T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Dr. Dr. Dr. Dr. Dr. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Dr. Dr. Dr. Doç. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm.C. Gör. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Dr. Dr. Gör. Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Doç.Gör.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. G. Z. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm. Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. Dr. Doç. Gör. Dr. Dr. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm. Dr. Dr. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Dr. Dr. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1.Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Dr.C. Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd.Dr. Doç. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Dr. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr. A. Dr.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

Devam edilen süreçte. uzman hekimler. verilmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Taslak doküman. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır. konu ile ilgili öğretim üyeleri. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur.tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv .gov.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır. Alınan geri bildirimler doğrultusunda. Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir. uzman hekimler.hm. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali. elektronik ortamda “http://www. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı.C.saglik. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.xvi T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

............................ Görme Sağlığı ..... 9 A............................................................................... Ağız ve Diş Sağlığı ............................................................................................................................................................................................ 40 F......................................................................... Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması ..................... Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi ................................................................. 16 A......................................................................................... 1 1......................2.................................................................................................................... 30 C............................. xiii TEŞEKKÜR ..........................................................1 B.......1 Büyüme ...............................2 Gelişme ................35 D........................................................................................................................................................................................................................................................................26 C............................................................................................................................................6 İşitmenin Korunması ................................................................................................................................................................................................................................................. 25 C................................................ 24 B..............................................................C..........................1 Tarama Testleri ................. 9 A..........................................................................................3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri ...... 1 B.........................................................................3.................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 26 C....... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................... Okul ve Okul Sağlığının Tanımı .................................................................................... Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar ............................................................................OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM .....................3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları ............................ 6 B..1 Dil........................1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları ...........................................................................2 Korunma ...............2 Okul Sağlığı Ekibi . OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ ............................................................ 50 F.................................................................................... xv BÖLÜM: I ............................................................................. 23 B..................................................................................İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ.............................................................................2 Güvenli Okullar Programı........................................................................................... İşitme Sağlığı ......2............ 1 A........................................ 22 B.................................................1 İşitme Kaybı ... 31 D.... 7 2......................4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ............................................................. 25 B.............2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri ................ 7 B............3............................................................................ 9 A........................................................................................................................4 Okula Yönelik Öneriler .. Taramalar ................................................................. 13 A..................................2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım ..................1 Temel Göz Muayenesi .................1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı .......................................................................................................................................49 F.................................................................1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı ............3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları..... 49 F... 13 A...................................... 31 C.......... xi SUNUŞ .....1 Cinsel Gelişme ........................................2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar ................................................................ 7 B.........C.............................................................. 35 D..............................................................3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar .................................... 50 T................3 Korunma ....................................... 37 E.......... 1 B..................... 23 B......... 29 C......... Okul Sağlığı Hizmetleri ..... Konuşma ............. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii ....... .....................5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri.4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları............................ 27 C............... 18 A.........................2 Psikososyal Gelişme .................................................. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME .......................................................................... 38 E...........................................................................................

... 81 D........................ 81 D.................. Sigara....................................................................... 56 A..................................................................................................................................................................................................................................60 B............................................................................................................8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar .............................................................................1 Fiziksel Etkinliğin Önemi .................................... 92 E...................................... Aşılama ........................................3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ... 107 B........................................................................2 Şiddetin Nedenleri ...............................................................................................................1 Aşı Programları...................... 105 A.................... 92 E.10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi ............................ 61 B......................................... Sağlık Eğitimi .............. 101 A............................................................................... 56 A.................................................... Çocuk İstismarı ve Yaklaşım .......................................... 93 E....... 95 F................. Fiziksel Etkinlik .... 100 A.............................................................................................2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı ...............................................................3 Aşıların Uygullanma Şekilleri ........................ 98 4...................2 Besin Grupları.......................... 108 xviii T.......................................................... 107 C............3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları ............................................................................................................................2 Salmonella Taşıyıcılığı ....................................................................................................1 Risk Etmenleri ...... 104 A......................................................................................................... Salgın İncelemesi ve Kontrolü ....................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı............................................................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .......................... Taşıyıcıların Araştırılması............ 101 A...1 Görülme Sıklığı ...............................................................8 Kayıt Bildirim .............................................................3 Sağlıklı Beslenme Önerileri............................ 102 A............. 101 A................................................................................C... 96 F........................6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar ...................................... 59 B......................................7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar ...........3 Okula Yönelik Öneriler ....... Alkol ve Madde Kullanımı ..................................... 91 E....................................................................................... 56 A..............................................3.............................. 65 D....................................................................... 86 E.... SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME ............................................ 65 C...............................3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar ...................... 107 B......................................................................................................................................................... Şiddetin Önlenmesi..........................C.........................................1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik ..1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı ..................................................... 92 E................ 60 B................................... Sağlıklı Beslenme Önerileri.......................... 56 A................. 93 E....................... 100 A................ 100 A.............................................................................................................................................................................4 Şiddetin Etkileri ...... 91 E...........2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları ...... 107 B..........1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları .......................................5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları .................. 96 F........................... 96 F................................................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE ..........................6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü .................................................................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım .....4 Parazit Taşıyıcılığı ............................................................................4 Soğuk Zincir ...............2 Tanı ......5 Risk Altındaki Çocuklar .............. 61 C......... 107 B........................... 95 E...............................................1 Tütün Kullanımı .......................................................................... 91 E....... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T...................................................................................................................................................................................................................................7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ................................................................................. 93 E...................................................2 Aşıların Yapısı ................................................................................ 106 B..................

...........................................112 B.............. 144 D.........SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM ....................................................................................3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit)............................................................................................ Baş Ağrısı .......................................................................................134 C.............................. Karın Ağrısı ....................... Travma ............. 114 B............................................. 150 A......................1 Kanamalar ..110 A.............................................................................................................. Pnömoniler................................ Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları ...............................C............................... Zehirlenmeler.........................................................4 Burkulma .....3 Çıkık ......................................................... 124 2.....1 Temel Yaşam Desteği..............................................2 Ektima ....................... Viral Enfeksiyonlar ....................... 139 4..................... 124 A........................................................................................................................... 154 B......................................... 142 C... 110 A.. 134 B........................................................... 110 A............................................ 148 A.........................................................................................................................................................................................................5 Anguler Keilitis ....................... Kusma .................................4 Pox Virus Enfeksiyonları ..................................................... Kabakulak ......114 B...........................................................................................................5 Kafa Travması..................................................... Göğüs Ağrısı ................................ 139 A......................... Şişmanlık ......134 A................................................2 İleri Yaşam Desteği ................................................................................. Anafilaksi .....3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları ............................. 151 A............................ İyot Yetersizliği Hastalıkları ....................................................................................................................................................................................................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ......................................................................................... 139 B....... İdrar Yolu Enfeksiyonu .............................................................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.....................................................................2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları .............................................................................. Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları ....................132 3.. 120 B.............................................. 151 B................................................................................... 139 H........................................................................... Konvülsiyonlar .........................................................................1 İmpetigo .............................C........................... 148 A..........................148 A..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM .............................................. Bakteriyel Enfeksiyonlar .............................................................................................................................................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı............124 B............................ DERİ HASTALIKLARI .. Temel ve İleri Yaşam Desteği ......................................................................136 D......................... 152 B................................................................... 122 E............................................................................. 138 E........................................................................ 155 T...................................................... Viral Hepatitler ................................................................................................................................... 152 B.. 138 F............................. ENFEKSİYON HASTALIKLARI ....................................... 127 C............... Besin Alerjisi .................................................................................................................... BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM ............119 B..... 110 1................................................................ Döküntülü Hastalıklar ...............................................................152 B............................................................... 120 C.....................................BÖLÜM: II ................. 147 5.................. 130 D.................................................... Akut Gastroenteritler ...............................................................................................................................................................................................122 D............................................................... Demir Yetersizliği Anemisi..............................................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları ....................................... BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR ......................4 Paronişi ..................... 118 B......................................................................................... 149 A.......................................................................... 138 G...........................................................................................2 Kırıklar..................................

............................................................................................................................................................................7 Anormal Uterin Kanamalar .........................2 Pitriazis Alba..... 183 7.......... 197 C........... 161 A....................... 187 C......................... 176 D....................................... 182 F.........................2 Kas Sertlikleri.....C.. 176 D................................................................................2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis)... Diğer Deri Hastalıkları ....................................................................................................................... 191 G................... Paraziter Hastalıklar..................................................................................................................................................... Jinekolojik Sorunlar .................................................................. 157 C..................................................................................................................................................................................................... SPOR YARALANMALARI ... Osgood-Schlatter Hastalığı ............ 160 D...................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ........ 170 C.........................................................5 Hidrosel .............................................................. 164 B.......... Sever Hastalığı ..................... ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI ................... Kas Yaralanmaları.......... Üreme Sağlığı ..................1 Jinekomasti ......................................................................................................................................1 Alopesi Areata ... 185 A.......... 177 D.......... 165 B................ 176 D.................................................... 195 B...................... 195 A....................C..................................................... Çocuk ve Spor .................................................................................................................................................................. Hipertansiyon............C..................................................................................... 176 D. Testis......................3 Follikülitis ...................................... 160 D........................................................................ 173 D.... Ayak Bileği Burkulması..2 Mikropenis ........................................................................................................................ 160 6........1 Himen Anomalileri ................................................................................................................................................................................................... Patello-Femoral Ağrı ............... Polikisik Over Sendromu........4 Amenore .......... 161 B....................................................................................................................................................................................................................... 157 C.............................................................. 159 D.....................................................1 İnmemiş Testis ....................................................... 198 xx T............................................................................ 171 C......................................... 169 B........................................................ 193 G......................... 166 B.............. 171 C.....................................................................................................1 Kas Yaralanmaları ................................. Kas Ezilmeleri ...................2 Hematomlar ...... Meme Hastalıkları ..............................................................................4 Böcek Isırması .................................................................. 178 D.................................................................1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) ................................................................. DİĞER HASTALIKLAR ............................................................................................................................... 168 B......................................................................... Kas Ezilmeleri............ 156 C....................................................4 Varikosel ............................................................................................................................................3 Testis Torsiyonu ..............................................................6 Dismenore ........................................................................................5 Premenstrüel Gerginlik ......................................................................................................................................... Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları .......................................................... 163 B...................3 Uyuz (Skabies) .......... 194 8.............................................2 Kızlarda Meme Hastalıkları....... Kas Sertlikleri............................6 Epididimitis .......................................... 176 D............................................................................ 185 B.................................................................. 179 E....... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..... 189 E.. Nefrotik Sendrom ................................................................................................................................................................................................. 163 B................................................. 188 D................................................... 190 F......................................................................................... 156 C......................................................................................................... Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı ................ Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit .....................7 Kendi Kendine Testis Muayenesi ........ Tüylenme Sorunları ...................................... 193 G......................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı................................................

................................................................... P................................................................... 237 C................... G.................................................2 Ortopedik Engelliler .................................................................................................................................................................................................................................... Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu)..................................... 238 C.......... 232 9......................................................................................................................................1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ........ 250 H................ T............ H............ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T........................................................ 228 P............................................................................. 199 Konjestif Kalp Yetmezliği ........................... Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım .................2 Özgül Öğrenme Güçlükleri .............................. F.................. M.......................................... 252 H........................................... 235 B............................ 235 A................................. 252 H..................................... Tik Bozuklukları ................................................................................................................................. 256 D............................................................................................. 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım .................. 239 C.2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu ............................. N........................................................................................................................... Çocukluk Masturbasyonu ....................................... Dışa Atım Bozuklukları ......................1 Enürezis Nokturna .............................................................................................................................................................................. 253 I....................................................... 254 J..................... 243 D......................................................... 241 D..... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi ....................................... K...................................Kronik Böbrek Yetmezliği ................................ 218 Orak Hücreli Anemi.......... 253 I............................................................................................. 243 D2 Enkoprezis ....................................................................................................... O............................. Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları ........... 244 E..... E..........C................................................................................................................ 219 Çölyak Hastalığı ........... 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ........................................................................................................................................................................... L........................................................................................................................................................................................................... Uyku Bozuklukları ........................... 246 F................................................................................................2 Bulimiya Nervosa .............................. 253 I................... 238 C............................................................ I..........................................................................................................................................................................3 Somatizasyon Bozukluğu ......................................... 221 Epilepsi ..................1 Konversiyon Bozukluğu .................................................................................................................................. Yeme Bozuklukları .................. J................3 Karabasanlar ............................................................... 249 G............209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) .........................1 Zihinsel Özürlülük ............................................................. 201 Disritmiler .................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...................... 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr ... 223 Serebral Palsi ................................ 249 G..............................................................................................2 Uyurgezerlik ........... 206 Astım ... 248 G........................... Somatoform Bozukluklar ..................................................................................................................................................................................3 Davranım Bozukluğu ............................... Kekemelik ..................................................... 230 P... RUH SAĞLIĞI SORUNLARI ...................................... 216 Beta-TALASEMİ ........... 252 I..................................................................1 Gece Korkusu (Terörü) ................................................................................................C............................1 Anoreksiya Nervosa ...................................................... 252 H.......

.............................Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri................C..........Ulusal Büyüme Eğrileri (O.............. 259 EK 3.......................................................Oturma Planı ..................281 xxii T. 273 EK 4...............................EKLER EK 1....................................................Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları)... Neyzi Eğrileri) ................................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ............................................Sporcu Sağlık Belgesi.................C.............................................. 274 EK 5....................................... 257 EK 2............................................Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri.. ... ...........277 EK 6.................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T........... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.....

hastalıkları önlemeyi. ve 164. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı. 1962 yılında yapılan 7.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. B. yüzyılda başlanmış ve 20. 1953 yılında yapılan 5. Bu rehber. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil. Türkiye’deki yasalar. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. Sağlık. 1951 yılında 12. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. B. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir. okul spor hekimi. okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. gerekli ise tedavi etmeyi. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi. öğrenciye.C. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. a. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir.C. daha uzun. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. geliştirilmesi. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163. b. fiziksel. ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. Okul Sağlığı. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. çocuk. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise. geliştirmeyi. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul.T. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. geliştirilmesi.C. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. okul çevresi. T. sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir.

Aralıklı fizik muayenenin amaçları. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır. 8. diyabet. h. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir. okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir. Okuldaki baskılar. i. Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T.C. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir. f. idrarda albuminüri. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. gelişiminin izlenmesi. Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. Epilepsi. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. daha sonra çocukların 6. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. d. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı.C. Okul ortamı. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. Okul sağlık personeli. ortopedik kusurlar. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi. bağışıklama. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. Türkiye c. hepatit. ve 10.Sağlık Bakanlığı. işitme kaybı.. büyüme-gelişme geriliği. g. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. Ayrıca görülme sıklığı az olan. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır. e. kendi evleri dışında. diş çürükleri. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir.

tacizden. istismardan. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. oyun alanları. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. Yapılan çalışmalarda. Okul çevresi. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. haşere vb. Okul bahçesi zemini. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. Okullar. toplumsal çevresi. gibi tesislerden en az 100 m. atık birikmesi. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak. okulun yeri. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır. yıkılma tehlikesi. Okullar. 2. binası. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. koku. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. ayrımcılıktan. su sağlanması.C.C. hayvan dışkı ve leşi. duvarı. tren yoluna. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. aydınlatma. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. çukur. 3 metre olmalıdır. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. tuvaletler. etrafı. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. sigara. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. kolay T. kahvehane vb. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. alt yapı kurumları. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . uzakta inşa edilmelidir. haşarat. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. kazalardan ve şiddetten korumak. Ayrıca anayola. d. Özetle. üremesine imkan vermeyen. Okulun kat sayısı. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar. Yapılan her muayene ve tarama. öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde. vb.C. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir. alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. bar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. g.T. su tankı. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. meyhane. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. c. b. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. e. gürültü. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir. a. f. kapı ve diğer elemanları çatlak. bakımı yapılmalıdır. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. Şehir okulları. düşüp yaralanmaya. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. ısıtma ve havalandırma. çöplerin yok edilmesi.

tüm duvar veya zeminden en az 1. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. oturma yerleri menteşeli olmalıdır.C. i. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. pişirme. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede. Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır. dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması. yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. m. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. uygun bir soğutucu bulunması. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması. Sıra. havalandırmanın. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar.5 metre. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. sınıf uzunluğunun 9. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. Okul binası yapımında. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi. çıkış yönünde koridora doğru açılması. cilalanmış ve temiz olmalıdır. k. Şöyle ki. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. l. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. j. Mutfak. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması.C. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta. o. Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 5-10 bayan öğretmene 4 T. mat fakat açık renk bir boya ile boyanması. öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. aydınlatmanın. h. mermer veya mozaik ile kaplanması. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. yeme. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. ayakta rahatlıkla durabilmesini. Revir: Okulun idari bölümünde olması. ileri kayar hareketli. Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması.3 metre ilave edilerek yapılması. n. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması.5 metrenin yağlı boya ile.7 metre. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. döner merdiven olmaması. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini.Sağlık Bakanlığı. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması.

merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. T. maksimum görme hızı. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. Uygun olmayan aydınlatma. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır.C. Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. kolonlar. sürekli. yangın söndürme. özellikle demir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır. idare. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde. bakımlı. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına. kanca. ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. çıkış kapısı geniş olmalı.C. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. temiz. kullanıma hazır oluşu. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. Özellikle okullarda. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. Aydınlatma: Görme keskinliği. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 . koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı. yeterli genişlikte olması. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. kirişler. t. Gürültü durumu: Değerlendirmede. kova vb. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tıbbi atıklar. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. u. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir.C. sabun ve ayna olması. Kazalar: Okul içinde. Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. yangın alarm sisteminin bulunması. p. malzemelerin bulunması. Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. q. sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. zemin kaygan olamamalı. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. temiz ve kokusuz olması. okul hava hacminin yeterli olmaması. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. v. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. r. su. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. kazma. döşemeler. kriterleri aranmaktadır. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir. kürek. s. karasinek vb. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır.

tse. tutum.Okullarda Kullanılan” 5. Okulla ilgili. 1.C. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7. olanak varsa psikolog. TS EN 1729-2 / 12. hemşire. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Genel Kurallar” 2. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak.2005– “Okullar . Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3. B. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir.2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü. Bu ekipte yer alması gereken kişiler. TS 10492/10.C.2006.10. öğretmen ve veliler işbirliği yaparak. Sağlık çalışanlarının.Orta Dereceli .3. Türk Standartları Enstitüsü.Fiziki Yerleşim . TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları . bilgi.org. öğrenci velisi.olmaları son derece önemlidir.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir. Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar.2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik. okul içi ve dışı fiziksel. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır. öğretmen.2006 . öğrenci.11. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır. okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak.Sağlık Bakanlığı. TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar. sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli.tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir. Çocuklar fizik.Okullarda (İlk. * (http://www. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır. 4. psikolojik danışman ve rehber.Genel Kurallar” 6. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi. TS 5034 EN 14434/ 9. 6 T. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak. Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar. TS EN 1729-1 / 12. Sağlık eğitiminde. hekim.10. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim. rahat. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur. çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık. Okul ortamı. Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır. desteklenmiş hizmet içi eğitimine. TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4. huzurlu ve sağlıklı olmaları. halk sağlığı uzmanı. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir. öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır. TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme .

sağlık eğitimi. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır. Programın içerdiği kavramlar. Görme taramaları. Bu yaklaşım. hemşire ve hekime katkısı fazladır. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir. B. Okullar okul binası içerisinde.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır.C. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. Çocuk ve T. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır. Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir. 3.C. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. sağlık çalışanları. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır. başkalarıyla diyalog kurabilen. B. öğretmen. ilk yardım. sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci. zorbalık. ailelere bilgi vererek yönlendirme. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir. 5. okulda ve sınıf içinde demokrasi.3. öğretmenlerin eğitimi. müfredatın geliştirilmesi. 4. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar.07. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon. Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır.3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. hakkaniyet. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir. Bu nedenle.3. kendisine güvenen.T. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması. Okul hemşiresi. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. ekip çalışması becerisine sahip. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. Böylece öğrencilerin. Diş Hekimi: Araştırmalar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2.C. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. temel olarak. Hemşire. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen.

okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler.C. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü.Ekim 2005:1-5 12. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school). 1917:348-351) . Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi. Neyzi O.1999. Editörler: Bertan M. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması. Ankara. Ankara Tabip Odası. 8 T. Ergin S. Vosskuhler ML Theory. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. California. Ankara. Gönüllü okullar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocuk Sağlığı Derneği. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü. Adolesan Sağlığı. 24 Ekim 2003. sağlık hizmetleri. Okul kaynaklı yaralanma. 1995. Karolinska Institutet. 17. Gönenli H. toplum liderleri. 6. Ergonomiye Giriş Ders Notları. Eylül. Wallace H. Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler. 10. 50. sağlık ve eğitim kurumları. stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. Parcel GS. Klinik Çocuk Forumu. 1998. Karar vericiler.1997:210-234. sağlık eğitimi. İstanbul. Vol. Güler Ç. Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. Eds: Güler Ç. Güneş Kitabevi. Milli Egitim Basimevi. Özet Kitabı. MEB. Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. 13. 9. Principles and Practices of Student Health. Wallace H. Eylül. 5.Sağlık Bakanlığı. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities. Ankara. Editörler: Bertan M. Ankara. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’. 14. Özmen B. CDC. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı.1(1). aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. No. 15. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. Güvenli okullar oluşturmada amaç. 1992. Aile Hekimliği Dergisi. Parcel GS. 2(13). Eds. Pekcan H. Ankara.1992. Igoe JB. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. American Academy of Pediatrics Committee on School Health. Patrick K. 2001.107:198-201. Kaynaklar: 1. USA. Koşar L. Halk Sağlığına Giriş. Pekcan H. MMWR. RR-22. 26-30 Kasım 2001. Okul Sağlığı. Güvenli Okullar yaklaşımı. 2. 8. Güneş Kitabevi. acil durumlarda yaklaşım.2(1): 31-39. Third Party Publishing Co. Okul Sağlığı Kongresi. Muallim Mecmuası. Principles and Practices of Student Health. 11. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. Yayınlanmamış). 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Ekim 2005:6-12. 16. Kleinmann JC. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. Why School Health Education. Commission of the European Communities. 4. Masters of Safety promotion-Thesis. 7. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. 13-17 Ekim 1999. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. USA. okul. California. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. okul personeli.1997:210223. Fişek NH.1992. School Health Centers and Other Integrated School Health Services. Güler Ç. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. Aileler. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. Sefrinn JR. Çağ Matbaası. (İzni ile. Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir. Patrick K. Health Status Indicators For School Age Children. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. Çocuk Forumu. Çağlayaner H. Pediatrics 2001. Ankara Koleji Ders Notları. Third Party Publishing Co. Recommendations and Reports. fiziksel çevre. Eds. Igoe JB. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. 18.C.

okul ilişkileri. Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler. Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. 8.) A. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar . Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir.5 cm’dir. Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. diş sağlığı. madde kullanımının önlenmesi.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl). Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme. çocuğun hızlı fiziksel. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. hormonlar. İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır. kazaların ve şiddetin önlenmesi. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar. toplum. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg.C. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır. Okul. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. T. (2–11 cm arası değişebilir). Kızlarda DBH. vb. yaşlarda. Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. ve 10. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır. aile içi ilişkiler. sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir.. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir.T. 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. Büyüme. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. cinsel sağlık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 . beslenme. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. beslenme.C. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir. psikososyal. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir. Sistemik fizik muayene ise 6. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler. ruh sağlığı.

durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında.Sağlık Bakanlığı. Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir. çocuk ve topuk. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan. ve 97. Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. alt ve üst sınırlar genellikle 3. İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir. Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz. Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli. ölçüm aletlerinin standart olması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir.ro/medical_informatics/bone_age/v1. Boy uzunluğu. Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3. persantil çizgileri olarak gösterilir. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir. Ek 2).0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir.academicdirect. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır.C. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır. Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. Değerlendirme sol el .

Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır.05 62.07 73. Vücut ağırlığının 3. Tablo 2.86 61. toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır.54 52.75 75. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.64 23.42 25.37 92.37 56.71 27.86 22.56 83.45 43. Boy uzunluğu yaşa göre 3.77 61. özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir.17 49.C.T.98 69.07 44. Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ).30 42. Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır. Z-skor için.37 22. persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.66 44.37 38.79 79.30 93.40 34. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS.62 17.94 11 T.78 17.64 80.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir.76 19.00 61. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında.74 + 1 SD 23.16 89. + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir.97 38. sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir.C. şişmanlık bulgusudur. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması.19 37.A-3 ve 2.12 31. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise.37 20. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi.09 89.31 71.59 69.79 95. yetersiz beslenme sonucu rastlanır.07 67.73 38.00 + 2 SD 28. Ek 3). Z-skor yöntemi. bireyin ölçülen parametresinin. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.75 21.46 22.13 56.24 62.95 46.64 76. Okul çağında başlayan şişmanlık.72 18.72 .13 31.92 49.69 54.73 54.83 26.39 48.99 96.80 48. Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır.1 SD 18.83 49.46 26. persantil eğrisinin üzerinde bulunur.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15.72 29.2 SD 16. ileri yaşlara uzanan ve diyabet.05 39.60 52.23 . Z-skor: Z-skor.55 65. hedef boy.65 31. hastalık belirtileri.A-2. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır.86 19.87 23. SDS) terimleri de kullanılır.35 109. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur.85 37. Tablo 2.25 31.45 Ortalama 20.23 113.51 87. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından.23 91.53 29.60 65. Okul çağında vücut ağırlığının 97.A-1. Boy uzunluğu ender olarak 97.70 38.C.83 26.-2.17 30.82 110.21 15. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.32 24. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.05 32. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .57 49. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir.78 47.82 + 3 SD 35.38 36. 2. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir.88 111.79 55.

69 184.62 + 1 SD 119.1 SD 110.44 41.Sağlık Bakanlığı.90 150.73 180.63 80.62 116.81 159.63 159.76 36.00 145.00 143.53 138.17 188.12 157.58 138.2 SD 105.98 49.50 154.76 132.30 158.42 166.00 169.62 180.29 144.89 49. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .93 165.51 Ortalama 115.24 139.1 SD 17.74 135.29 + 2 SD 33.21 + 1 SD 25. Türkiye Tablo 2.12 72.28 181.51 28.22 64.C.60 .48 33.49 168.78 21.77 60.59 122.54 132.66 58.19 137.05 16.92 150.09 162.53 Tablo 2.98 25.37 143.17 143.90 150.34 162.02 149.92 49.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.78 172.99 112.05 Tablo 2.89 45.74 144.04 160.84 175.49 174.26 126.59 142.31 136.29 121.04 143.85 149.63 177.52 15.34 43.50 122.19 114.51 67.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.09 134.95 163.64 194.08 121.82 129.69 131.62 26.A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.83 34.36 134.44 157.34 126.33 46.52 36.73 54.41 131.19 112.02 153.91 62.63 165.09 56.96 + 2 SD 123.68 177.14 153.51 44.19 + 1 SD 121.82 141.45 74.92 168.45 160.02 71.72 140.97 39.79 120.27 57.92 132.64 162.09 169.71 46.2 SD 15.14 161.26 152.76 42.36 73.51 42. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.63 + 3 SD 50.78 150.33 83.16 60.17 130.57 165.54 149.20 155.62 165.86 121.68 172.29 184.27 126.99 195.19 146.95 25.79 121.63 126.71 155.38 176.52 120.62 17.70 141.24 156.33 50.58 .77 58.97 157.62 172.53 53.04 186.58 150.93 81.84 49.70 77.04 43.09 182.35 26.44 174.92 .81 115.57 136.14 152.64 38.C.21 144.42 27.87 126.14 186.93 39.62 157.98 37.93 17.33 83.95 141.51 38.67 83.24 159.29 111.87 143.32 190.00 .13 70.18 165.37 138.98 188.18 + 3 SD 127.13 181.72 116.24 44.61 116.65 144.67 22.93 51.22 31.31 49.22 63.68 T.50 19.03 174.78 132.52 53.25 121.41 56.2 SD 107.63 21.94 30.77 173.58 151.60 156.92 40.93 32. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.29 163.43 146.91 168.83 126.08 18.24 183.84 20.93 131.48 148.44 111.16 Ortalama 20.92 110.10 193.98 167.49 155.97 103.25 .02 107.05 166.28 55.73 147.45 175.74 Ortalama 116.71 154.70 174.92 20.81 146.31 + 3 SD 132.39 30.01 137.32 156.23 17.99 137.66 179.76 178.54 168.83 63.86 53.44 66.43 130.09 46.37 173.35 131.07 127.89 70.37 + 2 SD 126.18 157.89 38.24 170.27 106.85 .61 149.50 126.70 24.26 149.29 154.54 137.58 163.54 161.1 SD 111.76 188.74 136.87 165.40 30.36 146.

Testis hacmi. mikrosefali vb. • Büyüme eğrisi 3. A. persantilin çok altında. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa. Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır. Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur.A-6’da verilmiştir. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır.5 yıl sonra görülür. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11.C. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir.2. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir. Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır. Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer.A-5 ve 2. omuzlar genişler. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2. vücut biçimi değişir. diğer taraf bir süre sonra gelişir. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür. Ölçüm.1 yaş).1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik.2 GELİŞME A. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur. T. büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 .0 olması)].T. Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir. bacaklar. Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir. gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir.6 yaş) arası başlar. ya da z-skor değeri – 3. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. Bu patolojik bir durum değildir. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1. Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır.C. Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır.

hafif pigmente. Skrotum cilt rengi koyulaşır.A-2’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder.C. papilla belirgin Tablo 2. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar. Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte.A-1’de. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. Kıllanma artmış. Kıllanma daha belirgin ve yaygın. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek. 14 T. areoladaki kabarıklık gerilemiş. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Peniste henüz büyüme yoktur. kıvırcık. Skrotum ve testislerde büyüme başlar. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış. skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır. Türkiye Tablo 2. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil. Testis ve Penisin Gelişimi Penis. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar. Testisler. Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır. skrotum cildi daha da koyulaşır.Sağlık Bakanlığı.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek. kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba. kaba ve kıvırcık kıllanma.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 .T.C.A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

C. • Çocukların gelişim hızları. sınıfta durmamak.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11.8 yaş : 12.Sağlık Bakanlığı.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri.3 yaş : 13. öğrenme. ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir. nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir.5 yaş A.6 yaş : 12. Türkiye Şekil 2. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .4 yaş : 14. derste gezinmek.A-7’de görülmektedir. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır. altını kirletmek. 16 T. anne-babaya olan yakın ilginin azalması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır.3 yaş : 10. ödev. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır. yetenekleri. ağlamak. Sınıfa annesiyle birlikte girmek.1 yaş : 10.2. altını ıslatmak. Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir.C. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2.3 yaş : 13.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli. Ancak normalden sapmalar varsa. sıraya oturmamak. Tablo 2. yarışma.

s:302. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T. 166: 595-600 2. 4. 8.1969. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir.html. Gunoz H. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007.who. Baş F. Marshall WA. Neyzi O. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys. 10. Kanbur Ö. 44(235): 291-303. Ankara. Acta Paediatrica 2006. Bundak R. Eur J Pediatr 2007. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur.int/childgrowth/en/index. Kaynaklar 1. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. 2001. Furman A.45: (239):13-23 9. 21(6): 720. Bundak R. Bas F. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. Variations in the pattern of pubertal changes in boys. • Psikososyal gelişimin. 7(Suppl 1):23-25.. Hacettepe Tıp Dergisi. Sayı 4. Bundak R. WHO. 11. Darendeliler F. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar. Acta Paediatrica 2006. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler. Furman A. Bas F. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener. Body mass index references for Turkish children. 3. Marshall WA. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. Gunoz H. Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants. Cilt 32. Tanner JM. 95: 1635-1641. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir.C. Duygusal dalgalanmalar sık görülür. The WHO Child Growth Standards. eds 2002. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. www. WHO. Children. Halk Sağlığı Temel Bil. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler.308 5. riskli davranışlara girişebilirler. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir.N. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. rev). 95: 194-198. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır. Darendeliler F.C. Saka N. Neyzi O. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. Gren M.740 7. and Adolescents (2nd ed. 2002 12. Katkı Pediatri Dergisi.C. 1995. Palfrey JS.. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. Darendeliler F. beceriler. 2000. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 .T. Günöz H. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez. Arch Dis Child. Derman O. Bundak R. Pekcan H. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber. 1970. hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir. Okul Sağlığı. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6. • Ana babadan ayrışma süreci başlar. Kınık E. Neyzi O. Adolescent Friendly Health Services. Growth references for Turkish children. Tanner JM.

Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: . (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır. Türkiye A. Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir. buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50. . ve 3. Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir. Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir.2. Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir.Yaşa göre boyun 3.Sağlık Bakanlığı. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir. büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir. persantil ya da – 2.0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır. beslenme öyküsü. .Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi). Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3.3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3.5. 18 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. persantilin üzerinde olması gibi).0 SD arası) olan çocuklarda. Büyüme kayıtları. persantilde. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir. anne ve babanın gelişme öyküleri. Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1.Çocuğun boy persantilinin.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır.. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir. persantil ya da – 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuğun boyunun 3. Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük.0 SD değerin altında olması. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre.0 SD değerde veya biraz altında). hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin. persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. persantil ya da -2.C. psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır.Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması. .

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2.A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin.C.C. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 .C.

yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir.C. persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . diğer biyokimyasal.) • Tüberküloz kontrolü (PPD. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir. ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İkinci çocuk geç olarak. kreatinin.Sağlık Bakanlığı. eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı. persantil düzeyinde kalır. transaminazlar vb.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır. hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. Türkiye Şekil 2.A-8) Tablo 2. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3.C.10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T.

Şişmanlık.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 . (Bkz. Şekil 2. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır. tanı koyma.A-4 ve 2. syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-5’te özetlenmiştir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur.C.A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T. Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir. 139). Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda. Şişmanlık Şişmanlık.T. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2.

Legler J.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. Yordam N. Birinci Basım. Kliegman RM. 2. Rose L.C. 65-135. Editörler: Günöz H. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. Bilginturan N. American Family Physician. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur. Büyüme Bozuklukları. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır. 3.408. Bilginturan N. Phildelphia. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Öcal G. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı. 5. Erkek çocuklarda daha sık görülür. 4. Jensen HB.5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. Katkı Pediatri Dergisi. Kaynaklar 1. Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir. 16th. 1994 (5) s: 404.C. Assessment of Abnormal Growth Curves. 22 T. 1994 (5) pp: 409. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Türkiye Şekil 2.. July 1998.410. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. Ankara. 2003. Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Kızlarda menarşın 9. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. Aşırı Büyüme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Behrman RE. Nelson’s Textbook of Pediatrics. Kurtoğlu S. Kalkan Matbaacılık. Edition Saunder’s 2000. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir. Vol. Günöz H. Katkı Pediatri Dergisi.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A.58/No:1.

Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir. 4. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır. sulanma vb. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. eşelin üst sıralarından başlanır. yakın ve uzak görme durumu. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. Muayene 1. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır.).C.T. göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler. Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı. Bu muayenenin amacı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı.C. mesafeden tutulur. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı. kornea. Ölçüm işleminde. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır. Periyodik göz kontrollerinin. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm. ileri yaşlarda tedavinin güç. Çocuk gözlük kullanıyorsa. Öykü: Özellikle. hatta imkansız olmasıdır. Büyüteç yardımıyla kapaklar. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır. renk görme sorunları). göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı. B. GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. kızarma. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir. ışığa duyarlılık. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. erken tanı ve zamanında uygun tedavi için. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup. konjuktiva. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. 3. diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir.C. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis.

— Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. kırmızı göz tablosu oluşturan. bulanık bir kırmızı yansıma alınması. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 5. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. Sıcak su pansumanı. mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen. B. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez. — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda. tümör). Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir. 6. parlak ve simetrik olması beklenir. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı.C. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri.Sağlık Bakanlığı. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. katarakt). 24 T. Devamlı ışığa bakan bir çocukta.2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar. Hirschberg testi yapılırken. — Hafif pürülan akıntısı olan. uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. yansıma alınmaması. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir. Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. temiz gazlı bez veya pamuğun. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. göz kayması olmadığını gösterir. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir.C. beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. Türkiye de bakılabilir. Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. genellikle fundus muayenesi yer almaz. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir. retinal skar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman. artmış pürülan akıntı. Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması. Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp. göz kapaklarında şişlik. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır.

1. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir. American Academy of Ophthalmology. 37-41. Winter 1990. 90/18.T. 2002.C. 7. 1990. Pediatrics 2002. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. Policy Statement. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. WHO/PBL. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. children and young adults by pediatricians. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. Eye examination in infants. Ekonomik Rehber. kapalı devre televizyon sistemleri. Policiy Statemenet. Kaynaklar Amblyopia. bulanık görme. International Ophthalmology Clinics. Aile ve çocukların delici oyuncak vb. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. World Health Organization. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. Red reflex examination in infants. İdil A. 5. 2. 2002. American Academy of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. B. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. Thylefors B. No: 1. American Academy of Ophthalmology. second edition.3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. 111(4): 902-907. 1999. 3. 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . T. American Academy of Pediatrics. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık. Preferred Practice Pattern.C. yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. Vol: 30. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. Geneva. Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. 109(5): 980-981. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. s. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. büyüteçler. A primary health care approach. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. diplopi (çift görme). 8. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. 1997. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B. Pediatrics 2003. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness. 4. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi.

e. Türkiye’de.Okul başarısında azalma. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır. Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen.Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. f. Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır. radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları. Ayrıca. Ülkemiz.Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme. İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır. . . a. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . .Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi. dikat eksikliğidir. İşitme. İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. Türkiye C.Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama. b. İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . . İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu.C. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. . Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır. dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek. . d. 26 T. Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır. periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır.Sık tekrarlayan kulak ağrısı. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır. Ergen yaş grubu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: .Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması. Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir. Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir. C. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır.Sık geçirilen kulak enfeksiyonları.Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme. Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur.Televizyon. İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır.1 İŞİTME KAYBI Dış. .Sağlık Bakanlığı.C. c. orta. doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır. .

bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır. yaz mevsimlerinde oluşur. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek.Otoskopik muayenede ödem. . soyulma görülür. Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir.2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a. . ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma). Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek. .Herhangi bir eyleme başlamadan önce. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi. ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey. yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir. yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur. parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur. havuz ve kirli sularda yüzmekle. ne kurulamak. sokmayın” olmalıdır. Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde. .Konuşurken bazı seslerin atlanması.Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir. Tedavi . gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen.C.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır.Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün.İleri durumlarda. havlu.İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir. C. hiperemi. akıcı ve net olmaması.T. dış kulak yolu salgısı ile toz vs.Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir.C. Tedavi . kulak kiri” gibi adlar alan buşon. . . tülbent vb. T.Konuşmada ritim.Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak. kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur. . o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme.Grup içinde çekingen davranma. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 .Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. püy. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur. tülbent. . kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim. Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur. Belirtiler ve Bulgular . . . tıkaç.Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir.

Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli.Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir.Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar. çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. Türkiye Korunma . Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir. beyaz. yarı saydam.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav. . sekeller engellenebilir. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları. okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavi ve Sevk Kriterleri . İyileşme yoksa sevk gereklidir. Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir. 28 T. Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır.Sağlık Bakanlığı.Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir. kulak zarı zedelenmemelidir. . Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı. .Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır. İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir. Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. mat.Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise. . çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. geç dönemde. sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir. Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz.Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir. Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir.C. b. Fizik Muayene Bulguları .C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. . Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken. Ayrıca. parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış. Öğretmenin görevi başarısız. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir. işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir. Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir.Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. mukoid hatta zamk kıvamında olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tümör vb.

. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Ototoksik ilaç kullanımı.C.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir. Bazen okul çocuklarında. .İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa. otoskopik muayene normaldir.Yüksek sese maruz kalma. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür. . kafayı şiddetli çarpma. kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir. işitme sisteminin değerlendirilmesi. maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar. Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur.Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve. Tanı . Fizik Muayene . Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir. Edinsel SN işitme kayıpları: . günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur.Kafa travması. . implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan.Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma. Günümüzde T.Cerrahi komplikasyonları. Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi. .Otoimmün nedenlere bağlı olabilir. Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir.T. yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır.Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir.Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir.C. işitme kaybı tanısının konulması. Odyoloji bilimi. C. şiş vb. işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı. Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde. .Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir. işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması.İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici. Korunma . .Barotravma. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 . Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı . zamanla artan tipte olabilir. çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir.C.Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ani gelişen bir işitme kaybı. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. Bu nedenle. işitme kayıplı hastanın. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. işitme 30 T. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç. Odyometreler tarafından belirlenen. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir.C. C. motor. sosyal) değerlendirilir. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime. Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. erken yaşta fark edilen işitme sorununun. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. duygusal.Sağlık Bakanlığı. İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir.C. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. İşitme aygıtları. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır. uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. konuşma bozuklukları.

öğretmen.T. normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır. • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. • İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu.5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. aile.C. Kaynaştırma çalışması yapılırken. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. C. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil). • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler. • İşitme kayıplı çocuğun. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır. programlar gün içine yayılmalıdır. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. Çocuk yaşayarak öğrenmeli. C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda. tülbent. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır.C. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur . • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir. T.C. kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 . İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır. çocuk işitme eğitimi almalıdır. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları.6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması.) kullanılmalıdır. Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli. okul. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem.

konu malarn %80-100’ünü anlamaz. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur.C. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sesten çok titre imleri fark ederler. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. kstl kelime hazinesi vardr. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için. Belirgin ö renme güçlü ü. Çocuk. 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder. 56-70 dB Orta. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. itme kayb. konu malarn %100’ünü anlamaz. • Bu çocuklar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda. konu ma önemli oranda bozulur. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. i itme cihaz olmadan. Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir. 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir. kstl kelime hazinesi vardr. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir.Sağlık Bakanlığı. snf içinde “dikkatsiz”.C. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. Grup içi konu malar anlama zorla r. • itme kayb olan çocuklar. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur.

Snf ö retmeni. 56-70 dB Orta. bireysel ve grup e itimi almaldr. Snf ö retmeni. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. Konu ma terapisi verilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 . Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Snf ö retmeni. Snf ö retmeni.C. Özel e itim. itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir.T. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. Snf ö retmeni. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir.C. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. bireysel ve grup e itimi almaldr. 39 T. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. E itimsel takip önemlidir. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. Tam-gün özel e itim gerekir. gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir. E er uzman gerekli görürse.C. konu may okuma. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir.

Akyol MU. org/about/news/releases/2004/parents. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Ear Infections. 2. 1991.asha. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. Ataş A.. Holmens Trykkeri.Brussels. İstanbul. World Health Organization Regional Office for Europe. A. J... Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım... 23. and Deafness. Eibling DE. Facts About Deafness. 2004. Columbus. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss. WHO technical meeting on noise and health indicators.10.1987. B. Statistics about Hearing Disorders. MEK.who. Williams and Wilkins. Yıl XXV. Ağca. T.htm. No: 5.htm. İstanbul: 312-325.. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar. (Eds) Williams and Wilkins. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. 1996 8. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Concha. Belgin. Merill Publishing Comp. 10. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde). 24.Volüm 25. Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi. MD. A. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. Türk Otolarengoloji Arşivi. The ages of suspicion. KL. 69 (8): 1081-7. D.. 10. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. 4.C. Köselioğlu. Ed: CD. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif. İstanbul: Turgut Yayıncılık.. Children and Adults Alpiner. K. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment..Babayiğit.. Böke B. Ankara: 35-50. In Verch.. Baltimore. Çelik O. Canatan. İzmir. I.. Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma). 10. 07 . Mathers. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. 48:119-124 15. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Trondhjem. 1999. IOR.ozida.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf.who. Can.1997: 231-235.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. S. Anderson. M. Turgut Yayıncılık. Nobel Kitapevi. J Pediatr Otorhinolaryngol. Benson. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. . Genç A. 16. Sevinç Ş. ed. World Health Organization. Ataş A. Ataş A (2002): İşitme Cihazları. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Global Burden of Disease 2000. Allyn and Bacon. Özcebe E. Aktaş F. Belgin E. 29. S. Int. Myers EN. 17th Danavox Symposium. Rendsburg. Böke B.. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları. M. Baltimore. World Health Organization. 13. Böke. amplification and intervention in children with hearing loss. S.(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. Appendix 4-D.int/pbd/deafness/facts/ en/index. K. A.(Ed). Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey. Genç. 2000. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. Aile Eğitimi Kitapçıkları. Ataş A. www.Sağlık Bakanlığı. Ataş A. Sözeri B. Educational Audiology Handbook. Booklet No: 3. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders. S. CD. 2003.. Geneva. Geneva. 12. Germany.Belgin E. In Post. 05. 34 T. 1997. Mc Carty P.09 April 2003 . European Centre for Environment and Health Bonn Office.gov/health/statistics/hearing. Sevinç Ş. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. 25. Güneş Tıp Yayınevi. Kayıkçı. 26.. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar. B. Akdaş F.. Hepkorkut.10... Smith. O. 1997: 143-149. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs. Matkin. Ankara:393-402. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application. S. Patricia B. Özcebe. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre.2005 28. Erişim tarihi: 04. E. Güneş Kitapevi. Boston. E. Erişim tarihi: 05. Kaya. Atas A. S. http://www. IOR. 2002. 9. Haziran 2002. Sevinç. Erol.C... 14. August 17. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology. 21.. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 7. Belgin E. Working Paper. Alper C. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. S. 28-30 October 1997. 1997.(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults. 2001. Çağıcı. 5. 2004. Dilek Ofset.int/pbd/deafness/en/noise. Özbayır. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. 1987. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. 184-188 17. Dündar. www. 25. Böke b. Johnson. Kaya.2005.10. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology.html. Singular Publishing Group. Ankara. E. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media.2005. ND.2005. 1996 6. Kılınçarslan. Önerci M. 27. Booklet No: 3. identification. E. Erişim tarihi: 04. Akyol U (Ed).. Önerci M. 2004. World Health Organization.Derinsu. Çelik O.A. J. 19.nih. Böke B. Özcebe. In Verch. 30. 22. pp 914-919. http://www. ed. http://www. &Kricos. USA. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde). nidcd. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders. 18. Özcebe E. Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları. 20. P. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop.asp. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues. Erişim tarihi: 04. 270-290. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi. World Health Organization. Denmark.G..tr/egitim/egitimseti/isitme. K. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries. Germany.. 3. Belgin E. Seaton. 19-21 November 1996. April 14. 1 (2): 105-110. 11. Koç C. World Health Organisation – 2001 31.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. U. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Meeting Report.. World Health Organization. 2005 Aug. Türkiye Kaynaklar 1. Belgin.pdf. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye. Güneş Kitapevi. sayı 2..gov.2005. Rendsburg. Ataş. 2003. İstanbul. Rockville. Belgium.

konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır. çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır.Serebral palsi .Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . Dil ve konuşma gelişimi. konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa. nörolog. konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır. beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir.1 DİL.Otizm .Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa. Bu yaklaşım pediatrist. çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır. kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı.C.Zeka geriliği . psikolog. çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: . Bu nedenle. konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır. çocuklarda dil. Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir. . kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir.3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından. Dilin ağız yolu ile ifadesi. . KONUŞMA Dil. . odyolog. motor. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir. sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir. zeka.3 yaşına geldiği zaman “Ne?. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.Yarık damak. Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma. ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır. . . solunum sisteminden. çocuk ruh sağlığı uzmanı. görme. Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa. Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. dil-konuşma patoloğu. konuşma eylemi.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse.Okul başarısı düşükse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 . D.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor.Prematür doğum . işitme.T. Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil. .C.Elektif mutilizm T. konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa. yarık dudak . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bunlar. Çocuklarda en sık karşılaşılan dil. . Bu nedenle. “hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa. Dil. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. a. eğitim odyoloğu. Nerede?. Konuşmanın oluşabilmesi için dil. psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir.C. . Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir. Bu sorunlar.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda. Otistik çocuklar. d. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür. genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim./r/ sesinin söylenememesi . ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir. istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm.Bebeksi konuşmanın sürmesi .Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) . f. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir. ses bozukluklarını tanımlama. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir. Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir.C. Ekolali olarak adlandırılan.C. Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd. /ş/. konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır. Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez. Ancak. e.Santral işitsel işlemleme bozuklukları . iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup. Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur.Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) . konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir.Bilingualizm . /c/. /ç/ seslerinin söylenememesi.Psikososyal yoksunluk b. artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır. Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir. Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri. Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir. Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri./s/. Ses bozukluklarının nedenleri: . konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir. c.Bedensel nedenli ses bozuklukları . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir. Türkiye . Konuşma kaslarının zayıflığı. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır. Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık. Örneğin. değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur. /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) . Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: .Sağlık Bakanlığı. Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları. Çocuklarda.Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması.Bedensel olmayan nedenler 36 T.Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) .

25-32 10. 6. 1 (2): 105-110 11. Y. MD. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda.Bağırmak. Çoluk Çocuk Dergisi.Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları. .. 04.med.A.1:137-142. Laleli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 . Vol.Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler . 28 19. 2000. yaş. 59(11):3121-3128.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması.com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic.. . 3. www.09. Türk ORL Klinikleri. University of Michigan Health System.. .C. 2002.. Pro.edu/1libr/yourchild/ speech.Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi..C.umich..nichcy. Akyol U(Ed). bu davranışlarının engellenmesi. Haziran 2002. Belgin. 10.C. Leung C Dion Kao. Sennaroğlu. Hedge. Ö. ME. environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren. E. The Workshop for Specialists. Kulak Kayıkcı.M. Kaynaklar 1. G. Saraçbaşı.1:123-130 13.htm erişim tarihi.htm..T.htm Erişim Tarihi. 14. Belgin.Ses düzeyi. K. D.asha.R.. . August 17.Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi.org/public/speech/development/ child_hear_talk. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. F. K.1:143-146 4. Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems. org/about/news/releases/2004/parents.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” . Yurdakök. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2006 T. . . Başar.2005 20.ed.51. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar.Boğuk ses (hoarseness).Yüksek ya da düşük burundan konuşma.Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Türk ORL Klinikleri. 15. USA 18. Evaluation and management of the child with speech delay.N. www.2005 12.N. Özmert.Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi..2001.tripod.R. .Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi. http://www. Tekin Ö. Bell. How Does Your Child Hear and Talk?. Ş.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: . The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa. E. Psikojenik Konuşma Bozuklukları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. M. Güneş Kitapevi Ankara: 219-224. Antalya 5. .htm.. Annaul pp:1463. Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults. Erişim tarihi: 07. Ataş A. D. Akyol U(Ed). 2002. Eylül 2005 7.05. cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse.Tropical Pediatrics.10. A.. Singular Thomson Learning.1.. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları..org/pubs/factshe/fs11txt. June 20-July 1. . Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II. O..Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme). 2004.htm. E. . A. M. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School.E. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları. Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed. Rockville. American Family Physician: 1999.10. Yorkston. 2nd Ed. .asha. Erişim tarihi: 07. Türk ORL Klinikleri.. Erişim tarihi: 04.. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için. Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu. Speech and Language Delays and Disorders. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88..2005 8. Alexander KC. www. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.. Genc. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı .Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin. Iowa City. J. Kulak Kayıkcı. 17. Tekin Ö (2003): Konuşma. Özmert. 2002. Tekin. No. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. Soysal.. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Beukelman. E. http://members. Iowa.2005.2 KORUNMA .Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması. Strand. 2005. Relationship between physical. Türk ORL Klinikleri. 30. 2002. 22-26. E. 1999.10. K. 2001 9. konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi.1:147-151 16. Kök Yayıncılık. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları. Özcebe. Genc..American 2. E..

kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2. süt azı dişleri (V) Resim 2. İlerleyen yaşlarda.E-2) (Tablo 2. yerel enfeksiyonlar.E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer.E-1 ve 2. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. hipotroidizm.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir. yerel (sürme kisti.E-2). 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3. Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2.E-5 ve 2. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu.C. Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir. Türkiye E. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur. Sürme zamanları Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İlk süren kalıcı dişler. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer. hipertiroidizm). Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir. travma.E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme. süt azı dişleri (IV) 2. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi.E-1). sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir.Sağlık Bakanlığı. Dişlerin sayı. annenin sağlığı. birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir.E-6) (Tablo 2.E-4).E-1 ve 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Resim 2. Sistemik (raşitizm. Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2.C.E-3 ve 2.

Büyük azı dişleri (6) 2.C.C.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T. Küçük azı dişleri (5) 1.Küçük azı dişleri (4) 2.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1.) Resim 2. Büyük azı dişleri (8) Resim2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş. Büyük azı dişleri (7) 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.

süt azı 4. diş çürüğü. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir. travma ve yaralanmaları kapsamaktadır.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. ay 5. Özellikle karma dişlenme döneminde.ay 6. a.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5. ay 5. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir. yerleşim bozuklukları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Süt dişleri. küçük azı 1.C. konuşma. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. ağrı.süt azı 2. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır. Türkiye Tablo 2. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları. büyük azı 3. 40 T.C.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.küçük azı 2. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır. E. Ayrıca. kaşınma. büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler. kalıcı dişler sürene dek çiğneme.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. büyük azı 2. diş eti hastalıkları.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2.ay 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır.

ilaç kullanımı. Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü. sütlü. bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama. Ayrıca diş ağrısı. Resim 2. Ön ve arka dişlerde kahverengi.) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü. ağız kokusu.C.T. serebral palsi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T. Ayrıca.) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb. siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2. özürlü çocuklar vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 . meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur.C.C.E-7). emziğin şeker. yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çocukların geceleri biberon ile şekerli. Çocukların yaşlarının küçük olması. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler. çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur.

42 T. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır. bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. fıstık. peynir.C. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir.E-3). • Toplumsal etmenler. meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir. Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç.C. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir. diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir. • Beslenme alışkanlıkları.E-8). • Sistemik sağlık durumu. antihistaminik gibi ilaçlar. Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır.Sağlık Bakanlığı. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir. • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). Tablo 2. Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. • Ağız bakımı. Yerel florür uygulamaları ise. Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. • Düzenli ve dengeli beslenme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Florürün kullanımı. dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır. Dişler günde iki kez. Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.E-8: Diş fırçalama T.C.C.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

44 T. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6 ay 6 ay. Türkiye Tablo 2.3 ppm 0 0.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .6 ppm 0 0 0. hipofosfatazya.0 mg/gün 0. hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb.5 mg/gün >0. boyut değişiklikleri.3-0. çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır. Diş plağı. Dişeti hastalığı terimi. şişlik. b. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir.Sağlık Bakanlığı.25 mg/gün 0. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır. pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir.5 mg/gün 1.25 mg/gün 0. doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama.0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb.) • Metabolik hastalıklar (Diabet. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır.C. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb. Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır. hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı. Gingivitis (diş eti hastalığı). dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti.6 ppm 0 0 0 0 *1.

E-4’de özetlenmiştir. çapraşık. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. T. konuşmasını. yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir.C. Hastanın fiziksel görüntüsünü. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. şişlik. Maloklüzyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon. Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama. c. sakızlar) önerilebilir. ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir.C. Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. çoğu kişide çarpık. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı.

Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme. Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. tıbbi öyküsü. kızamıkçık geçirmesi. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı. diş gıcırdatma) 7. hipertiroidi. C. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. Serebral palsi. Anormal dudak frenilumu 8. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. Ektodermal displazi. sorunun büyüklüğü. genel sağlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir. dil itme. devam eden emzik emme.C. akromegali. sürme yolunun değişmesi. Diş çürükleri 3. Doğum sonrası: Serebral palsi. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin.C. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. D vitamini eksiklikleri) 6. Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. Çocuğun normal kapanışını değiştiren. şekil anomalileri 2. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir. yanlış forceps uygulaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ilaç kullanması. dişin gömülü kalması. boyut. konuşmasını. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır. 46 T. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır. B. Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı. Anormal diş sürme yolu 6. Beslenme bozuklukları (A. Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir.Sağlık Bakanlığı. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. alkol-sigara alışkanlığı. Travma (diş kaybı. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı. Herediter 2.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4. hipofizyal cücelik) 5. hipofizyal gigantizm. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. dudak emme ve ısırma. Kleido kraniyal dizastoz. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. Çocuğun dişlerinin teması. radyasyona maruz kalması. İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. derin yanıklar. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. Diş sayı. tırnak yeme. Türkiye Tablo 2. ağız solunumu. Süt dişlerinin erken kaybı 4.

diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir. Travma sonucu dişlerde kırılma. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir.C. yer değiştirme ve yerinden çıkma. Eğer dişlerde sallanma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. travmanın şekline. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 .C. Tedavi Çocuğun yaşına. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Hastanın şikayetleri değerlendirilir.T. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur. yerine. kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır.). Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma. T. baş ağrısı. kusma. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir. sallanma. Travma Tanım Ağız. sürme gecikmesi vb. Nedenler • Düşme. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir. kanama. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir.

C. 8. Gluck. Garcia-Godoy F. St. New Jersey.5 th Edition. Graber TM. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years. 11. 3. USA. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth. Tinanoff N. 4.. Ed. J Am Dent Assoc. 20(3):379-427. 12. The Dental Clinics of North America. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Harris. 3 rd Edition. Mosby. Louis. Jong’ s Community Dental Health. W. Tulloch CT. Casamassimo P. Wefel. Louis.. Andreasen J. Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir..R. 1999. R. The Dental Clinics of North America. Dentistry.M. Palmer CA.G. 1933. Mosby. and Kronfeld R. 2. 3 rd. October.. Morganstein. Copenhagen. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence.H.A. 1999. 2000. Orthodontics Current Principles and Techniques.A. Burt.J. Fields HW. Pediatric Dentistry.. F. Ackermann JL. 44(4). 1993. Louis.. 2000. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir. 7 th Edition.Sağlık Bakanlığı.M. Logan W.. 4 th Edition. hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir.J. 5. Cariology. St. Mc Donald R. Pearson Prentice Hall.6 th Edition. J. Fields. 43(4).O. St. Mc Tigue.. Louis. 1998. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik. Saunders. Mosby. Dentistry for the Child and Adolescent. Dental Practice. 6. J. USA. 9.M. Journal of Public Health Dentistry.july. 1999. K. 3rd ed. S. Vanarsdall RL.O. 48 T. Nowak. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. 2004. and the Community.S. B.C. G. Profitt WR.. Eklund.. Avery D.. Primary Preventive Dentistry. 3rd ed.A. 60(3):197-206. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Garcia-Godoy. Donly. 10. 2000. H. Andreasen F. D. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children.2000. Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme. St.2000 Pinkham. 7. Munksgaard Publishers. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E.S. Mosby.W. Bailey TJ. N.

testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir. Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda. tarama çalışmalarında. İyi bir tarama testi.T.C. Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler.Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa. herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması. aynı koşullarda. Tarama çalışmalarının başarılı olması için. T. • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır. Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir. hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. TARAMALAR Tarama programları. ucuz olan testler seçilmelidir. aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi. Tarama muayenelerinin amacı. bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir. olası tedavisinin yapılması. testin. . komplikasyonları önlenebiliyorsa.C. . Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir. gözlemler.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa. F. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. . saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır.Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 . kullanılan testin. hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa. Seçicilik ise. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir. tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır.1 TARAMA TESTLERİ Tarama. aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır .C. . aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir. muayeneler aynı kişiler üzerinde. • Doğruluk: Uygulanan test.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa.

C. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. . 2. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. Tanı kolaylıkları olmalıdır. 5. Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. F. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp. 8. beslenme bozukluklarını. Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur. 7.3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 6. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir. 10.C. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır. Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir.Sağlık Bakanlığı. 50 T. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır.Hastalığa erken tanı konulmasının. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1. Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. F. görme ve işitme kusurlarını. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Test. kapsamlı bir şekilde. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. 4. 3. kazaları önleme güçlüklerini. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise. 9. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler. Türkiye .Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır.

uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir.C. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk. Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır. İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır. işitme bozuklukları vb. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. İşitme Taraması İşitme kaybı. dikkatsiz. saldırgan. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık.C. T.T. Görme Sağlığı. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. yaramaz. (Bkz. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme.C. Arada öğretmenin gözlemine göre. Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır. sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. syf. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir. 23) c. Bir kaza. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. b. Hekim. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. Muayenelerden önce gelişme öyküsü. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. ev koşulları. Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. söz dinlemeyen vb. toplumsal gelişme. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. genel kas eşgüdümü. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir. İşitme taramasında amaç. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir.

Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. hekimler ve sağlık memurları. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir.C. syf. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir. 9). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. e. 38 ). Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz. • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. Ana babanın. 52 T. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2. Ağız ve Diş Sağlığı. • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde. d.F-1). Öğretmenler. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür. Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz.Sağlık Bakanlığı.C. 3 ay boyunca ısrar eden. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. Yalnız. tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. otoskopik muayene.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. syf.Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yabancı cisim vs. • Anne-baba. Ergenlik döneminde. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir. konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir. Otoskopik muayene ile buşon. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE.F-1: itme taramas f.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir.F-1: İşitme taraması ekil 2. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 . DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR.T.C. erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar. boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında.

F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz. inmemiş testis.C. okul çağında 12 g/dl. hiperlipidemi. Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. hipertansiyondan kuşkulanılır. beslenme. h. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. Tablo 2. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir. syf. hiperaktivite. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır. g. albuminüri. Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir. Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır.Sağlık Bakanlığı. glikozüri. enürezis. Bunlar barsak parazitleri. hastalıklardır. fıtık. Anemi Taraması Ergenlik. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Hipertansiyon. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır. bazı bölgeler için guatr. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. streptekok enfeksiyonları. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tüberküloz vb. Kifoz. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır.C. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır. 195) Ölçme tekniği önemlidir.F-1’de görülmektedir. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür. i. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır.’nin altı anemi kabul edilir.

2003:31-34. Kınık E. 106: 798-817. VA. Dündar S. 3. İşitme Kayıpları. Aksoy S. Palfrey JS. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 . 1995: 363-366. 14. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 15. Tüzün Özgüner Z. Katkı.: Okul Sağlığı. Guidelines for Health Supervision of Infants. 1999. 2. Güneş Kitabev. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. İzmir. Metodolojik Araştırmalar. Özkan S. Pediatrics 2000. yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing . Kayıkçı Kulak ME. rev. Özmert EN. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları. Derman O. Erol A. Bertan M. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. Yurdakök K. Green M. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. Erişim Tarihi: 4/9/2005. Ankara.T.html. Katkı. Çağıcı A.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar.C. 16. 13. 1995: 210-223. EDS 2002. 4. Arlington. Kaya S. Halk Sağlığı Temel Bilgiler.C. Kaya S. Şahin F. 21(2): 141-150. Kayıkçı Kulak ME. Tezcan S. Moore JK. 25. and Adolescents (2nd ed. Joint Committee on Infant Hearing. 106:43.1992: 114124. 1999. 21(3):417-426. Belgin E. 48:109-118.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j. Toplum Taramaları. 7. 2000.ttb.org. Kaynaklar: 1. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Children. İzmir. 21(3): 436-448. Tezcan S. Pekcan H.tr/STED/sted0600/3.C. Ankara: Güneş Kitabevi. 2005. www. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. National Center for Education in Maternal and Child Health. Ağca O. Böke B. Pekcan H. Katkı. Ankara. Akyol U(ed). Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. 2000. Bright Futures. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. Ankara 2005: 9-11. T. Canatan D. Okul Sağlığı. Moeller MP. 2000. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre. Belgin E. Güler Ç. 11. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. 5. STED. Ertürk BB. Güneş Kitabevi. 12. Pediatrics 2000. 189:710. Belgin E. 10. 8.). Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs. 25. 6. Ankara. Genç GA. Haziran 2000. Meteksan AŞ. Belgin E. 9.

yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 56 T. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. Tablo 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. ailenin. 1. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. okul başarısı düşer. birbirinin yerine tüketilebilmektedir.C. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır.C. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir. Besinlerden günlük alınan enerji.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi. gençler için ise günlük 3 porsiyondur. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır. magnezyum. kalsiyum. protein. Tavuk. Grup: Et.Sağlık Bakanlığı. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. çinko. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. • Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi. dengesiz beslenmesine neden olur. A. Türkiye 3. Okul dışından beslenme. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir. • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri. Balık ve Ürünleri. • Kuru baklagiller. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et. besinlerle geçen hastalık riski artar. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir. posa tüketimi yetersizdir. Bir grup içinde yer alan besinler. fosfor. beslenme giderlerini de artırır.

90 g et.C. riboflavin. • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler. . .Kayısı.60. Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal. fosfor. .2 adet yumurta . . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 .bir büyük su bardağı süt veya yoğurta . niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır. folat. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir. .1 ince dilim ekmeğe (25g).1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir.1 su bardağı pişmiş pirinç. .Portakal.2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya . tavuk. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir. Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri. balık (2-3 köfte kadar) . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et. • Tiamin.1 orta büyüklükte patates.1 orta boy havuç. . kuskus.Çilek. bulgur. limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır. muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi. demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. erik gibi meyvelerin 3-6 adedi.Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. Ayrıca protein. 3. . elma. • Ekmek.2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir. un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır. karoten. pirinç. balık veya kuru baklagiller. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini. Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur. T. tavuk. riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir. Bir porsiyon süt ve süt ürünü. armut. Bir porsiyon meyve veya sebze. makarna. Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir.8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2.C. 4.3-4 adet küçük krakere veya . şehriye. . kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi. makarna veya bulgura (120-150 g). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . . . Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir.C. . börekler.T.Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı.1/2 adet hamburger ekmeğine.

balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt.5–2. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara. yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır. • Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb. yumurta. peynirli. ay çiçek vb. aşağıda örneklendiği gibi. makarna. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir.C. Bir günlük örnek menü Tablo 3. 58 T.) / makarna / erişte / çorba (pirinç. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. katı yağlardan kaçınılmalıdır. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir. • Taze sebze ve meyveler. Tablo 3. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir. Türkiye Tablo 3. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir. bulgur vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) tüketilmemesi gerekir. ekmek. Besin çeşitliliği artırılmalıdır. bulgur pilavı.).) tüketilebilir. • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb. ekmek. haşlanmış yumurta. tavuk. pirinç pilavı) / börek (kıymalı. sebzeli vb. ekmek.A-2.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. Ara öğünlerde mevsimine uygun. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir.A-2’de görülmektedir.) seçilmeli. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır. Her gün en az 1. Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. mısır özü. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et.Sağlık Bakanlığı.

6. Ankara. Adolesan Döneminde Beslenme. Pediatrics 2006. 3. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. Şti. 2004 2. Geneva. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır.C.C.) T. Beslenme. Dennison CBA. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. UNFPA. T. • Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. Çakır B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. 2003. American Heart Association. krema sosları vb. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme. Pekcan G. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners. Birch CLL. Stettler N. Chapter: Nutrition for Adolescents. 4. Beslenme ve Diyetetik Bölümü.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. 4:1:38-47..) tüketimi sınırlandırılmalıdır. (Ed. Ltd. Van Horn L. Ankara. 2004 T. Ankara. Kaynaklar 1.C. WHO No: 880. • Ayaküstü beslenmeden. 5. Gilman MW. Lichtenstein AH. FAO/WHO.T. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. p.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ankara. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines. 7. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. Teaching Materials for the Training Courses. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Daniels SR. 95-113. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır. 2002. 1998 Karaağaoğlu N. 2004 Pekcan G. Gürler Matbaası Dış Tic.C. Hatipoğlu Yayınevi. Kesici C. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Üç ana öğünün yanı sıra. Rattay KT. Klinik Çocuk Forumu. Gidding SS. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 117 (2): 544–559 Baysal A. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. • Öğün atlanmamalı. Steinberger J. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . International Children’s Center (ICC). Sağlık Bakanlığı.Ş. Kaplan Y. Meteksan A. ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır.

C. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. • Sporlar: Yarışma. Bunların başlıcaları. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir.Sağlık Bakanlığı. basketbol veya voleybol oynama gibi). • Fiziksel etkinliğin şiddeti. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. merdiven çıkmak. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. B. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. yüzme. güven ve neşe vermektedir. (örnek. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. 60 T. enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. • Fiziksel etkinliğin sıklığı. okula yürüyerek gidip gelmek. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi).C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir. Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir. etkinliğe katılım sürecini tanımlar. Oyunlar. yorgunluğu azaltmaktadır. tip 2 diyabet. böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. yüksek tansiyon. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). bisiklete binme. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur. futbol gibi) sınıflamaları vardır. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir. esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. aşağıda tanımlandığı gibi. koşu. yüksek kan yağları. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur. futbol. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. Türkiye B. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki. ip atlama. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır. Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. enerji harcama oranını tanımlar. başarı sayısı elde etme.

çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama. spor salonları).2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Her gün olmasa bile. Ayrıca. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir.C. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi. • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi.C. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 . • Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların. B. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir. Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. • Değişik öğretme yollarını kullanma. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır. T. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması.C. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları. Ancak.T. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. B. fiziksel olarak doğru postürde. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe.

• Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler. kayak yapmaya. den fazla değilse. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler. top atma ve topa vurma. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. temizleme işleri. birlikte gezintilere çıkılabilir. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise.C. birlikte denemeler yapılabilir. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı. yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil. dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir. kayak yapmaya gidebilirler. • Doğa gezilerine.Sağlık Bakanlığı. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir. birinciye ödül verilebilir. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. koşma.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır.C. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir. yüzmeye. • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. • Eğer evde köpek besleniyorsa. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler. Oyunun sonucu ne olursa olsun. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. • Eğer evde köpek besleniyorsa. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. 62 T. • Çocuklara ip atlama.

4 2. tenis oynamak) Şiddetli (futbol.C. ay 4.6 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır.4–6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 . koşu. ay 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) 2. Tablo 3. yüzmek.2–4. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma.5 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir .6+ 1. ay * Tempolu yürüyüşler.8 3.2 1. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate. BMR) Tablo 3.B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek. ay 2.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1.0 1.C.2 7.2 1. Tablo 3.4 4.C.B-2 ve Tablo 3. Tablo 3.B-3’te görülmektedir. ay 5.T.

C. Türkiye Tablo 3. Bulut A. 2005 64 T. www. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67. Pratt M.98 Erkekler 0.7 x 3. www.unh.95 1. 1992. Promoting Physical Exercise and Activity in Children. A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends.Sağlık Bakanlığı. Long BJ. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Sherman C. Pratt M. Smith PK. Yıldırım F. Cooperative Extension Program. Exercise and Children’s Health. Preventive Medicine 25: 225-233 2. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children. 6. (online issue) http://www. 8. Child Development 69 (3): 577-598.2 Bu bilgilere göre. Wechser H et al. University of New Hampshire. The Pysician and Sports Medicine. Ganley T. Woorten WJ. Güvenlik Kontrol Listesi.7 0.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0. ceinfo. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257. Family Guide to Physical Activity for Children.7 0. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. www. 1998. Corbin CB.ca/paguide.healthcanada. 3. Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. Preventive Medicine 31: 112-120. Calfas KJ. örnek olarak. 9. Sallis JF. Pellegrini AD. Sallis JF.physsportsmed. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .2 x 30 = 67. 2000. Patrick K.. epstein LH et al. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. 28 (2).B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0.2 kcal (veya 2. Determinants of physical activity and interventions in youth. Stone EJ. et al. 1996. 4. Sallis JF. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ca/paguide. 2000. Uğur Baysal S. Simons-Morton BG. Frank E.89 0.com 5.edu 7. healthcanada.

doğum vb. gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi. sağlık riski taşıyan tutumları önlemek. sık doğum aralığı. Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler).). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir. bebeğe verilecek ek besinler vb. Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a. gebeliği önleyici yöntemler.C. emzirmenin önemi. şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar.). • Geçerli sağlık bilgileri. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. gebelikte riskler. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb. • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara. alkol. • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip. doğum (doğum öncesinde doğuma. sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. gebeliğin oluşması.C. doğrudan güneş ışınından korunmak. Sağlık eğitiminin amaçları.). oturarak zaman geçirme. sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak.T. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri. öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların. SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır. • Sağlık üzerine kültür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. iletişim araçları. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. T. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir.C. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. bağımlılık yapan madde kullanımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . • Kişisel. C. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine. istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri. yetersiz ve dengesiz beslenme.

Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır.C. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır. sindirim. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir.Sağlık Bakanlığı.5–4 kg kadardır. Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir. gelişme. dolaşım. bireysel. İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. b. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir. solunum. Gebelik. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri. Gelişmenin canlı. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. Bu birleşmeye döllenme denir. 66 T. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir.C. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır. Türkiye Üreme. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. duyu organları ile işlevleri. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır. Anne. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi.

duygularını belirtme ve paylaşma. çocuk hakları.C. insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak). duygudaşlık kurabilme. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır.C. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. adet görme düzeni. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. Kadınlarda vulva. Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür. sünnet. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. başkalarını dinlemenin önemi. Spermler. kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. klitoris. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . c. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. siz de güzelliğinizi keşfedin. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması. Ayrıca. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ancak herkesin güzel tarafları vardır. yasalar. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. bireysel farklılıklar. Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. Bu siz de olabilirsiniz. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz. Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. yalnız değilsiniz. Sağlıklı Zihinsel. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır. başkalarının duygularına duyarlı olma. Erkeklerde penis. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir. düşünce ve değerlerinin farkında olma. T. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar. bedensel değişiklikler yer almalıdır. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar. testis ve skrotum bulur.T. olumsuz duygularla baş etme.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocuğun yürümesi. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. okul çevresi. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. ergenlikte değişim kavramı. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. 10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları.Sağlık Bakanlığı. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. cinsiyetlerine. İlerleyen yaşlarda. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. cinsel dürtü artışı. yaşanılan çevre. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. istenmeyen sonuçlardan 68 T. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma.C. kendi yaşlarına. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi. Her çocuk kendine özgüdür. bazen bir işte çalışma. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. başkalarına da saygı duyarak. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. gruplaşmalar başlar. Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi.C. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. çevrenin sağladığı öğrenme. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. Ergenlikte değişim ve duyarlılık. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli. Aile yapısı. cinselliğin davranışlara olan etkisi. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir. bunları aktarırken olgun. Ayrıca. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. ailenin sık yer değiştirmesi. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken.

Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir.T. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır. Cinsel ilişkinin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır. diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler. haz veren düşünceler. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma. İnsanların. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. Ailesiyle uzlaşabilmeli. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. fizik egzersiz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu karar. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. sağlıklı olmanın önemi. alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli.C. yaşam biçimi. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir. cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli.C. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır. sağlıklı ve yeterli beslenme. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları. cinsel eğilimlerine göre. Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. T. d. Cinsellik.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. Aşılama. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir. Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir.C. ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. sağlıklı uyku için uygun koşulları. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. farkederler. Cinsel ilişki kurmak. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. sigara. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler.

sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. Sigara. 70 T. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. Sebze ve meyve grubu 4. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. mutlaka bir bardak süt. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. Bisiklete binme. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. Hep temiz ve bakımlı olun. protein. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi). ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. alkol ve maddeden uzak durun. dik durun.C. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. meyve veya sebze bulunmalıdır. mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. i. kişisel temizlik ve bakım davranışları. alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Her zaman dik oturun. insanın büyüme. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. Atletik koşullar. Bu gruplar. 1. Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. gelişme. yağ. iş verimini düşürür. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. besinleri sayma. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. Televizyon izlemeyi.Sağlık Bakanlığı. Süt Grubu 2. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. besinlerin içindeki karbonhidrat.C. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun. besin öğeleri ve besin grupları. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme. Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. dişlerinizi fırçalayın. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın.

5-2 litre su içilmelidir. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. iyot yetersizliği hastalıkları vb.C. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 . Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı.C. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz.T. anemi. Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir. Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır. Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır. T. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. içinde bulunan katkı maddeleri. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli. taze sebze ve meyvelerin yıkanması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. zayıflık. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder. etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir. sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. Uygun vücut ağırlığı korunmalı.C. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır.). şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Ürünlerin etiket bilgileri. etkileyen etmenler. Daha sonraki yıllarda devam etmeli. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. Her gün 1. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar. ambalajlı besinlerin kontrolü. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık.

mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir. yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. ağız ve diş sağlığı temizliği. 72 T. meme kanseri. şeker ve tuz içerikleri yüksek. şişmanlık. Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. ayran. yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır.C.) tüketimi yerine. vücut temizliği. ayran tüketimleri desteklenmelidir. B2 (Riboflavin). Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir.Sağlık Bakanlığı. Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları. tuvalet sonrası temizlik. bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. besin artıkları oluşmakta. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır. taze meyve. çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır. besinler tüketilmemektedir. aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. taze meyve suları tercih edilmeli. çikolata vb. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. günlük temizlik ve bakım davranışları. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. İçecek olarak daima süt. Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. Annenin sağlığını korur. Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. kek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir. folik asit gibi vitamin. ağız ve diş temizliği. Okul çağı. Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. demir.C. Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. ii. Anne sütü bebeğin ruhsal. vitamin. Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. limonata. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır. süt. beslenmenin gideri artmakta. kalp hastalığı. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi. Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. meyve suyu. sağlıksız. hipertansiyon vb). Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. Okul kantinleri çevre temizliği. gofret. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. kurabiye. A ve C. cips vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okulda hamburger. patates kızartması.

Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir. Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. göz temizliği yapmadan önce. parmak araları. Her insan kişisel temizliğinden sorumludur. yemek hazırlamadan önce. Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır. Sabunlanarak köpürtülmeli. bunların yanı sıra banyo süngerleri. başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. ağız. lifleri. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. dışarıdan eve geldikten sonra. eller ağza götürülmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tozlu bir işi tamamladıktan sonra. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir. Elleri yıkarken parmak uçları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. diş fırçaları. T. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1.T. tırnaklar.C. el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı.000 adet/cm² Alında : 10.000-100. diş. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır. yüz. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır).C. kirli. Akan su altında durulanmalı. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. Bu nedenle günlük yaşantıda. tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü.C.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır. artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 .

Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar. El tırnakları yarım ay biçiminde. mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi. Ayaklarda çok terleme varsa. 74 T. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. bir doktora danışılmalıdır. genç kızların sevdikleri bir takıdır. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler. Yıkanmazsa. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde. göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. kaş) de takı takılmakta. Aksi halde. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. Çorap her gün değiştirilmelidir. sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir.C. bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Küpe. Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur. Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar.C. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. kulak iltihaplanabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Yüz.

Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur.C. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur. 1. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. Daha sonra alt dişler fırçalanır. Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla. Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır. Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir. 2. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır. 4. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır. 5. üzerine tünememelidir. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. Daha sonra fırça. T. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. diş ipi kullanılması. Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 . Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır.T. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. 6. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır.C.C. 3. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir .

özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. diğer deri bezleri salgıları. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir. toz. çamur vb. Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur. Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır.Sağlık Bakanlığı. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. Şampuanlara ayrıca koku. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır.C. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır. kir. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları.C. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Bu nedenle. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. kızarıklık. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur. Ancak saç kurutma makinası. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir. 76 T. Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir. Özellikle. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. beden temizliği özellikle önem taşır. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. deri temizliği açısından gereklidir. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. şişme. su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. Değiştirme sıklığı. Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Banyo yapma: Ter. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. deri döküntüleri. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. Lif. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir. Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. Petler bir defa kullanılmalı. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. Pet açıkta taşınmamalı. deri üzerindeki mikroorganizmalar. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. yağ. Giyeceklerin de yıkanması gerekir. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir.

Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı. 7. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. açık renkli giysiler. İnsan vücudu. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. hafif. Temiz olmalıdır. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. Giyeceklerin. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii. bol. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. T. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. kemik yapısının bozulmasına. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır. Dış ortamda yağmur. açık renkli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . 3. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. Giysiler. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. Vurmalar. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir. şapka kullanmak. genel vücut sağlığı. Ucuz ve dayanıklı olmalı. Ayakların korunması için de mevsimine uygun. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. toz ve kirden koruyabilmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. 4. Pamuklu.C. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı. kar. koyu renk. kimyasallar. bulunulan ortamın sıcaklığına. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. 6. çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler. Vücudu. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. 8. güneş ışınlarından korumalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. soğuk. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. sık sık boyanmalı. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir.C. ince. Ancak. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde.C. 2. Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler.T. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı. sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. boyalar deriyi zedelememeli. bölgenin iklimine. eldiven. 5. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. çalışma koşullarına. radyasyon. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. sıcak. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir. 9. allerji yapmayan. gözlük ve şapka takılmalıdır.

Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı. Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı. Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli. Ancak. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. 3. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. yürüyerek denenmeli. bu ölçüler her zaman belirlenemez.C. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1. esnek. 7. 4. 10. Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır. hafif ve yumuşak olmalıdır. sütyen giyme zamanı gelmiştir.C. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. 1. Pamuklu dokumadan olanlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dar. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. Sivri burunlu ve dar olmamalı. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 8. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. 78 T. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir. Topuk yüksekliği. 11. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. 9. iv. Ayrıca. ayakta iken. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. Yapıldığı malzeme dayanıklı. taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. 6. Oturarak değil. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. 2. 5.

İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 . • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin. 6. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar. Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme. ehliyetsiz otomobil kullanmama. trafik kurallarına uyma).C. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. 2. Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet. Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir. 5.C. anne. ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. canını acıtır. vücudunun kendisine ait olduğu. “Kötü dokunma. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde.T. komşuya. 4. 3. “Herkesin vücudu kendisinindir. Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. e. Kendinizi fiziksel. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz. Özellikle yüzerken.C. bisiklet kullanırken kask takma. T. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. yaya geçidi-üst geçit kullanma. Daha büyük çocuklar için. duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama. baba. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır. özel bölgelerine dokunamaz”. güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. geceleri açık renkli giysiler giyme. motosiklet. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. sinirlendirebilir.). yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma. kayığa binerken.

2005. 2005. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Davis L. 13. EDS 2002. Türkiye f.C.org T. 7. III. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler. rev. çalışan kişiler. Yıldırım F. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Arlington. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir.C. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. 1998:519. sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. 2002. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi.C. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar.). National Center for Education in Maternal and Child Health. Ankara. Bulut A. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü.. İstanbul. 2003 Uğur Baysal S. 6. VA. 12. kazalardan korunma yolları. Palfrey JS. 2002. 9.siecus. 2004. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. Gökçay G. Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması). 2.C. ev. Saga Yayınları. Ertem İÖ. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. Milli Eğitim Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Güvenlik Kontrol Listesi. korunma ve erken tanının önemi. 5. 10. Chapter 13. Ankara. 2004. Kaynaklar: 1. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. Sinem Ofset. Ankara. kurumlar.Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Ankara. Milli Eğitim Bakanlığı. g. sağlıklı kişi muayenesinin önemi. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. www. Sağlık Bakanlığı.1994. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir. Designing Effective Family Life Education Programs. Nelson Textbook of Pediatrics. Ankara. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. 8. 2004. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. A series from Advocates for Youth Vol. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. Green M. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. Children. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi.Sağlık Bakanlığı. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır. İstanbul. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. Brindis C.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. 11. 14. 4. Middle Childhood p51–53. Ankara. Garipağaoğlu M. Pekcan H. 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS). 3. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. 2004. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi. Akdağ F. T. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. H. Bright Futures. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. and Adolescents (2nd ed. Arslan P. Çocuk Sağlığı Derneği. Gelişimsel Pediatri kitabı. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. 80 T. Guidelines for Health Supervision of Infants. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır.

İlköğretim 7. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Harran. nargile. 8. pipo. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). Mersin. ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir. Kırıkkale.C. Diyarbakır.5 bulunmuştur.957 öğrenci katılmıştır. Ondokuz Mayıs. puro. tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır.9’dur. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir. Tütün bağımlılığı. Kocaeli.8 ve halen kullanma %22. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Trabzon.1. yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir.C. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır.2 olarak bulunmuştur. Diyarbakır. İstanbul. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır.270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55. Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. Sivas. kızlarda bu yüzdeler %21. SİGARA. Ankara.0 iken. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4. Osmangazi. Tütün. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler.9 ve halen kullanım %14. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15. Adana. Mersin.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir..C.. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır.9 olduğu saptanmıştır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 . b. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir. Sigaranın yanı sıra.T. KGTA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.5 ve %10. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. a. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır. Eskişehir. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. 12.101) en az bir defa sigara kullanma %57. Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır. İzmir.

Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. 5. Sigara firmaları. anne-babasının.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu noktada öğrencinin kendisinin. fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. Psikososyal gelişim. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. hemşire. sağlık memuru. toplumsal olaylarda gizlilik. 4. Tütün kullanımı. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. dikkat dağılması. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. mesleki uzmanlıkta başarı. Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. güncel bilgileri izlemek. eğlence. Sağlık çalışanları. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler. 2. aşırı istek. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler. Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. heyecan. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir. baş ağrısı. bağımsızlık. huzursuzluk. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. Türkiye anlaşılabilir.C. c. Yoksunluk belirtileri sinirlilik.Sağlık Bakanlığı. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. diş hekimi. cinsel çekicilik. Tütün bırakma yollarını araştırmak. ebe. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. 3. Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir.

sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim.C.C. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı. sigara içmeyenleri övme.D-1 ve 3. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene.C. hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. Ergenler. Örneğin.D-2’de sunulmuştur. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir. • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir. bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”.T. Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir. Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 .

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi). Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m. (Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas. ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek. Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas.D-2) ekil 3. ö retmen. (Baknz ekil 3. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi. Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas. Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas. Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci.C.C. Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm. Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak.Sağlık Bakanlığı.D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T.

Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun. Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin. Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn.) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. destek olmaya devam edin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini. içiyorsa nedenini. ba arsz olduysa nedenlerini sorun. ekil 3. vb.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 . Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn. ba ta yaptklarn tekrar uygulayn. brakmay daha önce deneyip denemedi ini. Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . gerekirse zaman tanyn. skl n. miktarn. ekonomik.T. Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini. sosyal. zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin.C.

Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul.) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı. Diyarbakır. Mersin. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması.0. Mersin.6’dır.989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15. İstanbul. Mersin. Kırıkkale. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2. biyolojik. Adana.4.Sağlık Bakanlığı. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir. uçucu maddeler %4.0. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ). büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler.991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2. Madde kullanımı yüzdeleri. Ondokuz Mayıs. Kocaeli. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). anabolik steroidler %3. esrar kullanımı %4. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması. Türkiye D.7’dir. İstanbul. Ankara. Tütün tipi bağımlılık a. alkol için %20. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6. İzmir. Kocaeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Eskişehir.4’tür. Esrar tipi bağımlılık 4. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir.5’dir. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir. • Ögel ve arkadaşları (2003). Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir. esrar %4. Eskişehir.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4. Mersin. İstanbul. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.2 ve halen içme %22. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45. Eskişehir. Diyarbakır. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003). Adana. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı. Adana. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4.2’si ve 12. İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3.) 86 T. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. Sivas. Kokain tipi bağımlılık 5. Diyarbakır. • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana.2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen.9. Halen kullanım ise tütün için %18. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Harran.101) en az bir defa alkol içme %47. b. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. vb.989 ilköğretim öğrencisinden % 1.C. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb. ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur. Kocaeli. uçucu madde kullanımı %5. Diyarbakır. Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8. madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. Trabzon.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2. Osmangazi. İzmir. madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. İzmir.

fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. e. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı. nüfusun fazla olması. mevsimine uymayan çizme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. f.) c.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. Bu noktada çocuğun kendisinin. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır. Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. anlamsız şekilde terlerler. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır. madde kullananların vücutlarında iğne izleri. Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır. riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar. daha fazla para harcamaya başlarlar.C. burunları akar ve göz bebekleri büyür. Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir. alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. (örneğin. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır. ruhsal. Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. T.C. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır. anne-babasının. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 .D-3). Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir). Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır.C.

Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. 2. Herkes kullanıyor. simgeler vb. 7. 5. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. 4. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. Ben bağımlı olmam. Alkolün azı yararlıdır. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. bir şey olmuyor. Türkiye Yanlış İnançlar 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. Herkes bağımlı olabilir. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir.D-3). Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. Ben kontrol edebilirim. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. 2. Alkolün azı yararlı değildir. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. irade yeterli değildir. evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. 4.C. 6. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur. figürler. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı. Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Benim iradem güçlüdür. Bunun yerine sevecen. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. 8. 8. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. Doğru Bilgiler 1. 88 T. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. 7. 3.

C.. Anderson K. Doğan YB. LS Neinstein). Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. 51 (2006) 13. Ankara 1998.D-3. Ergüder T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. 6. Health Professionals Against Tobacco. pp. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Telatar G. 3P Dergisi. Kaplan HI. Warren CW. Tobacco use among youth and related characteristics. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın. spor. Doğan YB. Çakır B. Doğan BG. Ankara. WHO Regional Publications European Series No:66. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü.C. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf. 11. Yayınları. Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. Soydal T. Arıkan Z.Öztürk. and Bülbül SH. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. 2005. “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 . WHO. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Turkey.Young people and Alcohol. 5. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. Yıldız AN. Grebb JA. Soz Praventiv Med. 1290-1311. pp. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Turkey. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ. 1996(4) Arıkan Z. Doğan Y. 1998. Ammerman SD and Neinstein LS. Kırcalıoğlu N. I Sayıl). WHO.C. 1997 7. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies.. 12. 1995 Arıkan Z. Williams and Wilkins. 8. Bertan M. 2. Lippincott Williams&Wilkins. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. 9. sanat. 230-234 Şekil 3. Philadelphia. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. 2002.B. Drugs and Tobacco. Özcebe H. Coşar B. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. B Uluğ. 1993. 1997. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara. Haznedaroğlu D. 2000:139-148. Substance related disorders. Synopsis of Psychiatry.T.. 2005. Uğurlu M. 4. 55-56 Bilir N. Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. düzenlemek (örneğin. T. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. Bilir N. 2005. September 14-17. 10. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T. Hilton Convention Center. Kriz Dergisi 1996 (4).Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. Sadock BJ.C.

Dışişleri Bakanlığı. “Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Psikiyatri AD. ANKARA . Bilici M. T.Sağlık Bakanlığı. Ögel K.C. Gazi Üniversitesi Tıp Fak. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. 21. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. 1990. Ögel K. Shafey O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 15(2):112118.1(1):90. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav.who. Uğuz Ş. Approaches to Alcohol Policy. “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. Letho J. Uğuz Ş. Çorapçıoğlu A.who. 15(2):112118. Barr AM. Liman O. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45. Tamar M. Tamar D.pdf. Psikiyatri AD. Ankara. Ögel K.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İçişleri Bakanlığı. Jandarma Genel Komutanlığı. Soydal T. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. Bilici M. 22. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. (Basılmamış doküman). Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. WHO. psychiatric clinic of North America. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. Toraks Dergisi. M. WHO. 2002. Guindon EG. Çorapçıoğlu A. 1995. Yenilmez Ç. Uğuz Ş. 2002. 30. Rockville. 2003. 15. Doğan O. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Sır A. 28. Türkiye’de sağlık Hizmetleri. 23. 20. 31. Yeniden Yayın No:4. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. İstanbul. Shuckid AM.int/topics/smoking/en/. Lippincott Williams&Wilkins. Tot Ş. U. Tot Ş. Esen A. Çorapçıoğlu A. 17. Sır A. Yenilmez Ç. http://www. Ergüder T. Alcohol and drugs. Yılmazçetin C. Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar).2004 . Ağustos 2003. Neinstein LS and Anderson MN. ISBN:975-590-072-1. Smoking. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Bağımlılık Dergisi 2003. Ankara Üniversitesi Tıp Fak. Ögel K. 4: 67-71. 4: 15-19. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. Sır A. Psikoloji Dizisi 5.K. Bilici M. pp. 1993. LS Neinstein). Tamara. 90 T. Yılmazçetin C.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods. Bilici M.1271-1289. Yenilmez Ç. Tot Ş. and Future. Handbook of hospital based substance Abuse treatment.Gn. Miller NS. Tamar M. 27. Tamara. Ögel K. 1990. Liman O. 19. İstanbul. Evren C. http://www. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Doğan O. Uğuz Ş.who. Tot Ş. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC. 16. Türkiye 14. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. Tamar D. Pergomon Press. Fine J. Ankara. Maryland: A Report of Surgeon General. Department of Health and Human Services. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 25. Saray Kitapevi. Bağımlılık Dergisi 2003. Taner S. 2003.S. Sır A. Yenilmez Ç. Present.C. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. M. Lerner WD. Philadelphia. Doğan O.euro. Yorgancıoğlu A.C. Liman O. Taner S. 29. Sigara Bağımlılığı ve Hekimler. Sağlık Bakanlığı. 26. Doğan O. http://www. Ögel K. 2000.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı). 32. Methods. WHO Regional Publications European Seri No 60. 18. 1993. 24. Çorapçıoğlu A.

3-12.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur.7-36.9) duygusal şiddet ile karşılaştığını. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Gençlere fiziksel. %27. Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir. Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e. gibi şiddet biçimleri de görülmektedir. Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T. zorbalık. Alkol ve madde kullanımı d.5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını. ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine.5) ise sözel şiddet uyguladığını.M. Çocuk istismarı. . Güven aralığı 34. duygusal.5-22. tüm ülke düzeyinde 261 okulda.1) ise duygusal şiddet uyguladığını.Gençlerin %22’si (%95. Güven aralığı 52. çete savaşları diğer örneklerdir. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97.5’i (%95. haraç alma kabadayılık vb. çok boyutludur.C.Gençlerin %15. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir. .7’si (%95. Güven aralığı 21. 1.9-36. cinayet bu kategoridedir. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1.8’i (%95. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337.3’ü (%95. ölüm. Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik. . hırsızlık. İletişim becerilerinin yetersizliği c. kundakçılık.C. %11.6’sı (%95. %35.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde. Güven aralığı 47. 3. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur. E.Gençlerin %53’ü (%95. tecavüz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 . toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup.T.M. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır. E. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür. tehdit.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını. Tutum ve inançlar b. Kaba.7’si (%95. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır.7) sözel şiddet ile karşılaştığını. Gruplar arasındaki çatışmalar. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1-28.3-16. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. Güven aralığı 11. Güven aralığı 27. istatistiksel analizler. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama). Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler. Okul ortamında ayrıca cinayet. . Bu araştırmanın sonuçlarına göre. Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2.Gençlerin %36. Güven aralığı 15.B.C.356.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında.343.3-53. Bireysel Etmenler: a. soygun. psikolojik yıkım. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir. Güven aralığı 27.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını. %48. T. Bu gruplardan birisi çocuklardır.9-49.

Ailesel Etmenler: a. öğretmenler. Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f. E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T.Sağlık Bakanlığı. Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır. iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c.C. Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar. Yoksulluk. Türkiye 2. d. E. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c. Anne babalar. E.4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir.C. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri.

okul yönetimi ile işbirliği yapmalı.C. hemşireler. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur. okul yöneticileri. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır. psikologlar. b.T. evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sosyal hizmet uzmanları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 . Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir. Bu program. E. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir. Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa. • Sonuçları.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir.C. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. Şiddetin Önlenmesi a. Okul dışında. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman. • Ortaya çıkan ortamların özellikleri. öğrencilere. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli. 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2.C. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir.

• Çatışma çözme. d. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. Okul Yönetimi. • Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi.C. şiddet kullanmayan erişkin örnekleri). • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak. cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir. Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması.Sağlık Bakanlığı. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir. sözel becerilerde yetersizlik vb. • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma. okulla ilişkilerini yakından izlemek. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. • Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek. • İnsan hakları. 94 T. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. • Çocuklarının TV. toplumsal beceriler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. arkadaşlarıyla. • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. düşük sosyo ekonomik düzey.C. grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi. bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. Türkiye • Önlenebilirliği. • Stresi azaltmayı. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. • Çocuklarına girişkenlik öğretmek. c.). • Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır.gov. ders başarısında düşme. Mc Namara JR. 6.tr WHO Information series on school health. Cirillo KJ. World Report on Violence and Health. okul yönetiminin bilgilendirilmesi. davranım bozukluğu.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir. 2002.C. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. Geneva. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. Colwell B. Hurley RS. Ballard D.T. Adolescence. Krug EG et al. 4. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. E. 2. Agression and Violent Behavior. Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır. Tübitak Matbaası. çocukta içe kapanma. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi. T. 2004. Ancak zorbalık. eds. toplumsal becerileri az. The prevention of child and adolescent violence: A review. Kingery PM. 1999. 33 (130):319-30. Ankara. World Health Organization. Pruitt BE. 8: 61-91. okuldan uzaklaşma.B. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür. World Health Organization. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 . www. dikkati toplamada zorluk. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir.tbmm. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir. 3.M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar.10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. T.. çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi. 1998 Summer.C. Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Scott AF. Kaynaklar: 1. 2003. E. zeka düzeyi sınırda. 5.M. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007).

onay veremeyeceği. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı.spiral kırıklar. • Aile içinde geçimsizlik. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından. Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk. yakma. İhmal: Çocuğun beslenme. simetrik yanıklar. Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır. sternum gibi kemiklerde kırıklar. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere. vb. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından. • Çok genç anne. F.C.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. aşağılama. • Aile içi şiddet. ticari amaçlı sömürüyü kapsar. Türkiye F. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. hiperaktif. tehdit etme. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba. sarsma.1 RİSK ETMENLERİ a.uzun kemiklerde metafiz kırıkları. öğretmen. zihinsel engelli). b. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. • Çok çocuklu aile. reddetme. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. aynı çocukta birden fazla kırık. bir şekile benzeyen yaralar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır. korunma. duygusal veya cinsel tutumları. subkonjunktival kanamalar.2 TANI a. • Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse.C. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . gelişimsel olarak hazır olmadığı.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. skapula. diğer çocukların da istismara uğramış olması. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. F. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı. dayak atma. Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. barınma. iki taraflı gözaltı ekimozu. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. tek ebeveyn. gerginlik. ısırma. • Üvey ana baba. • Eğitimsizlik. ihmali. ağız yaraları. a. kalçalarda simetrik lezyonlar. onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk. 96 T.vertebra. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba. Cinsel istismar: Çocuğun. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. suçlama. • Ailede ruhsal hastalık. çocukların ana-babaları gibi.Sağlık Bakanlığı.

akıntı var mı? T. kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı. • Ailede risk etmenleri varsa. • Adli rapor tutulmalı. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa. gelişme geriliği varsa. İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama.2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için. • Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız. a. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 .C. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir. bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa. b. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme.3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir. sakin bir ortamda. • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak. • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir). çocuk yönlendirilmemeli.T. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir.) a. a. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. cinsel ilişki taklidi yapmak. Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. • Çocuk sık sık zehirlenme. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır.C. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama.

Çocukla konuyu yalnızca bir kez. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır. inanmaz tarzda. Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir. depresyon. skar vb. penil. istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. • Psikolojik tedavi m F. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde. m Vajinal. tükrük ve kan örnekleri.Sağlık Bakanlığı. T. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. Türkiye Himende yaralanma.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir. Trachomatis. adli tıp hekimi. var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz. Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. . • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları. Pallidum. onu koruyun. Simpleks. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B. . gece korkuları. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. içe kapanıklık. G. Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin. 0. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kurumuş sekresyon örnekleri. T. Vaginalis. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır. fissür vb. 12 saat arayla 2 doz verilir. olayla ilgisi olmayan öğrenci. Gonorrhea.5 mg levonorgesterol.Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 .Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde.C. • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: . Hep B ve HIV). eritem.1 mg etinil estradiol ve 0. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. H. bardak çekme. anal sürüntü ve yaymalar. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür. Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir. çocuk ruh sağlığı.C. HPV. Trichomonas. o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır. Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler. tetanos). ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız. yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından. . C. Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları.

C. 4. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 . St. 2007. 2.C. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1998. 7 Ek Sayı 1: 184-186. Fiziksel İstismar.C.1998. Geneva. 6. England:John Wiley&Sons Ltd.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir. Monteleone JA. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet. • Uzun süreli tıbbi. Uğur Baysal S. Geger A. Brodeur AE. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. New York: Oxford University Pres. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem.Olay. Emans SJ. 3.T. 2002. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir. Hergüner S( Editörler ). eds.. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas. Tüzün Ü. 5. Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners. Çocuk Dergisi 2007. • Aşılamaya başlandıysa. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur. Aldridge M. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır. Uğur Baysal S. 2nd ed. Wood J. Çocuk Hakları. Muram D. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. Şekil 3. Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference. . 2000 Krug EG et al. Missouri USA: GW Medical Publishing Inc. World Health Organization. İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. 1st ed. Louise. West Sussex. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuk İstismarı ve İhmali. 2nd ed. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra. World report on violence and health.F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1.

Kabakulak. AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. Polio. Poliomyelit( Çocuk Felci).sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır.Sağlık Bakanlığı. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık.C.ayın sonu 2. Hemofilus influenza tip b (Hib).C. ay . Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A.saglik.ayın sonu 4. Bu yolla henüz aşılanmamış. A. Kızamık.tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. aselüler Boğmaca. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi.ayın sonu 6. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile. İnaktif Polio. aşılama bırakılan yerden sürdürülür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1. Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar. Aşılar. iki yaşında Hepatit B. Tüberküloz (Verem). hastalıklar yayılamaz. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. Tetanoz. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar. Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur. (Bkz.gov. Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. Kızamık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir. Difteri. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda.ayın sonu 12. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tetanoz. Türkiye 4. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir. Kızamıkçık. 2008 İlköğretim 1. Boğmaca. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir. www. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. Kızamıkçık. vücudun savunma düzeneklerini uyararak. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri.

DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. DaBT-İPA-Hib. Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. KKK. KKK deri altına. Kızamıkçık. A. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez.C. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. Oral Polio. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. BCG). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio. BCG.3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. Td. aşılar eski haline döndürülemez. TT. Kızamık. T.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . ısının birikmiş etkisidir. Kızamık.T. Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa. Aşıların bozulmasının nedeni. KKK. Kızamıkçık. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. Difteri.4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar. Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. DT.C. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir. A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine.

Sınıf ve İlköğretim 8. • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır. yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. oda yeterince sessiz olmalıdır.saglik. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. kızarıklık. Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır. DT ve Td. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır. Aşı. şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır. Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır.C. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT. ısı artışı ve şişlik görülür.A-3 ve Tablo 4. TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır.5 ml Uygulama Üst kola. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. gebeler dâhil olmak üzere. A. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 4.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. Tablo 4. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır. TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4.A-1: Difteri-Tetanoz (DT).tr) Tablo 4. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. www. 102 T. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1.A-2. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. (Bkz. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere. Bu süre bir ayı geçmemelidir.gov. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur.A-1. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır.C. Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır.

• Kortikosteroidler. antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi.000 doz). ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir.C. Tablo 4. VVM donma ısısına duyarlı değildir.T.C.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması. sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir. Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hipogammaglobulinemi. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T. KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. Işığa duyarlıdır. alkilleyici ajanlar.300. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4. • Trombositopenik purpura öyküsü. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. Özel durumlar Yoktur Doz 0. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2. deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1. Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır. lenfoma. • Trombositopeni. aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez. Kabakulak. kas ağrısı. İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı. Lösemi.A-2: Kızamık.5 ml Uygulama Üst kola. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. lösemi. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon. lenfoma.

• Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. Bu süre 1 ayı geçmemelidir. • Kronik kalp hastalıkları. kemoterapi.C. • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar. ve 6.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. ilk karşılaşmada. splenektomi geçirmiş olanlar. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar.000 oranında 1 ml Üst kol. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. Türkiye Tablo 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kemoterapi. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır.4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır. Depolama A. 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Kronik kalp hastalıkları. Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz. • Hemoglobinopatiler 104 T. Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. steroid tedavisi alan). üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir..C. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır.Sağlık Bakanlığı. • Hemoglobinopatiler. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir..A. Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir.

Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır. • Ameliyat öncesi ve sonrası. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir. Aşı öncesi genel durumu iyi. • Kronik kalp. • Serebral palsi. sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. • Antibiyotik tedavisi görme. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur. • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir).T. T. Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır. bronkopnömoni.C. intrabursal veya tendon içi vb. • 38. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem). • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden. Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. • Malnütrisyon. lenfoma. felç veya epilepsi bulunma öyküsü. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 . Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..C.C. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz. vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir. kemoterapi. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür.5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı. metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon. akciğer. Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. • Ailede konvülsiyon. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur.7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi.) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az). aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında).

Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25.02. Baker CJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. IL: American Academy of Pediatrics. Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır. baskı.C. Elk Grove Village.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar: Pickering LK.C. 27.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir. 2006 T. Long SS. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır. Bu formlara. McMillan JA.Sağlık Bakanlığı. 106 T. 2. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir. Türkiye A.C. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.

Pickering LK. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda. B. 2003. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır. Antibiyotik tedavisi gerekmez.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur. B. syf. Long SS. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. Kliegman RM. 2003. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. syf. 2003. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer.4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir. 171’de ilgili bölüme bakınız. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. evde gebe. Elk Grove Village. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. baskı. 197-199 arasına bakınız.2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Hastalık erken çocukluk çağında. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir. Kaynaklar Behrman RE.C. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı.C. baskı. (Syf. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. genellikle zararsızdır. tanı ve tedavisi için T. epigastrik ağrı. tanı ve tedavisi için T. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır. 2004. Hastalığın tanı ve tedavisi için T.197-199 arasına bakınız. WB Saunders Company. 2. 17. Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. Baker CJ. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler. Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir. Philaelphia. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir.C.C.C. E hepatiti A tipine benzerken. gebe bayanlarda. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. McMillan JA. syf. İştahsızlık. Nelson Textbook of Pediatrics. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur. tanı ve tedavisi için T.C. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. syf. 2006 T. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. 197-199 arasına bakınız. Jenson HB.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . IL: American Academy of Pediatrics. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. tanı ve tedavisi için T. tanı ve tedavisi için T. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa.C.197-199 arasına bakınız.C. syf . Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. syf 197-199 arasına bakınız. 27. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. tanı ve tedavisi için T. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. 131-132) B. 1. ishal ve distansiyon olabilir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa.C. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir. B. Hastalık hakkında daha fazla bilgi.T.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

C. İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin. travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir. Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir. 70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml. Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli. 114 T. rinore. açık yaraların kapatılmasını. bebekte 25 . 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla.1 KANAMALAR Kanama. kırıkların stabilizasyonunu (syf.Sağlık Bakanlığı. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır. Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. Türkiye B. Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır. 114-118). 2. Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf. Kanama kontrolünü (syf. 110). Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır.300 ml. okul çocuğunda 200 .C. B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir. • Kesin tanının konulamaması. Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır.30 ml) oldukça tehlikelidir. • Ayrıntılı öykü alma isteği. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. belli başlı acil sorunlardan biridir.

Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir. gazlı bez koyup bastırın. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır.Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. • Bulantı. Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır. kusma. bandaj yapın (Resim 1. • Hastayı sırt üstü yatırın. b. acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir. öksürme durumlarında hava yoluna kan. • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir. kusma olabilir. İlk yardım Herhangi bir vurma. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 .C. a. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). hava açlığı vardır. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. Pıhtıları kaldırmayın. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. bazen öksürük. aradaki damar duvarı nedeniyle.B-1). doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden.C. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. başı sağa veya sola çevirerek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. ancak.Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). İleri tetkiklerin yapılıp. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. sürekli akar. kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. • Akut karın bulguları olabilir. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. yavaş. sızıntı şeklinde akar. genellikle vücut dışından farkedilmez. Damar yaralandığında.T. kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın. • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. İç kanama. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. T. • Deri soğuk ve soluktur. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. Normalde arter ve vendeki kan. • Gözler donuk. bu durumda yapılacak en doğru şey. • Soluk alıp verme hızlanmıştır. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir. yine de ilkyardım yapılmalıdır.C. • Çocuk soğuk soğuk terler. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur. İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir. • Kapiller kanama: Kan sürekli. çarpma. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin.

İp. Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) çıkarmayın.10 dakikada bir olmalıdır. Atel. Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu.B-2). kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. Resim 1. temporal arter. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter. brakial arter. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir. • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak. aksi halde gangren gelişebilir. Amaç.Sağlık Bakanlığı. Ancak. tahta parçası vb.B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. • Şoka karşı önlem alın. vb.20 dakikada bir. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yıkım ve kanama devam eder. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir. turnike yine sıkılmalıdır. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin. kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar. yaralı yere olan kan akımını engellemektir.) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 . tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde. • Kol ve bacak kanıyorsa. Mesafe uzunsa. kemik ile deri arasında sıkıştırarak. tel. Turnike gevşetildiğinde.C. Ara ara gevşetilmelidir. • Atele alın. Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . gevşetme süresi kısa olmalıdır. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir. • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın.C. Kol veya bacak sabitlenmezse. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. kanayan arteri. sonraki bir saatte ise 5 . Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin.

sinüzit. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir. yüksek tansiyon. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir.C. burun anomalisi. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı. enfeksiyon.C.B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.

Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur.2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak. kanama varsa durdurmak. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir. alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir. Kanama varsa durdurun. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir. 2. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye • Kişi dik oturtulur. değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın. 5. • İşlev kaybı. Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır. Avuç içi kanamasında. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. 4. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. Acil Servise sevkedin/götürün. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin. ayrılmamış distal radius kırığı. Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. 3.C. • Şekil bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. d. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır.B-4). Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. Örneğin.Sağlık Bakanlığı. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. ön kolun yaş ağaç kırığı. 1.B-3). • Krepitasyon. 118 T. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1. • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın.C. morarma. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak. ayrışmamış kalça kırığı. • Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur. o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. 6. B. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. • Şişme. ayrılmamış humerus kırığı. • Anormal hareketlilik. Kanamalarda ilkyardımın amacı. • Burna. Önce temel yaşam desteği sağlayın.

• Çocuğu sevkedin.C. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B. • Çıkık kemiği.3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle. • Çıkık eklemi.B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. T.C. morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 . bulunduğu pozisyonda sabitleyin. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bulgular • Ağrı • Şişlik. yerine yerleştirmeye çalışmayın. • Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.

altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı. • Hastayı sevkedin B. temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir. • Görme bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. duyarlılık • Şişlik.Sağlık Bakanlığı. hareket ettirmeyin. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir.5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır.C.C. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir). • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır). • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar. çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. • Sersemlik hali. • Yaralanma burkulma gibi görülse de. Bulgular • Ağrı. Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. • Dalgınlık veya davranış bozukluğu. eklemi sabitleyin. • Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın. Türkiye B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 120 T. • Bir kereden fazla kusma. • Burkulma ayak bileğindeyse. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Powers KS. 2: 64-78. baskı. İstanbul. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. Jones and Bartlett Publishers. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yılmaz HL.C. Türkiye Klinikleri. Birinci A. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf.15:213. 110) • Hastaneye götürün/sevk edin. 2000 6. 3. Analjezi amacıyla. 2005 4. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . Head trauma in children. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers. Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi. Kaynaklar: 1. Kesin ve mutlak öncelik. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir. Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır.T. 1. Violence. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. Schwarz DF. 2005 2.C.17: 197. mutlaka boyunluk takın. Ped Rev 1994. 5. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. American Academy of Pediatrics. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir. T. Karaböcüoğlu M. Uğur Baysal S. Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. Goldstein B. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. Çapa Tıp Kitapevi. Pediatrik Bilimler. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir.C. Pediatr Rev 1996. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. Uzel N. Ankara.

enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hipomagnezemi. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. hiperbilirübinemi. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır.C. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite.C. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir. syf. tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. • Özgeçmişte prenatal. 151 D. gelişim basamakları). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. arter tıkanmaları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aşı uygulaması. daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. zehirlenme. ANAFİLAKSİ Bkz. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. konfüzyon). geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir. hayvan ile temas. TC. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. neonatal hipoglisemi. 122 T. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir. gözlerin yukarı kayması. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. süresi. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. Türkiye C. Nöbetin klinik davranışı. Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. kuvvet kaybı. üremi. yere yığılma. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. kafa travması. ağızdan köpük gelmesi. ensefalit. enfeksiyon). epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. elektrolit dengesizliği. Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. zor doğum. dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar.D-1’de görülmektedir. 2003. subdural. aşı sonrası. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. hipoglisemi.

baskı. maküler dejenerasyon. Elsevier Saunders Publications. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. 97). • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Pediatric Neurology. Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Antiepileptik tedavi: Bkz.C. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.2-0. retinitis pigmentosa. retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon. kanama diatezleri. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. Ashwal S. optik atrofi.C. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. yere düşer. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1. koryoretinit plağı. Syf.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali. Ankara. Principles and Practice. Kaynaklar Cin Ş. 2006 T. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir.T. 223).. görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG). enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir.2003. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1. 97). • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. (syf. 2003. 2004 Fenichel GM. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. makrosefali. 4. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach.C. 1. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir. Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır. Ferriero DM. 5. 2005 Swaiman FK. vücut ısısı) sağlanır. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Epilepsi. baskı.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Antıp AŞ. baskı. Mosby Elsevier Publications. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 . Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. . (syf.

kusma. santral sinir sistemi enfeksiyonları. iyi tanımlanamaması çocuk. orta veya yüksek şiddetlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. karbonmonoksit). Fizik Muayene Bilinç düzeyi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar. ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. Türkiye E. Auraların çoğu görsel belirtilerdir. ortaya çıkış zamanı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. bulgudur. nitrat. Nedenler 1. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. hipertansiyon. ekimoz). 2.C. nitrit. BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. Fiziksel etkinlik ile artar. rinore. duygulanım değişiklikleri. uykusuzluk. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir.C. daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. travma. temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. diş hastalıkları. Ağrı sıklıkla tek taraflı. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. toksinler (kurşun. psödotümör serebri. diplopi. arteriyel kan basıncı. görme alan kaybı. ses ve ışığa duyarlılık) 124 T. görme bozukluğu. sıklığı. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın. Bulantı. görme muayenesi (göz dibi dahil). ataksi vb. zonklayıcı. TC. görme kaybı. Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. apse). 2007 2. ailede migren öyküsü. oksipital. Olguların %10-20’sinde aura vardır. tümör. servikal bölgede kas kasılması. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata. konversiyon. BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik. oksipital nevralji. 72 saatten kısa sürer. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. depresyon. göz sorunları. ZEHİRLENMELER Bkz. bazı besinler). egzersiz. Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. travma bulguları (otore. vücut ısısı. hipoglisemi. nöbet sonrası. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. Dört saatten uzun.

Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir. ağızdan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ayda 2’den fazla atak oluyorsa. T. Görme sorunları varsa (kırma kusuru. • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir. • Analjeziklere dirençli ise. • Atipik (ani başlamış. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa.A-1 de verilmiştir.C. 4. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise. 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 . 3. ateş. 5.C. ağızdan verilir. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında. nöbet. taşikardi. Sevk Kriterleri 1. • Bir haftada 1’den.T. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. 6. hipertansiyon.). Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. bulanık görme ve görme alanı kaybı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kusma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır.C. 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg. ağızdan. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa. 2.

Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Cephalgia 1988. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2. Neurol Neurochri Pol 1993.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2. FM* Görme taramas (astigmat. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2.Sağlık Bakanlığı. Berman S. baskı. Türkiye BA A RISI Öykü. 2. Uğur Baysal S.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A. bask. Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. Pediatric Decision Making. Pediatric Decision Making. Klinik Çocuk Forumu. 1991. Çağlayaner H. 3. 4. 2. Kaynaklar: 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 33 Suppl 5: 111–125. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. and Facial Pain.C. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty. Philadelphia. 1991. Cranial Neuralgias.C. Berman S. Philadelphia. Headaches in the population of school children in Poznan.

huzursuzluk. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. meme. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz. sternum.C. Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. solunum derinliği. GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. Tablo 2.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . süresi ve sıklığı. halsizlik. ksifoid. terleme. ısı. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü. hışıltı. Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2. doğası. kaslar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. alkol. panik. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş.C. anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara. gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral.B-1’de görülmektedir. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma. uyarıcı.B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.T. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir.

Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir.B2’de görülmektedir. 128 T. • Gallop ritmi. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. egzersize dayanıksızlık. senkop sık görülür. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. çarpıntı. hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir. • Ailede ani ölüm.C. siyanotik çocuklardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir.C.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. • Ekokardiyografik inceleme gerekir. Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. • Sıklıkla bir üfürüm vardır. egzersize dayanıksızlık. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir. Tablo 2. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir. çarpıntı. • Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk.

Lippincolt Williams& Willuis. T. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants.C.C. Kocis KC. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. Allen HD. Pediatrics 1983. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. Driscoll DJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. children. 716: 881-887 2. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. Kaynaklar 1. • Aritmi varsa. Philadelphia. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir. Clark EB. and adolescents. Chest pain in Pediatrics. ed. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Chest pain in children and adolescents. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. The Pediatric Clinics of North America 1999. • Hafif analjezikler verilebilir. Driscoll DJ. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. • Şok. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır.. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 . 13791382. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. Gutgesell HP. Volume 2. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar. Berger S.T. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir. 3. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. 2001. Ancak ısrarlı.

yemeklerle ilişkisi. boy). Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. psikojenik ya da organik kökenli olabilir. Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015). Tablo 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı. Kronik karın ağrısı işlevsel. karaciğer-dalak büyümesi. Laboratuvar Tam kan sayımı. safralı kusma. Nedenler Tablo 2. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. rektal bulgular (fissür. iltihaplanması. ısı artışı). Ağrının yerleşimi.Sağlık Bakanlığı. 130 T. yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı. en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir. kusma. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. yeri. dispepsi. kasık/göbek fıtığı. defans. barsak alışkanlığında değişiklik (ishal. hemoroid). endometriozis. pelvik inflamatuar hastalık.C. sedimantasyon. taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. sarılık. kostovertebral açı duyarlılığı. duyarlılık. Türkiye C. yinelemesi. karın muayenesinde barsak sesleri. ağrı. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dışkıda parazit ve gizli kan. Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık. şişlik. tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. etkinliklere etkisi. fistül.C. kabızlık). iştahsızlık.C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir. psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. idrar tetkiki. çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen. Üç ay boyunca. uykuyu etkileyip etkilemediği.3). inflamatuar barsak hastalığı. muayene bulgusu vermeyen. üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. eklem bulguları (kızarıklık.

Pediatrics 2005. Pediatr Rev 2002. 17. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. 3. T. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2.C. Thiessen PN. Chronic abdominal pain in children. Kliegman RM. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. 115: 370-381. American Academy of Pediatrics. Behrman RE. Recurrent abdominal pain. 2004. baskı. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1. kabızlık.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 . Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır. Subcommittee on chronic abdominal pain. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yara) • Eklem şişliği. Tedavi. Nelson Textbook of Pediatrics. WB Saunders Company. İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal. Philaelphia. 23: 39-45. gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. Jenson HB. muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir.T. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür.C.

T. kan içerip içermediği).). idrar tetkiki (dansite. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. duyarlılık. syf. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. kanlı ishal. Akut gastroenterit (Bkz. Dismenore. ishal. Nedenler Gastroenterit. orak hücreli anemi). postnasal akıntı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. • Kullandığı ilaçlar. baş ağrısı. defans. Dismenore (Bkz. birden bire ya da zorlayarak oluşu. ilaç kullanımı. Akut gastroenteritler. • İdrar yaparken yanma. toksik madde alımı. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. 28). kusma içeriği (safralı. ateş. • Travma öyküsü. ishal. • Öksürük. ateş. artrit. kostavertebral açı duyarlılığı. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir. syf. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik. gece/gündüz vb. bir ay içinde yaklaşık 9 atak). büyüme duraklaması. baş ağrısı. Sinüzit (Bkz. kafa içi basıncı artıran durumlar. Pnömoniler. eşlik eden bulgular (karın ağrısı.C. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. • Ateş. • Ateş. nabız. syf. gece öksürüğü. miktarı. reflü. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır. baş ağrısı. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. peptik ülser. organomegali. sistemik enfeksiyonlar. • Döküntü. İdrar yolu enfeksiyonları.). • Karın muayenesinde barsak sesleri. 134). fekoloid. 178). idrarda yanma. 134). Akut Otitis Media (Bkz. Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. inflamatuar barsak hastalığı. 138). • Dehidratasyon derecesi (Bkz. • Ailede benzer öykü. Siklik kusma. migren. daha önce geçirilmiş karın ameliyatları. sıklığı.C. takipne. bilirubin. 134). syf. kulak ağrısı. Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pnömoni (Bkz. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. kan basıncı. 123). Akut gastroenteritler syf. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. syf. gastrit. Hastada bulantı. 132 T. burun tıkanıklılığı. Akut otitis media. lenfadenopati. • Meningeal irritasyon bulguları. sarılık). dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. Üç-beş yaşlarında başlar. lökositüri. mikroskopi). İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. öksürük.C. Reye Sendromu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2003. sinüzit. syf.Sağlık Bakanlığı. solunum hızı. Akut bakteriyel rinosinüzit. Hepatit. Fizik Muayene • Vücut ısısı. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi. beslenme vb. Türkiye D. Laboratuvar Tam kan sayımı.

17. Behrman RE. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. • Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı. 1991. Philadelphia. 2.C. Salgın incelemesi yapılır. karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı . • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı. fışkırır tarzda kusma. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. baskı. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü. • Bir haftadan uzun süren kusma. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. Kliiegman RM. kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir. Kaynaklar 1. • Gece birden bire başlayan kusma. Jenson HB. • Bilinç değişikliği olması. orak hücreli anemi vb.).T. Sevk Kriterleri • Ateş. invajinasyon ön tanısı. WB Saunders Company. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. Pediatric Decision Making. dışkılı kusma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 . menenjit ön tanısı. meningeal irritasyon bulgusu olması. • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. Nelson Textbook of Pediatrics.C. T. 2. 2004 Berman S. Philaelphia. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır.C.

pürülan balgam. Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. ENFEKSİYON HASTALIKLARI A. bronşiyolit) 134 T. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet.C. halsizlik ve düşkünlük (S. Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir.Pneumoniae). Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. Tablo 3. sedimantasyon yüksek olabilir. hızlı nefes alıp verme. 2003 B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir. önce kuru daha sonra balgamlıdır). bronşit. baş ağrısı olabilir. PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır. bronşiyal ses (S. solunum seslerinde azalma. krepitan raller. Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S. hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir. öksürük. yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi).C. Pneumoniae).B-1’de görülmektedir. Pneumoniae). Türkiye 3. • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. segmental veya lober konsolidasyon (S. kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş. Periferik yaymada toksik granülasyon (S.Sağlık Bakanlığı. Fizik Muayene Takipne. Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae). Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu. Pneumoniae) olabilir. kronik böbrek yetmezliği.B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni. iştahsızlık. doğuştan kalp hastalığı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. TC. bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae). effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). Pneumoniae).

Akciğer dışı hastalık (menenjit. ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün. 3-4 dozda. 4 dozda. ağızdan. Elk Grove Village. • Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum.Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C . McMillan JA. Long SS. 72).Bilinç değişikliği .Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg. Baker CJ. baskı. ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. (Bkz. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün.B-2). kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: . günler 5 mg/kg/gün. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gibi) . ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. 3 dozda. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gün 10 mg/kg/gün. 1-2 dozda. Pickering LK. Kaynaklar 1.C. 2 dozda. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır. Kişisel Temizlik ve Bakım.T. Tablo 3. gün kontrole çağrılır.C.Solunum sayısı >30/dk . IL: American Academy of Pediatrics. 2-5. Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir. • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır.Siyanoz • Tedavinin 2–4. syf. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti.C. plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir. kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir. • Risk grubunda olan çocuklar. • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir.B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. 2006 T. • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir. pnömotosel. 27. apse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 . Diyastolik <60 mmHg . toksik görünüm. 4 dozda. • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3. ya da Azitromisin 1.

parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir. Hepatit etkenlerine (A. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. idrar renginde koyulaşma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . su çiçeği. toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. HBV) yönelik seroloji istenebilir.C. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir.C-1). Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. su.1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. enterovirüsler. halsizlik. bulantı.C. ilaç. B. sarılık.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. D. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez. E. Görülebilen belirti ve bulgular. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. dışkı renginde açılmadır. Tablo 3. iştahsızlık. kızamıkçık. EBV. C. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3. CMV. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV. serumda SGOT. Türkiye C. 136 T.C. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler. kusma. sağ üst kadranda duyarlılık.

.Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması. Baker CJ.Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması.(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması. McMillan JA. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması. B. kronik hepatit.5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi. traş makinası. . syf. IL: American Academy of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. 27. karaciğer karsinomu. Komplikasyonlar Safra stazı. yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu.Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir. kantin.Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. fülminan hepatit. Elk Grove Village.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Cinsel sağlık eğitimi verilmesi. hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması). .C. uykuya eğilim. yemekhane. . . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. .Diş fırçası. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. C.Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa. Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi . Pickering LK. evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması. . • Haftada bir kontrol önerilir. • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde. • Bağışıklama (Bkz.Madde bağımlılığının önlenmesi.Kanla temas eden ortamın %0.Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk.C. tırnak makasının ortak kullanılmaması. lavabo. okul altyapısının (tuvalet. . bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. . baskı. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı. siroz.C.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi . . mutfak. Long SS. • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi . • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır. ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1. 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 . D hepatitlerinde: taşıyıcılık. 2006 T.Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması.

Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 102). Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur. Artrit. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir. Elk Grove Village. Kaynaklar 1. pankreatit.Sağlık Bakanlığı. TC. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. Baker CJ. TC. Long SS.C. trombositopeni.C. myokardit. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 . ağızdan) verilmelidir. Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. syf. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. endokardial fibroelastosis. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır. McMillan JA. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır. baskı. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. Ayrıca. mastit. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa. ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. başağrısı. ateş. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. Türkiye D. 2003 E. serebellar ataksi. 2006 T. assending poliradikülitis. Pickering LK. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. glomerülonefrit. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. 2003 F. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Tanı Klinik Bulgular Titreme. tiroidit. 4 dozda. IL: American Academy of Pediatrics. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. halsizlik. 27. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. transvers miyelit.

C. Turner Sendromu. taşikardi. • Kişisel öyküde. hipertansiyon. ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. izolasyon • Kalp damar sorunları. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Psikososyal sorunlar. oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A.A-1’de verilmiştir. şişman bireylerin varlığı. akranlarından ayrılma. yüksek kolesterol düzeyi. 2003 4. televizyon izlemek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları). ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz. Hipotiroidi. alay edilmesi. beslenme alışkanlıkları. (Bkz Ek:3 ). 2003 H. oturma ağırlıklı (örneğin. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayrıca kalıtım. Şişmanlık ile hipertansiyon. kalp damar hastalıkları. TC.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. Hiperinsülinizm vb. Cushing Sendromu. fiziksel etkinlik durumları. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.) varlığı araştırılmalıdır. sınav başarısızlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. metabolik sendrom (sendrom X) T.) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. diyabet vb.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır. yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi. Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 . TC. bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 . Tablo 4. birçok hastalık arasında ilişki vardır. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir.C. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz. Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir. Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur.C. • Aile öyküsünde.T.

) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır. Tedavinin başlıca öğelerini eğitim. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi.C. hiperlipidemi. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. şişmanlık erken tanısı konmalıdır. erken yaşta kalp hastalığı. davranış değişiklikleri. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir. hipertansiyon. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu. Cushing hastalığı/ sendromu vb. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır. • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. ancak aile ödülün yiyecek.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları. özellikle alt eklemlerde ağrı. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. intertrigo. metabolik sendrom. • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır. metabolik sendrom. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. dermatit. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin. akantosis nigrikans vb. Türkiye • Ortopedik sorunlar. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. taze sebze ve meyve tüketimi. bacaklarda eğilme • Deri sorunları. 140 T. ortopedik sorunlar. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir.Sağlık Bakanlığı. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. egzersiz ve diyet oluşturmaktadır.C.

htm Online Erişim Tarihi: 27.C. 2007 Neyzi O.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI. T. 2. ISBN: 92 4 120916 X. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases.C.obesity. http://www. Ertuğrul T. İstanbul. Health Risks. 4.shtml Online Erişim Tarihi: 27. About BMI for Children and Teens. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. Erişim Adresi: http://www.C. Geneva. Diagnosis and Treatment.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur. Nobel Tıp Kitabevi. Pediatri.org/subs/childhood/ healthrisks. • Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır. Günöz H. 2003.cdc. 2007.. 2002 WHO. 04. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir. 04. AOA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. Diet. WHO Technical Report Series 916. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity. Centers for Disease Control and Prevention. Childhood Obesity.

Edinilmiş Guatr. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır. herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır. nitrojen tutulması.C.Sağlık Bakanlığı. 142 T. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. Bunu önlemek için. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. daha zor eğitilen. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili. • Guatr (Bkz. ışıktan ve güneşten korunmalı. 216) Tedavi (Bkz. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir.C. İyot yetersizliği. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir. Edinilmiş Guatr. 216) Sevk Kriterleri (Bkz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . syf. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler. protein ve enzim sistemi. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez.C. Edinilmiş Guatr. • Ders programı kapsamında. tuza iyot eklenmesidir. syf. tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. Türkiye B. termoregülasyon. syf. Ancak ülkemizde. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında. hücresel oksidasyon. hücre içi metabolizma. Edinilmiş Guatr. syf. Tanı (Bkz. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. Tiroid hormonları.

4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD. WHO/UNICEF/ICCIDD. MDIS Working Paper. ICCIDD. Kasım-Aralık: 1224 TC. 2001. Aghinti-Lombardi. Pekcan G. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. WHO/EURO/NUT/98.C. Rago T. 6. 2. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. iyot yetersizliği araştırılmalıdır. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli. Haar F. Dunn J. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . 2004. Sağlık Bakanlığı. 1998. 1. Public Health Nutrition. Iodine deficiency disorders in Europe. Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders.T. İyot. 5. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency. and the Baltic States. the Commonwealth of Independent States. WHO. Netherlands. Klinik Çocuk Forumu. Vitti P.1. Haziran. Eğitim Broşürü. İyot Yetersizliği Hastalıkları. Kaynaklar 1. 3. 1993. Pinchera A. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır.C. Micronutrient Deficiency Information System. 2003. Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi. 1990.

Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte. mandalina. Demir gereksinimi bireyin yaşına. zayıflama rejimleri. dil papillalarında atrofi. fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. Meckel divertikülü. Türkiye C. reflü ösefajiti vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. baş dönmesi • Dikkat azlığı. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. yumurta. vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. mide barsak hastalıkları (peptik ülser. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir. çabuk yorulma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yeşil yapraklı sebzeler. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T. greyfurt.C. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. parazit varlığı vb.) sık görülmektedir. tahıllar. karaciğer.Sağlık Bakanlığı. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir. diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir. pekmez. polipler. yüksek debili kalp yetmezliği. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. yetersiz besin alımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. hemanjiom. olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. çarpıntı. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. balık.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur. taşikardi. hindi. cinsiyetine. Ergenlik döneminde hızlı büyüme.C. peptik ülser. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika. tavuk. yeşil biber. glossit • Efor dispnesi. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. Et ve et ürünleri. Koyu demli çay tüketilmemeli.

Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4.4 14.C.9 10.0 11.7 12.8 12. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir.9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12.9 11.8 13. Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.T.0 11.5 12.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar.2 SS 10.C.C-2’de görülmektedir.5 14. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 .C.5 12.0 13.9 yaş 8 – 11. ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir. Tablo 4.8 .C-1’de görülmektedir.9 yaş 12 – 14.5 12. Tablo 4. mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır. T.C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7.0 11.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9 yaş 15 – 17. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 .

4. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.who. Geneva. (WHO/NHD/01.Sağlık Bakanlığı.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control. Iron Deficiency Anaemia. 6. fumarat) ağızdan verilmesi uygun. 3. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. Ankara. Nobel Tıp Kitabevi. Türkiye glukonat. Geneva. Galan P. 4(2B): 537-546 Neyzi O. World Health Organization. erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. World Health Organization. 2004 DeMaeyer EM et al. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. Cin Ş. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. A guide for programme managers. baskı. 5. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar. İstanbul. 1. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır. Preziosi P. Ertğrul T. Iron deficiency in Europe. Public Health Nutrition. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. and Control. iyi emilmediğinde. • Ekonomik. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Antıp AŞ. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. Pediatri. WHO/UNU/UNICEF.pdf. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7. 2001. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir. 2002.05. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir. Assessment. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir. 2. 2001. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. Hercberg S. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır. 2003.C. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. doz uygun alınmadığında.C. 1989.2007 146 T.3) http://www. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. Prevention. Online erişim tarihi: 21. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.

C. stridor. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden. şok • Sinir sistemi. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir. yumurta. taşikardi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 . bulantı. Inc. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır. Holgate ST.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler.T. Adkinson NF.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. vizing. Simons FER. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir. öğretmen. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir. hipotansiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. kusma. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir. T. öksürük.. Bochner BS. rinit • Deri. kaşıntı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) • Besin intoleransı (fruktoz.C. Yunginger JW. Philadelphia. egzema • Dolaşım sistemi. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi. Busse WW. 2003. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür. buğday. Çocuk ve çevresinin (aile. fıstık. kolik. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir. baskı Mosby.) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır. soya. ürtiker.).C. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden. syf. Kaynaklar 1. karides vb. vb. ishal • Solunum sistemi. laktoz intoleransı vb. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz. Pennsylvania. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir. yüzde kızarma.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir.C. Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. 2003 T. 6. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt. anjioödem.

. syf.C. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar. • Kurutlar kaldırılmalıdır.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir. Oxytetrasiklin. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. syf. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. • Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. pnömoni.C. DERİ HASTALIKLARI 1 A. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. herpes labialis. • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. büllöz olmayanlar ise. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır.C. Genel durum etkilenmemiştir. Büllöz impetigolar stafilokoklar. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir. 2003.C. Fusidik asit. 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T. Sağlık Bakanlığı. Klinik . • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir.Sağlık Bakanlığı. perioral dermatit.A-1’de görülmektedir. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. septik artrit. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye 5. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır. Şiddetli. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. syf. büllöz impetigoda ise septisemi. herpes zoster. minör tavma bölgeleri.C. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. 2003. yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Bölgesel adenopati vardır. 7-10 gün). perleş. 2003.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Genel belirtiler yoktur. Veziküler impetigo. . streptokoklar. Flucloxacillin.2003. seboreik dermatit. 13) 148 T. syf. herpes labialis. Yüksek ısı ve nem. Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. yanıklar. Büllöz impetigo. büllöz pemfigoid ile karışabilir.C. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo.osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi.C. Sağlık Bakanlığı.

• Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır. dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler.A-1’de görülmektedir. Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir. böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. tabanı nekrotik. penisiline alerjisi olanlarda.C. Lezyonlar az sayıdadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci. • Pedikulosis. üzerinde kirli sarı. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur.2 EKTİMA Tanım Ektima. cephalexin. • Keskin sınırlı.C. T. skabies. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. azitromisin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 . mupirocin) günde 3 kez. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. kenarı kalkık ve morumsu renkte. Penisilin veya amoksisilin. cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. neomycin-bacitracin. grimsi krutları olan ülser vardır. 7-8 gün kullanılabilir. büllözse. klaritromisin verilebilir. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur. birinci kuşak sefalosporinler. penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. eritromisin. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir.C. • Topikal antibiyotikler (bacitracin.

Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler. ekstremitelerde.5 gr A.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur. böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir. yüzde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .200. 150 T.Sağlık Bakanlığı. kubbe şeklinde.5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1. Tedavi • Kurutlar kaldırılır. küçük frajil püstüllerdir. Türkiye Tablo 5. Kaşınma.000 Ü 750 mg – 1. Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Klinik Lezyonlar saçlı deride.C.3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel. Sistemik belirti yoktur.

Wolff HH. 27.. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. Elk Grove Village. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. 2.C. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar. Pickering LK. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. Akut veya kronik gidişlidir. 4.C. Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler. Berger TG. Okul çocuklarında sık görülür. 2004. Burgdorf WHC. yerel ısı artışı. Pennsylvania. barsak parazitleri ve demir eksikliği. streptokokkus pyogenes. Baker CJ.C. Kandida Albikans için nistatin. • Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır. Lebwohl MG. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. Treatment of skin disease. eritem. 5. Elsevier Ltd. 2001. 2006. Coulson I. WB Saunders Company. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir. IL: American Academy of Pediatrics. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. Comprehensive therapeutic strategies. Braun-Falco O.T. 1. 74). baskı. Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Elston DM. Elsevier Ltd. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır. Long SS. 2006. James WD.. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir. psödomonas türleri. Edinburgh. Clinical Dermatology.10. fissürasyon. 2006 Wolverton SE. Heymann WR.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Springer-Verlag. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Berlin. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. baskı. A.4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. Berth-Jones J. 2. Jorizzo JL. Canada. Elsevier Pub. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. nedene yönelik tedavi planlanmalıdır. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . baskı. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. Comprehensive dermatologic drug therapy. Rapini RP. Andrews’ Diseases of the skin. Premolar dişlerin yokluğu. • Nedene yönelik araştırma yapılır. 2000. Kaynaklar Bolognia JL. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. Dermatology. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık. Plewig G. T. Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf. McMillan JA. proteus türleri ve anaeroblardır. 6. 74 ve 78). 3.

Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar. halsizlik. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir. boğaz ağrısı. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. Eritem. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar. açılır ve erozyon gelişir. ağız mukozasında (damakta. topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. 152 T. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir. dilde. Temel bulaşma solunum yolu ile olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tablo kendiliğinden geriler. Ateş. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. fakat yinelemeler görülebilir. gingivada. B. Bu sırada eritemli bir papül olabilir. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. VİRAL ENFEKSİYONLAR B. Türkiye B.C. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. Bölgesel lenfadenopati.C. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. kaşıntı oluşur. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir. Güneş ışınları.Sağlık Bakanlığı. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit. bu lezyon hızla veziküle döner. Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. Ateş. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. Mukozadaki veziküller birleşirler. Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir. Nükslerin sıklığı değişiktir.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır.

Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir. İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar. özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli. Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. • Toplum tabanlı. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir. Erişkinlerde. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir.C. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu.C. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır. 4 doza bölünmüş biçimde. Klinik Suçiçeği. 80 mg/kg/ gün. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur. Ayrıca. VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. Tablo 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler.C. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün).T. Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir. Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur. genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu.

günde püstülleşirler. Yüzeyleri hiperkeratotik. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. Trigeminal sinirin 3. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. Yaş önemli bir etmendir. Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. Genellikle 1-10 mm çapında. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. tırnak kenarları. kulaklar. sol. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. 5. poligonal. batma. topikal kapsaisin. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tek tek yerleşirler. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi. İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. deri renginde. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler.Sağlık Bakanlığı. ve 6. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). oval. Verruca plana: 2-4 mm. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır.C. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. eller. çene. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. Grup içindeki veziküller aynı yaşta. dizler gibi travma bölgeleridir. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir. Beraberinde tinnitus. karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. sert papüller şeklinde görülürler. ve 4. burun ve göz kenarında yerleşen. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. Kurutlar 2-3 hafta sürer. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. Yuvarlak. 154 T. Normal kişilerde 1-4 gün. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. Yanma. fakat alında orta hattı geçmez. topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. yinelemeler de daha sık görülür. Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. karnabahar gibi görünür. Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır.C. asit borik solüsyon %2). Yüzde. farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. 12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3. Verrruca filiformis: Boyun. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır.

Berth-Jones J. Coulson I. 4. Baker CJ. O nedenle tedavi zorunlu değildir. deri renginde. Sağlıklı bireylerde. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. Bu bölgedeki verrükalar vajina. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata.C. %50 salisilik asid. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür. krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir.10. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Clinical Dermatology. Büyüklükleri değişebilir. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. Lebwohl MG. Hastalık temas yoluyla bulaşır. Elsevier Ltd. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. baskı. 2006.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan. baskı. sert papüllerdir. 3. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. %0. Pickering LK. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. %40 gümüş nitrat. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. Comprehensive therapeutic strategies. genital bölge. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. 1James WD. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. baskı. Elsevier Pub. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. fakat geniş yayılımlı da olabilirler. Berger TG. 2006 6. Rapini RP. 2. 2001. Molluskum papülleri düzgün. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. keskin kenarlı papül. Long SS. imiquimod. WB Saunders Company.T. Elsevier Ltd. Comprehensive dermatologic drug therapy. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük.. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir. Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur. Berlin. Gelişmiş lezyon sıkılırsa. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Elk Grove Village. elektrodessikasyon.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Edinburgh. Ancak çok bulaşıcı olup. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. Springer-Verlag. Braun-Falco O. 2.C. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir. Salisilik asit. Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük. Plewig G. 2004. Canada. 27. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler. 2006. Pennsylvania. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. Burgdorf WHC. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. Andrews’ Diseases of the skin.. 5. Wolverton SE. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Bolognia JL. B. Elston DM. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. epidermal viral bir enfeksiyondur. Kaynaklar 1. T. cantharidin de etkili bulunmuştur. Tanı klinik olarak konur. McMillan JA. Dermatology. Wolff HH. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. Jorizzo JL. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. Heymann WR. Treatment of skin disease.5 Podofilotoksin krem. IL: American Academy of Pediatrics. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. 2000.

kulaklık. tüylü oyuncaklar. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi.1. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0. ancak sirkelerin bir bölümü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır. şiddetli kaşıntı. yatağı.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar.Sağlık Bakanlığı. kep. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. İlacın ilk uygulaması. oksipital bölgede kulak arkasında. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. koltuk ve kanepeler gibi. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. çoğunlukla. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. ancak hareketlidirler. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. vb. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. çocukların ceket ve paltolarını. Klinik Saçlı deride. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. bulaşma yolu. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır. koltuk. Türkiye C. Ancak tarak. • Özellikle kapşonlu kıyafetler. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. 156 T. kask. Çocuğun giysileri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür. kanatsız. araba ve otobüs koltukları. O nedenle bit enfestasyonu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. Baş biti. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. ekskoriasyonlar. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. Saç normal bir şampuan ile yıkanır. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. fırça. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir. 6 bacaklı bir böcektir. Okullarda. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. oldukça bulaşıcıdır. O nedenle 7-10 gün sonra. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var.PARAZİTER HASTALIKLAR C. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. canlılığını sürdürmektedir. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir.C. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. durulanır. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür. atkı. yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması.

El sıkışma. Daha çok sosyoekonomik durumu. corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . 12 saat beklenip. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir. Özelliği ensede. C. bulaşma yolu. uzun süreli. yıkanılır. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir. okul çocuklarında. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi). hominis. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. interskapüler bölgede. Giysilerin dikiş yerlerinde. öpüşme ile bulaş beklenmez. iç giysiler. T. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur.C. Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. temizlik koşulları bozuk kişilerde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Uyuz hastalığında bulaşma. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için. İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur.T. C. ürtikaryal papüller. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var. erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde. Giysilerin. Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir.C. yakın fiziksel temasla olur.3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var. • Bit salgınları sırasında. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. O nedenle aile bireyleri arasında. halk arasında çok iyi bilinen. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. Bulaşma. kalça ve uyluklarda kaşıntılı. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır. humanus’dur. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır. yakın kişisel temas ile gerçekleşir. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar. yoğun kaşıntı ile giden. yurt.C. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır.

Görülmesi çok güç de olsa. dizlerde. bir kez daha yinelenebilir. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar. dirsekte. • Tedavi. erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. koltuk altı çukuru ön yüzünde. gluteal bölgede. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). kaşıntısı olmasa da. bulaşma yolu. epidermiste. Bu uygulama. kadında meme başı çevresinde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. erkekte glans peniste. Uyuz hastalarının tedavisi. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. Deriden kazıntı alınarak. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. tedavinin etkinliği azalır. bir hafta sonra. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tümüyle yıkanır. diğer böcek ısırmaları.C. ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. göbekte. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. tırnak altlarına. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. Özellikle el ve ayak parmak aralarına.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir.Sağlık Bakanlığı. İlacın temiz. Çocuklarda el içi. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur. Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. hastanın üzerinden çıkan giysiler. Banyo sonrası kaşıntı artar. ayak tabanında vezikül ve büller. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. dermatitis herpetiformis. bilekte. etken maddeyi. artan kan akımı. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur.C. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir. • Kremin gözlerle. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit. • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra. 158 T. bel bölgesinde. ovularak uygulanır. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. ayak bileklerinde yerleşirler. Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için.

James WD. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Andrews’ Diseases of the skin. vezikül ya da büller görülür. Bolognia JL. Lezyonlar çift çift. arının iğnesi deride kalmışsa.. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. baskı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 .10. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır. 2004. Burgdorf WHC. arılar. McMillan JA. 2006. 4. Pickering LK. Arı sokmalarında. Berth-Jones J. 2006. Comprehensive dermatologic drug therapy. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir. ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur. T. Heymann WR. Pennsylvania. Clinical Dermatology. Wolff HH. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. 5. Elsevier Ltd. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.C. Elk Grove Village. 2006 Wolverton SE. Baker CJ. Kaynaklar 1. Braun-Falco O. 2003. 2001. Elsevier Ltd. Jorizzo JL. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur. Berlin. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir.C. Comprehensive therapeutic strategies. baskı. Sağlık Bakanlığı. Anafilakside paranteral adrenalin. WB Saunders Company. Plewig G.C. 2. Canada. Long SS. 6. • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. Elsevier Pub. Coulson I. 151). üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler. Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Edinburgh. Dermatology. Lebwohl MG. Elston DM. 27. 2. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. 2000. C. baskı. IL: American Academy of Pediatrics.T. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır. 3. syf. Springer-Verlag. Treatment of skin disease.. Rapini RP. Berger TG.

Canada. 2001. D. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. 2. Berlin. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur. Bolognia JL. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur. üzeri hafif skuamlı maküllerdir.. Türkiye D. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi. sakal. diabetes mellitus. Down Sendromu. Elsevier Ltd. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. 2000. liken planus. WB Saunders Company. Kaynaklar 1. Edinburgh. Jorizzo JL.C. Treatment of skin disease. proksimal ucun daha ince olması) saptanması. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar. 2006. Wolff HH.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir. Braun-Falco O. 2006. Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. trikotillomani. Coulson I. 3. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez. Lebwohl MG. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. 2. Elsevier Pub. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması. Comprehensive dermatologic drug therapy. haşimato tiroiditi. kısa sürede gelişen yuvarlak. sınırları keskin olmayan. baskı.Sağlık Bakanlığı. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente. Berth-Jones J. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Andrews’ Diseases of the skin. Wolverton SE. James WD. Comprehensive therapeutic strategies. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. Burgdorf WHC. Springer-Verlag.. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. sistemik lupus eritematozus. Rapini RP. Pennsylvania.10. Heymann WR. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir. Dermatology. Plewig G.C. atopik dermatit. Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir. saçların tekrar uzaması. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir. Elsevier Ltd. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde. Clinical Dermatology. Elston DM. 160 T. keskin sınırlı olmaması. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür. Alopesi areata. 4. baskı. 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Berger TG. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. keskin sınırlı. 2004.

Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları.. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. (1999) Depresyon El Kitabı.Y. yeme bozuklukları. dismenore). D. R. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir). Bektaş. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. 67-73. s. Cinsel sağlık eğitimi. anksiyete bozuklukları. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir. Amerikan Psikiyatri Birliği. Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. Hekimler Yayın Birliği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . okul başarısı. Dördüncü Baskı (DSM-IV). İkinci Basım. WashinghtonDc. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir. Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. s. Ankara. Sayı: 22.C. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır. ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. Cilt:III. Bu fiziksel değişimler. Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır. Beden görüntüsü. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı. sanatsal uğraşlar. davranış bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar. 22-23. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır.T. cinsel kimlik bozukluğu. Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır.C. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. önyargıları gösterilmektedir. Roche Yayınları. Kaynaklar 1. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. 3.C. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. T. 1994’ten çeviren Köroğlu E. 2. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. üremenin fiziksel. doğası. Aşkın. insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır.

8.C.M..Ş. s.. Türkiye 4. Metaksan A. 587-597. Second Edition. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler. (ed) M.A. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. Riddick. Öncü. Ankara.. O. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları. (ed) Ebert.C. Birinci Basım. Öztürk. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. 6. Odağ. D.. s. Tubitak Matbaası. 2003. Bilkent University. S. Ozalp S. Rugancı. Boxer. Danforth Obstetrik ve Jinekoloji. S. B.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları. Schonert-Reich. ve ark. Güneş Kitabevi. 7. Sevinç Matbaası. O. s.. W. F.. s. Bernet... S. International Children’s Center (ICC). Avcı. B. Nurcombe. 106 13. Öztürk. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları. Sevinç Matbaası. Yüce Yayınları. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması. Birinci Basım.Sağlık Bakanlığı.. Kılıç. 10. s. Şenol. 907-937. İstanbul. (Çev. (2000) Puberte ve Ergenlik. Çuhadaroğlu. Hoşgör. R. Lewis. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi. Berksun. 24-30. Tanır H.M.. 118 12..Williams & Wilkins. 5. Child and Adolescent Psychiatry.. çeviren Cinemre B. A. E. (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity). O. 162 T. A. p278-12p. N.. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. D.33-36 11. Işıklı. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları. S.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 9.H ve ark.. M. Canat.. Canat. 119 Offer. E. s.. (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. (ed) Scott J:R. Reproductive health risks of adolescents.. (ed) I. S. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı. C. (Çev. Sayıl. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.G. Ed) Birsöz S. K. T. Nevrozlar-2. İkinci Basım. sf. Karaman. Ed) Erez. Çeviren: Erez.

buna “çıkan testis” denir. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi. 2.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. Strasburger VC. Packer MG. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir. Fertility index analysis in cryptochidism. Lippincott. 1996. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. 3. genetik etmenler (Noonan’s. Klinefelter. Rozanski TA. Kaynaklar 1. gelişim anomalileri. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . Bloom DA. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. Adolescent Health Care. skrotuma inmesi beklenirken. Williams & Wilkons. • Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar. chp 28. Theory and management. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. 22:107. Urol Clin North Am 1995.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Raven. T.C. Scrotal Disorders. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir. Neistein LS. 18. SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. 4. The undescendent testis. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. Doğumdan 3-4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. 153:1255. 1998. Philadelphia. Am Fam Physician 1985. 5. 31:133. Baltimore. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. Aileler. Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir.C. TESTİS. Kallman sendromu ve trizomi 13. ayında. chp 5. Schulze KA. inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar.C. Adolescent Medicine.Evaluating the undescendent testis. 21). J Urol 1995. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır. McAleer IM. Kaplan GW et al. Pfister RR. Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. Adolescent sexuality and health related problems.

9 3.9 +/.0 +/. BH Eksikliği. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 +/. Gonodtropin Eksikliği).6 2.9 6. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır. 2000. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür.B-1).0 1.1.4 3.0 6.1 +/.9 5.0 6.5 +/. Pediatri.7 9. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir.4 3.0.5 3.7 +/.9 3.8 5.1 +/. hipotalamik (Kallman Sendromu.7 +/. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .9 6. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir.0.1 13. Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir.0 6. 3.0. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır.C.1.0. Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur.1. T. Ertuğrul.0.0. N.C.2 +/.9 6. Nobel Tıp Kitapevleri. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir. Bölüm 19.1.3 +/.1.3 +/. Baskı. tanıya yönelik muayene yapılır. Günöz H.SD 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.8 3.Sağlık Bakanlığı.0.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2.0. Olcay.8 4.8 3.8 3.9 2.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.8 4. Mikropenis. 164 T.0 +/.4 +/.3 2. Prader-Willi Sendromu). Türkiye B. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa.3 +/.9 5. Mikropenis ile ilişkili bozukluklar.5 2.3 3.0. penis tek el ile gerilir. Tablo 6.0. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6. gonadal (Klinefelter Sendromu. hipofizer (Septo-Optik Displaze. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir.5 SD 1.5 +/.5 SD altında olmasıdır. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken.7 3.6 Ortalama – 2.3 Kaynaklar: 1.

Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. Hricak H. Kaynaklar: 1. Arka yüzü ise çıplaktır. Williams & Wilkons. ısı artışı ve duyarlılık saptanır. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. 76:929. Strasburger VC. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir. Los Altos. Adolescent Health Care. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. 1992. 4. Etkilenen testis. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır. Şekil 6.C. epididimit. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. Adolescent sexuality and health related problems. Şekil 6.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir. Her 4. Overdorf BS. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır. chp 5. Prater JM. Testculer torsion: a surgical emergency. Stoller ML. 3. 1998. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Pediatrics 1985. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır. chp 28. Neistein LS. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir.C. Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı.T. Lippincott. In: Smith DR ed.Raven.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. Fizik muayene ile tanı konulur. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir. Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi. Çok acil girişim gerekebilir. tunica vaginalis ile kaplıdır. Kogan BA. 44:834.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir. Akut ve ağrılıdır. Disorders of testis. Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur. scrotum and spermatic cord. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir. T. 1996. Philadelphia. Am Fam Physician 1991. Scrotal Disorders. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur. %15 erkekte testis. diğer testise göre daha yüksektedir. General Urology. Baltimore.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar.C. California: Lange Medical Publishers. Ani gelişir. Adolescent Medicine. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Smith DR.

Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yatarak muayene sırasında da palpe edilir. genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir.C. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. geniş açı ile açılır.B-2’de varikosel görülmektedir. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur.2: Varikosel Görünümü Varikoselde. Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6. Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir. 166 T. • Evre 3: Gözle görülebilir. sol renal vene. Varikosel her iki testiste de görülebilir. • Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez. vena cava’ya küçük açı ile açılır.C. Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur.4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir. Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir. Ailesel geçiş yoktur. • Evre 0: Bulgu yoktur. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir. internal spermatik ven. 10 yaşın altında seyrek görülür. İki taraflı olma olasılığı %15’dir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Şekil 6. Türkiye B. Çünkü sol testis internal spermatik ven. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır.B.Sağlık Bakanlığı. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır. Varikoselektomiden sonra. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). Sağda ise.

Adolescent varicocele. DeFazio J. Marshall S. Scott M. 138. Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf. 1996.C.’den daha az ise. Öğrenci. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir. şişliğin artması. Urol Clin North Am 1995. Neistein L S. 2. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. T. 1998. inspeksiyonla görülmesi). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Fertil Steril 1993. Varicolece repair and fertility. Strasburger VC. 59 (3):613. 4. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse. Klinik bulgular varsa (ağrı.Raven. Adolescent Health Care. • Büyük. Ob-Gyn Clin Alert 1986. 832. Williams & Wilkons. Varicocele in youth. chp 28. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir. Loss of fertility in men with varicocele. 2:36. 170). Adolescent Medicine. chp 5. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. 3. Goldstein M. • GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. Scrotal Disorders.C. Lippincott. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. Philadelphia. 6. 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml.C. Lyon RP. West J Med 1983. Gorelick Jl. Reitelman C. Adolescent sexuality and health related problems. aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. Kaynaklar 1.T. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır. Kass EJ. Baltimore. 22:151.

• Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. Symposium on adolescent medicine.Normal scrotum and benign disese. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. Strasburger VC. Adolescent Health Care. yumuşak. Kessler R.Raven. chp 5. Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sabahları küçülür.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner. Travma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır. akşamları büyür. Govan DE. Lippincott. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. Türkiye B. Neistein LS. radyoterapi. Adolescent sexuality and health related problems. I. Urologic problems in the adolescent male. 2.C. kistik bir skrotal kitle vardır. J Clin Ultrasound 1993. Ağrısız. chp 28. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur. Scrotal Disorders. yumuşak. In: Litt IF. 27:109. Adolescent Medicine. Philadelphia. Pediatric Clin North Am 1980. Tanı • Hastada ağrısız. 4. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. 1998. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir. 3. Williams & Wilkons. 168 T.Sağlık Bakanlığı. Kaynaklar 1. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir. Gersovich EO. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar. 1996. kistik. ed. 21:355. Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa. Baltimore.C. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir. Sıklıkla hidroselin boyutu.

Tedavide. Philadelphia. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır. 1998. Tam idrar tetiki ve kültür istenir. Neistein LS. T. Adolescent Medicine. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. Akut dönemde yatak istirahati önerilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bovie WR.Raven. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. Lippincott. 2.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. Tedavi Skrotal destek gerekir.C. Scrotal Disorders. 1996. Med Clin North Am 1990.C. Adolescent Health Care. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. chp 28. Baltimore. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz. cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. Strasburger VC.T. chp 5. Williams&Wilkons. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. 3. Buna prehn belirtisi denir. ama epididimiste azalma gösterir. Adolescent sexuality and health related problems. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez.C. Kaynaklar 1. 74:1543.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır.Sağlık Bakanlığı. Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2. 170 T. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1. penisi testislerden ayırarak. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6. kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik. hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4. Türkiye B.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir. ayda en az bir kere. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5. okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır. ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7.C. Bu muayenenin önemi.5 cm’den. Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cerrahi tedavi öner. tedavi başla. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar. Simetidin. thiacetazone. Glandüler dokunun hissedilemediği. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek. yalnızca bilgilendir. şişlik ve gerginlik görülür. altı aya kadar tedavi yapılır. testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. 1. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur. hipertiroidi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa.C. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. hipogonadizm olmadan. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 . yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler. b) 4-6 cm arasında ise. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. Fizyolojik bir gelişimdir. pseudojinekomastidir. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi. böbrek hastalıkları. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. aromatazebıl androjenler. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti. T.C.T. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir. medikal tedavi ver. c) > 6cm ise. adrenal bez. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. MEME HASTALIKLARI C. valium “Diazepam”. Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır.C. malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. Adolescent sexuality and health related problems. Okula Yönelik Öneriler Ergenler. Williams & Wilkons. 4. Türkiye 2. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni. Gynecomastia N Engl J Med 1993. Baltimore. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. JAMA 1961.Sağlık Bakanlığı. Am Fam Physician 1997. Adolescent Medicine. Braunstein GD. Danazol 5. 4. 1998. Kaynaklar 1. 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Nydick N. 172 T. Bustos J. Scrotal Disorders.C. 5. Neistein LS. 3. Neuman JF. Dihydrotestosterone heptanoate: IM. Adolescent Health Care. 178:449. Braunstein GD. Philadelphia. ayda bir kez uygulanır. chp 28.328:490.C. Lippincott. Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır.Raven. Hosp Pract 1993.28:37. Strasburger VC.51:1835. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır. Gynecomastia in adolescent boys. Dale JH Jr et all. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Evaluation and treatment of gynecomastia. 1996. chp 5.

Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir. Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür. hormon tedavisi. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. Aureus nedeniyle oluşur. Kaslar üzerine oturmuştur. çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar. medrosiprogestron kullanılır. Meme Başı Akıntıları Sütlü. sulu. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. En sık meme gelişim anomalisi. gerginlik. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir. İdeal meme 250-300 mm3’dür. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir. Şekil 6. meme yapısı gösterilmiştir. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur. mastitis. Atelia ise meme başının olmamasıdır. renkli / yapışkan. Galaktore. Filloides tipleri vardır. Kafein alınımın azaltılması önerilir. Meme başı akıntılarında ağrı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. pürülan. Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir. a. subareolar apse. En sık Staf. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 . duktal papillom.2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. Politelia meme başının birden fazla olması halidir.C. Ayrıca. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. c.C. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. Comman. enfeksiyon ve enflamasyon. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. Dev.C. Tedavi de sıcak tutma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. malignite. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. Mastaljia (periyodik. analjezik. Tedavisinde uygun sütyen. analjezik. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik. Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir. Juvenil. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. süt kanalı mastiti. İzlem veya cerrahi önerilir. iyi destekli sütyen.C-1’de. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır. duktal ektazi. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır. endürasyon ve ateş olabilir. seröz / serohemorajik olabilir. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır.6. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir. T. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş). meme dokusunun olmamasıdır. Amastia ve Atelia: Amastia. Şekil . selim.

C. Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır. Türkiye d. Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2.C. 1. Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir. Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3. Strasburger VC.Breast disorders in children and adolescents. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Bower R.C. Sırt üstü yatma 4. Bachman JW. Dewhurst J.T. Management of breast lesions in children and adolescents. Scrotal Disorders.C. Adolescent Medicine.Raven. Baltimore. 3. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme. 7. Philadelphia. Williams & Wilkons. 1996. 2. Bell M. 4. Doğru bölgeyi muayene etme 5. Lippincott. Pediatr Clin North Am 1981. Adolescent sexuality and health related problems. chp 28. Breast problems. Prim Care 1988. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3:337. Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6. 15: 643-664. 1998. Pediatr Surg 1976. 5. T. J. chp 5. 28:287. Ternberg J. Kaynaklar 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . Adolescent Health Care. Neistein LS. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme.

3. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır. Pediatr Rev 1992. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. Kaynaklar 1. Türkiye D. Nedenler 1. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. 2. D. chp 5. Blythe M.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir. uterus. Glass RH.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür. Baltimore. 3. Philadelphia. 5. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. 1996. Adolescent Medicine. Tedavisi himenin eksizyonudur. Strasburger VC. D.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış. fallop tüplerinden oluşmaktadır. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gebelik ve emzirme. In: Adolescent Health Update. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 . muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur. menarşın olmaması. Neistein LS. Common menstrüel problems. 2. Gecikmiş pubertede 13. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza. 4.Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. chp 28. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır. Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. • Müllerien sistem yapıları. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır. Elk Grove Village. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur.Raven. 1989. Kase NG.In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility. D. Scrotal Disorders. Obezite).C. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. Illınois: American Academy of Pediatrics. Adolescent Health Care. JİNEKOLOJİK SORUNLAR D.Sağlık Bakanlığı. ağızdan antibiotikler (Eritromisin. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. Bulimia Nevroza.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. Amonerrhea. T. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. Slap GB. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea. Speroff L. İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. Williams & Wilkins. 13:43. Polaneczky MM. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. Baltimore.C. 1998. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi. 1991. baş ağrısı. Ağrının siklik tanımlanması. Adolescent sexuality and health related problems. vajenin 2/3 üst kısmı. 16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar. Williams & Wilkons. Olgular irritasyon. menarştan 18 ay sonra. Lippincott. ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. amenorrhea and oligomenorrhea. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. 4th edit. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir. adolesan. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir.

Raven. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir. 5. Parker PD. Scrotal Disorders.C. Strasburger VC. memelerde dolgunluk. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. AM Fam Physician 1994. • Doğal progesteronlar verilebilir. Severino SK. 1996. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi. vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. değişen ruh hali.T.C. Adolescent sexuality and health related problems. Kaynaklar 1. chp 5. Smith S. Baltimore. Lippincott. 3.1993. gerginlik ve iş kaybıdır. Moline ML. 1998. Adolescent Health Care. T. Premenstruel sendrome. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. karın ağrısı. Schiff I. 4. Philadelphia. stres yönetimi. Drugs 1995. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır. iştah artışı ve ödem. New York: Norton. Adetten önce 1 hafta uygulanır. • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır.C. Premenstruel sendrome: identification and management. 50: 1309. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. 2. yorgunluk. Modern management of premenstruel sendrome. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir. Williams & Wilkons. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir. chp 28. Neistein LS.49:71. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. Adolescent Medicine.

Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir. Tedavide ilk seçenektir.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır. sayfaları arasında yer almaktadır.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7. Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. kişiye özel planlanmalıdır. günü sonlandırılmalıdır.D-1’de yer almaktadır. semptom yok. bulantı. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. Tablo 6. alkol.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T. Türkiye D. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6.Riskli davranışlar öyküsü alınıp. Baş ağrısı. madde kullanımı vb. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T.Sağlık Bakanlığı. 6. varsa uygun girişim yapılması (sigara. kusma.C.Fiziksel egzersiz 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır.C.Uyku düzeni 4.Kalsiyumdan zengin beslenme.Sağlıklı beslenme 3.C. maliyetine. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3.) 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi. Tedavide ikincil seçenektir. emniyetine. ishal. Etkinliğine. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 . ritm. PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.C. Tablo 6.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6. “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır. kanama miktarı.C.D-1’de verilmiştir. mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6. Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma. zaman. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir.D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T.C. E2 (+) geri beslemesine.

ergen. görme bozukluğu • Meme başı akıntısı. sarkoma botyroides. ergen ve ailesi bilgilendirilmeli. tam kan sayımı. tsh / prl. berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi. polipler. travma. hirsutismus. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. polip. kondilom. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. enfeksiyöz. baş ağrısı. ani kilo değişikliği • Çarpıntı. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. malignite.kz. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü. malignite. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır. güven sağlanmalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ptz. endometrit. diet. 180 T. malignite. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı. enfeksiyon. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir. morluklar. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg.Sağlık Bakanlığı.C. pz. fibroidler Diğer: Egzersiz. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet. Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları. hiperplazi.C.

hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir. 2. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1. Antiemetik ve demir desteği de yapılır. Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. 27:1 March 2000. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences. menstrüel takvim tutmayı önerme. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır.C.B. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. demir proflaksisi önerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Başvuru sırasında kanama belirgin ise. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir. Deligeoroglou E. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün. Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. Philadelphia. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. Kaynaklar 1. Berenson AB.C. 3x1/3gün.T. Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. 1997 T.C. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. vol: 816. W. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir. Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir.Saunders Company. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. Pennsiylvania. Adolescent Gynecology. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 . Hormonal tedavi önerilmez. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

• Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. Adolescent sexuality and health related problems. ses kalınlaşması.C. 3. Am J Obstet Gynecol 1981. göğüslerin ufalması. Scrotal Disorders.Sağlık Bakanlığı. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir. Hirsutizm. 1996. Clin Obstet Gynecol 1984. Rosenfield RL. • Tüylenme derecesi belirlenir. etiology and management.12: 649. epilasyon). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar 1. ketokonazol. Baltimore. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır.C. chp 28. Hatch R. göğüs. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. İmplications. Hirsutizm. temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. Neistein LS. Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 . Kim MH. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 4. Virilizasyon. 2. kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz. alınımı önlenmelidir. flutamid. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adolescent Health Care. 1998. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır. Moris DV. Philadelphia.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. Türkiye E. Adolescent Medicine. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır. siproteron asetat. Lippincott. androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton. chp 5.140:815. 182 T. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. Strasburger VC. soymak veya ağda yapma.Raven. memeler. Hirsutizm. elektrolizis. Williams & Wilkons. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. et al. finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan. • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır.

T.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1990). • Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay. anormal bir durum şekline dönüşebilir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T. POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.

Philadelphia. and Adashi EY. Neistein LS. 333:853. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. Adolescent Health Care. Adolescent sexuality and health related problems. Polycystic ovary syndrome. Williams & Wilkons. N Eng J Med 1995. Scrotal Disorders. Lippincott. 3. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1996. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Utiger RD.Sağlık Bakanlığı. Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996.. chp 28. Udoff LC. Adolescent Medicine. N Engl J Med 1996. 184 T. 5. Baltimore. Türkiye • Wedge rezeksiyon. 335: 657. 1998. chp 5. Strasburger VC. Insulin and the polycystic ovary syndrome. 2.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Franks S. gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. 9:3. Kaynaklar 1. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem.Raven.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. SPOR YARALANMALARI A. öncelikle kalp-damar sistemi. Bu yaklaşımda. T. Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. testis. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır. radyolojik tetkikler vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra.C. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir.C.T. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. Antrenmanlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. Spor. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 . c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması. eğer bir organ kaybı (göz. Bu durumda. ekokardiyografi.) başvurulabilir. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar.C. programlanır ve uygulanır. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı.com/sports/topic156.C. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.sporbilim. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir. 3. http://www. yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir.com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles.Sağlık Bakanlığı. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir. Türkiye • Kontak lens.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. Öte yandan. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir.emedicine. Kaynaklar 1.

htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1. Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir. Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma. SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri. Nedenler Bel ağrılarından genellikle. • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur. Tanı Öykü (travma gibi). yük kaldırma. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 .C. • Ağır spor antrenmanları. istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir. bu bulgulara kilo kaybı. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. halter vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir.com/gen/cocuklarda.genetikbilimi.C. krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur. ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www.).C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uykudan uyandıran tarzda ise.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. yorgunluk.

çökme. öykü ve fizik muayene ile konulabilir. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır. ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı). voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.com/emerg/topic347.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari. Çok şiddetli ağrı yoksa.C.40 T. Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur.gov/hi/topics/childsports/child_sports. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 . Türkiye C. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur. The Physician And Sportsmedicine – 1998. ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere. tüberositas tibia üzerinde koşu.C. gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir.atletik. Kaynaklar http://www. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar.emedicine. Basketbol. spora katılıma izin verilebilir. 3. 2. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir. sıçrama. Böylece. Meisterling MR. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur. İyi huylu bir hastalıktır.nih. Ayrıca.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC.niams. Coping With Osgood-Schlatter Disease. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. Wall EJ. 4. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar. Belirtiler • Diz kapağı altında. Tanı Tanı. 26 (3): 39 . Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 . Kaynaklar 1 . Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey.T.C. Nedenler Genellikle sert zeminde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. http://www. Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar. Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür. Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T.printo.C. Tedavi Özel bir tedavisi yoktur.C. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır.

pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T. Kaynaklar 1.C. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur. Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir. http://www.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ağrı başlıca yakınmadır. Tanı Klinik olarak tanı konur.C. Türkiye E. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi.printo. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması. Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir.

Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. Amaç ödem gelişimini. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır.C. Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur. Tanı Öykü. Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır. • Koruma ve istirahat. ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır).C. morarma. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. Tedavi İlk tedavi. İşlev kaybı sınırlıdır. Yöntem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir. 24-48 saat boyunca saat başı. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır. İleri derecede ödem. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Soğuk uygulama. havlu veya bandaj üzerinden buz T. 8-10 dakika. • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. Belirgin ödem.T. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. İşlev kaybı belirgindir. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme. lateral ve Mortis grafilerileridir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. ağrı ve duyarlılık vardır. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka. Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 . hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. İnstabilite vardır.C.

Kaynaklar 1.org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn.lpch. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra).dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada. 2.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . http://www. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar. 2. 2. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir. Yıldız A. 1. Güler İ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.C. Tek İ. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır.niams. 55(3): 205-210 192 T. Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir. bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder.nih. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır.orthoseek. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir. cerrahi onarım önerilebilir. Öğüt H. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır. Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde. 4. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.nih. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı. ve 3.Sağlık Bakanlığı. 3.niams.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Ayak bilek egzersizleri verilmelidir.gov/hi/topics/childsports/child_sports. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları.com/ articles/anklesprain. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir.gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez.

2. hafif işlev kaybı vardır.dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması. 3.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma). Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1.C. KAS YARALANMALARI. Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir.dereceden zedelenmeler 7-10 gün. KAS EZİLMELERİ G. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir. ani ve hazırlıksız gerilmelere. 2. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır. Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir. KAS SERTLİKLERİ. Tanı Öykü.derece 14-21 gün ve 3. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara. Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır. Masaj yapılmamalıdır. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur. genel olarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. ve 3. Tedavi İlk 24-48 saat. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması.C. Öyküde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Klinik Bulgular 1. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur.dereceden kas zedelenmelerinde. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir. Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır. Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az.T. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 .dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur. spor. 3. hasta hareket (egzersiz. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu. şiddetli ağrı. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. Nedenler Kas yaralanmaları. T. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3. 1.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir.

Kas ezilmelerinde. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. Tedavi Kas sertliğinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir. 2003. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. Kunduracıoğlu Burak. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Zergeroğlu Ali Murat. Nobel Yayın Dağıtım. Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. Ulkar Bülent. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. G. Emin Ergen. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır. Yoğun fiziksel etkinlik. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması. Masaj yapılmamalıdır. Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Ergen Emin. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Yazarlar. kompresyon.2 KAS SERTLİKLERİ. Ankara 194 T. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı.C. Yukarı kaldırma önerilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. yukarı kaldırma.Sağlık Bakanlığı. Güner Rüştü. • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. duyarlı bölge saptanır. spor. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir. Tanı Öykü.

Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir. Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir. • Acil hipertansiyon tedavisi. herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır. T. ağırlık. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8.3 – 0. Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır. Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği. DİĞER HASTALIKLAR A. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir. ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir. Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. . boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur. Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir. • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. cinsiyet. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . baş ağrısı. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur.Nifedipin (0. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir. Kan basıncı yaş. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler. idrara çok ya da az çıkma. sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur. . koma.5 mg/kg/doz. Ayrıca endokrin sisteme. • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir. Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması).C. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz. İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir.T.Sodyum nitroprussid’in (0. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır.25 – 0.Tümer Standartları).C. steroid. • Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır. şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir. havale.

2004 Tümer N. Ankara. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Kaynaklar 1.C.13: 438–443 196 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Köse K. 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. WB Saunders. toplum olarak az tuz kullanımı.C. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan.Ş. Behrman RE. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır. Ensari C. Yalçınkaya F. Antıp A. 17. Arvin AM. Çakar N. Pediatr Nephrol 1999. 2. 3. Kara N. İnce E. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Nelson Textbook of Pediatrics. Kliegman RM. Özkaya N. Philadelphia. USA 2004 Cin Ş.baskı. Ekim M. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi.Sağlık Bakanlığı. nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. Philadelphia. veya 3. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. hipertansiyon. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir. diğer volüm yükü bulgularının olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 . • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur. Sevk Kriterleri Ödem. Antıp A. Kaynaklar 1.T. • Belirgin ödem. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra. Ankara. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Behrman RE. 3.C. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Philadelphia. Arvin AM. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür.Ş. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. USA. hipertansiyon. Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur. Nifedipin (0. 2004 T. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır.C. 2004 Cin Ş. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır.17. • İdrar muayenesinde bol eritrosit. USA. Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem. Meyers KEC.25 – 0. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. WB Saunders.5 mg/kg/doz. eritrosit silendirleri dikkati çeker. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır. • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır. hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2. Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır.baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir. 2004 Kaplan BS. Kliegman RM.C. hipertansiyon. 2. Nelson Textbook of Pediatrics . Elsevier Mosby. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. gerekirse yinelenebilir. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. Su ve tuz kısıtlaması yapılır.

Hepatit B enfeksiyonu. Hastalığın prognozu kötüdür. USA. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur. Klinik bulguları yaygın ödem. osteoporoz. 2. Elsevier Mosby. kişilik değişiklikleri. Türkiye C. 2004 Kaplan BS. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır.Ş. kanser. Kaynaklar Alpay H. 4. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. idrar miktarında azalma. USA. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. WB Saunders. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. Kliegman RM. Arvin AM. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür. • Hareket kısıtlaması yoktur. Hipertansiyon olmaz. 3. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür. Nelson Textbook of Pediatrics . Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1.baskı.C. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır. taşikardi. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. baskı. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. makroskopik hematüri görülmez. veya 3. 1. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma. katarakt. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. Philadelphia. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. mikroskopik hematüri seyrektir. hipertansiyon. hipotansiyon. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. İdrarla yoğun protein kaybı. Philadelphia. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir. Antıp A. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur. Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. ödem. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon.Sağlık Bakanlığı.C. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 . hiperglisemi. basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir.17. sellülit) ve trombozdur. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. hipertansiyon. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. Meyers KEC. enfeksiyon (peritonit. böbrek fonksiyon testleri normaldir. şişmanlık. Ankara.2:164-167 Behrman RE. 2004 T. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır. 2004 Cin Ş. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2.

halsizlik. Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler.T.C. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır. • Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 . konjestif kalp yetmezliği. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir. böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir.73 m²’in altına düşer. perikardit görülebilir. sistemik hipertansiyon. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. Gastrointestinal kanamalar. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. nefrotoksik antibiyotikler. • Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. sol ventrikül hipertrofisi. Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon.C. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. T. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. hemoraji). • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. Üremi. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır. hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. özafajit görülebilir. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir.C. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. Böbrek işlevleri %50. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. kalıtsal hastalıklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir. kusma. pyelonefritler. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. sistemik enfeksiyonlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında.

WB Saunders. Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır.2:164-167 Behrman RE. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 3. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan.Sağlık Bakanlığı. Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir. 2004 200 T. Philadelphia. İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. Alpay H.Baskı. hipertansiyon. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. USA. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. 1. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler. Ankara. Hib. Philadelphia. veya 3. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. Periton diyalizi. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir. 2. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar. Arvin AM. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir.17. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. USA. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. • Yeterli kalori verilmeli. baskı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Kaynaklar 1. Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur.C.C. Elsevier Mosby. Kliegman RM.Ş. Meyers KEC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Metabolik asidoz. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. Standart aşılara ek olarak pnömokok. 2004 Cin Ş. 2004 Kaplan BS. Antıp A. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. 4. hiperpigmentasyon. Nelson Textbook of Pediatrics .

5-1 mg T.040 mg/kg 0.C. • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir.C. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir. • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur. • İstirahat: Kalbin yükünü azaltır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur. Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0.025-0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. • EKG tanı koymada yardımcı değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 . Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.C. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır. Tanı Klinik Bulgular 1. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez.

Gutgessel HP. Kaynaklar 1.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) . EKG yakından izlenir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Philedelphia. WB Saunders.Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) .bloker ilaçlar kullanılır. Lippincolt Williams & Wilkins. Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure.Sağlık Bakanlığı. • Karvedilol 0. 2004 Cin Ş.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir. 206. 17. Children and Adolescents. Kliegman RM. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. baskı.C. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. . kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. 2001 Behrman RE. Volume II. Eur Heart J 2001.Ş. 2004 Remme WJ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. Ankara. • Kaptopril 0. Nelson Textbook of Pediatrics.baskı.1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0. 2. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Allen HD. Okula Yönelik Öneriler Bkz. syf.08 – 0. Jenson HB.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde. Philedelphia. 6. Antıp A. baskı. 22: 1527– 1560 202 T. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir.Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β. Swedberg K.C. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen. Clarck EB. kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır. Driscoll DJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4.

F-2). Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir. Şekil 8.C. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur. Tablo 8.F-6) dönüşebileceği için önem taşır. Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.C. Şekil 8. I° AV blok (Şekil 8. Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider. sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. Egzersiz ile kalp hızını artırırlar. Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir. enfeksiyon. Tedavi gerektirmez. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar. Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat.C.F-1’de görülmektedir.F-1.F-4.F-2. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle. 8. T.F-1).T. Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 . DİSRİTMİLER Kalbin çalışması. II° AV blok (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-3) klinik olarak önemli değildir.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8. Sinüs bradikardisi 2.

Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8. baş dönmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yanıt yoksa adenosin 0. feokromasitoma. I° AV blok Şekil 8. Şekil 8. tek taraflı karotis masajı.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir.2 mg/kg’a çıkılır. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir. II° AV blok tip I Şekil 8.F-7. egzersiz intoleransı. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop.F-8. Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0. Bazı konjenital kalp hastalıklarında. kalp yetersizliği bulguları. Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır. Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1. Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. Supraventriküler taşikardi 2. Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır.F-4.Sağlık Bakanlığı.F-3.C. Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir. Tedavisinde “val salva manevrası”.C. kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır.F-6. 204 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yanıt alınamaması durumunda 0. Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir.F-7).1 mg/kg İV verilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kardiyomegalinin bulunması. 8. Şekil 8. II° AV blok tip II Şekil 8.F-9). Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8. tirotoksikoz. yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır.F-5. romatizmal kalp hastalıkları.

51 (6): 1537–1551 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gutgessel HP. Antıp A. Jenson HB.F-8. kardiyomyopati. Philedelphia. 2001 Behrman RE.baskı. Nelson Textbook of Pediatrics. Shah M. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda. 2004 Kaltman J. mitral valv prolapsusu. kokain kullanımı. Pediatr Clin North Am 2004. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8.F-10. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit. Lippincolt Williams & Wilkins. Evaluation of the child with an arrthymia. Şekil 8. Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz.T. Kliegman RM. syf. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. Clarck EB. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8.F-11. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır.Ventriküler taşikardi 4. 17. 2. WB Saunders. baskı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 .C. 2004 Cin Ş.F-11).C. Ankara. kalp tümörleri. baskı. Driscoll DJ. 3. Kaynaklar Allen HD. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir.Ş. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. 6. uzun QT sendromunda gözlenir. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi.F-10). Children and Adolescents. Volume II. Şekil 8. Atriyal fibrilasyon 3. Atriyal flutter Şekil 8. 206.F-9. Philedelphia. 4.

İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8. Hastaların beslenmeleri. VSD) profilaksi gerekmez. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. Hastanın solukluğu. Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. 206 T.C. Çarpıntısı olan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir. soluk. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı.C. Türkiye G. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir. • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır.Sağlık Bakanlığı. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır.G-1). Büyüme Yetersiz kalori alımı. Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. Romatizmal kapak hastalarında. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir. Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir.

C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 .5 mg/kg.C.5 mg/kg. siyanotik hastalar. • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları. • Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Baş ağrısı. fokal nörolojik bulguları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8.G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg. im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2gr) 50 mg/kg. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg. im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg. kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir. ağız. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır. oral (en fazla. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg. T. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg.T. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır.

J Am Coll Cardiol 1998. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. De Leon AC. baskı. Gutgessel HP. Antıp A. 2004 Bonow RO. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. Allen HD. Clarck EB. Driscoll DJ.C. 17. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam. Philedelphia.Ş. 32: 1486–1488 Cin Ş. 1996(3):535–554 208 T. WB Saunders. et al. kardiyomyopati. Çünkü bütün çocuklar koşmayı. ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. 2004 Tunaoğlu FS. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır. Kliegman RM. Children and Adolescents. Katkı Pediatri Dergisi.baskı. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. 6. 4. • Müzik. 2001 Behrman RE. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Carabello B. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. Volume II. spor yapmayı severler. baskı. 3. 5. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1.C. Ankara. Nelson Textbook of Pediatrics. Lippincolt Williams & Wilkins.Sağlık Bakanlığı. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. Kaynaklar 1. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır. • Doktor. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. Jenson HB. hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. Philedelphia.

C. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur.) ve solunum sayısı (30-40 /dak. hışıltı. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T.T. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir. • Dispne konuşurken fark edilir.) artmıştır. öksürük. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir. • Nabız (>120 /dak. atopik dermatit) öyküsüdür. FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sinüzit.) artmıştır. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır.C. alerjik rinit. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir. yoğun kokular. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte.) ve solunum sayısı (>40 /dak. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. ASTIM Tanım Astım. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H. Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir. allerjenler. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. Ayrıca hava kirliliği. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi. Atak geçiren bir çocukta siyanoz. Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 . aşırı hijyenik yaşam.C. • Nabız (100-120 /dak. • Suprasternal retraksiyonlar vardır.

Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir. ne zaman hekime başvuracağını. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri. Aerochamber.H-2). Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk. tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Optichamber. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini. Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir. Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir.4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. gelişen solunum sıkıntısı. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim. Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. . Tablo 8. teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8. PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir. tedavi öncesine göre. • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir.C. inhale kortikosteroid. Kromolin. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir. Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri. Astımın en sık rastlanan tipi. Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir.H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 .H-1). * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta. . orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) 210 T. atak durumunda kullanacağı ilaçları.C. tedavi amaçlarını.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. Canchamber vb. Nebuhaler. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*.Sağlık Bakanlığı. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir. hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir. uzun etkili beta-2 agonistler. nedokromil. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif. • β-2 agonistler.

. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir.Egzersiz kısıtlılığı. . . Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken. . profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir.Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını. • Astımlı bir çocukta.C.C. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir. T.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi. bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir. — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur.Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 . Tablo 8. Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez.C. Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. — Yavaş salınan teofilin.

• Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. PEFmetre. allerjenlerin (ev tozu akarı. www. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler. Istanbul. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi.2007 T. 6.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention.toraks. Adkinson NF. küf mantarı. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır. hayvan) bulunmaması. maks.Sık atak geçiren. vernik. duman gibi). 0.Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0.ginasthma.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir. 2000. Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur. • Okul hekimi. Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir. NIH. okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır. .. Philadelphia. adrenalin. Yunginger JW. www. .com Online erişim tarihi: 08. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır.C. 2006. Kaynaklar 1. Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir. Middleton’s Allergy: Principles and Practice.09. Bochner BS. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi.09. • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir. hemşiresini PEFmetre. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı.org. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. hamamböceği. baskı Mosby.Egzersiz kısıtlılığı olan. 2.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. araçları (aracı tüp. tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır. Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır. Global Initiative for Asthma (GINA). • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır.01 mg/kg/ doz. Ortamda yoğun kokuların (boya. . • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile. oral kortikosteroid). Inc. Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur.2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi. Pennsylvania. 3. • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra. Simons FER.tr Online erişim tarihi: 08.C. . Holgate ST. Busse WW. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 . yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir. • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir. • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır.

saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi. Metabolik sendrom (obezite.I-2’de görülmektedir. beslenmenin düzenlenmesi. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar. Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır.I-1’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. egzersiz.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 . Tablo 8.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır. çölyak vb.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T.C. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. yaşam tarzının uyumlandırılması. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8. Tablo 8. Tip 2 Diyabet. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır.C. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken. hipertansiyon. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar. polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. insulin uygulaması.C. poliüri. Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı. dislipidemi. aile.T. doktor.

• Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır). Beden eğitimi dersleri.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır. 12 yaş üstünde 1mg veya 0.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır. kusma. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. üremik koma akla getirilmelidir.1-0. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması. . derin solunum. karın ağrısı. • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0.Sağlık Bakanlığı. ajitasyon. huzursuzluk. Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1.C. Hipoglisemi tedavisinde. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. akut ensafalit. aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. salisilat entoksikasyonu. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir. . yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir. Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. 2.5mg. korkulu rüyalar tanımlanır. • Glukozuri ve ketonuri olmaması. Enfeksiyon. • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması. nefeste aseton kokusu. 214 T. . kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bilinç değişiklikleri. Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için.Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir. Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı. Bu nedenle sınav dönemlerinde. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir. terleme. sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir.C. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır. dehidratasyon ve koma gelişir.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri. ellerde titreme. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. akut gastroenterit. egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır. konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur.

derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi. Newyork. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . anestezi. ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir. ağrı. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması. Kara B (Çev. sinir iletim hızı bozulur. 6. hemşirenin. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir. 2004 Günöz H. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir. Yordam N. 5. Sizonenko P. Bertrand J. Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. • Nöropati (Otonomik nöropati. 1995 Cin Ş. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin. pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir.C. kardiak denervasyon sendromu. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. Kaynaklar 1. Periferik nöropati). Ankara. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı. baskı. London. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır. yumuşak derili. Blackwell Science. M.). 3. 1. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. 2. 3. Diyabetik çocukların aile içerisinde. mide boşalma sorunları.C. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. mesane disfonksiyonu. Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. baskı.T. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. 3. Öcal G.William Schwartz. Marcel Dekker. • Retinopati • Nefropati. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. 2003 Lifshitz F.D. kabızlık. Pediatrik Endokrinoloji. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ed. Clinical Endocrinology. Rappaport P. diyabetik ishal. 4. 2. 1996 Süoğlu Ö. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Diabetli olguların hepatit A. velilerin. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). Pediatride pratik yaklaşımlar. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. ortostatik hipotansiyon. Pediatric Endocrinology. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir. Antıp AŞ. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. duyu kaybı.C. inkontinans. öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir. Pediatric Endocrinology. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir. Kurtoğlu S. 2000 T. Nobel Kitabevi Ltd. baskı.

EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. durgunluk ve okul başarısında düşme. iyot.C. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yorgunluk. tremor. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çarpıntı. saçlarda kuruluk. gıda vb. amiodaron gibi ilaç. uykusuzluk. antitiroglobulin. Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir. sinirlilik. deride kuruluk. Türkiye J. Tiroidin diffüz mü. normal beslenmeye karşın kilo kaybı. kilo artımında artış. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır.J-1’de görülmektedir. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. kabızlık. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir. irritabilite. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir. Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması. halsizlik. sıcağa dayanamama. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sintigrafi) kullanılır. Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. duygulanım bozukluğu. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. Tablo 8. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. soğuğa dayanamama. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. terleme. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T.

KaraB (Çev.William Schwartz. 4. Tanısı konmuş. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Antıp AŞ. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. WHO/NHD:1-170pp. Pediatrik Endokrinoloji. ed. Kaynaklar 1.C. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. Ankara. UNICEF and ICCIDD. 1.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yordam N.C.). hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. Geneva WHO publ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 . 2003 Süoğlu Ö. 2004 Günöz H.T. Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır. hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet. Pediatride pratik yaklaşımlar. 3. 2. Nobel Kitabevi Ltd. tedavisi başlanmış olgularda. T. Kurtoğlu S. 2000 WHO. baskı. Öcal G. M. Cin Ş. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli. bir üst merkeze sevk edilmelidir. artralji. Nelson Textbook of Pediatrics. pnömokok ve H. hepatosplenomegali gelişmesine. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir). antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. ateş.Sağlık Bakanlığı. Cin Ş. baskı. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2. 2004 218 T. 1. Behrman RE. karaciğer). iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye K. özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır.C. Ankara. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. kalp. endokrin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına. baskı. Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. 17. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır. WB Saunders Company. Kliegman RM. hızla kültür alınıp. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. 2004. Antıp AŞ. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır.C. Philaelphia. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır. Jenson HB. Transfüzyonla yaşatılan hasta. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. Defepiron ise artrit. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. Kaynaklar 1. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır.

iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar. • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken.Enfeksiyon . . puberte gecikmesi olabilir. soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları. • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada. Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L.Akut göğüs ağrısı . orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. dalma. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir. Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir.C. Ağrılar genelde ekstremitelerde. • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli.C. Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir.Ateş . Pulmoner infarktlar. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar. • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir. Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında . Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir. parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır. • Büyüme geriliği.T.C. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir. • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır.Ani soluklaşma T.). Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir. Akut splenik sekestrasyonda. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. dolaşımda kollaps oluşur. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. Çok sıcak.örn. uzun süreli koşu vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klinik Bulgular Akut. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir. İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 . ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur.

Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Philaelphia. 2004. Antıp AŞ. Cin Ş. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nelson Textbook of Pediatrics. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ankara.C. WB Saunders Company. Jenson HB. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. 2004 220 T.Sağlık Bakanlığı. Kliegman RM.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir.Karın ağrısı . baskı. • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır. 1. baskı. Türkiye . Behrman RE. 17.Senkop . Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.

gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir. glutene duyarlılık sonucu gelişen. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 .C.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu.C.M-1’de. sessiz. Kusma görülebilir.M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite. ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır. Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur.C. Tablo 8. durgunluk. İştahsızlık. açık renkli bol dışkılama olur. Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. köpüklü. atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M. huzursuzluk sık görülür.M-2’de verilmiştir. ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar.

Bu diyet ömürboyu sürdürülür. Antıp AŞ. Cameron DJS. 2000: 32–45 Süoğlu Ö. Cin Ş.William Schwartz. 2004 Hill ID. Celiac Disease. Report of the Working Groups 2000. • Çölyak hastalarının 1. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. Beslenmenin buğday.derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 3. Decker BC. M. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. KaraB (Çev. arpa. klinik bulgu vermeyen olgulardır. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. 4. Hepatology and Nutrition. 3. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır.Sağlık Bakanlığı. 1. ed. Bhatnager S.C. 2000 Walker WA. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir. Pediatric Gastrointestinal Disease. 2. Nobel Kitabevi Ltd. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip. World Congress of Pediatric Gastroenterology.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Pediatride pratik yaklaşımlar. baskı. Maki M. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. Troncone R. Ankara. Kaynaklar 1. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli.). 2000 222 T. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Tarama testleri ile tanı alırlar. Canada BCDecker Company. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir. çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein.

Nöbet tipine.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 . Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi. santral sinir sistemi tümörleri. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. Konvülsiyonlar. yere düşer. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi.2-0. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. Büyük kısmı idiopatiktir. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N. Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir. syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. toksik nedenler. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile. genetik etmenler. vücut ısısı) sağlanır.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. syf. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. T. kafa travmaları. yaş. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. (Bkz. ancak konjenital malformasyonlar. elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir.C. okul hemşiresi. Doğru tedavi yaklaşımları. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir. Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır. perinatal travmalar. öğretmen. etiyolojiye. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır.C. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir. 97. epileptik sendrom. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir.

2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. çocuğun yanından ayrılmayın. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. 3. Londra. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın. • Üzerine su dökmeyin. bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın.C. 2. Mac Keith Pres.Sağlık Bakanlığı. 1998 Browne TR. Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. ağzına hiçbir şey koymayın. baskı. • Sakin olun. • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak. Lippincott Williams & Wilkins Publications.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. Demos Publications. Aicardi J. güven verici olun. 1. • Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. baskı. Diseases of the Nervous System in Childhood. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin. Handbook of epilepsy. Holmes GL. • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. ne yaptığını bilmez haldedir. 1993 224 T. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun. 2003 Dodson WE. Türkiye Ailelere. JM Pellock. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. Kaynaklar 1. hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. • Elbiselerini gevşetin. baskı. • Çocuğu yere yatırın. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın. 3.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O.C. yutma ve çiğneme güçlüğü. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. Tablo 8. • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır. beslenme bozukluğu şeklindedir. Gövdenin denge sisteminde bozukluk. Yüzde 16’sında nistagmus. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır.O-1’de görülmektedir. kusma.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır.C. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. Kırma kusurları da sıktır. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir. Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır.T. spastisite. Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. T. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir.C. • Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. kabızlık. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. dizartri şeklinde görülebilir. salya akıtma. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme. Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

periferik nöropatiler.Sağlık Bakanlığı. KBB. • Fizik tedavi. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi. • SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar. göz. fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır. prognoz belirlenmesi. Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek. • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir. Tedavi • Spastisiteyi çözmek. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi. beyin cerrahisi.C. aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir.O-2’de görülmektedir. • İstem dışı hareketleri baskılamak. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü. Tablo 8.O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek.C. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. nöroşirürji. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. ortopedi. Lancet 2004. Londra. Fizyoterapist.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 . psikolog. enfeksiyonlar. toplumsal becerilerine. 2. T. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. çocuk gelişimi uzmanı. Paterson Smith B. Cerebral Palsy. • Okul sağlık ekibi.C. elektrolit dengesizliği. göz. 1998 Koman LA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ateş. baskı.C. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır. kulak-burun-boğaz. Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. diyetisyen. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir. kısmen düzeltilebilir. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. Mac Keith Pres. duygu durumuna. 363: 1619–1631. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Shilt JS. diş hekimliği.T. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir. bu sorunların çoğu tedavi edilemez. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diseases of the Nervous System in Childhood. odyolog. Kaynaklar 1. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. Aicardi J. Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. 2. çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon.

hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bakım. Katılım boyutunda. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1. zihinsel. bedensel işlev. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2. danışmanlık. disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir. Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. Türkiye P. (Tablo 8.C. rehabilitasyon. Katılım sınıflandırması. insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır. ruhsal. ikincisi. Bozukluk. ICF işlev kavramını.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar.P-1: ICF Kategorileri 1.Sağlık Bakanlığı.P-1) Tablo 8. Etkinlik. korunma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur. ICF. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır.C. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir. Katılım ise. 228 T. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. Birincisi. bireyin toplumsal çevresinde. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar.

Eşyaları kaldırma ve taşıma b. Bu etmenler yaş. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır. toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır.T. Yürüme ve hareket etme a. İletişim kurma a. Bu boyutlar. Görme 2. Eşyaları tutma. etkinlik düzeyini. Üretme 7. Giyinme e. Yürüme b. Eğitim b. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. taşıma a. Zihinsel işlevler a. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir. Tuvaletini yapma d. Bedensel bakım c. ırk. Çevrede gezinme 10. Düşünme işlevi d. Çalışma T. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. İçme 11. Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . Yemek yeme f. diğer sağlık durumları. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4. Bellek işlevi c. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir.C. Günlük gereksinimlerini yönetme b. egzersiz. Dikkat işlevi b. hareket ettirme. Alma b. Bu etmenler.C. Öz bakım a. Yıkanma b. baş etme mekanizmaları. cinsiyet.Temel yaşam etkinlikleri a. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1. Parmaklarını kullanma c. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Günlük gereksinimlerini karşılama a. eğitim. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. İşitme 3. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. deneyimler. Ellerini ve kollarını kullanma 9. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. kişilik özellikleri. alışkanlık.

iletişim. soyutlama. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir. iş. toplumsal/kişiler arası beceriler. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir. 230 T. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. algı. gerçeği değerlendirme.C. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir.Sağlık Bakanlığı. Ruhsal muayene: Depresyon. Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. Türkiye 12. kan. çocukluk. Zeka gelişimi bebeklik. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. Bunun yanında. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. kavramsallaştırma vb. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. toplumun sağladığı olanakları kullanma. Eğlence ve boş zaman c. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir. Bunun tam tersi. Laboratuvar işlemleri: İdrar. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. sivil yaşam a. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının. okulla ilgili işlevsel beceriler. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir. boş zamanlar. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır. ev yaşamı. Toplumsal. duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir. Öykü alma. kendi kendini yönetip yönlendirme. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak.C. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta. Toplum yaşamı b. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk. kendine bakım. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük. Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir.1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya. kişinin bellek. P. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir.

Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. psikotik bozukluklar.C. aritmetik bozukluğu vb. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Bunun sonucunda da. onların.T. Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır. Gerek yadsıma. Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir. içe çekilme. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir. o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir. T. yeteneğinin de altında davranma.C. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir.Birincisi.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. yazma. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi.” biçimindeki bir mantıktan hareketle. O halde benim çocuğum geri zekalı değil.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. “Bu çocuğu ben böyle yaptım. Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak. otizm vb. . hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta. Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir. İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir. “Neden oldu?”. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir. baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 .C. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır.

Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur.C. Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır. erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. Çevreden gelen. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir. çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır.C. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta.Sağlık Bakanlığı. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir. Ancak. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir. farkındalığı artırmaktadır. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. Araştırmalara göre. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır. daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur. Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır. P. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir.

işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi. Bu programlarda bedensel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak. Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde. özürlü bireye. toplumsal. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. başarılı bir sonuç. Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi.C.T. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar.C.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul.C. rehabilitasyon merkezi vb. özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır. zihinsel. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı. eklem durumuna. Rehabilitasyon. fiziksel. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir. kemik. evinde. ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır. ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. kas. Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir.

basketbol. Kaynaklar 1. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması..(1)2:153.Ed. Akçakın M.C. İhsan Dağ (Çev. www. Bilir Şule. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Davison G.ozida. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir. Ailede çocuğa karşı olumlu. T. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. 444-456.gov. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. Neale JM.375. Ankara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye sağlanmalıdır. T. kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir. 6. Çocuklarının. Zeka Gerilikleri. Ayyıldız Matbaası A. Spor. 8. ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara. Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir. ılımlı. Akkök F. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış.Sağlık Bakanlığı.) Ankara. 4.C. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması. Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır. Öktem F. halter. çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. Öztürk O (Ed. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. masa tenisi. 2004. 2. atıcılık. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir. yüzme ve tenistir. • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli. Ankara. 7.C. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. 395-400. ampute futbol. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu. 5. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. özürlünün kendisi. Aralık 2004. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü . • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli. ÖZ-VERİ Dergisi. bilek güreşi. Çalış S.) 1988. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde.tr. • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi. Psikoloji Dergisi 1989. 1986. 2003. Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek.Ş. Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338. okçuluk. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır. Anormal Psikolojisi içinde. 234 T. 3.C. (7)23. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu spor dalları atletizm. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır.

T. uyumlu. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı. baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır.C. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Bireysel psikoterapi. uslu. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 .C. kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. hırsızlık.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. • Tek başına kalma. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır. Anne baba çocuğu korumak adına. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir. korku duymasıdır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. utangaç. aşırı onay bekleyen. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir. karın ağrısı. ailesine bağımlı çocuklardır. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. Bilişsel. yalan söyleme.

Sadock VA. Ankara. A Comprehensive Textbook. Birinci Baskı. Dünya Sağlık Örgütü. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 5. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2000’den çeviren Köroğlu E. Hekimler Yayın Birliği. Synopsis of Psychiatry. 2002 Sadock BJ.Sağlık Bakanlığı. 236 T. 2. 9. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 4. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. 7. baskı. Sadock VA.C. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 2000 Sadock BJ. birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir. Amerikan Psikiyatri Birliği. 2003. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. 3. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. 2.C. Comprehensive Textbook of Psychiatry. baskı. Medikomat. Washington DC. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Uluğ B (yayın yöneticileri). Kaynaklar 1. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir.

Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları. Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. T. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. 9. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 . baskı. Hekimler Yayın Birliği. 2. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. Sadock BJ. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Amerikan Psikiyatri Birliği. 2001. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Her çocuk aynı değildir.T. çocuğu anlamaya yönelik. Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır. Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. Sadock VA. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. bilişsel. depresyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. Synopsis of Psychiatry. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir.C. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. Washington DC. 2003. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı. Örneğin dikkati kolay dağılan. Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul. Ankara. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 2000’den çeviren Köroğlu E. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir.C.

başlangıç noktası vardır. “çabuk heyecanlanıyor”. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. dinlememiş görünümü verirler. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama. • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. tetiği çeken bir etken. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır. evde. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır. ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler. Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. “sabırsız”. “ruh halleri değişken”.C. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir. “doyumsuz”. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. • Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden.C. • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir. “kavgacı”. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. “asabi”. Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. “hayallere dalıyor”. dikkatsizce hatalar yapabilirler. Türkiye C. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır. Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar. stresli durumlarda hareketli olurlar. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. Öğretmen yakınmaları. sıklıkla ağlıyor”. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler.

3-E. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir. ince motor beceriler 5 yaş. q harfleri. Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir. Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder.Antidepresanlar .Özgül Okuma Bozukluğu . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları . kişinin kronolojik yaşı. algısal beceriler 8 yaş. • Elleri kullanmada hantallık.Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. olarak algılamak vb. çok-koç.d.9 gibi sayıları karışık algılama. sıklıkla yazım hatası yapmak. Normal popülasyonda.Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu . alkol kullanımı.C. • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin.Özgül Heceleme Bozukluğu . beceriksizlik. matematik. • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma. • Okurken kelime atlamak. • b. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli. • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek. 6. sigara. dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. “Fe” eksikliği. okunamayan el yazısı. • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük. yarın) kavramları konusunda zorluklar. • Yazı yazmada zorluk. Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi.C. ne.Nöroleptikler . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 . “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır. C. gerekli akademik. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T. % 8-10 oranında rastlanır.en. ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma. kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir. p.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur. bugün. Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır.T. Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. .Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri . 12-21.

Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. Sevk Kriterleri Harf atlama. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri.Sağlık Bakanlığı. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. 7. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte. güvenilir ve sağlam olmalarına. 8. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. hiperaktiviteleri kötüleşir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. tutarlı. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. 240 T. Örnek göstermenin. Garaj. 2. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir. Başlangıçta. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir. Ödünsüz. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte. 5. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. 3. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin. 6. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. net. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir. Özel eğitim. 4. 9. ters yazma. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil. bul-tak bilmecelerini çözmek. Kitap bakıp okumak. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. kontrol etmeye çalışmalıdır. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. Bu nedenle konulacak kuralların açık. büyük satış mağazaları. Bu çocuklar kurallara direnir. Çok önemli olmayan. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir.C. lokanta. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın. 10. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. spor. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir.C. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. hem de enerjisini harcamış olacaktır. Yemek. Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği.

evden vb. Bu durum arabaların camlarını kırma. Bazen bıçak. sopa. psikiyatrik durum (depresyon vb. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. saldırgan. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. kabadayı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. kaçmalarıdır.T. yasa dışı eylemler.C. Genelde zeka bölümleri.C. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. özel eşyalarını tahrip etme. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. * Yönerge basit olmalı. aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. kırık şişe.3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. • Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan. madde. T. başkalarının evinde yangın çıkarma. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. arabaları çizme. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir. • Bu çocuklar genel olarak pervasız. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir. Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan.C. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun. tuğla vs. zeka bölümü. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar. yıkıcı. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur. • Ders başarıları düşüktür. * Göz teması kurun. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir. nörolojik defisitler. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar. tabanca. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. Ödül/Puan sistemi uygulayın. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın. kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler. Ceza zamanı uygulayın. hatta yok etme şeklinde görülebilir. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler. biyolojik. • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler.). Kalıtımsal. verdikleri sözlerde durmazlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 .

Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 9. Comprehensive Textbook of Psychiatry. bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. Ankara. Çocuk Ruh Sağlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dünya Sağlık Örgütü. Kaynaklar 1. 5. Synopsis of Psychiatry. 2002 Öktem F. 242 T. Katkı Pediatri Dergisi. böyle bir durumda sevk edilmelidir. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması.Sağlık Bakanlığı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Birinci Baskı. baskı. baskı. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. 3. 4. 2000 Sadock BJ. Medikomat. 3. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları.C. 2003. A Comprehensive Textbook. 17(5): 826-849 Sadock BJ. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 1996. Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Sadock VA. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 7. 2. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Uluğ B (yayın yöneticileri). baskı. Sadock VA. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları.C.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. sorun çözmede yetersizlik. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. • Depresif bozukluk. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. • Dinamik psikoterapi.C. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları. Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur. Hasta belirtilerini gizler. fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir. YEME BOZUKLUKLARI G.C. dehidratasyon. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak.T. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. ödem. Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. Temel sorun iştahsızlık değildir. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T. bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon. otonomiyi engelleyen kuralcılık. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur.

Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. aşırı egzersiz yapmak vb. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak.Sağlık Bakanlığı. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi . • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır. • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir. Kusma. eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi . Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb.Olgunun ne yediğini.2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması. Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T. G. Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir.Hastanın.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi . ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi . değişen sürelerle aç kalmak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir.Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. laksatif ve diüretik kullanmak.C.

Comprehensive Textbook of Psychiatry. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Uluğ B (yayın yöneticileri). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . Hekimler Yayın Birliği. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. Kaynaklar 1. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları.C. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Medikomat. Sadock VA. Sadock VA. 6. T. 4.C. Ankara. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 2000 Sadock BJ. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Amerikan Psikiyatri Birliği. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 7. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. Ankara. A Comprehensive Textbook. baskı. 2003 Ünal F. baskı. Child and Adolescent Psychiatry. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları. 9. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. 5. 17(5): 879-897 2. 1993 Lewis M. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Synopsis of Psychiatry.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Sadock BJ. 3. Birinci Baskı. 1996.T. baskı. Dünya Sağlık Örgütü. 2000’den çeviren Köroğlu E. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 2002. Washington DC.

2. baskı. tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir. 3. Birinci Baskı. Medikomat. Cenevre.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir.Sağlık Bakanlığı. Uyurgezerlik genellikle dört . Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür. 7. 2003. yaşın ilerlemesi ile azalır. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Ankara. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Dünya Sağlık Örgütü. organik ve ruhsal etkenler rol oynar. baskı.C. Nöbetlerde beden hareketleri.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır. Uluğ B (yayın yöneticileri). Child and Adolescent Psychiatry. H. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uykuda konuşma. banyoya gitme. 3. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. kabuslar ise REM döneminde görülürler. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. 252 T. çevresinin farkında değildir. Nedenler Genetik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar.sekiz yaş arasında başlar. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır. Türkiye H. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . A Comprehensive Textbook. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Kaynaklar 1. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir. UYKU BOZUKLUKLARI H. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur. 1992’den çeviren Öztürk MO. Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry.C. 2002 Sadock BJ. 2000 Sadock BJ. Sadock VA Synopsis of Psychiatry. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. benzodiazepinler). Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde. 4. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. H. 1993 Lewis M. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Belirli motor devinimleri yineleyebilir. dolaşır. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir. baskı. antihistaminikler. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır. 9.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızda köpürme. Çocuklarda karın ağrıları. • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir.T. eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 . Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9. rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur. • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir.I-1’de görülmektedir.C. Tablo 9. T. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir.C. I. I. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir.C.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur. opistotonus. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır. • Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır. • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir.

belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur.Sağlık Bakanlığı. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç).C. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir. cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa. işten kaçma. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir. 254 T. Bunun için zaman ayrılması uygun olur. Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir.C. • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik. • Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler). • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. • Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon. Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir. maddi tazminat alma. Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir. Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. Türkiye I. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır.

17(5): 864-878 Taylor S. 3. 5. Katkı Pediatri Dergisi. 16(2):227231 2. 2000’den çeviren Köroğlu E. Somatization in children and adolescents.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Current Opinion in Psychiatry. The management of somatoform disorder in childhood. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa. 33:1223-1235 Fritz GK. 6. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Garralda E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 . Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). 2001 Campo JV. 2002 Pehlivantürk B. Washington DC.T.C. Kaynaklar 1. 1997. 4. Hagino O. Somatoform Bozukluklar. baskı. Hekimler Yayın Birliği. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Fritsch S. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Amerikan Psikiyatri Birliği. 3. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı.C. Ankara. A Comprehensive Textbook. 1996. Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. Çocuk Ruh Sağlığı. 2003. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. T. Fritsch SL.1994.

17(5): 820-825 256 T. Sadock VA. Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. dövme. Çocuk Ruh Sağlığı. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir. 3. genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. vulvovajinit. baskı. • Medikal sorunlar: Balanit. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. A Comprehensive Textbook. 2003. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. • Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak. 3.C.C. 9. kızarma. sevgi. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir. Türkiye J. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir. 2002 Sadock BJ. Ünal F. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. ilgi vb. fimozis. Katkı Pediatri Dergisi. Kaynaklar 1. Synopsis of Psychiatry. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. Çocukluk Masturbasyonu. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. korkutma ve ayıplama şeklindedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1996. terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır.Sağlık Bakanlığı. En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların.

Neyzi) T.Neyzi) Şekil 2.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 .C. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O.Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O.C.Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.

Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O.C. Türkiye Şekil 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Neyzi) Şekil 4.C.Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Neyzi) 258 T.

2 31.9 17.2 21.2 16.5 35.2 25.8 23.5915 -0.6 30.8 21.1 13.0896 -0.16337 0.4901 28.1 16.4984 19.8 15.3 25.14404 100.14624 101.3 16.6 134.4 20.2 44.9 25.6 41.3 21.8 -0.2 123.8 38.5 30.9 50.5805 30.8 25.3 19.8578 0.5447 23.16983 0.16532 0.5 127.6 21.16084 109.8 46.8 38.5 20.16626 0.2 18.0 41.3 45.15284 105.8 30.3 21.2 130.1 19.16287 110.5 Z-scores (weight in kg) 24.8 111.0 26.9795 6:10 82 0.2 26.15230 0.1276 96.4 0.5 123.7853 104.14569 101.16764 0.0 0.2960 87 102.2 37.1 21.3 36.6 0.15065 104.6 126.9 26.4180 -0.4 110.15980 109.5762 7:5.1751 -0.7872 9 0.0 S 0.5124 -0.5 111.3 14.6 121.4 117.6 23.8 109.2 21.8593 103.6 37.4 46.4742 18.14679 102.5197 105.8 29.4924 19.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.2 13.5 22.8 28.4 134.2025 102.5 31.2 30.8 45.8 126.3 125.04495 0.5 117.0 21.3 21.15502 0.9 15.5 30.5789 27.8 27.0275 6: 2 6:5.0 20.0 51.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.1 33.0 37.6 34.6 13.9 118.4 16.0 106.1 57.3 107.0 123.4 25.1 25.4 25.7 039 812 568 311 044 769 0.04355 0.3 24.8 22.4 104.4 32.5185 21.5541 24.5704 26.2710 104.2 124.5 51.3 18.8 -1 19.7 30.7 27.1 27.4 40.5 16.4 21.0 40.2 119.5 16.3740 0 0.9 SD 22SD SD 24.6 16.04399 0.1 20.6 37.1 39.9 114.04423 0.16386 0.2 31.5 18.1 -2 17.5585 24.14295 100.3 45.16186 0.2 29.4 128.5319 31.5 15.3 3 33SD SD SD 127.5 19.3 125.4329 -0.04364 0.4711 18.9 18.7 133.5240 21.4 115.3 35.4 -0.7 14.0 19.0 26.5895 -0.1 0.8 24.9 34.4 132.9 23.7 17.8 23.1 22.0284 -0.4 -0.9908 -0.5398 22.7 105.8 128.16941 0.8 18.0262 -0.1 15.1 28.0 27.6 32.5 -0.16673 0.7 119.1 116.4 SD 42.1 20.3 0.0 0.8661 99.2 28.16135 109.6 121.6 14.1 SD SD 26.2 18.9 114.17186 0.04520 0.5 13.8 115.16854 S 0.5 0.9 6:11 5 years (z-scores) -0.3538 88 89 90 -0.3 38.6 -0.2 44.16897 0.9 32.04431 0.5722 26.7 29.5482 104. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.04439 0.0 25.9 19.6 1 of 3 Page 15.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.15448 106.5 0.9 36.1 25.6646 29.4 13.9 22.7 56.0 120.5934 -0.2 0.9966 -0.17025 108.7731 5: 2 5:4.9208 -0.0 -0.2 118.2 26.8385 5: 5 5:4.2040 28.2 20.5471 23.2274 -0.6 129.5647 25.0 20.5563 24.8 112.17107 0.3 30.2 36.5495 23.3 26.2 110.3 3 39.9 16.6 0.0 32.3004 97.0 22. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .17262 19.8 33.4681 18.1 35.17066 0.3 44.3 24.2 17.5519 102.7 22.2 17.04390 0.1 17.15928 108.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.7 39.0583 3 6: 4 5.6 14.8 23.0 37.3377 98.3 14.5268 21.9 16.0 18.6 27.3635 Page 1 of -0.15717 0.8 24.9904 3 0.0 -0.0 127.0 34.6 108.2 -0.4 20.7 0.3 19.16237 110.04454 6:5.6 22.C.8 843 587 2007 WHO Reference -0.7 SD -221.8 25.7 17.8 46.04489 7:5.8 36.0 23.2 -315.5 33.5 19.7811 96.14790 102.3 22.3 24.1 33.5518 23.7 25.0 17.16809 0.4 27.0 24.5773 27.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.6 0.5072 20.6455 -0.3 14.1 125.04382 0.15876 112.7 122.3 22.5819 27.9 31.0 22.8 24.1 32.2 14.2 13.4954 19.0 26.7 21.7 SD Median 29.6 37.4864 19.1 129.7 54.2105 31.7 -0.3 122.6 31.0 41.15120 104.7 20.1 121.15010 0.2 34.0 30.T.0 24.7 0.5 30.5833 28.1 -0.3 30.2883 -0.5 17.0 30.8 -0.1 -0.5157 21.04502 0.7 26.5925 -0.7 29.1 27.0 131.0 15.2 113.3 49.5213 21.7 17.04482Year: Month Month L101.7 16.8 14.6 30.8 18.15339 0.5 35.5 15.3 0.7 SD 35.15770 107.8 52.9 33.3 16.1196 6 6: 7 4.14350 0.7 17.04536 7: 4 7:5.8 19.0853 103.04514 0.6 27.6 24.6 20.3663 29.1 48.9 109.5SD 122.3 22.3 16.4 19.3 23.9 112.6 129.8 26.3 114.9 31.7 43.9 20.5013 20.4773 18.3 17.14459 101.4 18.6 28.8 31.2 14.8 26.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.7 15.8 -0.6 33.0 18.6 15.3822 7: 8 7:5.4 55.3 110.0 116.2 33.C.5 -0.5 17.1 42.4 35.0 -0.0 132.8 128.4 18.8 120.7 137.9 109.15393 105.04415 0.4667 0 8: 1 5.8 121.5 22.6 40.8 21.2 138.8059 3 5: 4 4.1 23.4 57.8190 -0.2 20.6 124.6 37.2 29.0 114.15823 0.0457 99.8 24.4 37.4 19.8 12.5 19.9 115.9 0.8 116.0 18.0 16.3 112.5347 22.7 49.6 137.9 29.5 21.3 33.8 130.4 27.2 18.5847 -0.4 37.9 124.8 118.5 59.8 58.2 23.14955 103.2 13.1 118.4 15.3 18.5 42.0 23.5 125.5372 22.4 SD 18.9 119.8 40.7 M -0.1 23.1 SD 53.5 119.04525 0.8 18.5 21.6885 99.6 19.8 12.7 13.5667 25.8 21.7 13.4 29.6 35.7791 M 29.6 114.8 20.5 12.3 0.5 48.3 22.0 29.4 25.4107 9 7:10 5.7 19.5 135.14735 0.04508 0.7 131.0 2 32.04475 7:5.5859 L -0.6 111.2 16.04531 0.9 2007 WHO Reference 15.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.9 20.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.4 115.6 119.16579 0.5 41.5757 26.2 19.7721 -0.7 21.3 -0.2 SD 133.8 22.2 110.9 27.8 108.4 22.04373 0.3 -0.8 123.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.0 120.5 113.4 353.3 43.9 21.8180 97.5942 -0.5 28.9 28.9545 -0.2 30.04461 6:5.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.9 14.5100 20.5 14.6 113.6 32.3 29.3149 -0.2 -0.5979 8 -0.16032 0.1 131.0890 6: 5 6:5.5 32.8 17.C.4 124.6406 -0.1 14.8 111.3 22.4 21.15663 107.3 27.4 -0.5804 27.5 26.9346 5: 9 5:10 4.9 43.7 0.7 38.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.9 106.5 125.2 115.8 38.3 15.9663 18.3 28.8 -124.3 132.5 Weight-for-age GIRLS -0.9 35.5 26.2 16.1 107.14900 0.9 23.4834 19.2 22.0 16.9 0.2715 30.8 45.1 0.0 14.3 25.17146 0.8934 31.1 14.0 0.2 17.1 127.4393 7:11 8:5.0 136.8 31.6 116.1 44.6 2007 WHO Reference 19.6 105.1 SD 17.7816 7: 2 86 0.8 16.1 135.1 136.4 Page 2 of 3 22.6 16.6 117.2 -0.4894 19.4 25.3 Z-scores (weight in kg) 19.2 124.9 125.2 32.8 13.9 39.2579 95.6 117.0 114.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.7 119.2 34.15175 104.5 17. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5294 21.1490 80 100.5 121.5740 26.3 46.6 120.1 19.15556 106.6 15.9 20.3 118.6 23.6 113.14514 0.6 20.2 1 26.04469 to 10 5.6 -0.1 16.8 15.4954 8: 2 8:5.14845 0.0 17.6 103.5 0.9 30.1 25.3 116.3 126.8 27.16435 0.9 47.6 16.4 31.9 0.16719 0.2 -318.4 23.15610 107.4 130.5883 -0.8 131.9 18.1 36.3 132.3 127.9 242.4113 98.4 20.2 36.5627 25.6 126.04407 0.4730 97.4 41.6 16.2 17.0 129.9 128.0 29.5 123.1 31.9 55.1784 81 100.3 23.0 SD 14.2 20.7 24.6 43.0 14.3 14.1 18.5043 20.3 18.5872 -0.8 22.5321 22.5958 30.5 28.16483 0.5950 -0.6 25.8 12.0 110.9023 7 5: 8 4.0711 29.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.4 28.9 31.8 0.6 18.6 27.2 120.2371 84 101.6 18.5606 24.6 29.2 15.17224 0.2 19.9 0.0 35.8 34.0 19.5423 22.3 17.4803 18.4 15.6 114.0 122.8710 6 -0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 .8 19.2 120.6 19.2665 85 1 0.3 12.4 14.6 Median 22.7 16.5686 25.6073 95.5129 20.2089 83 100.

6337 28.2 18.0 36.9 SD 133.4 127.4107 9 7:10 5.5 26.6 18.5 45.3 16.4 115.2 31.5 133.4 125.8 53.8059 3 5: 4 4.0 28.13586 105.6 20.0275 2 6: 5.9 15.9 24.3390 20. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .0 S 0.7 22.9 117.3 22.2 29.2 0.1 34.4 21.2338 19.14472 0.7 36.9 33. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .13311 102.2969 20.2 -0.04520 0.7607 97.7 29.2 17.0 34.0 125.7 110.8 -120.0 0.15670 0.5 21.13554 104.2026 18.5 31.8 13.1 23.6 36.3538 88 89 90 -0.6 21.0 22.8 16.9 24.9 128.6802 -0.5 114.5 29.7 121.8 -0.1 32.0 26.4 0.1 SD 50.3 121.7052 98.6 48.9 16.13432 0.2443 19.2 35.3 -0.1 -0.4 125.6085 27.4 24.2 45.6 109.3 13.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.0 52.6 16.1 40.9 0.4 111.6 0.7 56.1 48.7 0.7 18.5722 26.6 240.8854 31.3 26.1 17.0706 105.3 0.3 336.4 134.6714 -0.2 17.13618 0.3 122.7 17.1 24.2 15.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.2 124.0 30.2130 18.6 136.15760 0.4 37.13067 100.4954 8: 2 8:5.8 29.8915 0 0.6 37.6 33.8 25.0968 7: 1 85 0.13880 0.6624 -0.2 36.8 24.2 17.2 15.9 6:11 5 years (z-scores) -0.5 28.0 47.0 -0.6 21.14117 109.1 113.1490 80 100.8 126.2089 83 100.0 127.9 20.5 17.1 18.15581 0.04399 0.3 19.0 16.1 27.16031 0.7 104.7 26.6 110.2 111.5 109.7 23.2 29.5 18.5 18.2 20.6 18.0 22.2548 19.5 2007 WHO Reference 19.4837 6:10 82 0.0 131.3 110.0 44.3 15.7 113.6 43.9 25.8 21.2 18.2 19.3 43.8289 30.9272 -0.14984 0.04373 0.7 112.3 116.3 17.7 24.1 26.0 16.2665 Month -0.6216 27.0890 5 6: 5.8 36.8799 98.8 112.3 22.3 27.5736 29.04454 6: 5.2 28.16122 0.9 Page 16.0 119.6152 27.8710 6 -0.0 23.7 20.0 -0.13342 0.8 42.3 22.5 34.8 117.8 23.9 SD 2 SD 22SD 24.3 119.9 15.5 22.8 19.9 SD SD 112.6 14.8 32.3 27.0 15.2132 -0.4 34.1 15.6 26.1 127.13969 0.0 39.4 25.0Z-scores (weight in kg) 122.8 30.7 SD 21.4 118.7 19.6 122.7 119.9 29.2 SD 19.8 25. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 0.4 17.3217 29.2911 -0.15493 0.3 33.9 28.4 114.7 120.C.5 136.3 109.7731 5: 2 5:4.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.04536 7: 4 7:5.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.1 132.6446 L -0.9 19.3598 21.4402 22.2 29.4 25.4964 24.2 13.8 19.3 22.3 132.5 128.3 18.5 131.1 21.7 0.1 30.8 -0.8 23.13523 0.8 -0.2 35.9 16.5 44.6 23.3 14.3459 28.9 33.7 21.3 350.3 34.1 138.3701 21.4207 22.7 36.5 35.9602 -0.5 15.7 14.0 137.6332 104.3 33.1 119.4 3 7 2007 WHO Reference -0.6 0.14065 108.7 18.4007 22.8 19.1 14.6 14.7 123.8 19.2 13.0731 29.3 25.9 25.1196 6 6: 7 4.6 35.8 13.9 0.5873 26.5644 25.4688 23.2 113.14679 0.14539 110.1861 -0.7 41.6393 -0.9 128.9 14.3 20.9 19.14905 0.9 23.2 21.2 27.6 16.3 20.3 SD SD 27.4393 7:11 8:5.1 28.8750 -0.5315 24.0 -0.6752 -0.3285 20.1 -0.4 116.9 26.4305 22.4 14.8 115.04508 0.8 17.8 38.8 27.8 32.2 -218.1344 97.4499 23.5128 -0.9 18.0 0.8563 95.4 106.1 39.2 20.6 133.0 0.9 37.14016 106.0 126.4 27.9 16.3 24.6 18.3 0.13372 0.4 16.Sağlık Bakanlığı.5 15.7 18.8 114.1 21.5 22.5 34.6689 -0.4873 23.7 17.1 19.04514 0.15850 0.13105 101.8 46.5142 24.8 19.15066 0.2 38.6 31.3075 20.5 131.1 43.13279 0.3 132.9 17.6278 27.6 126.2234 18.13686 106.6 0.3 22.1 29.5482 25.8513 -0.5 26.04355 0.4 -0.7 33.5229 24.14752 108.6 -124.7 37.16305 23.2 18.9 40.4 16.0 -315.7 20.0800 8 -0.6 16.6 30.0 105.15319 0.6 39.04415 0.6 15.0 115.5 19.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.2 120.13213 101.2 23.8 25.6 23.3 26.4137 Page 1 of 7 -0.5399 25.7 130.4 123.5 Weight-for-age -0.0 37.13923 107.1 22.8 25.8979 -0.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.6810 99.5564 25.1 121.6 126.9 110.5 123.9 17.7 0.3 20.0 231.9 28.2 120.3 Z-scores (weight in kg) 24.7 129.1 19.7 37.4 -0.7 SD 41.13246 102.6 120.8 13.4781 23.2 -0.4 15.4833 -0.5 -0.7 20.04439 0.15149 0.5 -0.2 41.04364 0.2870 99.4163 -0.04531 0.0 115.3 25.2 55.0 123.6 27.6764 -319.1 40.3 20.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.7 18.5 0.7 18.04469 to 10 5.1 128.5 14.3180 20.4667 0 8: 1 5.1 35.1 119.7358 102.9 21.2 29.0340 96.8 30.6 1 of 3 118.6 14.4 16.4 112.4 30.2 21.13178 101.1 117.9 0.8 30.9858 104.8 27.2 31.6 125.0 27.2758 19.8 0.3906 21.2005 104.3 19.5 116.8 17.0 129.12988 100.13722 0.3 36.5 16.4 25.6 17.9 SD 34.7 118.9 20.7 22.8385 5: 5 5:4.9 SD Median 28.0 115.3 114.13028 0.5 119.7 M 7: Month 2 86 0.1 19.1 135.3 33.6 129.2 18.7 120.7 116.3 124.7 24.6 31.3 33.1 105.6 44.6432 -0.5 43.0 26.0877 30.7 26.04502 0.6 19.8 49.13759 103.3 22.5 Page 2 of 3 22.04382 0.4107 9 0.3822 7: 8 7:5.04525 0.8 9 2 8 1 4 9 0.7 13.1 25.9 22.0 33.0 21.14828 0.1 16.3 20.13652 105.6 30.13462 104.5 28.7 28.4 47.2 17.3 20.9 31.3 0.0 27.3 18.1 -221.4 -0.1 0.7 25.15406 S 0.7 15.6 23.5 39.7 34.2 -0.8 22.4 124.1 45.1 127.7 35.5 52.0 23.7182 102.3479 103.0 39.1 0.6 28.5765 97.1 14.13797 107.1092 28.5 21.2 41.C.9346 5: 9 5:10 4.9 31.9 131.8 23.5053 24.9 19.3 35.4 30.9 20.9 117.4 32.8 18.4 121.0 113.14608 0.9 0.3 15.6 116.6160 30.7 29.6 -0.2 13.9 125.13142 0.8 132.2 25.1 18.04489 7:5.8277 29.6 121.6 34.5799 26.3 28.2 24.1 20.4 22.9 32.3 26.3 21.6 19.2 25.7 -0.3 106.3 29.2653 19.8 24.16213 0.4 18.1 19.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.7722 -0.9 23.7 19.4594 23.3940 96.3501 30.3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.3235 -0.3494 21.7 29.1 32.0 20.7 27.6543 -0.3 24.9 21.2 21.3029 L101. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 17.5101 3 0.5595 103.7 21.4 22.0 110.13838 107.7 108.4 23.14170 0.2864 19.04431 0.3804 21.9023 7 5: 8 4.9468 -0.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.5 54.1 127.0583 3 6: 4 6: 5.7 24.8 17.5 114.5 22.7 28.5 120.8 51.1 30.2 17.8 125.8 17.3 24.15940 0.6 -0.6585 -0.4 30.3 30.7 130.3 14.2 32.6496 -0.2371 84 101.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.1 16.9 26.4 18.7 42.3 26.7 13.4 24.5 19.9 22.4 32.4 20.9 26.13402 103.1 29.5 20.2 38.14226 109.9 21.5 22.7 114.4 28.8 107.0 137.3 -0.04407 0.6659 -0.1 20.04461 6: 5.6 24.5946 26.2 25.0 18.0 123.04482Year: 5.5 17.7 124.04495 0.2 31.2 15.1 124.6 28.8 129.0 21.4 27.14344 0.04390 0.1 19.4 38.14284 109.9966 -0.2 108.1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.2813 100.0 42.3 19.6872 -0.4 Median 23.5 29.0 55.1 2007 WHO Reference 16.0 111.5 118.9 114.8 14.6 107.5SD 122.6017 26.5 SD 3 33SD SD 23.0 22.2 130.2 16.8 12.0918 99.14407 110.1 44.04475 7: 5.6735 -0.5854 M 28.2960 87 102.7 135.5057 95.1 30.1784 81 BOYS22.5 0.3 118.04423 0.15233 0.1 30.13493 104.5 42.6 31.2 126.2 111.

05.04536 0.0 159.04423 0.5568 99.7 10:10 130 1 144.7 147.7731 100.0 118.1 119.0 142.3 137.7 153.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109.4 144.04542 107.0299 135.04447 5.0 118.7 116.3 110.04536 7: 4 7: 5.0 144.3 154.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.85.9891 Page 1 of 131.6 152.2 140.1435 1 103.2 110.04573 109.35.4975 1 1 1 1 1 1 102.5 123.04415 4.04602 0.1 132.6 113.7 157.6 125.1 149.5670 137.8 137.7703 109.0424 1 104.04617 0.2 108.3 121.1 137.6 139.7 124.2 123.0118 134.8 117.7 102.6767 97.4 119.1 109.3 105.7 113.9 105.3243 105.3 133.2594 141.4107 0.0 121.5 121.04364 0.8059 0.4 152.2 126.04514 0.9 124.1599 SD 6.4 126.14.7 122.1490 103.4 119.1868 1 123.2 112.8 148.7009 125.4 125.2 132.2371 84 101.04415 0.0 156.6 116.6 125.3 124.8 138.3 135.4 137.04576 0.04610 0.9 109.3 126.8 120.3 122.4 125.04617 0.1 129.5 118.5 141.04612 0.6 138.6 130.9 111.04616 0.4 110.4 150.8 127.0 127.6 149.6 115.2 115.2 104.8 120.04407 0.04591 110.8 127.0583 102.1 142.0 128.1 117.9 139.8 119.04556 5.04616 0.04508 0.8 131.2 118.0 118.9 111.5 119.6 118.0347 6.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.5 146.5 151.04364 0.1244 98.2 131.6 133.2 133.0 119.9 119.6 119.8 97.7 115.2 118.5 128.9 128.8 130.04531 0.5 124.2 132.5 131.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.3516 6.1 122.3 1 121.6 126.2 107.9 120.5 131.0 125.8 106.7 132.1 148.7 116.04475 5.5 156.8 118.9023 7 5: 8 5:4.2 107.04615 0.6 123.2089 83 1 100.1196 0.0 102.7 158.5 102.8710 101.04382 4.8 121.6062 0.8 123.3 100.4 116.0812 116.5 108.3 112.2 117.7 133.5 137.6277 124.04565 0.5872 123.04605 0.9303 0.5 128.6 123.04607 0.95.8 131.9966 102.0 124.4 111.2 105.9912 132.3 113.0 136.04461 0.7 140.3 133.4 113.8 116.7313 141.1 122.8 158.04597 5.04547 5.0 843 587 115.2 124.1753 96.6363 139.5951 0.3 120.0 118.2 123.1106 6.5467 122.7 114.1 123.8 126.2 120. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .4 121.5 -1 SD Median 127.5304 1 105.1 139.1 146.4 125.2 121.44.4954 S107.7 2 of 7 Page 118.3741 6.6622 108.8511 0.04475 7:5.7 137.1 106.6 153.3 123.04614 0.04407 101.0275 2 6:5.5 125.1352 6.8 131.2 106.8 140.3 112.9 133.2 -3 SD 105.7 134.7 102.6 103.9 126.3 109.8 125.04561 5.04613 0.4 127.2665 86 1 121.8 126.1 135.0821 137.1 109.8 123.5 114.2 160. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.1784 82 GIRLS 100.4 113.1565 0.8 142.6 114.4107 9 7:10 5.7 133.9 133.04604 0.2 123.9 124.7 10: 8 128 1 143.3 106.3 150.04612 0.9 151.7 103.5 105.9929 0.3 126.9 130.3 145.9 148.6075 124.7 116.0 131.9 140.1 118.9 122.6 112.0 117.2 134.5 122.3 121.0 145.65.8 121.1 134.9208 8 1 119.1 135.8 134.4 112.9 132.2 103.8 147.2 143.0 110.0 136.9769 99.3 117.4 115.2 109.6 135.8 123.7 108.4 123.6 109.9 120.2 130.3 124.1 114.65.2 138.1167 138.2 10: 9 129 1 143.6451 95.1846 6.0 127.7587 7: 2 1 102.0 3 SD 152.4667 0 8: 1 8: 5.1490 80 1 100.3 114.2 138.2 107.1 138.7 117.3 120.9 155.5 130.1 163.8 110.04591 6.6 108.04454 6:5.04399 0.1 130.0 110.0 150.3822 105.8 127.5230 SD 0.2095 6.0 116.0 145.3277 6.04588 0.5987 138.8 145.6 116.0 129.4667 97.8 136.3538 88 89 90 1 122.7431 0.2 -3 SD -2 SD 115.6 112.3 142.6 139.4 114.9657 0.2 139.6 121.0583 3 6: 4 6:5.04373 0.45.0 Z-scores (height in cm) 127.6 110.95.8 129.6 106.3 141.1 118.3 154.1 143.4575 0.1 126.4 147.7 150.4 134.04577 5.7 119.04585 5.3 135.9 119.5796 0.9346 9 5:10 4.0 125.4954 2 8: 5.6 101.5558 1 127.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.6 101.0 130.1784 0.0035 1 129.3374 6:11 5 1 120.3 261 164.5519 0.7975 0.5 -1 SD 122.5 145.1596 96.2816 6.9 143.0 114.9 143.7M 5.3 133.3 130.7160 0.04581 0.5 119.3 115.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.3 141.4 129.3 127.6 160.0 115.5 129.7 142.2 131.3 158.8 161.7731 2 5:4.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.5 124.6 137.3 116.4 0.4 129.3 144.7 97.6 163.8 105.9 159.6 132.1 146.8 108.04469 104.3 115.8 126.6803 140.05.0 124.5 149.1 124.4489 114.04569 109.5 110.8 123.0 122.75.6 1 of 7 107.2665 0.9 120.0 129.0 110.3967 6.4 162.5 129.04608 0.04502 0.3 148.2 112.7 129.8385 5: 5 5:4.6016 95.1 136.04594 5.3 111.5 M SD M 112.3 127.04520 0.9569 5.6 125.6 2007 WHO Reference 106.6 118.7 131.04355 0.5 129.3926 6: 9 81 0.8 95.3 138.1 153.05.6 108.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.5 126.9 117.2 115.5 125.04399 101.04382 0.5050 6.8 128.8059 3 5: 4 4.4 114.7 141.1 101.04597 6.2 131.5 118.8 2 SD 146.1 110.6 131.C.9 115.75.4 99.9 119.04502 0.5 137.7 138.6 107.2 131.6 116.04469to 19 years (z-scores) 5.3 120.9 165.5 148.5280 146.9989 133.8 122.7 131.2 122.0 134.5 132.6 100.5 138.9823 6.9 149.7 111.3 111.0 111.7 116.04482Year: Month Month L 101.2 117.4620 6.5044 117. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.04431 5.9932 130.4 119.3 124.75.1 117.9 121.2 129.4 125.6234 1 103.5 128.2 127.7 126.7 111.04580 0.04482 0.5 143.4835 6.4 133.04514 106.7 122.6 115.3 1 SD 2 SD 127.0 128.6 153.8 130.0 107.04495 5.5 99.6 117.4895 131.9 113.9 135.3 129.04609 0.3 118.5 146.04447 5: 1 5:4.2 157.9038 0.3 122.0 113.0 112.6 114.8 115.8 114.6 135.4393 7:11 8: 5.8 112.2 128.4 120.9222 0.04439 0.3 125.04431 0.2 109.2 108.04390 0.8 104.8 111.7 126.9 114.3 in cm) (height 110.0199 1 128.15.4 128.9 147.2 150.3538 0.0 110.3 127.8 121.0311 99.6 144.0275 0.6 119.5 101.6 129.3 128.04607 70.7 123.5 145.35.9 133.2 108.1 120.1 137.5 131.3 121.8 118.4 134.2960 0.4944 132.04520 0.8 -2 SD Median 110.8 120.8 98.8385 0.1 145.6 118.5670 123.7 141.8 135.7 137.0706 1 104.3 136.1 138.5 166.8774 0.4 143.6 138.0890 0.1 116.04600 6.1 105.2 147.3 131.04355 4.04588 6.7 120.8 124.2579 6.7 114.5 112.8 130.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.2 98.6 157.6672 0.0 135.6891 0.7 154.2 123.8 126.1045 1 125.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.04584 Sağlığı Kitabı 125.7 121.4 140.9 130.0 120.0 132.0 119.8 112.2330 6.4 119.2 149.0 128.8 127.5 100.0 141.8 127.9 125.2 117.8 106.1 109.9 121.0590 6.7 117.1 107.9 115.3 3 SD 138.2 126.8 125.2 144.1 101.5202 135.8 Page 113.6 120.8 135.4 146.9 144.4 160.7 164.6 122.3 124.8 107.7 143.6838 6.8 116.0 107.5410 136.0 126.2 111.1 Hizmetlerinde Okul 6.0 128.2960 87 0.4 132.5869 104.3 132.7 106.5046 M 134.9 SD 3 33SD SD 117.2 122.04495 0.5266 108.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.9023 0.8 115.6 114.0 120.4 113.04525 5.8 125.2 114.04423 0.1 125.2 152.3 130.8249 110.8 136.5109 1 129.0 1 126.04531 5.04616 0.8 115.9 .4904 130.4 159.04616 0.04525 0.6 151.1740 97.1 113.0 104.5 Height-for-age 1 119.5 118.2 128.1575 139.9 0.0 112.0 125.5 109.4 124.9 126.4393 0.9 132.7 154.6 100.04551 107.0 132.6652 6.3 140.2 118.7 120.0 Z-scores 122.9 141.4 117.6421 115.3 039 812 568 311 044 769 0.7 124.3 134.6 114.4179 6.3 134.7 1 SD 140.4 127.1 153.4 110.04611 0.9 127.5 125.5 128.7 139. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.4 139.3 96.3 104.2 127.2 117.2 129.6 104.2089 0.0533 136.2 112.2 124.8 128.6 111.1 111.6 129.1 156.94.3 132.0 137.54.8105 0 0.0 116.04615 0.0848 6.6 136.7 112.T.9 102.2371 104.55.04489 104.1 151.2 113.3 113.2843 7: 1 85 0.4 152.4 121.3 104.0 97.5 120.6696 112.04571 6.5 111.7892 110.4407 6.5 136.9 139.2338 3 0.7 150.2 139.7 96.5 137.0 152.8 123.1 110.8 111.4 123.6465 1 131.C.04454 5.55.2 130.8 128.2 146.0078 6.3 119.8534 0.4 142.7 145.1 113.0622 146.7 132.04461 6:10 5.5 104.7 99.0 117.1 2007 WHO Reference 116.3 109.8 155.04.9 108.35.1 128.1258 110.8 133.2 121.1 120.2 10:11 131 T.04373 100.1 157.04616 0.2 115.1196 6 6: 7 4.5 T.2 140.5 118.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.04508 5.3039 6.2049 140.6 2007 WHO Reference 129.C.2 100.7 105.3 136.7 119.7098 1 102.1 166.04390 0.2 116.3874 0.1 114.0890 5 6:5.8 142.9 103.1 122.7 1 142.6 114.8 134.4 156.7 104.3 136.3 142.7 129.8 124.6039 98.9 103.6 109.04614 S 0.3206 0.3 125.2 132.04439 0.4 106.5 136.6 130.6 146.8648 0.3 133.04489 7: 5.2 136.04594 6.6342 106.9 113.0 162.04600 5.0 114.3822 7: 8 7: 5.

1 149.8 168.7 155.04447 0.2 165.3 2007 WHO Reference 141.2 4 of 7 138.9184 107.8534 10: 8 128 0.6 158.7 119.6465 7 0 2 5 1 4 0.8 148.0 151.0 110.4 139.8 123.04125 0.4 164.1 149.9 145.8 159.8 131.3 159.2 182.2 1147.5 148.1 146.3 162.2 182.7 143.3 120.9 182.6838 S102.9520 110.2 Median 134.7946 6.1 172.5 4.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.3 182.4 152.4 162.9120 6.04201 0.4 141.6 3 SD 153.6 181.6 137.5951 3 0.2 155.2 3 7 2007 WHO Reference 159.9 115.1 137.9415 142.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .1206 1 100.2 140.04439 0.8 168.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.9 182.5266 -3 SD 115.6 173.6277 0.0 124.0 115.0 118.9 142.9 132.7 174.6363 S 0.04119 0.04461 0.3 141.6 161.6 138.1 157.3 148.7 135.1 153.4 128.6 135.5 126.2 152.2 113.9228 6.3 168.8385 130 GIRLS 96.4 148.4239 162.4 119.6 125.5 173.9 155.7 149.0 139.9 149.0 156.2 117.0 1 SD 164.4 147.7 110.8 166.4 162.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.9023 1 146.4 134.9 182.1 156.5 154.7 141.7 156.04497 6.04616 0.7 139.6 115.2 164.0 1 158.8 126.04616 0.0 119.6 160.3 154.8 126.1 114.2 138.8 142.04384 6.5 147.2 182.9168 6.3 175.7 141.8 134.2997 6 0.4 154.4 155.3 114.04170 0.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.3 151.5 176.5 160.46.7313 141.5 124.6 153.7 139.8 145.2371 1 151.3 153.3 179.1 118.1 137.9 143.6 133.5 138.04476 107.8 128.7 175.6 2 SD 175.9222 0.8710 132 5 1 97.5 120.9 156.5 163.0 160.6 162.8 156.1 147.8 117.5 117.6 148.8 179.86.2 169.04241 S 0.3 127.04571 0.9 161.9 142.7 162.8589 6.0 165.8 148.9 132.1167 138.8 129.3 137.04525 13:5.04475 0.04136 0.1 178.6 159.4 120.8 2007 WHO Reference 114.2 143.4 142.0 150.04176 0.04423 S SD 0.2 152.0 153.0 141.2390 99.0 175.9 162.0 123.7904 162.2 133.2 169.7 145.1 182.8648 SD 6.4954 13: 8 13: 9 5.2327 99.4 182.2 107.1 136.6 129.1 158.04514 13: 3 5.7 151.6 182.7 125.7526 0.1 147.0 161.4 149.9 1 156.1 155.1 156.9 Sağlık Bakanlığı.2 113.5 153.9 162.5 119.2 168.8423 1 102.04373 10:10 4.9 167.8 140.4425 161.04322 70.7 178.76.1 142.8 138.0 168.5 123.5050 SD 6.2 136.4 160.8340 0.04182 0.9 148.6 113.2594 M 141.7 129.8 162.8 SD 148.8346 153.0583 11:10 5.3 154.5 114.7 150.7 149.2 -3 SD -2 SD 136.9 141.4 152.1 118.9983 160.04147 0.04314 0.0 166.8 169.5 138.8 163.9 151.5 135.9509 0.7322 99.6 139.5 172.5 147.6 180.3741 6.9 133.3874 9 1 143.7 140.7381 6.0 120.6 168.04489 11: 4 11: 5 4.4717 162.3 116.6 161.0 144.04591 101.04423 0.1 3 SD 127.2 160.96.06.9 125.0821 137.9518 109.04408 6.1 153.7 1 SD 122.3 148.2 141.7 154.3 127.6 142.1 163.6594 162.7 110.5771 1 104.04536 13: 7 5.4 119.4290 101.5 143.0 132.8 158.7 173.3 2 SD 146.9 108.04483 6.8 154.5670 100.0 -3 SD 107.9362 0.7360 0.1 167.6990 141.1880 141.2 149.5 131.8 154.6276 162.7182 1 100.2 120.1 124.0961 1 159.6 152.5 156.1 161.5670 137.06.2 159.3 136.2 T.9446 108.0 169.9 171.3 132.3 166.8 154.9 159.8 140.04454 0.1 176.04600 100.04164 0.3 181.8 157.4 168.6 140.4 160.0 154.7 133.4 158. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.04431 6.4 158.5 152.3 151.6 0.3 163.4179 6.8 151.1490 12: 2 12: 3 5.8790 6.2095 6.0 137.9 179.5 144.2 144.9 149.2 Z-skor (boy (cm)) 134.8277 6.9 149.2 148.04535 6.0533 136.16.04611 0.8673 M 161.8 166.4M 0.04508 13: 2 5.5 131.4 142.5 176.04482 0.9 159.6 146.3 169.0 176.2 182.04277 0.6 154.7 150.4 165.0 162.0 160.2 135.7023 98.2 182.6890 162.0 172.0299 135.04195 0.4 157.76.0 159.5 169.5 126.5280 11: 1 133 0.2 2007 WHO Reference 127.3 116.4 166.5 106.1 169.8 SD 161.4 146.04510 0.2 182.1784 12: 4 5.04392 109.7 167.7 111.3 106.2 Page 116.8429 6.6 171.04616 0.04446 107.2 175.7 158.1 174.9365 6.9 174.3 158.6 128.04415 0.5872 0.2 157.0393 162.96.8039 6.1 168.4 144.04221 0.4 149.7 179.7 136.9 176.9 166.9 149.9 149.7165 162.4667 162 0.1 133.8 130.1 127.7 132.9489 0.4 143.3 128.3 171.7 169.76.4407 6.4 143.7 1 SD 168.1 135.4 134.8 182.3 176.1 155.04502to 5.4 166.3 165.04353 6.0 176.2 162.8 134.04612 0.0 156.3206 7 0.7 175.04520 13:5.8640 0. 0.2665 151 12: 8 152 5.5 148.56.8 182.8 156.04369 110.7867 6.4 175.9428 135.8 123.1 129.6 161.1 105.7 160.0 160.1 169.1 155.6 174.5 148.5 155.3 141.1804 98.7 173.7 148.2 134.0 182.04516 6.04364 10:4.1 Height-for-age 1 144.8126 162.9 145.6 132.7332 160.2579 6.2 126.04605 S 0.5 167.6 155.0 135.4 124.0 Örgütü 158.7 -3 SD 122.8 168.9 147.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9 147.0275 11: 8 11: 9 5.4835 6.2 171.04263 0.8 181.2816 6.4 142.5 172.7704 6.6 149.4 145.4 156.0 161.4 150.8936 6.0 127.6 168.8 162.16.1 154.04609 0.3 146.3 154.8744 0.2 148.0 119.3822 158 1 103.04615 0.3719 162.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.9524 0.6 124.8 137.8425 1 105.1 175.6 131.0 110.04576 6.6 151.7 147.04431 0.3 123.7 157.7 118.1 182.6628 1 153.8 135.2049 140.8 142.9 125.5560 162.2 133.1 182.2 3160.0101 1 156.04189 0.9346 135 1 146.6 120.0 162.7 121.3039 6.9 182.9 164.6 1 SD 140.9 146.04503 105.2 137.8 175.9 153.6 114.5 162.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.04208 0.4 176.7425 162.9 -1 SD Median 155.9 127.2 -2 SD 128.8927 161.2 147.6330 1 102.5987 138.7 .66.8 126.1 162.04399 11:4.2 176.04390 4.9 119.3 140.04562 102.5 166.04255 0.4107 159 1 157.0 173.04152 0.7 166.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.8 182.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.0 127.9 148.9 149.2 176.9040 0.7 175.4 141.04588 6.3154 162.3 137.7 164.9 161.5 111.7082 13: 4 160 0.5 140.3 175.0 2007 DSÖ Referans 262 155.7 147.0 176.1 138.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.9 165.7 169.3 128.0890 11:11 12: 0 5.9122 0.5 149.04158 0.2 139.9 162.1164 162.7 Z-scores (height in cm) 116.04597 6.66.2 176.5 111.1845 161.1971 160.6 139.9 123.4 176.8115 6.9319 0.1 153.3 158.9 146.3 174.2 174.5 3 SD 182.1 146.8858 106.4575 10:11 131 144.3 155.3 SD 154.5691 1 159.4 180.4 149.7 139.04614 0.7467 6.36.04130 0.9 143.8 132.0041 1 154.0 123.04495 5 0.4 108.04454 6.04541 104. Türkiye 142.2 155.04616 0.4 125.1 121.3 155.04361 6.9 170.1 125.2 139.2 155.3538 102.5 177.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.0 138.0 122.7 125.9 182.7151 6.8 127.0 161.3176 161.04330 0.9 145.7310 142.2 147.7 -1 SD 128.7009 SD 0.3 150.6 123.9657 11: 6 11: 7 5.6 182.8510 6.6 157.5202 135.7 169.06.0 141.2 168.2437 1 155.4 162.1 148.5 127.3 144.7 144.9 155.0 2 SD 171.6 155.7 154.1 157.5 169.04584 101.8 141. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.9487 0.6 170.7 150.04461 0.9 135.3 149.5 146.8 150.8 169.4 156.0 155.4 141.3 Dünya Sağlık 152.0430 161.2 157.2 121.2 149.2 103.2 181.9267 6.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.8403 0.04557 6.7 117.6 124.3 129.6 137.7 132.1 137.9 129.3 130.8 158.2 148.3 -1 SD Median 135.2 119.3 155.04141 6.9 176.8 160.9051 6.8 138.2 121.9 142.8 181.8 162.04292 0.04439 6.7 134.0 150.5 154.1 151.7689 103.6 125.5596 161.1 163.04468 6.3857 Page 1 of 160.5 169.9 152.7 182.0 177.5 145.9564 162.5 167.6 159.2 118.9 116.56.2 -2 SD 122.56.7 146.7 129.1 122.6548 97.3 153.3 126.46.4 144.8 146.3 125.4 136.2089 12: 5 12: 6 4.4 124.8 152.9 116.2 173.4 167.4 180.04531 0.C.6 118.9 5 of 7 Page 142.8133 104.9 169.3 164.2 146.8 147.7 169.7 140.0102 5 1 104.7269 13: 1 157 0.04607 0.7 1 154.96.04400 0.6 148.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.8 165.9 167.4 174.5 131.5 175.5 181.2 164.4 177.4620 6.4 142.6 117.9391 6.3 156.9 176.04469 0.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.4 122.2330 6.0666 Year: Month Month L 1 103.3 126.9 129.1575 1 139.8 173.7 121.1 182.2 131.0 116.8 153.9 141.8952 0.6 130.9 120.7 2154.6 136.2 109.9 3 SD 178.8 141.7223 6.1 140.04616 0.9509 0.04235 0.04529 0.1 112.6 132.9 149.3 167.5 145.5 119.8996 6.7 115.04355 10:4.2 -1 SD 117.5467 0.7 169.9 120.8 124.3 153.5 182.3277 6.7786 6.7 162.9 172.2 180.7670 162.7731 127 1 142.7 165.8059 129 1 95.8 114.6 133.1196 12: 1 5.04299 0.04617 0.2 136.04270 0.04376 0.5 169.7 Z-scores (height in cm) 124.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.8 147.0 181.7 118.7 104.3382 1 159.6 148.3 145.2 135.8 159.0 156.8 133.3 162.0 132.1 162.3 158.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.1 159.3 175.3516 6.04307 0.6 153.3 Page 109.06.04214 0.3967 6.04552 6.8189 6.2 162.3 149.4 176.7 148.04594 0.04490 0.3748 101.8 157.3 130.7993 0.7 112.2 169.8721 6.6 154.7 134.04407 0.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.3 157.8 130.6 169.8 121.9929 11: 0 0.8 140.7717 161.04415 109.5410 136.6 163.3 170.7 167.4 122.2 130.9471 0.9 162.04284 0.4 2 SD 160.2 131.5678 1 154.36.4 144.6M 157.8 136.1 129.04580 101.04248 0.7536 6.1 -2 SD Median 112.4393 161 104.6692 0.9 142.7621 6.6 162.1 3 of 7 129.04228 0.9254 0.8 140.8873 6.04603 SD 6.36.1 -1 SD Median 150.7 140.2 150.6 169.9 143.1 -3 SD -2 SD 141.1 152.1 156.3 150.04546 0.04337 0.3 142.3936 0.0 145.0 140.9 144.5933 162.9319 6.3 130.2 161.9 138.7063 6.3 168.6 138.8 Z-scores (height in cm) 155.2 176.9525 108.0 142.C.2 139.5 124.0 155.2 162.1 106.6 171.2 152.5 176.4 137.1 155.6652 0.2 182.9 114.3 170.2542 162.2 113.2 128.8 109.3 142.2 105.8 162.3 161.6075 0.2 162.0 128.9460 0.3 121.8516 105.2 151.1262 0.4 142.9 175.7394 151.1 138.5 152.04345 6.4 156.119 yaş 121 (z-skor) 139.04523 104.6 160.3 142.9 136.7 148.8 162.7 130.7 131.2 142.4 176.3 145.3 131.5643 160.04617 0.7 112.4 115.7835 0.0 123.7 110.5 136.4 147.7 147.5156 162.7193 0.1951 1 100.2197 149.1 139.1 169.3 162.5 132.4 161.5 169.7 142.6 169.4 125.8 128.1 130.3 111.8270 0.6 142.9 148.3 131.5 141.04567 6.2 174.5 143.

3 176.2 102.8 148.6 156.1 182.9 131.04461 0.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.2 182.1 163.5 122.3 150.4393 18:11 19: 0 5.6282 105.2 106.5741 0.8 136.8 136.6 169.7 110.9 169.6 182.8 182.4 114.04066 6.2 156.04531 0.7 169.04084 104.4 169.1192 1 163.1 169.0 169.7310 101.7 169.2 162.04447 5.5 122.1784 17:10 17:11 5.8 127.04176 6.5 156.0 156.0862 1 102.04373 0.04454 0.9 108.6223 0.8 149.9 142.6548 0.5 1 163.4 162.04508 0.5 143.9 155.9 129.2 176.1 122.9300 4 1 99.3 176.7 169.5 114.7 176.7 1 SD 169.7 131.4 148.2 176.04062 0.2 155.7 142.7 127.6 109.9 135.4 113.8 169.96.0 109.2 111.04058 106.9 3182.7670 162.04037 6.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.5230 104.0 149.4 120.9346 201 16:10 202 16:11 4.2 843 587 5.2 1 162.0595 16: 7 199 4.6 169.7425 97.0 155.6696 104.0 143.2 156.7 149.04489 0.8 169.6276 95.4 163.8 143.1 150. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.16.9 124.4667 5.5 2 SD 162.8 116.9 118.0 162.7731 16: 2 16: 3 4.7 162.819 yaş 188 (z-skor) 162.0733 1 101.4 156.7 Yaşa göre187 – 1 162.6 142.8510 6.6990 0.5 169.7 129.8 108.04390 0.36.9 -2 SD 148.04475 0.9 118.7165 96.3 112.3 111.9 182.7 169.2 149.4 182.1 169.9 131.9 149.6028 107.5 176.4 156.04431 17:5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5 -1 SD Median 155.8 116.2 110.9 126.9 142.04034 107.04195 0.3 SD 2 SD 175.6 156.04136 6.1279 1 163.2 176.2 121.2 143.0 176.04469 0.2 156.5521 109.6594 96.9 176.2 176.0 120.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.7 162.8 163.6 169.9 150.3 163.7 125.8277 6.9 149.5968 0.7 148.3 176.56.9 156.6844 0.1 125.6415 0.4 119.2 142.8 163.3 143.5 148.7381 0.04080 6.5 162.1469 1 163.7 116.04075 6.5 115.9 132.8 141.1 162.5 106.46.8126 103.3 105.2665 18: 2 18: 3 5.5 120.8 117.8340 0.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.04520 0.06.6770 S SD 0.8 163.7867 141.9 128.04089 0.9 125.6 182.3 176.04221 0.3 148.0 118.9 182.7 149.1 110.7904 97.1 169.7 169.5 106.7 156.3 142.6 149.76.6 169.3 143.3 163.6 113.9 134.8 121.1 156.04208 0.3 142.8 182.4 169.04536 17: 7 17: 8 5.7 149.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.4 162.04094 6.2 149.0 121.7 149.2 155.6 156.2 162.7 162.5 143.3 176.2 176.8545 5 to 0.7 128.5 162.6 162.0 169.4 155.8743 1 1 162.3 176.2 169.3 112.6 124.3719 162.0 182.4 156.4 162.0 115.9 182.3 176.0393 162.2 176.8 126.3 163.0275 206 M 1 162.1 169.0 1 162.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.04407 97.3 132.8189 6.1534 1 104.3 155.6 162.0 169.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.04482 0.04099 103.3 162.1418 1 103.6 114.5457 0.6 114.2 142.8 176.04130 0.04019 109.2 163.0 120.8 162.5 149.2 111.6 149.6 143.9 132.3 0.0 163.0144 100.4 105.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.04189 0.2 169.5 111.06.1 114.1 123.0 182.5 143.0 163.5632 0.1 176.5 108.1 142.9 116.1 163.8346 6.66.6 149.1 182.7 115.1 2176.8 137.3 169.1 143.0 119.04009 109.7063 0.9 127.3 176.0 119.1 176.5 156.5 182.4239 162.04214 0.5 163.3 176.9120 17: 3 207 0.1092 1 102.04049 6.5 169.6 141.9476 5 0.4 150.3 176.0 162.4 150.2 162.5156 162.9 119.9 150.8 142.8 182.7704 0.9 182.9 118.3 163.5 143.9 130.9 149.1 149.1 123.3 110.0 162.3 176.2 182.6 5.04495 0.04382 0.3154 S 0.0 142.8 163.9 162.7 127.2 125.76.5933 162.3 1169.96.9 163.6 2007 WHO Reference 143.7 169.2 163.7 107.7 115.0 176.4 Z-skor (boy (cm)) 155.4 112.2 176.5908 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .8 142.9 117.8 3 SD 182.04119 6.9 3 SD 182.3 176.7 169.C.9 182.1880 0.04525 0.0 120.9 156.9983 1 163.04141 6.3 142.5 114.0 150.2 149.6 123.0 169.0 149.6 122.2 182.4 163.4 149.04158 100. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.9 119.3 132.1 120.5 169.3 119.04026 6.7223 0.3 182.0 169.04016 6.9 156.8059 16: 4 4.6 163.2 182.2 162.9 182.9 155.6 169.4 169.6 148.8 105.1 149.7 149.0 156.5 182.04201 0.3 169.1 Page 110.9 129.3 176.3 143.36.2 110.1490 17: 9 5.6622 0.7 141.04109 6.2 169.9 133.6890 162.6 162.04182 S 0.0 163.6088 0.1196 99.2 113.2960 18: 4 18: 5 5.7 162.9 182.9 6 of 7 143.6 123.5 156.6 162.6 156.6917 0.7946 SD 6.7786 100.6 169.5 162.56.04423Year: Month Month L 98.1 150.3 156.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.8 142.1 110.04415 17:4.8 155.9 182.2 176.06.04023 0.6 182.9 125.04152 6.04514 0.4717 M 162.7 -3 SD -2 SD 142.9 143.0982 1 163.8115 6.9 133.8 118.3243 18: 6 5.9 Z-scores (height in cm) 156.9 182.1 SD 101.04012 0.04170 6.0 156.6 143.8 149.3 155.8 162.04147 0.4 162.8429 6.3 163.2 176.2 142.9 169.8 155.0300 1 100.04045 0.06.5802 0.7151 0.0890 209 1 162.3 176.9649 17: 6 210 0.9 127.8710 1 1 1 1 1 1 95.9023 200 16: 8 16: 9 4.C.16.5 142.8935 17: 2 0.04041 107.7 148.3 149.8 138.6 124.5569 0.04071 105.7 128.3 169.3 155.0 121.66.5 156.9 182.4 162.7 116.04502 0.1 149.2 176.2 176.4 112.1 163.7 129.8 135.3 176.0 182.4954 5.0 149.9 128.3 143.4 182.9 149.4 156.2 148.9 Örgütü 182.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.7 175.6 107.4 149.C.1 162.1 124.4 0.6 149.5 163.3822 18: 8 18: 9 5.04228 0.6 143.6 109.1 124.6 162.8 117.5 Dünya Sağlık 175.04053 6.3 182.6164 0.2 182.04439 17:5.8 175.6357 0.1355 1 103.3 176.8 163.7 131.0583 208 99.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.8 163.5 141.6 156.9 141.7 182.7 130.4107 18:10 5.04125 102.3 162.9817 1 100.04104 6.8 137.9 182.7536 101.6 182.6 125.6 182.56.04030 6.2 126.8 182.5847 0.1 169.5 121.0451 1 163.8 162.04164 0.2 168.6 126.9 169.4 113.3 176.5 182.3 162.04364 0.04355 0.3 176.3 163.1 143.1 -3 SD 142.2 176.1 156.2 114.7 -1 SD Median 156.3 3 SD 182.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.2 169.9966 205 98.4 142.1 156.1164 162.8 0.86.3 176.5409 104.1508 1 104.7 163.6 156.0 117.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .7 130.9 SD 123.7 182.7467 0.5 156.2 143.5678 108.2371 18: 7 5.8 182.2 2 SD 176.8039 6.04114 102.7621 0.1 162.1548 101.9 169.

3 140.8 116.3 157.3 5.4 118.04519 0.5828 6.04326 5.6 149.7 129.5 129.3 105.7 108.8203 124.04574 0.1055 0.4 140.3764 0.3441 6.9 133.6 137.4 129.1784 81 BOYS 100.8 105.8 101.04640 0.4 120.8 122.7 137.4 126.0031 133.04703 6.5 125.7795 138.2 144.7 115.1 140.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.9 97.2 114.9 132.1 124.4 134.8 130.1 123.0 125.8 135.1 130.0 111.5 135.3 120.4 131.5 118.1 162.9 124.5 132.3 125.6 164.2 119.8103 131.9509 98.6 2 SD 146.7 T.3 125.5 154.1 139.0 142.0 Z-scores122.4432 98.0 124.0 125.0466 1 129.0 140.8 145.04257 4.3508 114.2 107.4667 8: 0 8: 1 5.5 114.2 120.1 143.5 131.5 130.5 129.8387 141.6 121.6884 132.0 159.3 130.2 137.7985 0.0 118.7 148.5 123.4 119.3880 118.4 120.0 2007 WHO Reference .1 144.1 121.4 148.2 152.5 138.5577 0.8 98.8 125.2 110.6 5.5361 2007 WHO Reference 107.2 131.5 107.9 124.9860 0.0753 0.1 146.4 131.1357 105.2960 87 1102.9023 7 5: 8 5:4.0 129.04172 0.7 143.3 116.6179 109.7 132.8 126.7 2007 WHO Reference 130.5 128.04604 0.2 116.C.04551 S 0.6 115.5 117.2 98.5795 144.04366 0.9 115.8 138.9 103.2 133.2495 Page 1 of 131.4 116.4973 108.3 137.2119 138.04619 0.0736 1 124.04633 0.7306 116.0423 6.2 132.1 141.04234 4.04661 0.4 124.2 0.8 126.04525 0.0 152.0 117.4 120.6 110.9 111.04272 104.2 153.5 113.8006 111.04280 5.04582 111.9325 117.9 120.9 113.5 149.6 109.8904 5.04612 0.9 105.3 4.9410 97.3145 6.8 117.0 2007 WHO Reference 116.04358 5.5233 6.9 154.1 125.4 105.2 117.3 97.2837 6.3948 140.0 137.1 130.5 4.4 113.9 110.04218 4.1 121.9 137.5 122.6 108.2 120.0 123.8 122.04226 0.6 120.6 119.04438 0.6 110.3 117.9 122.9964 103.7 132.3 154.1 150.4 154.7383 0.0 113.9 130.0 118.2 128.3 114.04566 0.4 129.04511 7 0.1 149.1 151.8 113.7 117.2 123.0 127.8 115.8 114.6 140.8 131.5 124.9570 103.6 116.5 122.2 165.9300 1 1 1 1 1 1 102.4 128.3 112.5 150.0 161.0 116.1 113.3 127.9 120.2 105.1269 132.3 97.1941 99.6 142.9 6.1 115.8 147.1 128.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.6 130.4 128.5276 0.5 Height-for-age 1 120.4887 1 129.04303 5.2 1 125.04719 Sağlık 6.0890 5 6:5.7483 135.3 145.2 130.2 144.1 138.1 4.7 5.2 131.04692 0.04514 0.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 137.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.04264 0.7 120.7 104.8 123.04454 6:5.4 119.5 146.1 5.7 116.Sağlık Bakanlığı.8 96.04489 5.6034 1 129.4 123.2 135.2 138.0 149.9 158.3 113.7 153.9 125.1 106.0 120.9 111.5 151.4545 1103.4 120.04415 0.3 124.04374 5.04543 0.6 136.9046 99.4 118.9 117.04422 109.8 114.0 119.6 136.6 121.5 109.7 100.0 124.0 119.0463 104.0 5.4 115.2 126.6716 6.2 132.5 109.04249 4.C.9 142.8 111.9 115.3 121.3 110.5 113.7 112.5 151.2 125.7 106.3 147.6 114.9 109.1 113.0 111.6 131.4 156.04390 0.04531 0.6 116.04589 0.04350 107.8 127.3 128.1 141.7 124.4393 7:11 5.1 112.5 129.5 146.5 112.8 131.0 Z-scores (height in cm) 127.7 132.0 131.2647 95.04495 0.04382 107.7906 123.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.2 121.9110 96.2 113.1 109.04180 100.9 4.4369 0.4067 0.6 133.04503 0.4 4.9 133.04287 0.1 109.4 114.8636 96.0 117.04654 0.5 119.3 116.04164 4.8 128.3462 107.2 101.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.4331 6.04187 4.3 127.1 124.5 127.5 152.1 115.4 123.2665 Month L101.5 124.0162 0.7 107. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .9 117.9 112.04714 0.04399 0.1 102.3 158.6 120.0 125.8 128.1 143.7 137.0 133.7 121.4 133.8 119.4 141.2 119.6 147.3 110.3 119.4 112.3 -3 SD -2 SD 115.8 120.9 128.04355 0.2 128.9 141.9 118.04364 0.6 125.6 143.0 126.7129 1104.3895 112.0 150.2 121.3 127.0 160.2 112.04495 0.7 115.2 99.1 108.3 5.5 140.7 141.7368 142.2 114.6 111.6 103.2 143.0 128.3 126.1 123.8770 134.8 143.2554 0.6 134.0 107.7 130.7082 0.3243 7: 6 106.5 120.3 121.04461 6:5.9 115.6 144.2 108.4 126.5878 0.7 110.9 122.1 112.04439 0.6 115.4107 7:10 5.2 122.04559 0.1 111.9 125.6 102.1 117.1490 80 1100.04318 105.04211 101.9 131.5 110.0 153.8367 0.7 105.4 114.5 160.3 144.1659 0.4 155.7 119.7 115.1 150.7 125.9 108.6 134.04373 0.0 129.9 116.8672 102.04454 0.2859 141.5 129.7684 0.6 150.5 137.7 106.5 116.8 126.4954 8: 2 8: 3 5.9 SD 3 3 3 SD SD 117.5 114.5 129.9 118.2 117.7 3 SD 152.5 125.3705 130.9 148.04406 0.04487 5.1 147.3 101.6 118.9 119.0 148.3538 88 89 90 1 123.3 128.6 124.04647 0.1916 142.7 125.7 149.0 146.8 114.2089 83 1100.8 126.4 112.6750 7: Month 2 86 0.4671 0.8 121.0729 SD 6.4 132.9104 1 126. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.7 116.1590 1105.4 121.4 133.4630 6.9540 140.0797 139.3 123.04311 0.8 132.3159 S SD 0.2 121.9 135.1 109.7 121.7147 0.7 128.2 121.04241 0.4 114.4 114.0 128.8 136.3 123.4 110.5 104.0 1 SD 128.0 129.8 124.8 121.5 129.0 102.04470 5.8700 99.9 119.6 145.4 116.0 1 126.7 144.3 140.5 119.6226 0.04709 0.9 155.9 139.6837 101.0 122.6 139.1829 0.7 4.4 -1 SD Median 127.2542 6.3 135.0 116.4 127.0 119.1 113.9 111.9 147.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.3737 6.5 124.6168 136.3 119.9 100.8602 5.3085 9 0.7 144.4 132.8 99.7 127.04527 0.8 142.8 156.8 -2 SD Median 112.2 118.1 110.6 128.9207 5.3 155.5 5.2 139.04680 0.3474 137.3 124.9 127.4 125.04626 0.2 151.04431 0.1 123.04423 0.3 133.7 120.7 129.8 133.8 105.3130 134.1 136.2651 1 127.5 126.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.1 136.4404 M 133.5 128.6 122.0 139.6 108.7 122.0 129.1 110.6 138.1 148.04535 0.8 135.0 110.0 127.1 115.2 108.3 132.0 135.1 123.9 116.04414 109.4549 115.7 M 1 122.9153 137.3 144.1 2007 DSÖ Referans 121.0 137.7 146.0 140.4 103.3 114.0 151.8 129.04398 5.9 134.1 126.4196 99.6480 0.8 123.6 4.5522 6.7 118.6092 1102.8 120.2 107.7 107.2 130.2 107.2 126. 0.4 112.2053 7: 1 85 0.8 135.4 127.8303 8 1 120.0 103.4 116.04475 7:5.2857 0.0 131.4280 97.0501 136.8 113.5 137.9268 0.04407 0.04446 5.1634 6.7 111.0583 3 6: 4 6:5.3 3 SD 138.04482 Year: 5.5 -1 SD 122.8 5.4 157.2235 6.04382 0.1 129.0511 144.4 109.6538 0.04295 104.3 118.3 133.6501 143.4034 6.3 120.3 115.5 126.8156 1104.8 111.1 136.6 101.4 118.3 112.1 145.0 136.0 123.4 113.7 118.6 139.5 142.04334 0.6 163.04447 5: 1 5:4.4931 6.9 127.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.1 135.4 123.3822 7: 8 7: 9 5.8 107.8 109.3 142.04478 5.0 5.2 -3 SD 106.8 106.3 118.8300 5.6 113.9 123.5275 0.8 119.1949 0.2 104.0 119.0 108.2 114.5 161.1035 6.0 110.5 113.8 111.4 125.7 107.2 106.0 117.4 130.0118 6.2 116.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.4 112.04430 5.2 103.0 127.8 138.5 104.1 102.1196 6 6: 7 4.7338 0 0.04536 7: 4 7: 5 5.4829 136.3 1 122.7017 6.8 132.8 119.8 134.6 122.7 138.6 124.2 131.1 145.1 142.9 137.1126 143.5 105.04667 0.4 146.5 1 SD 140.2371 84 101.2 134.9510 5.6 1 of 7 Page 108.9 135.1 106.6 121.5 125.3 112.5 135.0 131.7 126.9 123.3 135.3 131.8710 6 -3 SD M M 5:4.4 134.3 104.7 117.7 131.1 163.4 124.5 2 SD 133.9547 0.2 130.04698 0.6 124.7853 6:10 82 0.6 133.0 120.4 143.2 118.6 139.6 132.4 156.04502 0.9 125.5 130.9814 6.2 108.5 130.9346 9 5:10 4.9 120.1 130.5 118.9 122.6 127.9 125.7 133.8 157.6 134.8 143.1 132.1327 6.0 141.0 118.2 136.9 157.6 136.3338 95.4 6.04342 5.6 145.04462 110.7731 2 5:4.5 162.7 106.4 116.6781 110.2 110.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.5652 133.7 109.5 111.04508 0.6 112.6 110.04674 0.3 126.0 115.8 155.5 153.04195 0.9 121.9 117.04686 0.8059 3 5: 4 4.1 139.3 T.3 2 of 7 Page 117.6 116.2 129.5 150.0 119.04203 101.0275 2 6:5.9 5.6418 6.5158 139.0 129.6 141.8 121.5 159.8 126.04520 0.8385 5: 5 5:4.7 119.3 122.7 5.04597 0.8 127.5 127.2 148.6 102.1 149.5 142.8 136.6122 6.4 111.6 7: 7 5.9 156.7765 0.6 103.1 114.5 5.6 134.0 103.8 122.7 128.0 4.9 134.2 114. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.4 140.5914 100.9 5.0 133.1 138.8 124.4 5.6 130.1429 7: 3 0.3 122.8060 102.5 136.3 in cm) (height 111.2252 106.4500 0.8964 0.6452 139.3640 104.7 125.0 5.04469 to 19 5.9 134.04390 5.

8 113.1829 135.04462 7.7681 7.7224 7.4 148.4071 0.8 149.4017 0.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.7483 135.7 142.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.3 164.4 130.4 172.4 129.3 141.5 114.4 138.04407 0.2 115.3 145.0 197.2 134.5795 11: 1 133 0.3 168.1 152.5 146.3 150.04663 0.4 165.9 154.1 173.4 123.1 181.0 164.7 163.4 116.4 140.8 2 SD 185.04520 13:5.4 160.4 180.5 135.7994 Page 1 of 165.2 162.5 144.04646 0.4 135.6 132.3 159.8057 7.04744 104.2 131.04525 13:5.4 Median 134.9 142.2 148.04763 107.6 156.9 164.6168 S 0.5 137.3 134.6 176.8896 0.9 166.9 6.1 165.6212 1 100.3 116.6 132.5 165.8488 0.7953 7.04609 0.9 126.7769 7.04753 104.0583 11:10 5.7 196.6 181.5 SD 157.4720 1 162.3 106.6 6.5 159.7 187.1 144.5 125.2 123.3 164.8 123.2 130.0 M 016 258 451 596 696 753 0.7 196.1 139.5 3 SD 152.0 106.1 156.3744 0.3 166.0 150.4 136.3 178.04484 7.1 145.9 192.3 -2 SD 154.6 127.0890 11:11 12: 0 5.04473 7.3 155.4 158.7 167.1145 0.8 1 SD 140.2 145.0 143.2 137.5 136.9976 0.04407 0.0275 11: 9 5.6207 1 163.6 179.0858 103.0 147.2 144.9 132.04637 0.2 161.5 159.1 161.0 137.7 147.2 156.4 142.2899 1 100.1 146.8387 95.1 130.6 139.4871 13: 4 160 0.0 150.7 111.3 121.9675 0.7 157.1470 0.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.0807 99.4 154.9 177.2 164.0 119.5 141.7 3 SD 180.7555 150.7 135.4 173.6815 7.9 189.8 145.7 177.4536 108.6 133.8 148.9 161.1 159.9 843 587 115.7389 M 170.8136 171.8258 1 102.04461 0.3 149.8 146.7392 174.9 176.8 151.0501 0.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.1694 1 150.6 117.04687 0.5 152.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.9 171.3 151.C.04679 0.04640 0.7 166.6937 7.0 185.0 7.9 143.1 140.7371 150.7 174.4 Z-scores (height in cm) 161.5055 0.3 162.3856 0.3 136.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6 7.9 121.8 142.8165 166.2939 1 104.0093 0.1 180.8 168.0 140.4 153.1 174.2 112.04579 0.9 135.6 118.4 157.1 148.04701 0.0 163.0 114.7 151.6418 0.5 159.3 170.2 156.5 192.6 144.5 159.9 144.2 105.7357 7.7270 150.0 146.6180 0.4 144.6122 0.5 151.9 144.1 147.1 157.2 138.3 142.7 6.6 128.04582 0.04764 0.0 172.1 142.8 167.0 140.9 181.04482 0.04440 7.5 170.4 265 197.2 158.9 155.7 170.2 156.8 131.2660 Year: Month Month L 1 103.4 140.9927 98.8042 7.1 Dünya Sağlık 151.8 154.7 1 SD 165.9 161.3549 169.1 -2 SD -1 SD Median 112.5 118.7 -1 SD Median 162.1 113.2859 141.1 172.7 185.7586 7.8 181.9 115.4964 97.4 122.4 164.5 169.5 147.0 190.0 159.3 125.5 175.5 153.4 125.4 186.3145 6.6 135.6 163.0 138.6 158.3 182.5 169.4 119.3 141.8 163.8710 96.8 132.77.1126 0.9 -2 SD 122.2 120.3737 117.3 151.6 126.6 190.4 159.8 7.7851 7.1 16: 3 195 1 173.9 146.0 155.9 173.2 110.8 142.1 145.1 176.1 133.4 119.2 111.3 151.2 124.7 -3 SD 107.0505 1 162.8861 1 105.4 3 SD 127.6 131.3 179.3 -3 SD -2 SD 135.3 186.0 6.6 172.5 1 151.2 176.6 170.0748 172.2 146.04382to 4.2 151.4329 1 156.04760 7.7731 128 10: 8 10: 9 4.0 124.6 140.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.3 130.0 143.1 120.3 151.2 132.8026 108.6 134.04475 0.4 134.6 137.04758 105.6 128.7639 149.4 174.0 179.7 145.3 135.4 155.0 167.0 Örgütü 157.7 155.8056 7.4 119.1 165.8 143.5 Page 109.8 172.8 130.04633 0.2 159.8 169.5 1 146.5 152.0 2 153.0 148.4 116.2223 1 154.1 6.04495 7.04538 0.6 16: 1 193 1 173.4 172.4M 0.04418 7.9 SD 2 SD 146.4 149.04759 105.7 161.04502to 19 years (z-scores) 5.2 194.2 145.6899 168.2 113.4 121.7 164.3 148.3 0.3 123.04714 S102.7 137.6 145.0 139.3 123.5828 100.9 141.0 118.04531 0.0321 0.9377 0.7 147.3 155.3 180.8063 7.9 120.0 119.5 174.8 171.1 127.04680 0.2317 0.2 131.6 116.9 177.5760 0.0 131.3 122.6 2 SD 158.8280 0.7795 0.C.9 137.9 197.0 185.4 182.5 1 143.8 2 SD 101.5 124.3 160.04667 140.1 1 174.4 158.0 128.9 124.7 128.6716 101.0 131.6 118.1 111.8 1 SD 122.7799 167.5 169.6 174.5 2007 WHO Reference 163.5522 0.9 156.04747 0.04692 6.0266 104.04589 0.7 166.4 126.0797 139.3 183.5 155.7984 7.7 128.4 -3 SD 120.4954 13: 8 13: 9 5.3 118.0298 1 101.2 162.7 180.7789 7.04559 145.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.7 168.37.6 142.9 125.9 180.8203 SD 0.4931 6.4796 0.0 148.1 187.04740 103.7466 150.5 124.1 157.5 156.5 155.9 161.2 139.7 189.9 157.04429 7.1 136.1784 12: 4 12: 5 5.4 187.4425 1 153.7053 151.6 147.4667 162 0.1730 0.1 184.0 158.04619 0.8 129.5297 109.8 155.5276 0.7 144.0 175.1 3 of 7 126.4 178.6539 13: 1 157 0.04750 0.04612 0.5 129.6376 0.4 137.7 143.1916 96.6 148.9 120.6 129.6 157.5 150.04628 0.3 6.3 132.8 151.5 154.2 129.0 144.3 -1 SD Median 150.5 117.7321 164.7 16: 199 159.2837 6.3 153.6 165.8791 0.7 112.1 161.0 159.0 7.8967 0.9540 M 140.8 163.6 134.4 196.04674 6.6 166.3186 0.1 152.3822 158 1 103.04755 7.5 189.9082 -2 SD 6.1 168.1 162.1 128.4680 171.04661 S 0.2 157.7 174.04762 107.0 159.0 188.1 136.04536 13: 7 5.4 143.7 154.0 165.1 172.7 184.9 169.7 125.0 129.8 122.7 120.3 149.3 170. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.04527 0.2 135.4829 136.3 189.8 160.04390 11: 2 4.6345 172.6 162.7 154.4107 159 1 158.8 123.2 177.9 167.3 132.9580 169.7 197.7 148.7 109.7 152.7909 7.3 141.3 153.9023 134 1 97.0 122.04447 0.5478 149.04723 6.1941 6.7 181.7 114.2665 12: 8 12: 9 5.9 115.6 136.8 183.7 126.3 167.6 131.9 157.3 125.0 141.6 167.7 135.9 160.9 T.9891 98.2 4 of 7 139.9 171.7906 0.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.6 175.6 137.5 129.2 143.9 -2 SD 127.5 126.9 1 173.8 153.8 183.6962 6 0.04489 11: 4 11: 5 4.3 138.8 2 SD 172.1 104.8059 129 10:10 130 4.7 7.3 7.1490 12: 3 5.8 138.9 114.8 140.04589 SD 6.8 197.3 149.97.4680 170.5 119.1 173.9 127.6 153.9 165.04709 6.9 187.7483 7.5 6.1 167.3 128.1 157.2 132.6 147.1 158.2 188.04686 100.7256 100.7 159.1 133.2 121.8 in cm) (height 149.6 3 SD 193.9 136.7 124.6 186.4 127.04451 7.6 140.7838 7.04569 0.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.9 173.04758 7.1 147.4 141.5 191.9 156.1 141.3 154.04698 0.4 123.6 173.1 142.04566 0.5 179.1 190.6 173.7773 172.8 145.04763 7.1 132.2 -1 SD 128.3441 6.8623 1 152.5 155.04761 7.04720 7.7 145.5 159.2608 0.9 134.9 158.2 160.9 147.2 167.0 144.1 129.04740 7.6 174.7960 7.8 190.1099 170.4 195.1 7.5 3160.3456 0.2 174.1255 168.6 191.04399 11: 3 4.9 126.0 2007 WHO Reference 124.6 125.8 110.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.6 in cm) 130.7 148.0 124.9 118.3130 134.7 134.5 139.4 151.0 166.6 179.8 154.4034 6.5 142.7 164.9 195.4 159.3 137.6 149.04604 0.04736 6.6 172.7 132.04744 109.1 154.8004 7.04619 0.1 178.2 174.5 107.2 150.3 131.0 156.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.2 125.0 122.1 185.4 134.3 181.5 150.7 170.2119 10: 1 121 5 .2 126.1 166.6 Page 116.57.2415 167.8 157.5 127.04506 0.6M 157.9 116.8775 0.3050 166.1 163.1 121.2 170.7 146.2 195.2 153.4 181.219 yaş 122 (z-skor) 138.3 182.2960 12:10 12:11 5.0 154.9 T.5 Z-skor (boy (cm)) 133.5 110.1 182.04762 106.9 161.7612 101.3243 13: 0 5.0 135.8 157.6 16: 5 197 T.04763 7.04707 0.7 130.6 129.9 128.04747 7.4630 6.7069 7.6 162.1 128.2 174.9 7.5 157.7 121.4 156.7 138.3 134.8 156.6 158.9 179.4276 108.2 130.4 7.8 138.7306 0.7 117.8 105.3 130.0 160.3 152.9 182.8 155.8 160.1468 0.1 162.04728 102.0 120.0 152.9657 11: 6 10: 7 127 4.5041 99.5784 174.5 131.6924 7.0224 99.7 114.9 1 SD 177.9 1 156.7 Z-scores 124.8045 7.2 148.3 149.4 141.2371 1 149.7717 163.8 193.5 176.04599 S 0.2 116.0 196.6 166.6 106.1 149.04508 13: 2 5.4878 146.2 163.6 189.04719 0.5 165.5 162.8 166.0 175.2 146.04439 0.2 117.7017 0.2 139.0 166.9153 137.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.6757 0.2 125.6 141.4 178.4 122.5482 168.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.8 152.4 16: 4 196 1 174.1 2007 WHO Reference 147.9 169.5 171.5 115.9 131.3 159.8 121.04385 7.04548 0.1 130.7 138.2888 107.2 112.4 154.3145 165.8 150.5979 110.04364 Height-for-age BOYS 0.7 146.1 191.0 174.7 153.7 5 of 7 Page 149.2 125.04671 0.1 135.04732 6.7 110.04454 0.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.04725 7.5 162.6 160.04655 0.2 197.04735 0.04654 0.6 145.1196 4.0 149.8 182.7164 158.5 119.5 7.0937 5 1 104.04469 0.04626 6.0426 145.1 140.9 169.2251 0.3538 102.5 148.9 153.1 SD 101.5 127.7 125.9 188.0 118.3606 172.1327 6.5 173.3 124.04703 6.1 148.04355 0.7 147.04647 0.4331 6.7898 7.6 178.9 155.04373 5 0.5 156.7 133.3 119.2 150.9 133.0 164.5 171.6 Z-scores (height 111.6 136.4 188.6 187.4 122.3 175.3 149.2 167.8 126.8 110.1 136.5 143.7 153.3 167.3 147.6 0.1 189.7 184.1 186.1 147.3 120.1 157.8 114.9346 135 1 144.1 127.2717 164.9 148.7 153.04694 70.9 109.6 152.4 188.3 116.3 160.6 164.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.0 -1 SD Median 133.7 145.3 163.1 190.4 148.04423 0.8063 SD 7.3 131.0 178.1 136.04754 109.04396 0.4 193.3 170.7 180.5 197.8 174.6689 151.3 146.1 179.5 142.0 142.8 182.9 151.2542 117.2 196.3474 137.5 171.04730 110.2029 0.5 186.2 194.7 163.4393 161 1 104.3 144.8 160.3 133.0 119.2 133.9 129.8 129.8 150.5 149.04751 7.8 143.5 143.0 6.1 189.1 113.6 118.2 128.6126 0.04763 7.04714 7.3 166.04516 0.0 123.9 120.3 169.0 139.04415 0.0 151.C.3 168.5 122.1 181.5158 139.0511 Year: Month Month L 97.7368 95.4 2007 WHO Reference 114.2 166.1634 6.6234 1 102.4 140.2235 -3 SD 115.04514 13: 3 5.04431 0.8 165.04756 S SD 0.8 181.0560 0.6 172.3 176.2 154.9 137.7 126. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.3 165.1 108.4 141.2 .6 168.5233 SD 6.0 159.6 154.6501 143.6569 0.1451 0.9 152.04574 0.04597 6.7 188.9 158.9 171.04495 5 0.5 156.9 194.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.3 183.8 3 SD 123.3948 0.

5 161.2 198.6 159.4162 1 103.2 168.6937 0.2 190.9 119.3 161.7392 0.8 127.6 198.4 176.1784 17:10 5.3 106.04271 7.7984 7.0 190.8432 1 100.5 114.2371 1 175.04407 16:11 4.9 154.04447 17:5.1 194.1 124.9 156.8 183.9 176.7555 0.4 186.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.87.4 174.1 166.9 196.8280 96.04281 105.2824 98.9 198.8 112.04484 7.8 153.4 167.3 198.7773 S 0.1 191.3 173.6 198.3395 0.04150 7.0 115.2 169.5 198.8136 171.4724 1 176.0890 209 6 0.4 183.1 161.1 106.6 132.8 176.1 191.04177 7.04508 0.1 191.6 158.04462 100.5 131.7 119.3 181.4 124.5432 101.8 120.9 6 of 7 153.9 172.2 108.9 158.7 163.1 161.3 170.7639 100.7371 101.04418 7.9 194.8 176.3817 0.4107 18:10 5.6 182.7838 7.2 187.2 -3 SD -2 SD 152.5 111.9 155.6 175.04495 SD 7.57.9 120.6 105.9 159.0 175.7 160.1 189.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.9 189.1 191.6 -1 SD Median 165.5 174.8 120.1 150.9 168.0 111.7 154.3 190.7717 -3 SD 147.4 105.7 127.5 132.4 119.0 108.4 168.77.04502 0.9 198.8 196.5893 0.4 Page 110.04439 17:5.8057 7.4 125.8 160.5 136.7 181.04461 0.5 126.6 110.5 134.8 105.4 Z-skor (boy (cm)) 164.9 -2 SD 154.6 133.04431 17:5.2 102.1 107.04364 7.04579 0.5597 0.8 115.8026 7.2665 18: 2 5.04429 7.2 175.2 197.7 167.4 182.2 198.6 183.5 161.1 180.04440 0.04385 7.67.4 183.3 123.5 153.4 161.4 -1 SD Median 167.04375 102.4266 0.5 176.3 183.5 119.1 169.4667 5.9 191.47.04382 0.2 112.04559 0.4 198.8 137.9 152.7 151.07.04536 17: 7 17:5.2251 96.04332 7.7 187.2 194.6 198.3 117.6 160.7 1 176.4123 0.2 152.3856 173.7 112.7 183.6 114.8 160.8 168.04251 0.5 197.8 176.1 176.04353 7.8 176.3 176.2 18: 7 5.3 -3 SD 149.5 160.6 168.8 129.8 131.2 123.6 117.4995 99.3 122.04451 7.6 165.7 152.04355 0.2 156.6689 0.6 109.04261 106.3 151.1 167.7 175.2 113.97.4 173.04506 S 0.2 183.3 176.0 169.04301 7.8 171.4 174.8 190.8 198.04232 7.6 128.0 171.2 113.2 191.5 126.2 175.7053 101.1 191.2 167.9 169.1 -2 SD 157.8896 18: 1 5.6 182.9 Örgütü 195.4 197.1 114.7 152.2 197.6850 99.8 119.0 154.7 198.9 176.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.04454 0.0 1 176.4 176.1 110.3 109.6345 M 172.9 167.6 149.5230 104.4453 1 103.0301 97.9 124.57.5 174.7 129.6 153.4 129.7 159.6 158.3 132.9 188.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.3 153.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.6 178.0 197.2 183.1 198.1 174.9 120.7 168.6300 103.0321 174.4 101.1196 210 0.04134 109.0 175.4 110.9 190.2 151.5 176.1 148.6 174.2 154.8 193.3 129.9 175.0 191.8 151.C.4 130.3 132.8 183.1 166.07.5784 97.3243 18: 6 5.0 183.0 121.04159 109.6026 104.2 122.4 187.0 160.2 3 SD 198.4857 0.3518 1 176.7 148.0 169.3 166.4407 0.5 189.6174 0.04531 0.4 1 SD 180.8 126.8 150.9 166.2 153.3 189.04142 0.8 118.04241 7.04527 0.2 183.3162 1 102.1 3 SD 195.5 126.8 197.0 163.1 191.2 121.5 135.5 156.0 174.6 153.6 2 SD 190.4954 5.1609 103.8 120.04469 0.7 189.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.8 138.2 169.04213 0.5 131.5 197.0935 1 176.9966 17: 1 205 0.6 154.0 174.7 128.5 190.04569 0.7 190.7 196.2 152.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.1 153.6 168.1 128.07.6 172.2 175.1 158.1 181.8 183.1 154.4976 104.7672 99.4 160.4 137.1 180.4565 107.4 2007 WHO Reference 153.57.7731 16: 2 16: 3 4.8 175.6 111.04423 17:5.7953 7.17.5 125.0 3 SD 196.3 176.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.3 176.0 116.5 135. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 164.04396 0.0380 1 100.37.9 115.7 188.6 154.6 179.5 164.2 118.3115 0.6576 0.9 108.6 183.7 159.04475 0.0 191.2 176.2 122.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.9 188. Türkiye 2 SD 3 SD 186.1 121.7 198.4 182.1 172.0 174.5160 105.6126 95.1 191.8 175.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.07.3 110.1 169.8 131.3 124.9 179.2779 1 176.6 198.7466 0.0 191.0 182.04520 0.37.04311 104.5 183.4071 97.8 130.7 166.7 173.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.3 106.7789 SD 7.1 186.04204 7.9 112.5 198.2 167.6 113.3822 18: 8 18: 9 5.5959 175.2 198.04482 0.7 175.6 115.7 Bakanlığı.8 130.4 125.5 136.3 198.2 191.8045 7.9 180. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3606 172.2 191.6 118.5 1 176.9 2 SD 174.1470 16: 7 4.6 5.8710 0.7 161.97.1 160.6440 0.2 153.04222 107.04473 0.04516 0.2 155.1 176.C.2 159.9 173.1 181.5 163. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .0 161.3980 0.7270 0.4703 0.9023 199 16: 8 200 4.04407 102.6 120.2 110.0 121.6 175.3 110.8 150.9 168.1 198.04489 0.0 1 SD 183.6 133.3 176.7 149.4 159.04364 0.3 121.5 154.5010 0.7 168.9 183.5 127.0 198.1 191.9 116.2 104.4 124.4 116.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.1 178.8 165.3 172.1 161.8 116.7 122.8 176.6 176.1 147.4 123.4 161.0 117.04343 S SD 0.5 107.4 154.7 171.04415 4.8 190.1468 S 0.2 175.4 161.1 191.8 190.6 Yaşa göre187 – 1 171.4393 18:11 19: 0 5.3 183.3 114.5 114.5 109.9 161.5 155.4 118.5454 0.2 123.9133 1 175.0 149.7 157.04168 0.1490 8 17: 9 5.3851 1 176.0 183.8 175.5 168.1449 98.5 198.9 161.7 183.04185 7.04514 0.4 148.5308 0.2368 1 102.9 123.3689 108.3542 0.7 173.1 191.0583 208 4 5 0.4 147.3 176.0 161.0 125.17.3 150.5 168.6 117.6 161.8 157.4 175.04291 7.6815 0.5211 1 104.0 160.4 195.5 182.2 168.8 164.3 183.77.3 154.5 114.9 182.1 174.9 151.0 169.67.4680 170.9781 100.0748 172.3247 109.9 Dünya Sağlık 187.04538 0.04525 0.5 198.4 173.3 178.4 198.04195 107.0 127.7 183.2 116.6 157.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.7 196.6 125.2 2 SD 188.5 125.1 175.7 119.1 183.8059 16: 4 4.9 111.3 Z-scores (height in cm) 118.04390 0.04548 0.1925 101.2 113.1 190.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.3 168.04495 0.8 181.8967 173.2 128.5738 0.3 179.3951 M 175.04322 0.5 170.7898 7.4 165.8 176.8 127.7164 0.9346 201 16: 9 16:10 202 0.7 183.6 198.4 190.4 198.6 114.04373 0.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 29.0 22.7 19.2 13.4 22.11424 0.5 13.3 117.2 11.2 14.7 17.5 22.7 12.9 12.115.1 128.4708 17.6 13.1 0.09966 0.1 125.9 17.2 11.7 12.1 124.12228 0.5 16.5 SD 133.3 17.3 15.9780 L -3 SD L M M -1.4 18.8 11.6 22.7 12.4 21.5 -1.4 17.2 114.4 17.4839 -1.9 116.8 22.9 16.8 104.4 133.2641 -1.5663 16.7 17.7 23.8059 5: 3 5: 4 4.3 118.1 12.3 19.2 17.2 17.8 17.1 22.7 16.8 14.2160 15.2 27.10517 105.12188 0.3 25.3 Page 2 of13.6 15.7 110.815.10287 104.3637 17.5 15.7 26.6 14.5 122.4 117.11774 0.715.9 111.5 26.3 -1.3 0.0 119.0 0.7 131.6 16.6 14.0 19.3044 17.215.2 115.6 20.10471 0.5 129.7 12.1 18.9 19.1427 99.2998 -1.4650 16.0794 98.10012 102.9 112.1 135.10929 107.9 137.5 0.4 19.5 13.3 14.0 19.2697 0.0 13.2438 -0.2 121.7 17.0 18.3 132.8 11.4677 17.7 16.014.2516 -1.1 20.1 132.1 13.0 16.8 114.8 0.4336 15.9 16.4 SD 17.4850 -1.4036 101.12497 0.7 12.12108 0.6 15.1 12.3425 12.4 19.11110 109.6 19.7 12.7 14.8 106.6 1 of12.4954 8: 2 5.2 20.0 13.12148 0.6 11.3 323.7 13.7 12.9 28.7 12.2 114.7 221.4561 16.9 12.9605 15.8 12.12816 0.8 14.0 11.6 125.2 15.7 11.1 16.04514 0.11156 0.7 12.115.5 16.7 107.015.7 12.8 11.2 17.04475 7:5.2 15.9 0.5240 0.8 17.1 15.4199 15.4 13.2 267 30.4 12.2 127.4753 -1.3790 104.8 112.4047 15.3 12.1 13.6 DSÖ Referans 13.7 13.5 124.4270 15.0208 0.2 13.2 128.4107 7: 9 7:10 5.8 15.8 127.04536 7: 4 5.1 19.8 13.6 101.04390 0.2 23.7 12.6 15.9 115.0 27.9 13.11246 109.1358 16.5 16.9 22.1 15.8 14.0 14.2019 15.5 17.1 124.9 21.8 11.5 22.7 12.9 11.11469 0.6 22.8 29.9 120.0 135.2 18.1 14.4 116.0 30.215.4 0.6 125.1 11.12307 0.0 17.9 12.0 15.4 15.1 26.6 130.6133 16.2 0.1 15.3871 100.0 21.4 19.11201 109.10883 0.11020 108.0126 97.3 12.515.3095 99.8 2007 WHO Reference 11.3 21.3314 6: 8 6: 9 0.9 18.7 108.10425 104.0 15.0 23.04531 0.4125 -1.4 22.7 12.0 127.5 19.0275 6: 2 5.8886 95.5 12.9 13.4 20.11985 0.9 23.0 19.1 17.7731 5: 2 4.5014 -1.10746 106.1875 6: 7 79 0.9 15.0 0.2 19.7 111.6 13.10792 107.3 15.1 22.0 15.4 7 13.11513 0.0 17.0757 0.9 19.04364 0.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.7 106.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.C.6 16.8 131.4723 L -1.11291 0.4 29.5 SD 18.7 12.0 123.6 13.09783 0.7 11.9 23.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.9 12.3 22.9 13.9 14.0 327.3 15.1 21.6612 16.9 111.1 13.6 17.8 SD 12.9 109.04407 0.915.8 132.4 117.3697 104.5 0.2 126.7 12.415.7 127.4 13.6810 -1.2 -311.8 21.1 16.4482 17.4 23.8 20.4823 16.3 0.12849 12.9 14.3060 15.6 23.8 15.4780 -1.5 21.2 14.11601 0.5 130.12067 113.4851 -1.2371 84 -1.9 112.04508 0.9 13.8058 -1.4 14.415.9427 96.7 23.4393 7:11 5.3 19.4298 16.7 12.1 13.8 18.12460 0.6 0.7 29.0 17.3538 88 89 90 7: 7 5.3 128.8 20.7 110.7 20.4787 16.3 12.1 12.0630 -1.3 15.4606 17.10379 104.5 23.10837 107.8 13.2 13.2433 -0.8 22.8 12.0 119.7 19.9 21.1 120.7 13.2 14.0890 6: 5 5.3 123.12748 Okul Sağlığı -1.3 12.9 15.9 13.4 28.0 118.9 2007 WHO Reference .9 21.1759 M 16.7 0.04520 0.0 19.9 11.015.3 16.2 SD 12.1 24.11065 108.1579 15.0 17.8 112.9 12.04415 0.4593 -1.9 15.5 19.615.2 26.7595 16.10104 102.8 12.4 12.4 16.11859 0.4 124.8 Kitabı 12.2 22.4 17.0296 15.8 -114.7 19.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.5723 103.8 13.7 11.2 116.1728 97.6 18.6 13.2 19.3 25.9 19.8 14.1 14.1 12.2 15.5 21.5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.8 27.4 12.2760 -1.0 20.9 0.10149 0.5 30.4 118.1 16.3 14.2433 15.3966 104.11731 0.9090 -1.7 12.04495 0.6 18.2441 -0.8 11.11644 0.7 843 587 2007 WHO Reference -1.8 16.6 16.3 17.515.2 SD 13.2464 -0.3 23.6 27.9667 0.5 25.9068 15.0 20.0 29.1 121.8 114.0 123.1272 -1.6 128.04423 0.4 17.0 SD 27.3 19.5 129.3 30.7 21.2999 16.6 29.4859 -1.7107 -1.0 12.3 20.2487 -0.9 16.1784 81 -1.7 12.8 15.2 22.0 12.3 M S 0.5 12.10700 0.3600 -1.9 14.9 16.8 16.6 13.7 17.5 28.5 12.3 119.2831 99.8394 -1.7 2007 12.9 119.3 14.10562 0.10241 103.3717 0.1196 6: 6 4.9 15.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.5 SD Median 16.015.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.9346 5: 9 5:10 4.6 25.5 16.3822 7: 8 5.4 23.4511 Page15.1316 0.4 17.1490 80 -1.0 S 0.7 109.11557 0.9 20.7 15.1 0.7 Year: Month Month -1.9 119.7100 16.5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.12534 14.4763 16.C.3 118.04399 0.7 11.1115 15.6 131.2665 1 85 0.9 30.6 20.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.9 11.6 219.2 -213.12607 -1.7 13.3 11.4 0.4456 15.215.3 14.6 13.8 13.415.8 15.7 13.04461 5.8 21.8 14.3 117.9 22.5 136.9 114.4688 -1.9 24.4 17.04454 5.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.0 24.1 18.5 21.0 17.C.8 15.8 24.4859 -1.5979 -1.9 114.8 18.12268 0.4 15.9954 -1.11380 110.3 0.6 19.2 -114.9 20.2960 87 102.0 13.0964 -1.8 SD 21.3 18.2459 12.8100 16.12571 -1.9 15.9 120.1 15.9 17.4807 -1.10974 0.6 130.8 11.3 13.11943 0.9 115.9248 -0.4864 -1.5476 -1.12026 0.0 123.9 15.3 15.0 17.2 2007 WHO Reference 12.4737 17.5 129.9 18.10654 106.09829 101.7 14.815.1 17.0 18.9136 0.9 11.9 18.1 19.5 0.1 22.09738 100.7 14.9 15.7 18.3 15.2819 L M 15.2 15.7 12.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.4 12.4746 16.2 15.09875 101.4667 8: 0 8: 1 5.4803 -1.04489 5.8 105.2 23.9 15.0 118.11816 0.09692 100.7 126.3572 100.7415 105.8 22.4 13.04439 0.9 26.1 17.04525 0.414. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .0 122.11688 0.0 122.6 0.3200 -1.1 22.9 132.2 21.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.7 13.2 13.9818 7 1 of -1.7 21.1 22.4 116.2 18.7 24.9451 -1. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.3 117.2434 95.7732 -1.04355 0.3 13.2 19.12678 -1.1 28.7 0.3287 102.4 13.6 137.4526 -1.3 13.7 13.3880 15.3 120.3439 100.5 123.1883 0.1 19.0 0.0 122.4 21.0575 -1.7 12.3 27.9023 5: 7 5: 8 4.9 15.10333 0.3175 -1.9 11.12346 0.2 23.12384 0.815.6 13.2 125.2592 97.6 21.6 120.7 11.5 13.3 12.7 134.0 SD Median 15.8 SD 11.0 0.7 22.9657 5:11 6: 0 4.8 15.12782 0.6 19.8 111.3 14.315.0 14.9 15.7 126.1 13.6 20.6246 -1.7 11.11335 110.6523 -1.9 114.3 17.7 15.9 24.3 22.2 15.1 19.2089 83 -1.5 124.04469 5.8 19.1 13.3 119.3 19.8385 5: 5 4.0 13.0 19.3 16.615.3 20.8 23.3 29.5 13.8 12.0 12.3 15.2 19.2 14.1 121.4 24.5200 16.5 -1.0 12.7 107.9 110.9 18.7 11.4 16.7 15.9 110.4238 0.4866 -1.5 12.7 11.3 118.7 12.0956 98.9 115.3 11.7 110.4798 102.7 16.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.0 12.8 25.3 17.5 19.2 21.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.2 17.0 15.2166 16.2 24.7 109.8 Page 7 11.5 20.1 120.7 12.04482 101.5 11.0583 6: 3 6: 4 5.0 15.4398 15.3 16.3 12.4 26.4642 17.9966 5: 1 4.1 23.4397 7: 2 86 0.6 121.10608 105.2 13.3 14.1 12.6 13.8738 -1.7 12.2 16.4 15.6 125.3 129.2580 16.2 136.04502 0.1 138.4607 16.0464 15.9 14.04382 0.8 15.11901 S 0.0 20.0 12.4838 -1.3 127.8 11.4567 -1.3 16.8 11.6 T.9 113.7 -212.7 12.8 25.2448 96.0 16.3499 15.3 21.5 24.T.7 126.9 23.4 19.10058 0.8 11.8 11.9 121.0 131.9 15.2551 -1.3 18.04431 0.04373 0.4825 -1.9 SD 22 SD SD 18.9 0.0194 -1.10195 103.2565 15.2 116.6 17.2 13.9 SD 19.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.9 13.2 11.1 17.2 17.215.2 28.0 17.3243 7: 5 7: 6 5.2 15.6 11.6 23.4 14.8 12.7 0.7 12.2693 15.5 14.3 11.12422 0.2 23.4 14.7 12.4211 7:5.8614 16.8 12.7 108.5 25.7 12.3 15.4 18.6 19.7 28.8 113.4864 -1.4 14.8 17.2911 -1.3 115.9 113.5 125.9 17.3858 16.3395 103.2 15.12643 -1.2 15.0 13.8 105.3 17.5 15.

5 13.5 2007 WHO Reference 12.3 28.2186 19.8 14.1311 19.1 29.4389 97.04399 Year:4.9335 103.2 30.3 12.0 14.8 20.04482 0.04439 0.13920 0.218.0138 0.5333 -1.3 13.3621 18.13469 108.918.1 20.3883 -1.5 112.7 333.516.2665 151 12: 8 152 5.4 SD 28.0133 20.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.417.2 14.9136 -2 SD 0.12228 0.13601 110.2 13: 2 Year: Month Month -1.4526 17.7 28.6 14.14031 0.8 22.1289 104.1788 19.0 33.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.14130 0.5560 20.8 129.817. Türkiye 18.3 19.7 20.04508 5.2125 20.8 20.6 19.0 19.5 0.6 111.2SD 117.3 15.2 27.4 14.7 118.6 32.2 108.8 35.0 15.1 20.8 15.5 20.6 23.5 25.3 16.4 24.2 120.3 23.4 112.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.3 126.04531 0.1 14.3755 18.8 12.7 14. 0.2107 19.3819 100.2345 19.3 18.04469 0.4 31.2 18.916.6 14.1 19.3 18.9137 20.9740 -0.4 17.5 123.14094 0.3 16.9 31.6 119.4864 -1.13889 0.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.3 0.4 128.04536 13: 7 5.817.1 118.0 3 SD 20.3 13.2 28.9 108.5 34.4 33.4677 17.2 12.4567 11: 1 133 0.7 17.1784 12: 4 5.2 28.3 31.0 16.0917 185 -1.9 29.1 18.3 12.2 31.0 121.8 19.9 108.9 36.9 17.5 18.6 113.9 15.14044 0.2504 105.0 2 23.3 13.1 36.2 28.0 36.7 SD -215.1 137.1708 -1.9 14.0 19.117.7 14.3 109.4 23.3 24.9 Başkanlığı.8 35.3 14.04447 0.2 14.4 35.9 24.4 15.8 24.13158 105.2 24.9 23.1 36.4954 13: 8 13: 9 5.2 116.5 27.9 25.1 21.8 13.5647 12: 7 5.3 111.13949 0.7 14.12713 0.6 135.2 30.6 18.7 0.1931 104.8710 96.7 18.13397 0.12816 S 102.2425 19.4 138.416.6 34.7 34.12782 101.04415 0.1 18.6 21.4847 -1.13514 109.5 35.2 13.0996 184 -1.7 SD 13.0 SD 226.2 131.5 27.518.0447 -1.3046 18.12678 101.7 15.8 20.5 107.2 36.13492 S 0.1 14.1316 96.616.13580 109.317.2 12.04461 0.3 14.9 Bakanlığı Sağlık 20.2 29.7 17.1 18.12460 0.4 SD Dünya Sağlık 22.4859 16.8 14.9 16.3 13.4780 -1.4437 -1.0 115.0 21.13700 0.2 36.12268 0.14153 0.13991 0.0 16.7 26.3 16.2 33.6 17.3 17.3 117.9 23.2 0.4 20.6 2007 WHO Reference -1.8 120.1 128.4763 16.6 17.4 14.615.4 118.5 16.3 13.4180 99.6 SD 127.5 28.3 24.3689 -1.0603 -1.4 24.12067 0.0 21.13841 0.12571 100.6 28.1 36.2 12.4 17.8 Median 16.04431 0.6 -2 13.1 7 16.8 23.2 20.2 29.1 Page 5 of16.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1.2 -214.7 117.3986 -1.0 13.7 13.04364 0.6 104.3 16.12882 0.4769 20.13241 106.3 Hizmetlerinde 24.8 19.0 125.0 35.8 17.3 13.8 18.5 24.0290 -1.8863 20.617.4 15.616.3538 102.14106 0.3044 Month L 97.8651 99.6133 S 0.4 122.0 21.1644 20.6 27.4 12.3 22.1 20.2 26.C.2 120.4 123.0 28.9667 95.5 14.4 35.9 16.4 17.9657 11: 6 10: 7 4.5 22.2 17.13662 0.017.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.8 113.7 17.9 17.9656 20.3 15.4238 11: 3 135 0.115.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.2 116.04407 0.5 120.6 16.04382 to 194.13321 107.13099 0.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.7 15.9 18.1 14.3 33.3121 18.3 .4065 -1.9 21.04514 13: 4 5.8 13.3 Sağlık 18.12497 S 0.13421 107.04355 0.0 30.1 17.6 DSÖ Referans 16.9 16.7 118.9 26.0 14.7 14.5 21.14082 0.1 28.017.3 27.04525 13: 6 5.12748 11: 7 5.1 13.2 14.5 129.2 13.2739 19.7 19.9 Page 4 of15.2 13.9 15.9346 Month -1.1 3 SD 29.5 17.0 14.9 SD Median 20.0055 -0.4866 -1.8 31.2 15.4235 -1.2 127.3499 20.5 131.4 24.8 34.5 Median 107.6 22.2 18.5 29.5464 -1.04390 11: 2 4.5 13.4839 -1.2 24.4 30.9401 20.9 17.0 22.9898 -0.3 12.615.2 14.2 17.0134 -1.5200 16.1 24.2 113.3 21.4823 -1.12607 0.0 0.9966 136 137 138 -1.7982 20.7 124.6 118.9819 -0.14018 0.0760 -1.2 24.2 17.9 2 SD 13.5 14.04454 0.2 2007 14.8 14.6 16.6006 -1.4 16.8 19.3 24.6824 -1.13977 0.6 18.4 29.9 15.04502 to 5.3820 -1.9582 -0.2 12.7 16.7 19.0 16.8 13.8 35.4339 17.14118 0.14057 0.0 24.0 34.3 14.718.7357 -1.4 228.2567 104.2 15.0 0.2 18.6 27.1 19.3 110.2 29.4 22.0 29.6 22.1 SD -116.9 -1 15.1 2007 WHO Reference 114.7 22.6 16.3425 16.4 116.0 126.0 17.1 14.7 14.12534 -3 SD 12.2 17.1947 -1.13347 107.9966 -1.6 14.8 34.7 16.816.7 335.5 SD 130.3053 M 20.3 19.5 19.2639 100.8 125.9 23.1 33.1 26.9607 20.8 22.6 16.1 SD Median 16.13858 0.11985 0.4 14.4 13.3483 102.6 20.1 27.0 18.6 124.4298 16. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.0 0.3 34.4 135.3858 16.5 132.1 16.1 26.8 18.2 Kitabı 36.9 13.8 2) kg/m 15.2 35.7 34.7 17.1 112.3 22.5 23.1 14.0 18.7 132.6 14.0 15.1297 -1.0630 100.8 28.4 0.1 24.2999 16.1 21.3 16.0 SD SD 20.2 110.8 18.9 21.5 122.817.13214 105.2266 19.0 120.6 15.1 114.13791 0.2 36.3 34.8 20.5 17.1 28.12026 0.7 20.13622 0.0 14.04423 0.9 21.8 14.8 121.2 25.3 13.2 125.0 114.1 27.6 12.2970 L M 13: 3 159 0.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.0 SD 14.13963 0.5 330.8 18.5170 20.3 18.3312 -1.2 121.9 121.2583 -1.8 29.3 131.9 19.12346 0.0 20.1490 12: 2 12: 3 5.13559 0.0 224.9 29.3 131.3 14.6663 20.4 27.2 128.0 36.4787 -1.5 14.7 SD 23.8 22.3 19.13774 0.9 13.1 35.0 15.0 29.6 16.0 120.6 19.5 13.9 125.6 24.4708 95.6 13.9 126.0 16.0208 -1.3 34.3195 18.1 23.8 0.4 14.7 14.0 15.016.9 20.9 26.7 18.715.0 26.6 22.6 123.2 14.1629 -1.04495 5 0.9 -3 SD -216.9977 -0.2 13.2 115.4 127.4 13.7 14.6 0.1 36.3 27.6 128.6306 20.2 14.5 13.1 35.4851 16.9 119.3 23.4 132.04520 13: 5 5.4 17.13040 104.5 12.0 25.2 16.2816 19.3 18.2027 19.4 20.7 20.6 14.4606 17.7 28.8 114.12978 103.4 23.0 24.2 117.5 33.9 14.9023 134 -1.2595 20.6 21.1867 19.4 20.5 27.3 18.5 13.8 30.7595 16.6 13.5 0.2 19.14198 T.3413 -1.5 123.1 24.9 14.4850 -1.5 119.6 14.6 14.5 15.13808 0.6 14.2 32.3637 97.13642 110.4 22.2 17.2 19.1 122.4 0.5 23.7 19.3553 18.3934 20.0648 20.1 3 SD 27.8 15.7344 20.8 114.2 110.13904 0.8012 98.7 124.9 28.2 110.8 20.9 -313.8 13.1 25.7 14.8 15.3269 102.6 14.4 12.7 23.13268 0.0 114.7 18.7 113.14187 0.9 20.9991 0.8 18.3 120.6 29.8523 -1.9 22.7 129.7966 7 1 of -1.8 28.6 17.9661 -0.3 -117.4 12.7 28.416.2 15.0 23.14176 0.4 24.7 22.2 14.6 15.5 23.6 32.6 129.7 13.8 23.3 14.5 16.9 136.2 20.3 36.3 19.8 13.5 35.8 SD SD -115.2580 16.9 125.9 124. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.3 0.6 17.3 0.3 7 116.0 27.3 13.5 -3 12.4 0.518.6 0.3 106.4 14.13825 0.1 15.8 127.8 17.9 35.0 15.5 13.8286 20.8 31.6 12.016.3822 158 -1.0757 -1.9 18.8 33.4482 17.2 27.7 14.8001 -1.2 23.5 15.7 21.8 15.1883 -1.8 BMI-for-age GIRLS 0.5 16.12849 0.0 112.2 18.6 20.4 21.13445 106.6 23.4667 162 -1.6 1 SD 18.8 115.13129 104.6719 98.9 28.12643 100.3 18.5663 16.3 14.5 17.7346 -1.0 20.1 14.116.8100 16.6240 -1.0 133.4746 16.1 119.7 19.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.3 19.6 15.5 23.04475 0.8 133.2 27.3 13.3 35.1390 -1.7 Örgütü 28.9 0.0 29.9 23.13070 104.0368 -1.6 18.5045 -1.8 -312.1 16.4107 160 -1.7 16.1 17.3 18.2 19.6 19.2 24.4 19.8 119.6 16.1 13.4 12.3 17.6 17.7 SD 35.5 28.2 115.1 13.5 0.4838 -1.1 36.317.9 0.4807 L -1.7400 Page19.0583 11:10 5.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.1196 4.1549 -1.1967 -1.618.4436 17.04489 11: 4 11: 5 4.0 13.6 123.7 26.1 17.7 15.7 34.1 116.8 15.3 134.6 31.2 122.2661 19.2 32.13009 0.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.3 24.8 19.1 0.5938 20.13719 0.4642 -1.7 105.5 15.4006 99.1153 182 Month -1.9 27.4288 17.8 22.12188 0.14164 0.2371 101.9901 21.3 36.4393 161 -1.12307 0.6 Sağlık Bakanlığı.3 18.0681 -1.4 17.4803 -1.3341 18.8 SD Median 19.0 20.7 13.1 32.13681 0.316.5 12.4 23.4 25.7 12.9 127.7 25.1 16.1 Okul Sağlığı 29.0 Page 3 of 7 109.7 0.8614 M 16.1 18.6 15.8 SD 136.9 -1 SD 14.3 111.2 26.0 29.7008 20.3 25.9 22.2 20.0 Z-skor (VKİ16.04373 BMI-for-age GIRLS 0.0 36.12108 0.9 14.5 17.0525 -1.0 28.9 15.9 19.1 32.C.8 125.1 115.8 25.1 0.4 16.5 22.4864 M 16.9 20.8 14.9 21.3 20.7 20.6 20.13873 0.2 18.118.2459 -3 SD 16.5 SD -2 SD 13.8675 13: 1 157 0.4 132.5 16.219.7668 20.12946 101.8059 10:10 4.3 23.7 27.5 16.3 12.9503 0.9 33.7 24.2 137.6677 -1.6 106.8 12.0 119.8 13.0 2007 WHO Reference 14.0 130.2 15.3 14.7 15.6 35.14142 14.1470 -1.2089 12: 5 12: 6 -1.4825 -1.8580 20.6 20.8 22.12148 0.7731 10: 8 10: 9 4.7 15.13756 0.4123 17.4 12.717.4 13.2 18.3 0.7 14.4 18.7 15.6 25.4 122.13537 109.3 13.12422 0.4 18.1 19.8 16.9 130.5 5 years (z-scores) -1.13372 0.7 28.1 SD 23.3 121.1152 20.4 14.7 22.4859 -1.6 105.0890 11:11 12: 0 5.3 13.14005 0.8 14.4 20.4 12.12384 0.2894 19.3945 18.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.3 16.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.1074 L 183 -1.3 123.4 119.9 29.4 13.9070 -1.3 16.0 111.9 -1.3 22.4 M 0.0 21.9306 -1.6 18.3 22.0275 11: 8 11: 9 5.3 14.0 0.1232 181 -1.7 17.7 27.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.7 32.4660 101.7 2 SD 21.0642 103.819.9 28.3197 -1.13738 0.12914 102.13186 0.8 19.4357 20.7 0.6 Z-scores (BMI17.13934 S 0.6 28.1 22.4 13.4 20.4kg/m2) in 12.6 15.7 124.3 12.3 110.14070 0.4 16.0212 -1.5 14.2 23.5 14.1 109.5 30.1 126.13295 103.9 35.4737 -1.0 0.

921.14311 0.14271 101.6 29.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.3 131.3 21.7 16.14405 108.3 111.3 29.14423 0.7577 104.9130.8128.4 125.5 36.8 23.7008 -2 SD 96.14330 104.1 29.7 0.7 14.1 24.3 24.4 118.118.3 16.5 116.7 14.14377 107.2 36.320.4 104.7 Page 6 of16.7668 -1.3 14.2 29.04423 0.14153 101.7 29.3 36.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.0 36.7899 -0.0 24.2 36.9423 21.2 14.5 1 SD 23.5 14.9 0.3 127.2 120.5 0.8 115.2089 18: 0 0.9 24.2 0.8128.6124.7344 95.5 24.9 36.3 123.118.14386 106.121.3 133.6 118.1 108.9 36.5 0.0 24.120.7 113.C.3 110.2908 -0.3 121.1 109.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.14018 0.6 18.4014 -0.9 14.5 119.9 20.3 110.2444 -0.6 29.5 115.2 14.9 24.4 20. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.418.9346 201 16:10 202 0.5 16.8 127.5 14.6663 M 20.04390 0.3 21.5 16.5 16.14291 105.4 18.04382 0.2 29.4 21.8 21.2 136.7 24.2 -2 SD 16.2 21.8 114.8 24.3 24.3200 -0.2 121.2 36.14432 109.8 20.7 14.14219 0.3 16.0 3 SD 36.7819 103.14130 0.018.2665 18: 2 18: 3 5.2 14.6 109.4 121.218.5 0.8863 21.3 21.3 0.04489 0.4 24.0 0.9 Örgütü 28.4 21.7 24.3 130.8 21.6 18.14164 0.3 16.1 16.7 20.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.2 16.1399 99.04531 0.7496 21.3 127.3934 20.5 29.0 20.720.7 14.3 36.221.1 16.5 116.4 21.0525 -1.3 36.2 137.6 18.4 125.7 16.7 16.5 14.7731 16: 2 16: 3 4.021.6 0.7 0.0 0.1 123.1784 17:10 17:11 5.0 36.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.8286 96.14057 S 0.2 125.7 25.218.14176 102.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.2 126.4 0.4667 5.2 16.6 29.0838 20. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .0 20.8 14.6 18.1586 -0.13991 0.0 14.14106 100.7 -314.14187 0.5 14.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.9024 21.3 36.0 24.420.9582 20.9129.0996 -1.318.9656 -0.14208 101.0760 20.4 124.2 135.3 132.7 120.6 29.4 21.14082 100.0 108.7 16.2 -0.221.3 16.3 131.7 23.5 29.9 21.6 35.04439 0.7 107.5 SD Median 16.6 24.4 24.2 125.1 2007 WHO Reference 14.9 110.1 127.7 112.4 113.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.7 114.3 36.7982 -1.5 123.4 20.04461 0.3 29.5230 102.7 119.8 126.0367 -3 SD 20.13977 0.8 115.4 21.2 119.9 28.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.718.618.6 20.8301 -0.2603 -0.4269 104.6 21.3 21.0 36.9023 200 16: 8 16: 9 4.6 29.2 110.7 16.6 14.8140 21.8542 100.0 29.5 20.4 111.6 118.1 0.3 SD 129.4 14.8 16.4 7 110.4769 0.3 133.14359 107.8 105.8 35.14414 109.7 14.8 14.2 119.2960 18: 4 18: 5 5.1 114.3 36.0801 L 98.0 20.421.3 129.8 21.3 0.6 104.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.4 14.8 0.14349 0.3 16.7980 0.618.1 29.3 16.7 16.018.9 24.14281 0.1206 -0.7 28.218.1768 -0.5 117.4954 5.3 120.8 336.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.3 36.2282 -0.04514 0.3 122.14340 107.9264 21.04364 0.1 14.6 29.3 14.9 36.9 20.9 23.9104 -0.821.9 116.6 SD 16.621.04355 0.8221 102.4 24.8783 21.4 116.3 24.0 0.3 18.6 122.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.3 132.4 110.04415 0.2 136.0138 -0.0603 -1.2 29.6 18.4143 -0.0 36.9 Dünya Sağlık 28.8 29.14368 0.0 29.4 29.5 21.2757 101.7 36.3 24.6 -216.6 36.6 114.7 120.2 113.2 21.9344 -0.7 111.3884 103.3752 -0.9129.3822 18: 9 5.4107 18:10 18:11 5.3 18.9 24.7 229.0134 95.8 35.5 28.9 21.7 -1 18.8703 21.3 16.1 1 24.3 3 SD 36.5 16.0 115.4 118.1 SD 2 SD 28.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.0131.7 18.14250 0.6 -3 14.8462 21.6 24.14301 105.5 16.04431 0.7 21.3 132.4 24.2 0.0 24.04482 0.5 16.818.6 105.9966 205 17: 1 17: 2 5.7 14.7 114.4 18.8 2 28.6306 20.1 120.2 134.8 14.6 18.3538 18: 7 18: 8 5.521.2 SD Median 20.9 14.6 29.8382 21.0 112.4 24.2 36.8 21.5 16.8 21.7 36.7 24.3 131.9901 -0.7 132.7 114.6 14.0055 20.7738 21.5 120.5938 20.14142 BMI-for-age GIRLS 4.04407 16:11 4.8863 -0.8710 193 194 195 196 197 198 -1.1 Z-skor (VKİ20.3055 -0.2 121.5 14.9977 -0.2 29.2 110.4 20.9 29.8 23.5 14.5 18.6 14.8 24.2 135.9898 20.4 117.1 36.3 24.14094 0.5 0.0681 20.14230 103.5 122.1 16.9661 97.6 117.3480 -0.04475 0.9 2 SD 28.1 20.5 29.4 36.1 109.1944 100.14320 106.2 2 14.5 14.2 36.5 119.1 21.3 137.8 21.2 25.3 14.6 36.04469 0.1 24.8 103.8 24. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4393 19: 0 18: 1 5.718.3 124.618.14261 104.5 16.718.6 29.7 14.C.918.5 29.4 5.5 16.4 21.0 24.7 107.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.4357 20.04520 0.9137 97.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.6 24.7 36.0447 L -1.5 18.3617 -0.2116 100. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.618.0 16.9 18.021.3 128.14044 0.8127.3 21.0 24.2 36.418.6 14.0 24.020.9740 -0.C.7 106.3 0.9503 97.621.5 28.04525 0.8623 -0.3 18.2 16.1 0.2 16.7 16.521.6 29.4 36.14005 0.8 Yaşa göre 187 -1.7 16.7 112.8060 21.5 36.0 0.4 SD SD 24.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.3 21.4 21.2 14.3 124.0587 -0.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.3 112.8 116.8580 -0.8 36.2 108.5 16.4 126.7 16.7 14.6124.2 121.1 20.13963 0.1490 17: 9 5.6 2) kg/m 18.7 35.4 18.14396 0.3 36.2 18.04373 0.8944 -0.04454 0.0 117.1196 98.7658 -0.7 14.6 29.9819 20.6 29.5 36.7 14.14070 14.04536 489 208 926 648 374 105 5.9130.14198 102.6 S 0.0 16.518.8 138.1 16.5 14.0 16.2 36.4 122.14240 104.7 125.7 114.1 29.6 18.2 24.6 105.0212 -1.4 24.1007 M -0.1 124.4 14.6 3 SD 35.9401 -0.2 36.5 29.921.0917 -1.5 29.04447 5.04495 0.918.0 29.04502 0.7 106.3 128.6 119.8059 16: 4 4.3341 102.7 113.721.0 20.14441 0.7126.4 111.9184 99.3 21.3243 18: 6 5.5 29.8 28.6 118.14118 101.2 109.1 36.1 125.04508 0.0290 20.6 123.5 16.14031 0.1 36.2 18.7 SD SD -118.9 17.3 123.

5 117.8 SD 133.9 13.09406 109.9 18.6 18.5974 16.6 14.4 18.8 124.9 20.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.6376 16.2 129.3 106.6 16.1 SD 115.8 17.2645 -3 L L SD M M -1.3 0.10303 0.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.10259 0.8344 -1.1 13.0801 15.04475 7: 5.6 -213.3 20.8059 16.8 14.8 124.3 16.2656 15.6 127.04407 0.0 16.2 12.3 16.2 12.7 321.5019 1 Year: Month Month -1.8 13.4 18.0314 17.5 21.9 21.7884 -312.0 17.9243 15.5 13.8554 15.0 16.3 114.7 13.10652 0.3 12.3776 15.8 12.09251 0.7032 -1.7 17.3 132.3 119.5 136.4 131.3 14.8 20.2 16.09526 107.5210 7: 2 86 0.4 14.09176 0.0784 104.3 13.0 129.04364 0.0 13.2 17.3978 7 0.6 23.2 -1.09289 108.7 16.6 22.4 132.1 13.9015 15.1 .4 12.8 20.2665 85 101.1 13.3 15.9 21.6 0.4 116.4 17.2 15.10823 0.4065 16.0490 16.4 116.4 18.6 12.4433 16.8 14.7 125.04531 0.0 21.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.7745 -1.7 16.2 21.4 19.4 13.04520 0.1 SD 19.04439 0.2 19.5 18.6 20.2 T.1078 M 16.2604 -0.0 13.8 -1.3408 -1.9 19.9116 -1.3 17.9 13.7 -0.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.3 117.4 119.9471 15.5 12.5 -1.04461 6: 5.3 20.8 -1.9 14.7 26.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.5 16.0 14.1 121.6 18.0 22.7 14.0583 6: 3 6: 5.0 0.09864 0.7 14.4 18.0 18.9 16.5 25.8 18.7 12.08833 104.6 12.8 20.1 109.0 17.3 130.4 115.3 15.0 -1.2 21.6 17.1 24.9651 -1.7368 -1.6 120.5101 15.09907 0.4650 0.9 Kitabı 28.9 0.9657 5:11 6: 4.3596 15.1 113.9 14.7 21.7 13.6 21.1 21.9 20.1 15.3285 99.4107 7: 9 5.08490 101.0 13.8 18.0 130.8 22.6 17.3 114.3 15.2009 16.0 13.04355 0.3 18.09735 0.1 14.1 13.4 0.5399 15.8 123.0144 15.6 12.9 125.7196 -1.6 13.5 18.9 13.1 13.4 120.6 12.08570 102.8 13.04469 6:10 5.09778 0.3 119.7 120.1 20.8385 4 5: 5 5: 4.7 SD Median 16.5 -0.09951 0.8 15.1 -114.8 15.1 23.0 15.6 133.3 12.2 18.0 13.6318 16.6 121.1 22.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.8 121.1 14.5 127.9381 Page 1 of -1.0 13.4393 7:10 7:11 5.9 25.1 -0.9 13.0 18.4 21.3825 97.3 22.1 14.3 14.4 15.9 21.7 122.8 123.6 0.3 23.4 120.11030 0.2 15.8 16.5681 15.10566 0.4 20.6 124.08597 0.1 113.5189 16.10478 0.8 19.6 13.4 16.7468 -1.3 112.7 120.5 18.9 12.8597 -1.1 16.10865 0.0 28.3540 99.08653 0.6 15.0 13.5 -1.0 15.8 25.4 -1.3 15.2 15.3 118.5 27. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .8 14.4 12.4 13.08802 104.2 20.0 19.8 12.2 24.6 0.4 16.6455 103.6 26.3 116.8 23.2801 -0.2 26.1 13.8 13.3 16.09103 S 0.7 12.2 110.1 110.6 15.1 111.3 -1.6 15.4 14.0 25.08865 0.9 27.7 137.9 19.10609 0.4 116.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.9 2007 DSÖ Referans 13.9 15.6 21.1 14.3 123.04536 3 7 7: 5.7 18.0 123.5 14.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.2 0.4 18.2 135.10435 0.4 18.4 13.2616 95.11150 0.8 -0.1 14.2 12.1 20.0 122.4947 15.2 19.3 14.1 15.7 12.8 12.10522 0.1 14.7 15.3 126.7 17.4 24.9 19.0 -1.7 17.5 14.5 14.4 113.8089 15.0 13.1 Hizmetlerinde 19.6 -1.10391 0.1 0.4 20.9 17.0 17.9 20.09994 0.15.3 131.7628 16.08741 104.10780 0.0 17.1 17.2 -1.4 12.7626 -1.3 12.2 12.9966 0 5: 4.3 13.08543 0.0 0.5 16.0 13.5 12.1 17.0 16.6 14.0 126.9023 7 5: 4.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.1 114.8 0.5 16.2 20.09821 0.5 13.1 26.7525 -1.4 13.2 15.1 21.6 -1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 124.1 112.9 17.7133 104.0 14.8059 5: 3 5: 4.3 18.1 18.6 125.5 134.2 14.10126 S 0.3538 6 88 89 90 5.9 17.08964 0.6651 -1.3 132.1 21.0 13.04390 0.7731 1 5: 2 4.6944 -1.2 109.5814 -1.9 18.1692 16.7 12.3 14.3040 15.10738 0.8 15.5 20.9 16.7 18.3 18.0 13.9 22.4 28.4954 1 2 5.10347 0.1 13.7847 -1.5252 15.4 22.0205 -1.2737 97.2 15.10038 0.2 15.4 136.3 118.1 104.2060 0.2 14.8 16.7862 -1.7670 -1.7848 105.8 16.0 20.0 19.5 SD 13.4 20.08771 0.1 14.2605 96.3822 7 7: 8 5.0 127.2 14.2 17.2 -312.6 19.4 115.0 19.1 12.4 26.04525 0.7 16.9 15.04431 0.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.3 13.4 16.7387 15.5608 102.1 114.2 12.1 14.8322 15.7 0.3 18.8 128.5 12.7621 15.1 107.6076 15.1 106.9 15.7 14.9 SD 22SD SD 18.7 119.6 12.8 18.2 15.6 14.3 12.7 0.4 0.1 107.3 16.6903 -1.5 -114.08898 105.8 13.10906 0.2 21.5 15.4 13.2 Page 1 of 7 12.3 0.0 15.0 24.0 -0.7777 -1.9 Bakanlığı Sağlık 16.7 SD 24.3 15.1 12.0584 15.8 15.5 22.0 13.2 0.9 125.1 18.8 12.1 112.9 20.6 13.0 12.3 19.2665 16.7116 -1.4 12.2 19.5 14.3 21.2 111.2960 87 102.11189 14.1230 15.6 16.1 108.2 SD Median 15.8 15.7 14.5 17.1441 15.7 16.3228 15.2965 -0.4 -0.7 25.6677 104.8 12.3 130.4 16.5 122.9 12.9 0.2 SD 13.0 0.1784 81 100.4 13.3 21.04423 0.6023 102.5 12.6 14.7 122.08390 100.2460 15.6 128.7 121.1 14.6 18.5 19.2 14.1 13.0365 15.08711 103.5948 15.3 -213.1 14.2 15.7341 -1.2333 16.04502 0.3 15.7 17.6 19.1 15.2849 L M 15.7 14.4137 6: 8 80 0.2371 84 101.2619 96.9 14.7 0.8 16.6 13.2 20.1 12.8 17.7 17.3 23.8 21.4 131.7 18.6544 L -1.0275 1 6: 2 5.3 114.1 135.7 15.2 12.5 22.6 324.11070 0.1 22.5 118.2 -1.1 128.2 15.10948 0.09327 108.2 131.7 15.2 118.4297 15.6 16.6 22.09651 0.8785 15.7828 -1.3 14.1017 15.5 14.2 12.4126 15.7578 -1.04447 6: 5.11110 0.3 125.6 14.5 17.3 0.5542 15.4 15.3 20.08414 100.8497 16.3 18.0 13.2 12.7 13.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.7 SD 20.5 18.8 129.3 119.1 23.0 15.2 27.6753 -1.2 28.2261 15.5 13.2 15.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.08998 106.7 19.0890 4 6: 5 5.8941 16.9 12.0 SD 18.7856 15.2 14.7 15.5 18.09445 0.2 123.3062 98.3679 99.04514 0.10989 0.6 Page 2 of 7 13.4 14.3 16.0 0.0 22.04454 6: 5.2 110.0 20.1 15.3351 16.7407 -1.9 23.3 18.3414 15.1 115.4 14.4464 15.5 T.5 12.4 Okul Sağlığı 22.9925 -1.3243 7: 5 7: 5.9 16.8 14.4 126.3 Sağlık 15.9697 15.0 16.3 125.4 17.9 13.09068 101.1 13.1 111.8 14.8 15.8 20.6 SD 12.04382 0.3 13.7881 -1.9 17.1 17.3 12.1 14.3 19.2684 -0.04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.4 16.4807 16.2 15.7710 -1.6851 -1.8855 -1.5 12.2 137.8 12.08464 101.6 12.3 114.7804 -1.7 12.2 12.Sağlık Bakanlığı.6237 103.9850 17.9 14.6433 -1.2089 82 100.09693 0.6 25.0 13.1 14.1 12.5 2007 WHO Reference 12.04495 0.6199 16.6 14.4629 15.1 15.5 0.7203 16.2 112.1381 16.0 127.7 21.08682 103.1 18.5578 16.0 22.2 110.5 20.1 0.08931 105.09213 107.8 22.C.6 18.8 12.3 18.1 105.0 219.1 110.6 17.2 22.3 25.3 114.09366 109.5 21.4 -1.6 18.10170 0.2 17.4473 -1.6 14.0 138.04482 7: 5.1 12.3 15.2641 95.4 14.5 117.4790 15.1490 79 100.3169 98.8 12.2 220.7 128.6 119.3 116.1 105.5 13.6 16.8094 -1.09567 0.5 0.9 0.5 16.7 12.3 S 6 8 1 6 6 3 0.0 27.2 15.08625 102.6 16.4 27.7 126.2877 97.7 22.3 15.0 16.9921 15.0 13.4 13.1 15.3 -0.10214 0.1 108.5817 15.3704 16.4 16.2 13.3 117.5 22.2 19.1856 15.4 14.7 16.7 12.3 118.2 20.9 15.1 14.08439 0.1 13.4 121.5 118.10695 0.1196 6: 6 5: 4.7 13.4 23.5 12.7 18.7 19.7 27.9 26.1 12.7 16.3004 16.8 12.5 132.3 21.7 21.9392 16.3953 15.5 12. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.4 14.09609 110.0 13.5 22.3 21.0781 16.6786 16.04373 0.04415 0.2 16.3 113.9 15.1 13.1 13.7606 -1.8 12.3 115.5 17.1 13.6 124.7 -1.8 15.04489 7: 5.0 14.7271 -1.2 111.9346 8 5: 9 5:10 4.2 129.10082 0.3 13.8 14.3 SD 2007 WHO Reference 12.4 19.2 16.9 24.1 -1.7 16.2 109.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.8 127.0 13.3 13.6 20.3 13.3 15.6 19.8 14.6 15.9 110.0 13.04508 0.1649 15.7 16.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.3 14.9 13.0 20.3 120.1 13.C.0 15.9 16.09033 106.7873 -1.09139 107.8 18.8 19.8 16.5 0.09486 109.3 15.4832 0 0.

6148 -1.9 SD 23.7 0.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.1 134.6 M -1.12212 0.8 14.3 21.10347 12.3 21.7710 -3 SD 16.8 12.11451 104.2 28.5 18.10566 12.7 17.6 19.3 32.3 20.3 16.2 110.04407 0.8 20.5403 -1.7117 19.12627 20.12579 0.3 15.7 13.4 27.3 19.6 14.9 119.0 271 35.10609 0.0 35.6 23.2 13.04399 11:4.7 125.4 -1.4 17.6944 M 16.8 122.8 16.0488 -1.9 12.0 25.7744 19.6 16.3 108.2621 20.7684 17.1096 102.4578 19.2 24.5719 19.5 22.4 131.3 17.6 16.4 19.5 111.1 23.7 16.5 16.4022 -1.4 17.11688 0.12567 0.1 115.5502 104.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.8 18.3 Page 3 of14.2 118.5 20.2 21.8 21.9 18.3900 -1.3529 25.6 -1 SD 14.4382 -1.3021 196 -1.3 18.9 SD 15.12615 20.04514 13:5.0 28.2 21.2333 S 0.8 129.1 35.9 35.6811 18.1 22.2 16.9 14.7 114.6753 -1.6 12.9 26.9 19.6 18.9 15.8 23.6482 18.12363 0.04489 11: 4 136 11:4.2 15.7 225.6304 18.8704 101.3796 20.1 14.8 26.4 M 17.2 25.3 2007 WHO Reference 13.7 -2 SD 13.7847 16.2665 0.7 114.7 30.6786 0.4 14.6 137.9398 -1.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.6 12.6211 19.3 13.0 15.4393 160 13: 5 161 0.0 105.1 15.5578 16.5510 -1.1 34.9 19.7 13.7 25.3 29.5 16.04439 0.12102 110.3 29.7780 17.6 18.7 17.10823 -2 SD 12.1 106.7745 0.7033 18.9 -1.4 30.4 1 SD 18.3 26.9 122.3 DSÖ Referans 16.8 25.1 131.1 14.9887 102.9 16.12514 0.3752 99.5615 19.1 SD Median 16.4 123.11150 S 102.7352 18.0 28.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.5 14.C.4 3 SD 127.1 18.7 SD SD 19.0 35.8 16.8 21.11415 104.3 109.3277 194 -1.6 -1.7670 L -1.3 0.4 28.7271 -1.2 16.2 136.0 21.3 20.3 22.11342 103.2 23.0 125.0 105.2960 153 12: 9 12:10 154 0.0 111.6 14.6 19.2 15.7 15.3 18.12291 0.9 16.4 15.1 119.6 13.3 18.12428 0.1 Page 4 of 7 14.2955 103.9 22.8385 131 10:11 11:4.12125 0.0 16.3 SD 34.9966 -1.4376 20.9292 101.3 Page 5 of16.5 26.6 14.2 16.1427 20.4 14.9 18.0 18.11070 101.6 26.12030 109.2 23.6 9: 7 115 T.3 20.0 16.2330 102.7445 105.1 20.6 19.6 103.0 14.1 25.1 16.2233 20.4 25.8 32.7461 17.6 20.9 24.11925 108.2 126.8 34.0215 20.7 18.8 15.9 13.1 33.5217 19.12310 0.9 14.8 15.9 15.6888 18.0 15.9 16.1 -1.12501 0.5 20.10906 0.7 26.1 35.1 18.8 20.0 27.8 13.8 16.9 3 SD 27.0 19.4 110.7 138.9 28.9 17.7 13.3 17.7 15.8 13.7 -1.0 16.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.3 17.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.2 118.2 15.2 -1.3 14.0275 8 11:5.9 16.0 24.4 32.8 13.8 22.0 -1.2 22.2 32.8 13.12055 0.7196 -1.1 26.6 16.1351 -1.0583 9 11:10 5.2366 -1.6 25.5 28.1 125.6 15.8 17.0 Dünya Sağlık 21.8 25.6 131.6 15.4065 16.0 18.0 121.7 113.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.2 15.7 21.2762 198 20.7 26.4 33.8 114.2 15.9 25.6568 18.04508 13:5.0400 0.11522 0.1 843 587 0.04390 11:4.6651 18.2 118.12458 0.4221 -1.11811 0.9 SD SD -116.4 22.3 22.7862 16.1 14.7 23.5 128.5 19.2 19.10435 0.9 130.5 26.3 137.2009 16.2 24.1 130.0 28.7 .2000 Page 1 of -1.04423 0.10303 -3 SD 12.3 122.7 13.4 Median 112.7 115.4500 -1.2 18.1 19.6 14.5 17.9355 20.4 18.4 18. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.3kg/m2) in 13.2 13.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.5 110.2 0.5 23.7 12.3 15.9 116.12412 0.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.4 18.8095 -1.9 0.6 17.8 126.4 23.6851 -1.9 132.7168 18.5 25.6985 100.5 24.1746 97.1 16.9 27.3 30.11379 0.10478 0.4 14.0 16.12528 0.0701 -1.4 28.7628 -1.8941 -1.5 14.5 124.5 14.5 132.8 Z-scores (BMI18.5 21.04531 0.7559 17.3653 -1.7 25.5 129.6 0.1 2007 15.11869 0.12328 0.8 34.5 14.7 24.9 27.4 27.7 21.12346 0.4 20.6 18.2 108.2 120.0 25.2 15.8 118.6 20.1 19.2371 6 4.1490 12: 2 12:5.2 33.0 0.1 16.8059 129 9 10:10 130 4.0 20.5 Örgütü 26.3 18.7 20.3149 195 -1.7751 17.2 110.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.0 119.6 111.4 16.5 14.11841 107.0 15.1 106.5821 19.6 27.2 21.7 34.6732 18.2 13.7 15.8 0.2 126.3240 -1.4107Month 3 159 4 0.4617 -1.8 20.3 27.0050 -1.9603 20.3937 -1.3 118.5 33.7341 -1.7578 -1.2 16.5 -1.7102 18.4 14.2 14.4 16.7 114.8 20.3 98.2665 151 7 12: 8 152 5.7 32.1 17.3 14.9 115.1 0.9 125.7 0.3 34.3 19.7203 95.8 22.3 19.0 222.4 114.5 17.9 31.5 15.8 17.4 26.9 13.9 SD 22.1196 0 12: 1 5.8 SD Median 20.12694 15.7 14.0 13.8 15.2 127.2 334.0314 2 Year: Month L 0.8059 95.7 31.1 30.3 18.2 123.10865 100.12554 0.1 15.3 7 13.2 107.6 20.7 23.1262 -1.0 17.2 -214.7 135.1 15.6 112.8987 M 19.0 16.04482 0.2 21.3 15.5 34.7 18.0 20.4 124.3294 -1.0 14.12672 0.5853 19.1 34.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.2 15.11979 0.3004 0.04536 13: 7 5.3 31.9 Median 16.04520 13: 5.9 -3 SD 12.7197 0.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.8 16.4 13.3704 16.12683 0.11720 106.8 28.7 13.6 14.9 18.3 19.1 24.5 0.5 13.6486 19.7 14.5074 -1.12253 0.6 23.2 14.6 113.6 17.12005 109.3 14.2 17.1 18.6 13.0 33.7032 16.4 20.8 SD 2 SD 20.6 18.4 7 16.5 15.04447 0.04461 0.5 34.9 15.10738 0.3 13.7 -1.7 16.5 Median 114.9 14.9 20.788197.6 17.4263 -1.6 20.5 23.7626 -1.5921 19.8 27.7 19.4 119.0 19.6 15.1 -1.9 -213.5 122.5 113.3 14.1 0.6 31.2 22.2 26.8287 0.12443 S 0.5 120.2 15.4 110.3 18.2 18.9 121.1 109.11030 0.8 19.4848 -1.0 24.6 30.5974 16.1 28.7 13.6 115.0823 20.4 20.6 14.7 127.6 18.0 15.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.1 12.9023 134 -1.6 15.9 26.4 16.9850 11: 1 133 0.9 116.8 21.7 14.0890 11:11 12:5.9881 21.12603 20.5 0.2 2007 WHO Reference 14.2 20.5 14.8 16.8 13.11898 108.1 32.0 16.4 31.7828 16.8 16.8 14.0 16.5189 (z-skor) 16.7828 17.5 27.12650 15.8824 20.8 33.5 33.7 15.6 15.788497.3 111.8 124.12079 110.5 22.7 16.1 23.0 18.7 15.8 12.4733 L -1.9 34.7 13.7293 18.5 13.3 25.7 18.7 33.C.2 14.8 28.6 34.11751 107.4 119.8 2007 WHO Reference 14.4 22.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.9kg/m2) in 17.5 114.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.8 23.8124 -1.7 20.11556 105.5 17.1 117.1 18.0 16.4 24.4 16.6 21.1692 16.2 128.3 23.4433 0.8 14.7525 16.3 -1.1 28.8 2 21.5 0.8 17.9 17.0 23.7777 16.6 22.9 20.4 -1.2 14.8 16.4860 104.2 29.1 17.7 15.0 116.5 23.2SD 117.0 16.6 15.6 14.7232 18.04495 12:11 5.04364 0.2 117.0 -115.4 14.7884 17.2089 12: 5 12:5.5 17.0 24.6394 18.0 17.0 17.6 29.12380 0.10780 S 0.8 12.4799 99.1 SD SD 107.8 121.0 23.5 18. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.9 23.6795 104.3 116.12272 0.6 34.8 15.8 130.3 131.2 118.9 28.0 0.04355 0.4 26.6 13.4272 99.0 21.5 30.5 22.5 31.8 113.11189 0.6 25.5185 -1.0 15.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.8 -1.1 15.11304 0.1 SD 14.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.7745 16.0 13.7806 17.7 124.8 13.5 Z-scores (BMI19.12591 20.3 17.11228 0.1 120.8 16.2 17.3 23.8 14.1 227.6020 19.3 23.04469 0.12473 0.04525 13: 5.3586 L 103.5 16.0 20.6 24.4 0.0 128.0 26.10989 101.10695 0.7861 17.2 15.9392 96.9 124.3 0.0 14.1 SD SD 21.10391 12.5 22.3243 155 0 0.6 26.8 -117.1 120.8746 -1.C.3 13.5 15.2026 20.9 0.3 125.2 22.3 24.4 132.0 -1.8 16.4 23.3 Kitabı 15.8 -1.8 13.2499 -1.04382to -1.1 SD 136.6 15.8 129.3 13.7 14.0 22.2 15.8 14.6 20.8 29.9 0.7 14.3 31.4 27.0 19.6 132.12396 0.5521 0.4 16.7 18.2 18.0 22.5 18.3 16.5294 -1.8 121.8 32.1 17.3 14.10214 0.8 12.11623 105.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.4143 -1.2 17.5 123.5 27.6 19.7 0.5 -1.5877 100.3403 193 -1.7804 16.7 34.11781 107.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1.8 23.4 18.6085 0.4 127.1 18.9 21.6 18.4 34.7880 17.9 27.7 121.6 15.6 129.8 18.8 20.6 0.8367 19.3 17.2 18.1 15.3 16.9 19.1 13.11590 0.7407 16.7 27.3 28.7873 17.6644 0.4 17.1 117.7 27.1 15.6 13.12148 0.3 18.2 -1.1 20.12487 0.3 33. Sağlık116 -1.7511 17.1 21.4 19.4961 -1.7604 17.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.2 25.6376 M 16.2 0.7 121.7873 16.10522 0.6 -115.11656 106.2 16.7 21.2 16.7 16.6116 19.7846 17.0 119.1 119.3 16.7 123.8 SD -216.2 27.3 15.0 16.11266 102.1 13.2 30.7 20.2 14.12541 0.7719 17.9 34.2 23.9 33.1 133.8 14.5 27.9346Month -1.1710 -1.7 23.1 -1.10259 0.9 33.5334 -1.3 15.1 13.0 15.3 15.3 21.5 13.0 16.9 0.3 16.3 18.2 -1.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.9 29.7 13.4954 13: 8 13: 5.04415 0.2648 -1.0 0.11110 101.2734 98.7 112.2 17.3 0.9 16.5 22.7 -1.9 14.5 112.7408 17.12170 0.0 14.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.12191 0.2 SD 27.1784 3 12: 4 5.8 -1.6 14.3 17.9SD 125.4 -313.3 18.0 17.9 104.12233 0.0 16.5 -215.8497 96.6427 -1.9 24.9 21.4 20.7 19.8 34.8 127. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6962 18.3777 -1.0 20.7731 127 10: 8 128 10:4.8 19.7 19.2 17.5 25.3 28.8 135.8 14.8 13.10948 100.8 13.5 18.1 27.4 -313.2 20.6 26.6 21.4 18.8 120.1 24.9 13.6 17.6 14.7 116.4 3 SD 24.1 22.7645 17.3351 16.04454 0.2631 -1.1 13.04431 0.2 19.8 115.12661 0.0 34.0 T.11487 104.6 33.3538 156 1 0.9 15.4 14.8 16.5 19.5 16.1 17.7 126.0 31.3 15.4 109.2 21.7 22.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.0784 3 135 0.1 -314.9 122.9 21.11952 S 109.10652 0.3211 20.0 133.0 0.2 18.4 128.9 332.2 14.0 123.5 19.7551 100.7 12.2 120.8 18.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.04475 0.

4022 5 .5 135.9 0.1 19.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.5 136.3653 L -1.9 20.0 25.8 24.5 18.2 118.9 113.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.1883 99.8 335.327795.3822 18: 8 18: 5.4 -1.6 120.0 15.4 131.1423 -3 SD 20.12715 101.6 20.3 117.2 19.3 16.2 15.9 21.12726 0.7937 102. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 -0.12826 106.3 17.3 17.5 0.2 15.8 15.2 29.5 35.5 134.1 17.9 19.236697.3 28.1 125.5 29.1 19.9202 21.3 130.8 -1.3 16.0 28.8 23.7 120.4 17.2 110.3021 20.2 126.5 124.7SD 118.1 0.2026 187 -1.6 17.3 29.3 18.1 23.9023 200 8 16:4.5 136.1 114.3 29.7 15.8 105.5 111.4 228.9 15.2 35.6 18.4 21.5 27.3 0.7 34.12948 108.4 109.1925 -1.8 21.1 19.1 21.4 106.12661 101.0 113.1427 S 0.2 29.7 114.3 22.3 20.2 105.4 110.1 119.8 122.0260 21.0 113.8 102.2 16.9 15.6 119.3 35.9 18.12845 107.2 18.0 35.3 16.4 35.0 15.0 125.7 15.3 22.5 -0.0 15.0407 21.9 125.7 24.9509 21.12893 106.4 15.0 124.6638 100.04423 17:5.3 132.12528 0.1550 21.2 35.5 SD 16.4 17.6 16.4 25.8059 3 16: 4 16:4.6 0.C.9966 205 1 2 206 0.12816 0.5 35.04454 0.9356 21.1 122.0823 20.5 17.3211 20.6 -0.1 104.9355 -1.6 20.4 3 SD 34.1 127.1514 104.12514 0.6 35.6 29.0986 21.6 18.5 28.12746 0.3 15.168898.0583 208 5 0.1140 104.0 23.1 29.6 29.3 15.2 110.04373 0.3243 5 18: 6 5.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.7 112.4 28.1 120.9 24.3 19.5 24.5 18.4 124.8 15.9982 103.12902 108.9 19.3 25.2 121.1490 8 17: 9 5.2 35.6 21.6 21.3 109.3 SD 35.2 21.8 14.7 111.6 28.2 15.1 25.5 5.1 35.8 2 27.4 16.1129 21.5 28.1 108.12777 18: 7 5.0 19.8 35.2 15.0112 21.0 20.6 24.2 23.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.0 29.1 20.8 114.0 21.2371 -1.12807 105.7 0.8892 22.3 15.3 118.8 21.C.7 3 34.6 2 SD 27.2 15.5 120.6 18.8 0.2 24.0 128.4 131.1784 17:10 17:11 5.3880 99.4 107.0 29.5 18.2 16.8 115.04461 0.04475 0.04495 0.8419 22.7 122.12694 0.8 16.7 129.12874 0.12704 102.9 16.5 19.4 19.1 129.2 25.182698.5 119.7 18.4 15.12501 0.5 122.2098 21.7 121. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 27.8385 5 16: 6 0.4667 0 5.6 29.0 115.04514 0.1 112.5 17.3 129.1 28.12473 0.5 35.3 27.7 114.12541 0.2 127.6644 -1.0843 21.1962 21.2 117.4 25.12591 100.1 115.12672 0.8 21.2960 3 18: 4 18: 5.12650 -2 SD -1.9 17.0 34.8 SD 123.1 -3 SD 15.2 127.5 17.1 125.3529 16: 1 16:4.7 SD 24.12579 -3 SD 14.8773 -0.9 123.6 17.3 123.3 23.04469 0.0 21.4 110.04447 5.2 29.6 25.1 20.9 24.8 126.5521 -1.04390 0.0 22.0 23.5 124.04536 17: 7 17: 5.9 16.7731 2 16:4.5 18.1 35.9 34.7 17.4 131.9 21.7 27.4143 20.7510 101.6 Page 6 of17.2 SD Median 20.0 20.4 19.04415 17:4.9 28.4 132.4954 5.8824 -1.6 35.2 15.2 24.8 15.9 14.5 17.04382 0.04407 5 to 0.5 123.4107 9 18:10 5.12939 109.1 20.7 23.3 130.6 17.04520 0.4 16.9 2 SD 27.8 103.3 19.8287 -1.0 0.6 120.0 0.6193 -1.8 21.2 18.12836 104.2 128.7 20.6 19.3900 -1.0 126.12797 105.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.0760 103.6 34.12603 0.0 20.4 -118.3777 -1.3 116.7 112.8 137.6 125.12554 0.9 29.4 23.8 SD 28.8 15.8578 22.6 16.2 24.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.6 15.7 24.7 117.7 115.7 15.4 17.9182 102.8 127.6 19.12736 103.19 yaş (z-skor) 20.2 28.9 28.7 21.4 -0.4 118.12920 109.04502 0.6 121.7 -0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .5 0.7 35.9 Median 17.8710 -1.1 15.9 SD 18: 1 5.0890 209 17: 6 210 0.4 35.7 28.5 Dünya Sağlık 27.9 35.5 35.5285 100.0 15.3 0.4822 -1.1 35.3 35.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.7 28.6 S 0.2 128.2 20.9 35.7 112.5 119.3 23.4263 M 20.04508 0.12487 0.8 114.9048 22.6085 -1.0 24.1 29.5 S 0.7 16.9812 21.5 29.4382 -1.5 35.04364 0.8735 22.3 27.5 17.0 21.4951 96.7 15.1 -0.0914 97.8 34.0 121.04439 17:5.1 -2 SD 16.8 22.1 116.8 22.5 Örgütü 34.6 35.3 15.5 137.6 19.2 20.2 130.1 0.0215 20.0 19.9 35.1 128.4393 18:11 19: 5.4 123.04489 0.5 35.9 127.6 18.4 20.3 0.12638 0.314995.6 17.5 16.12911 0.5 19.7 35.3 15.5 17.7 -315.7 23.3403 20.8 24.04482 0.12683 102.12864 0.6 110.8 114.2 -1.8 126.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.9 18.0400 -1.8 21.1 Sağlık Bakanlığı.4 133.7745 -1.4354 0.3 24.9 -1.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.141099.6 18.9 0.3 21.7 16.2 35.9 116.04355 0.3 132.5 0.5 SD SD -118.289296.9 21.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.4 17.3796 20.8 111.5 -216.0699 21.249997.0 21.3 21.8 116.12615 100.9 21.3 18.1 25.12883 107.2 7 15.0 24.0 117.3 120.8 22.1 114.8 15.7 27.3 110.4 20.8 123.9585 -0.4 107.4 29.8 16.4 110.5 SD 23.7 29.8 121.3 129.9 17.8 138.12567 S 0.1 18.9881 -1.4 24.3 21.12855 107.0 0.2 18.12930 109.2762 20.3 15.8 23.0 119.5 133.8 19.9 18.0 24.6 23.2 25.4 29.0 20.0 25.5 20.5 15.1 15.12756 104.0374 -0.2 0.5 -1.7 25.8 21.2631 20.5 34.7077 -1.3 20.9661 21.5 135.12627 101.2 17.2 119.2914 -1.4 35.2 21.3 18.1 28.4 131.4 0.9 0.2 35.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.3 34.2423 L M -1.6 3 SD 34.2 108.1 25.2 116.12767 104.6 111.3 28.04431 17:5.1 20.1270 21.0 -0.5230 104.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.8 20.4 34.9962 21.0 124.3 16.5742 100.0 20.1196 0.3400 -1.4376 M 20.5 29.3 15.4500 -1.7 0.3 17.8358 -0.0 0.2 2007 WHO Reference 15.3 106.7 125.7 15.0 35.4 118.8 113.04531 0.8 0.2233 21.6 34.2 15.0553 21.9 124.2665 18: 2 18: 5.5 0.3 22.4 132.12787 0.6 -217.04525 0.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.7197 -1.2 105.8 16. Türkiye 1 SD 23.6 19.6 19.0 15.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T.Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Neyzi) T.Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 .C.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Neyzi) Şekil 6 .

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek. • Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur. sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta.C. Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek. Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. • Konunun yinelenmesi. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak.C. Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. 274 T.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin. korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir. yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak).

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir. Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ardından şu şekilde sürdürülmelidir. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır. Çocuğa özel bölgeleri sorulur. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir. sınıfa söyleyecek. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi.C.C. alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir. babası. okulda en sevdiği arkadaşı. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir.C. T. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir. varsa kardeşi. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir. en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı.

Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir. 276 T. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır. nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur.Yiyecek gruplarının yetersiz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. Eğiticiler de imzalarını atarlar. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir. 5-8. baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. sonra izleyenlere neler iyiydi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. yemekler hakkında konuşmalar. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim. baba ve çocuğun davranışı. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. Rol Yapma: Anne.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.24 AY T.T.C.

C.Sağlık Bakanlığı. Türkiye 278 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.24 AY T.T.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 .

Türkiye 280 T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

.........................../..................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................................C................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T.................... : ............................................................ Adı ........C......................................................................... Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir........................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 . : ....C............................... : ..........Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ................................... Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : ..... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........ Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir..................................................................C...................../...... – .... : ................................................................T........................................................................... T......................................................... : ........

............................................. Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz........................................................................................./………..................................................................................haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: ............. Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ………..../……….............../…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: ………….........…….................................... .. Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır.K.......................... Spora (düzenli antrenmanlara .mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T.... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.................C......../…………..................................................................……………………….................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.............................................................. Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S........Sağlık Bakanlığı..............C........... (En son bitirdiği okul).....................................................................................) Aldığı başarılı dereceler: ..................... Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek ... o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ....................S.......... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o . Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ………………………... Tarih :…………...................../………….................. Adres : ................................ Telefon Numarası : ......................... Öğrenim durumu: .. Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : ....) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır........................................................

) Cilt hastalığı (egzama. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. akıntısı. taş vb.C. karıncalanma. mantar.) Ruhsal sorunlar Mide. şerit vb. işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çarpıntı Nefes darlığı. his kaybı Kas. ülser vb.) Diğer 283 T. tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz. karaciğer. kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak. ishal. siğil. B veya C) Böbrek .T. burun.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . uçuk vb. kasıklarda. çınlaması. barsak. hemoroid. safra kesesi hastalığı (gastrit. kurt. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma. dışkının koyu. spor yaparken göğüs ağrısı. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında.C. boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb. öksürük.mesane hastalıkları (kum. iştahsızlık Karın ağrısı. tümör (vücutta şişlikler vb. kabızlık Dışkıda kan. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı. bademcik vb.) Kulak ağrısı. eklem. flebit Kan hastalıkları.C.) Fıtık Kanser. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak. boğaz sorunları (sinüzit. baş dönmesi.

omuz. boyun. Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol. sigara.. göğüs kafesi.Sağlık Bakanlığı. kopma. uyluk.. diğer) Tedavi (ameliyat.(gün) Adet düzeni Düzenli : ……….. sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :………. diğer) Tanı (kırık. Düzensiz :…………. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı . Adet görme süresi :………. ağrı. diz. ayak bileği. ezilme. kafa travması. Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş. el. çekme.C. Gebelik sayısı :……. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?………………………………………. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kalça. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur.. ameliyat vb. dirsek. parmaklar.İmzası Tarih :……. yırtılma./………. kist oldu mu?………………………………. bacak. 284 Sayı:………………………. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti. ilaç. kol..) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz. Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. T. el bileği. ayak. bel. Doğum sayısı : ………….C.sırt.. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi. kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası. akıntı.. çay. Diğer sorunlar………………………………………………………………. çıkık./……….

Üst ekstremiteler ………………….C. diğer)…………………………….C. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………. Abdomen: (Kitle. pectus carinatus-excavatus)………….………………………………………. diğer bulgular)…………………………. Hastalıklar ………………………………………. Allerji ………………………………….……. boyun)…………………….…….…….S.T.…….. diğer bulgular)…………………………………. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.…………………………………….. tonsiller..alt ekstremiteler.. hipertrofi. Karaciğer. 285 T.C.V.. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar ………….……. …………………. diğer)………………………………………………. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ……….. kitle. Yaralanmalar …………………………………..…. gövde.……. femoral. üfürüm)…………………………………………………….…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:………………………………………………………………….…….…….…………. wheezing. ronküs.…………. …………. K.B.…. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü..… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral.…………………………………….… Torasik vibrasyon (sağ-sol):……………………………………………………. Oskültasyon (Ritm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ameliyatlar ………………………………………. Göğüs deformiteleri (asimetri.……. pigmentasyon.……. Boyun (Torticollis.….. ………….…….… K.……. palpabl lenf düğümü. dalak.…….(Şekil bozukluğu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .……. Varikoziteler (üst. guatr)……………………….B. deviasyon.. Nabızlar (Radial.

Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur.C./………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ………………………. TARİH : ……….Sağlık Bakanlığı. b) Yapılan muayenede ……………./………….C. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur.