5 18.3 130.7606 -1.3 131.3 116.08390 100.04390 0.5 15.5 -1.6237 103.3 117. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 13.9 20.7 18.8 12.7 15.5 12.3704 16.2 22.9 13.04536 3 7 7: 5.3 20.6 19.9657 5:11 6: 4.1 15.9 26.2 18.1 13.2 28.09994 0.1 14.5 T.2261 15.3 23.9 13.5 12.2 135.7 14.7 SD 24.7 15.6 26.0 20.2 SD 13.6 18.08597 0.2 14.7 22.7525 -1.09139 107.5 12.7 16.C.4 13.9 22.09068 101.7407 -1.8 12.8 15.1784 81 100.6 -1.5 12.3 16.8 15.3 -0.3 18.3 14.4 -1.1 13.2 111.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.2 109.09103 S 0.8 12.8 14.2 14.7856 15.04525 0.3 114.09033 106.3 112.1 111.1 13.1649 15.3 15.1 16.2 15.0 16.3 21.0490 16.6 22.5 12.1 135.2 129.9 17.4 27.0 28.6 12.0 27.4 17.2460 15.5 118.1 17.9 15.0890 4 6: 5 5.8 12.9 16.5252 15.0 13.5 14.0 13.9 17.3 13.1 15.9116 -1.4 12.0 123.2 15.9 20.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.7 12.5 18.1 110.2 20.2 12.2645 -3 L L SD M M -1.1 13.8554 15.9 27.3 15.1 14.1078 M 16.8 18.04407 0.3 116.5 0.5 -114.6 16.0 20.7 12.0583 6: 3 6: 5.3978 7 0.0 22.9 23.7 128.5 22.6 14.2 110.09406 109.9 19.2 112.3 13.8 12.6 16.0 15.6199 16.1 113.6 -213.10082 0.0 20.0 12.8 22.8 -0.4954 1 2 5.3 12.3825 97.3 14.3 118.9 14.5210 7: 2 86 0.7 19.7 0.04489 7: 5.3 16.5 16.9651 -1.2 16.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.8 15.2 124.0 16.2 123.8 124.9023 7 5: 4.4 14.1490 79 100.2 15.1 114.6023 102.8 0.5 18.9 16.9850 17.4 -0.1 14.9 14.6 16.0 13.4 120.1 23.7670 -1.5 20.8 18.11150 0.8344 -1.04508 0.04475 7: 5.9921 15.8 16.4947 15.0 14.7271 -1.5 22.7 13.10259 0.5681 15.3 13.4 18.3 113.7804 -1.4107 7: 9 5.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.0 18.08653 0.1 13.5 27.2 17.7873 -1.15.7387 15.0 127.7 15.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.9 0.0 0.9 14.08931 105.6 14.0 22.1 107.0 15.2 Page 1 of 7 12.3538 6 88 89 90 5.7 122.2 17.7 27.2009 16.2 20.04454 6: 5.1 22.3 117.0 13.6 12.2 131.4 17.4 14.9 15.1 13.1 14.2656 15.4 115.3 16.7 12.8 SD 133.9966 0 5: 4.8597 -1.4 15.Sağlık Bakanlığı.7133 104.04355 0.0 14.4 18.7 16.2 0.08490 101.7 -1.5 12.4 20.7 25.0 127.8 18.8 12.3 21.3 15.2 15.1 12.1 15.08898 105.6 12.7203 16.4 18.08833 104.3 114.3679 99.7 13.6 18.4832 0 0.8 20.09445 0.6 14.7032 -1.10823 0.4126 15.08625 102.3 18.1 22.2 19.2 -312.1 13.3 16.2684 -0.6 119.0 14.3 0.7 -0.6 13.2665 85 101.0 17.04431 0.4 131.3228 15.5 17.3 15.8385 4 5: 5 5: 4.2 20.9243 15.3 132.7621 15.0 13.4 116.3822 7 7: 8 5.6 13.7 17.7 16.3 -213.3 25.6433 -1.3 12.9 15.7 0.1 111.2 15.4 18.8 14.7626 -1.6318 16.7 21.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.11070 0.6651 -1.0205 -1.1 SD 19.9 18.4 13.2 20.09907 0.0 13.1 15.2 19.0584 15.3 22.10391 0.4 0.8 15.8 14.3 20.6 16.10170 0.3285 99.08741 104.7 16.4 18.3953 15.3 15.8322 15.7 21.5 19.3 14.5608 102.4 116.9381 Page 1 of -1.2616 95.0 -1.4393 7:10 7:11 5.10695 0.4 120.4 113.2 109.10478 0.5 127.5 14.3 19.2 19.3169 98.6677 104.08802 104.4 19.7828 -1.2960 87 102.7 119.3 12.7 21.08682 103.8497 16.2 13.5948 15.09821 0.4137 6: 8 80 0.1 128.6 120.7628 16.0 13.1856 15.5189 16.1 12.8 18.5 12.2 -1.4 14.4 19.3 18.1 14.1 21.6 0.9346 8 5: 9 5:10 4.0 0.7848 105.6 14.1 15.0 SD 18.2 21.8785 15.5542 15.1017 15.04514 0.4 13.5 2007 WHO Reference 12.3 15.6 15.1 110.2 14.3 118.6 18.3 126.3 125.4473 -1.9392 16.8 123.8 14.4807 16.10038 0.10609 0.5 0.1 12.7 121.7881 -1.08543 0.09366 109.1 0.10435 0.8 13.04447 6: 5.1 114.1 105.8 21.0 16.1 20.3408 -1.5578 16.9 Bakanlığı Sağlık 16.8 19.3 125.4433 16.9 110.6 17.3 21.1196 6: 6 5: 4.10865 0.08439 0.7468 -1.7 137.1 13.1 -1.7 120.4 121.3414 15.1 112.5 18.9015 15.09327 108.09864 0.4 12.8094 -1.7 16.7578 -1.04364 0.7 18.09735 0.2641 95.0 15.6 121.1 20.3596 15.8 13.3 130.1 121.1 -0.0 19.5 21.4 16.6076 15.3 15.7862 -1.1 105.7 16.1 12.7 18.1 SD 115.6 25.4 12.1 14.9697 15.8 15.4 20.0 13.2605 96.6 17.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.2 SD Median 15.2 26.1 14.5 117.6 14.9 2007 DSÖ Referans 13.08414 100.5 117.08464 101.1 15.0 126.5 134.2 110.2 12.7368 -1.3 0.9 25.6 127.6 0.7847 -1.6 19.09567 0.7 SD Median 16.3 S 6 8 1 6 6 3 0.3 Sağlık 15.09651 0.2 12.2 15.2 21.4 13.7 17.5 21.1 18.09778 0.09609 110.6455 103.9 16.7196 -1.4 119.8 14.5 14.9 12.8 12.09176 0.0 13.8 20.3 14.3776 15.09486 109.9 24.3 12.8 13.8 14.7 17.0 17.6544 L -1.8 16.3 114.0 13.4 21.4 -1.3 15.2 -1.5 136.1 18.9 21.6 21.1 12.6 324.9 17.1 13.8855 -1.3 21.6 12.8059 16.1 106.6 20.0 122.4 14.6 13.9 20.1 14.2665 16.6 125.3 15.4 18.6 20.09951 0.0 0.6 23.6 17.0 -1.0 25.5 13.04520 0.9 13.0 18.04373 0.3 17.04502 0.4 16.3 106.3 119.7 16.2 15.0 19.6753 -1.3 -1.04531 0.3351 16.8 14.6851 -1.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.2 111.9 19.5814 -1.9 13.10566 0.7 12. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.08771 0.04415 0.0 17.0 219.6903 -1.6 15.1 Hizmetlerinde 19.1 21.9 21.6786 16.4 26.10347 0.0 24.09526 107.3 18.08998 106.2 14.08865 0.4297 15.6 12.9 15.5 17.11030 0.04382 0.3 115.9 21.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.3 14.1 14.0 22.4 23.4 15.8 -1.9925 -1.2 16.1 113.1 14.04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.2 19.1 14.C.7 321.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.1 108.5 16.6 -1.2 -1.2 15.7 125.2 15.0 13.10780 0.3 18.2 0.6944 -1.4 16.1 108.4 14.09693 0.3 0.8 15.9 0.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.0365 15.0 13.4 132.8 17.0144 15.2 12.3243 7: 5 7: 5.6 22.9 20.2 21.2 110.7710 -1.8 127.1 .9 17.6 14.9 14.6 Page 2 of 7 13.7 12.1 13.5 22.3004 16.0781 16.5101 15.4 24.6 15.9 SD 22SD SD 18.0801 15.0 15.0 21.10989 0.4 0.8 16.6 21.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.5 18.0 138.2 15.9 16.3 18.08570 102.7 15.3 19.04469 6:10 5.04423 0.08964 0.11110 0.6 19.04495 0.8 16.5 122.7 17.2 220.4629 15.5 118.1 24.7 26.0 16.7 13.0 130.2 12.1 115.1 13.5 16.7 0.2 14.4065 16.08711 103.5974 16.7 14.7 13.3 12.9471 15.3 18.6 13.2 129.5399 15.10948 0.2 12.5 132.9 18.8 12.7 12.3 13.0 13.8941 16.2060 0.8 25.8 124.0314 17.8 19.0275 1 6: 2 5.1 17.2089 82 100.

7 20.11487 104.1 16.3 21.2 13.7117 19.4 M 17.6 12.9 27.3 23.0 -1.1746 97.1 131.9 132.9 0.11979 0.11688 0.12170 0.2762 198 20.2 120.7197 0.2 18.7 14.0 119.0 23.10391 12.1 23.04489 11: 4 136 11:4.8 0.5 124.7 126.7884 17.7862 16.11556 105.8 14.12125 0.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.10303 -3 SD 12.9 27.8 34.2 110.0215 20.7 15.3 20.3 19.6 16.1 34.2 27.9 14.7 114.9850 11: 1 133 0.04525 13: 5.4 20.9887 102.3 19.8 2007 WHO Reference 14.2 -214.5 14.2 17.0 23.2 24.8 16.3 17.5 17.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.1 19.7847 16.6 103.8 23.1 33.0 15.1 21.8 130.6 25.5 34.8 120.6 33.7 112.8 18.5 15.3 22.0 15.7 19.12310 0.1 -1.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.2 16.2 19.5334 -1.1 15.4 110.7 15.7745 16.2 118.12487 0.9 31.4 27.4954 13: 8 13: 5.8 -1.2 123.7 27.8 16.3 18.9 14.12458 0.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.4 16.0 25.7445 105.9 29.5 14.4 132.2 15.5921 19.4 14.0275 8 11:5.8 15.3 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.0 16.3149 195 -1.7806 17.9 SD 22.04514 13:5.04536 13: 7 5.8704 101.8 12.11623 105.7 13.9 0.3 116.3 14.7551 100.3 15.8 20.5189 (z-skor) 16.788497.5 17.7 124.7 15.2 21.7 16.7 114.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.6 15.8 12.3403 193 -1.7 -1.0 35.2 15.6 13.9 -1.0 14.2 136.1 22.8 -117.3 23.9 19.3 13.1 20.3004 0.5 34.7 26.4 27.1 SD Median 16.9 SD 23.3 98.8385 131 10:11 11:4.8 12.5521 0.5 22.11811 0.1 0.7461 17.12514 0.5 21.12396 0.3 14.3211 20.7828 16.8 SD -216.8 17.8 124.2 14.4 1 SD 18.8 16.6811 18.1 SD SD 107.5 17.12473 0.9 26.9 26.1692 16.12428 0.1 13.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.7 31.8 21.6 M -1.8 34.8124 -1.10259 0.4 18.5 23.4 18.8 13.8 118.4 33.8 22.C.6 34.9 33. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.11030 0.2 13.5 15.5 13.9 13.2 17.7 225.9 119.3 34.9 Median 16.2 22.1 34.7873 16.4 17.0314 2 Year: Month L 0.8 32.12055 0.0 20.12380 0.3 21.9 34.5 16.0 271 35.0 20.3 28.2 32.0 28.2 15.5 19.8095 -1.8 19.7861 17.3 122.0 0.1 12.9346Month -1.5974 16.1 16.2960 153 12: 9 12:10 154 0.8 127.7168 18.4 17.7 15.9 34.7293 18.2 15.7032 16.4 23.3 14.7 19.7 138.0 27.8 17.5 0.0 121.1 28.1 117.9 22.8 13.9 116.7232 18.0 116.8 19.6 17.4617 -1.7777 16.1 843 587 0.6753 -1.4 20.9 21.8 14.7 127.8 13.7 34.0 16.2 33.2 15.9 130.3 16.10738 0.3 -1.4 14.0 17.2 16.6 26.1 120.3 118.12591 20.0 -115.2499 -1.3900 -1.9kg/m2) in 17.8 18.9 3 SD 27.8 Z-scores (BMI18.2 14.5 19.2 25.2 20.1 15.2 15.0 31.11751 107.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.11070 101.5 -1.0 16.3653 -1.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.3 15.7873 17.6211 19.04431 0.3 18.8287 0.6 18.10780 S 0.6 21.8824 20.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.6 129.5 14.2665 0.8 114.7 33.12212 0.0 0.4 128.4022 -1.0 -1.9398 -1.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.3 Page 5 of16.8 20.3 7 13.1 106.9 332.10566 12.2 17.10609 0.4382 -1.4860 104.1 109.4 18.7744 19.7 13.6 16.5 27.0 123.5 Median 114.7 16.3 137.2 22.8 14.3 108.7 0.6 14.9 20.12412 0.5074 -1.5 120.7 22.0 133.3937 -1.9 13.8 13.0784 3 135 0.7 12.10906 0.2 15.4 19.8 29.8 13.1262 -1.1 18.6 -115.1 18.4 22.7 27.4 26.9SD 125.8 15.1 -314.8 13.6 15.0 21.10347 12.1 22.1 35.3 24.7203 95.0 20.9 17.0 16.7525 16.5 110.9 0.11522 0.7578 -1.2 14.1 13.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.9 14.9 19.0 15.6 15.2 120.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.5 123.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.7 23.3 18.4 17.9 19.6148 -1.6 34.1 227.8 28.6 18.4065 16.9 18.9 14.11898 108.04454 0.8 16.5294 -1.2 118.8 28.8 14.3240 -1.04520 13: 5.0 22.3kg/m2) in 13.2366 -1.9 23.8 26.9881 21.6 115.4 109.4 23.0890 11:11 12:5.1 17.1 14.0 19.4 14.1 25.5 111.3 2007 WHO Reference 13.3 21.1427 20.6 14.2 17.10652 0.6 21.9 24.6376 M 16.9 122.0 14.7 34.6 23.12291 0.6 14.3 20.0 17.12579 0.4799 99.1351 -1.9 124.12005 109.04415 0.1 18.6 30.3 Kitabı 15.3 17.0 105.3 15.0 35.8 13.6 13.9 16.04508 13:5.2 -1.6 14.1 30.2 18.7 -2 SD 13.7719 17.3 29.5 16.7408 17.0 16.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.6 19.3 20.8 23.6 15.11379 0.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.2 25.7 25.4393 160 13: 5 161 0.8 SD 2 SD 20.4500 -1.6 9: 7 115 T.7745 0.7 13.4 131.0 15.2 0.0 111.4 -1.10478 0.04447 0.7407 16.12328 0.8 12.7102 18.8 135.9 104.7 13.8 2 21.3796 20.7271 -1.4 114.3 15.2 14.6 23.7 14.7 125.4263 -1.7 18.8497 96.3 125.1 119.6 13.0 18.10522 0.6888 18.6786 0.0 20.788197.8 122.3 31.6 20.7 30.7710 -3 SD 16.9 27.2 22.1 2007 15.0 16.0 13.1 15.1 23.6020 19.1 SD 14.7 114.6651 18.11228 0.5877 100.5 18.7 12.5 113.5719 19.3 25.4 -313.6 112.3 27.0 105.1 134.1 115.4961 -1.9392 96.6 26.5 33.9 16.0 18.3 33.5 33.8 115.0 16.12615 20.9 -3 SD 12.2089 12: 5 12:5.3 111.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.5 13.1490 12: 2 12:5.4733 L -1.9603 20.12650 15.8 25.2648 -1.5 22.11590 0.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.6 20.4 14.7 115.1784 3 12: 4 5.2 23.7 121.5 0.9966 -1.1 26.0 33.0 125.5510 -1.2 13.7628 -1.3 32.12443 S 0.7684 17.4 123.0 128.5 25.6 14.7 23.1 133.8 25.8 129.8 13.6 113.3 18.7751 17.6 -1 SD 14.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.11189 0.5 22.7511 17.6304 18.1 SD SD 21.6 20.2 21.4 110.4 32.1 19.C.8367 19.1710 -1.1 17.8 -1.9 116.1 18.1 15.7 13.8 16.0 16.8987 M 19.8 16.3 DSÖ Referans 16.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.8 17.7 14.2 20.2 108.9 115.5 Örgütü 26.3 0.8 23.7 .7033 18.2371 6 4.9 13.7604 17.5 -215.8 SD Median 20.3 109.7 15.5 22.0 25.3243 155 0 0.12661 0.2 0.5853 19.5 -1.1 0.04469 0.0 15.7 16.2233 20.4 16.4 20.9 18.4143 -1.4 0.0 13.9292 101.7 13.7 18.3 29.0 28.6 18.5 31.4 -313.4 13.04461 0.2734 98.04364 0.0 14.4272 99.2 29.6 13.1 Page 4 of 7 14.6 111.7 20.0 22.4 14.6 18.4 27.1 28.3 30.6 18.6394 18.3 23.1 125.5 18.6116 19.6 0.0 0.7 123.1 32.12272 0.5502 104.8746 -1.0 16.8059 129 9 10:10 130 4.04355 0.6795 104.7780 17.0 28.1 20.9 -213.5 114.5 22.4 18.4 22.5 27.2 30.2 15.4 15.04382to -1.3 15.7 25.7 32.8 21.8 -1.04407 0.3538 156 1 0.2 16.5 24.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.12603 20.3 16.7 135.0823 20.12191 0.5 18.0 119.2 110.5 14.6 19.0488 -1.3 17.1 15.8 15.8 20.7196 -1.2 2007 WHO Reference 14.2 24.4376 20.0 16.7 14.6 18.5 128.2 18.3 14.4848 -1.6 19.1 24.4 19.2 19.6732 18.6568 18.3586 L 103.7880 17.0 15.5821 19.4 127.1 13.9 33.6 15.6 15.9 SD SD -116.8 16.2 15.3 19.5578 16.4 34.2 107.8 27.7 18.6 17.0 19.2 23.3 14.9 12.2 334.7 15.9 16.9 35.2 28.4 -1.04531 0.10695 0.04399 11:4.4 119.9355 20.8 113.7 21.2009 16.4221 -1.5 112.1 106.4 24.12233 0.11266 102.8 16.11342 103.2 16.6962 18.7 -1.5 20.3 13.8 14.6944 M 16.9 125.6 20.7804 16.12683 0.9 24.5 16.11720 106.3277 194 -1.2330 102.5 132.8 15.5 14.2 21.2 14.8 121.2 118.7 13.3 131.5 27.2 21.2 16.3529 25.3 17.0 0.7 21.9 122.3 17.8941 -1.11781 107.5217 19.3 16.4 16.6 17.5 26.1 120.3 13.12554 0.7 24.12541 0.3 17.7 0.0583 9 11:10 5.2 18.6851 -1.7 18.3 18.3 0.4 16.8 33.4 7 16.8 34.5 25.7 113.12627 20.6 16.3 15.7645 17.1196 0 12: 1 5.8 129.8 16.9 21.2955 103.0 14.12030 109.6427 -1.8059 95.4 28.7 19.0 17.8 22.6 15.2631 -1.8 20.10989 101.11925 108.5403 -1.12694 15.7 17.2 128.2 126.2333 S 0.4433 0.9 15.1 14.9 18.12102 110.4 119.12253 0.2 127.6486 19.6 25.0 Dünya Sağlık 21.2 16.9 25. Sağlık116 -1.6 22.11869 0.8 21.3294 -1.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.7 20.0 18.04390 11:4.4 30.3 Page 3 of14.6 27.0 26.3 18.2 SD 27.4 18.5 122.11451 104.7 116.7 0.0 24.8 14.10865 100.7846 17.3 16.1 35.3351 16.8 126.1 117.6 12.5 18.5185 -1.3 13.5 28.5 17.5 23.3 SD 34.1 14.12079 110.6 0.2 23.8 18.6 17.6 15.4 28.1 130.2 15.4 16.4 14.1 16.2SD 117.7 14.7626 -1.7 17.2665 151 7 12: 8 152 5.7352 18.1 27.2 126.6 137.5 16.6 24.5 19.5 20. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 13.7670 L -1.04423 0.3752 99.4107Month 3 159 4 0.1 -1.3 26.2 118.6 20.3 15.0701 -1.5 15.10214 0.0 16.2 14.0 19.0400 0.2 21.5 129.5 0.5 14.0 24.6085 0.8 121.1 18.4 26.9 16.6 19.2 -1.0 T.12363 0.11952 S 109.11150 S 102.5 Z-scores (BMI19.1 -1.1 119.4 31.0050 -1.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1.6 26.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.9 SD 15.7 13.1 17.4 Median 112.12346 0.7 23.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.10948 100.6 29.11841 107.0 21.2 18.12567 0.9 20.8 13.6 -1.3 18.2 26.9 15.2 117.12501 0.C.11415 104.9 28.1 13.6985 100.9 121.8 14.1 SD 136.7828 17.7 21.9 15.0 17.1096 102.5 26.10823 -2 SD 12.11656 106.9 16.4 20.9 15.7 121.3 18.7 SD SD 19.3 19.11304 0.1 17.6 131.3 28.3021 196 -1.8 16.7341 -1.12148 0.4 25.3704 16.9 17.2026 20.6644 0.4578 19.6482 18.7 16.8 20.6 14.3 16.0 34.2000 Page 1 of -1.9 21.7731 127 10: 8 128 10:4.6 14.4 124.5 23.1 24.6 14.0 24.6 14.6 31.3777 -1.10435 0.7 -1.7 26.7559 17.04475 0.2 -1.9 0.1 15.8 32.12672 0.0 16.4 3 SD 24.04482 0.2 17.9 28.3 18.5615 19.2621 20.11110 101.6 132.3 22.3 31.04495 12:11 5.9023 134 -1.5 30.0 222.04439 0.12528 0.4 3 SD 127.

5 S 0.9 21.6 -0.7 27.1196 0.6 16.1 0.5 27.7731 2 16:4.0 119.9 SD 18: 1 5.6 20.3 29.2631 20.1 -0.0 0.1 116.0 20.2 25.7197 -1.5 119.0 15.3 0.6 23.4 15.04489 0.4 21.8 23.12715 101.12797 105.8735 22.4951 96.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.2 15.2 35.04407 5 to 0.5 5.3 130.5 SD 16.8 SD 28.4 25.6 20.1 -2 SD 16.3 19.0 20.3 15.5 120.3 21.12579 -3 SD 14.8 114.1 15.9 28.8 15.2 18.7 114.7745 -1.3 22.04390 0.1 23.3 29.2 23.1 35.7 28.5 17.12756 104.0 125.3 16.0583 208 5 0.8 113.9 17.8773 -0.04461 0.4 110.3529 16: 1 16:4.4 35.5 18.1 15.3 118.1 35.2 21.04469 0.5 136.3 129.6 15.4 35.4 132.8 127.7 0.6 35.3 28.3 23.3 129.2 SD Median 20.2 105.9355 -1.12726 0.9 15.314995.3 15.0 23.0112 21.8 115.2 110.9 0.4 109.7 112.9 17.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.0374 -0.12864 0.4 29.0 0.3 21.6 28.5 -1.12939 109.3 15.7 23.2 35.12528 0.0 28.6 18.1 128.04415 17:4.12541 0.0 25.8 2 27.6 21.1 114.04423 17:5.5 135.1 112.0 124.12603 0.2 126.7 25.04364 0.0 15.0 20.6 120.9048 22.3 20.0215 20.12883 107.2 15.236697.2 -1.2 24.6644 -1.2 117.1925 -1.9 21.2 20.12836 104.7 114.0 115.2 24.2 127.12787 0.0 113.0 0.3 0.9 19.5 111.8 24.4 17.3 123.6 24.0 128.12591 100.6 16.12736 103.5 0.12615 100.8 0.3 106.5 28.3 24.0 117.1 19.4 0.6 -217.5 35.12694 0.8892 22.7 112.7 -315.9 20.6 18.5 24.9661 21.04525 0.5 135.7 125.12650 -2 SD -1.0 121.1 104.8 102.8 22.5 136.04482 0.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.289296.0843 21.7 15.8 15.5285 100.5 0.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.2 18.4393 18:11 19: 5.4 25.9 35.5 -216.1 129.2026 187 -1.2 15.7 -0.7 35.7510 101.6 3 SD 34.182698.4 16.1 20.8 15.9 34.3 21.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.4 123.8 14.4 3 SD 34.2 2007 WHO Reference 15.2 108.3 18.0 21.1 125.1270 21.5 17.0 20.0986 21.3 120.04502 0.04373 0.3 110.8 -1.2 28.3 28.6 120.12893 106.2 35.7 27.4 -118.2 128.4 131.9 29.3 132.3 18.4 107.4 110.12930 109.9 14.8385 5 16: 6 0.12855 107.8 121.9 -1.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.6 17.4 24.9966 205 1 2 206 0.3 35.9 18.3 16.3880 99.6193 -1.5 124.12911 0.5 Örgütü 34.0699 21.0 21.8 103.5 28.5 20.0400 -1.0260 21.0 113.3 35.3 0.5 SD 23.9 15.8824 -1.3 22.12473 0.8 21.0 24.2 18.12683 102. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.12627 101. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 29.12746 0.9509 21.8 114.2 17.4 20.6 111.0 24.1423 -3 SD 20.8 19.9356 21.1550 21.4500 -1.6 34.9962 21.4 17.3 17.8 138.04439 17:5.5 133.8 16.1 28.2 105.4 20.4263 M 20.6085 -1.5 18.0 124.7937 102.3 15.2 19.7 117.2 16.1 29.4 110.5 35.1 28.4 17.8 16.1 108.2 128.3 16.12826 106.6 2 SD 27.7 115.4 34.3653 L -1.0 29.2 0.12777 18: 7 5.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.5 17.6 19.0 20.4 15.6 0.9023 200 8 16:4.4 -0.4 17.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.9 2 SD 27.4667 0 5.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.4 19.3 22.2 16.04382 0.3822 18: 8 18: 5.04536 17: 7 17: 5.4 29.2 29.3900 -1.8 137.2762 20.3 132.8 35.0407 21.5521 -1.8 SD 123.12807 105.7077 -1.9 127.0890 209 17: 6 210 0.9 16.4 -1.7 16.2 35.7 28.0 21.9881 -1.6 119.9 18.6 35.9 0.0 15.8 105.8419 22.3403 20.9 28.1 35.6 29. Türkiye 1 SD 23.9 24.3 109.2 15.7 23.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.6 19.1 25.5 0.5 18.4 132.3 17.C.9 Median 17.8 335.4 131.9 16.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.0 15.1129 21.8 0.0 34.4382 -1.12487 0.0760 103.4 228.3 23.7 15.1427 S 0.7 111.0 126.8 111.8 21.3 117.04454 0.6 17.19 yaş (z-skor) 20.9 19.3243 5 18: 6 5.12767 104.8 16.8 126.12567 S 0.1 20.5 19.5 0.4954 5.4 107.3796 20.168898.1 127.8 126.9 113.2 29.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.4 28.8710 -1.7 34.2 21.6 18.4022 5 .04508 0.2 119. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .5742 100.8 21.4 23.1 -3 SD 15.12672 0.3 15.8 122.4143 20.2 -0.9 125.7 122.3 25.7SD 118.2 130.2 29.1514 104.2371 -1.1 25.12845 107.0 22.5 19.6 17.12902 108.4822 -1.4 35.7 112.9 21.2 35.6 110.1784 17:10 17:11 5.327795.9 116.04447 5.2 25.7 16.0 21.9585 -0.7 24.9812 21.4 118.8287 -1.04431 17:5.5 137.3 27.3777 -1.3 130.7 29.04531 0.0 0.12920 109.8059 3 16: 4 16:4.8 34.0 24.6 Page 6 of17.0553 21.4376 M 20.2 116.2 15.8358 -0.0 23.7 21.4 106.5 34.1 17.9182 102.1490 8 17: 9 5.5 122.5 Dünya Sağlık 27.0 25.4 131.6 29.0 19.9 124.6 35.0 19.6 19.9 35.3 34.2423 L M -1.12874 0.2914 -1.2 7 15.5 15.3 17.5 SD SD -118.7 15.3021 20.04355 0.0914 97.7 SD 24.4 27.0 15.C.1 20.6 34.1140 104.8 23.8 20.9202 21.4 133.7 18.5 -0.0 35.9982 103.0 29.6638 100.9 18.6 17.2 20.1 21.8 114.4 16.7 15.5 16.3 27.2 15.2665 18: 2 18: 5.9 123.1 25.3211 20.1883 99.7 20.7 17.3 15.1 122.5 17.6 18.8 22.8 22.8 21.4354 0.12704 102.5 35.6 19.6 18.2 118.3 15.7 0.5 17.2960 3 18: 4 18: 5.0823 20.3 18.6 125.249997.3 SD 35.7 129.1 119.5 35.5 18.3 16.9 35.5 35.5 29.3 20.9 21.1 19.1 Sağlık Bakanlığı.6 29.04520 0.5 35.5 17.2 121.6 S 0.2 24.8 24.12638 0.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.0 -0.8 123.1 115.1 0.5230 104.7 121.8 21.9 24.141099.3 19.2 15.4 118.6 25.6 121.12816 0.3400 -1.6 21.8 116.12514 0.8 15.1 125.1 19.1 20.9 0.4107 9 18:10 5.8 15.7 35.1 29.5 119.04495 0.5 124.4 124.1 120.8578 22.6 19.2233 21.7 24.1 114.2 127.5 29.12661 101.7 15.4 131.2098 21.2 110.5 134.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.04514 0.12501 0.04475 0.1962 21.8 21.7 3 34.3 116.7 120.1 18.4 19.12554 0.0 35.5 123.12948 108.

Neyzi) Şekil 6 .Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 . Neyzi) T.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 .

Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu. sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek. Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak). yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. • Konunun yinelenmesi. Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır.C. Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin. Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi.C. • Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur. Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. 274 T. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek.

T. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir. Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi. babası. sınıfa söyleyecek.C. Çocuğa özel bölgeleri sorulur. varsa kardeşi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir.T. okulda en sevdiği arkadaşı. ardından şu şekilde sürdürülmelidir. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip.C. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Rol Yapma: Anne.C. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir.Sağlık Bakanlığı.Yiyecek gruplarının yetersiz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır. baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir. 276 T. yemekler hakkında konuşmalar. Eğiticiler de imzalarını atarlar. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur. 5-8. baba ve çocuğun davranışı. sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir. sonra izleyenlere neler iyiydi.

C.24 AY T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 .T.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 .

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye 278 T.C.Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.24 AY T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 .C.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Türkiye 280 T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

.............. T................../.................................................. : .................................................................C.......... – ..... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T........................................................Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ..................................................... : ..................................T............................... Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir..C................... : .................................................. : . Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : .........../................................C... : .................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı....................................... Adı ............................................. Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir......................C................................................ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 ......................................

............................................................................................... Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır................................................. Adres : ..................haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: .........................................................................C.......... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o ...................... Telefon Numarası : ..................... (En son bitirdiği okul)....... Öğrenim durumu: ................................../…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: …………............... Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ………………………. Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : ...................K.................. ....................................................mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T............................ Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.............................../………….......................…….... Tarih :…………............................... o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ............. Spora (düzenli antrenmanlara ............................/……….......... Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ……….........) Aldığı başarılı dereceler: .......................................………………………... Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz.......C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.....Sağlık Bakanlığı........................) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır............/………..................... Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S...................................S................ Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek ..................................../…………......................

barsak. siğil.mesane hastalıkları (kum. işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı. kurt.) Kulak ağrısı. tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. karıncalanma. öksürük. hemoroid.) Cilt hastalığı (egzama. ishal. uçuk vb. mantar. kabızlık Dışkıda kan.C. kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak. boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . şerit vb. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında. burun. iştahsızlık Karın ağrısı. his kaybı Kas. bademcik vb. eklem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. karaciğer. spor yaparken göğüs ağrısı.) Fıtık Kanser. akıntısı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.C.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis. dışkının koyu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz.C. tümör (vücutta şişlikler vb. çınlaması.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman. taş vb. flebit Kan hastalıkları.) Ruhsal sorunlar Mide. baş dönmesi. B veya C) Böbrek . kasıklarda. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma.) Diğer 283 T. safra kesesi hastalığı (gastrit. çarpıntı Nefes darlığı. ülser vb. boğaz sorunları (sinüzit.

göğüs kafesi. Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş. diz. akıntı. ameliyat vb. kalça.) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi.. kist oldu mu?………………………………. diğer) Tedavi (ameliyat. parmaklar.. Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .. boyun. T. çıkık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sigara. Diğer sorunlar………………………………………………………………. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?………………………………………. bacak. ağrı.. omuz. çay. diğer) Tanı (kırık.C. uyluk. ilaç. bel. Adet görme süresi :………. ayak bileği. kafa travması. sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :………. ezilme. el bileği./………. çekme. Düzensiz :………….sırt. Doğum sayısı : …………. yırtılma.(gün) Adet düzeni Düzenli : ………. el../………. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti. Gebelik sayısı :……. kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası.Sağlık Bakanlığı.C. kol.. kopma.İmzası Tarih :……. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur. 284 Sayı:………………………. ayak. Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. dirsek.

ronküs..…..(Şekil bozukluğu.…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:………………………………………………………………….. Abdomen: (Kitle.C. …………………. pigmentasyon. Hastalıklar ……………………………………….…………..…….…….…….…. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.………….….. diğer bulgular)………………………….…….B.……. Üst ekstremiteler ………………….T. Oskültasyon (Ritm.……. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………. diğer)……………………………. femoral.……. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kitle. K. wheezing.. gövde. Karaciğer.……………………………………….C.alt ekstremiteler.……………………………………. Allerji ………………………………….……. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü.…….V. diğer bulgular)…………………………………. üfürüm)……………………………………………………. …………. deviasyon. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ………. Ameliyatlar ……………………………………….C. pectus carinatus-excavatus)…………. Varikoziteler (üst.B..S. hipertrofi. tonsiller.. diğer)……………………………………………….……. dalak.…….……. Boyun (Torticollis. Yaralanmalar ………………………………….. Göğüs deformiteleri (asimetri. 285 T. guatr)……………………….…………………………………….. Nabızlar (Radial.… K. palpabl lenf düğümü.……. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .… Torasik vibrasyon (sağ-sol):…………………………………………………….…….… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral. boyun)……………………. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar …………. ………….

C. Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir.C.Sağlık Bakanlığı.………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur. TARİH : ……….. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur. b) Yapılan muayenede ……………./…………. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ………………………./………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.