T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Dr. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd. Dr. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T. Dr. Dr. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Doç. Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Gör. Dr. Doç.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr.C. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr.Dr. Dr. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm. Gör. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. G. Dr. Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm. Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. A. Dr. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Doç. Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm. Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. Dr. Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Dr. Dr. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Dr. Dr. Dr. Dr. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr.Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Z.Gör. Dr. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Dr. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Dr.C. Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dr. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dr. Gör.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir. elektronik ortamda “http://www. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir. uzman hekimler. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir.tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında. Devam edilen süreçte. Taslak doküman. uzman hekimler.C. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Alınan geri bildirimler doğrultusunda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv . verilmiştir. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı.gov. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır.saglik. konu ile ilgili öğretim üyeleri.hm.C. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.xvi T.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

...........................2 Korunma ................... Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi ............................................................... 9 A...............................................................................................2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri ...............................................................6 İşitmenin Korunması ....................26 C........................................................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.............................................................................................. 37 E............................................................................................................ 40 F...2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar ....................................................................................................................... xiii TEŞEKKÜR ............................................................................... xv BÖLÜM: I ..................................2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım ...............................................................................3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ............................................................................ 1 1........................................................C........1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları .......................OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM ..................................................35 D............................................İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...............................................................4 Okula Yönelik Öneriler ............................................................ 16 A.............. Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması ........ 30 C.......... OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ ........................................................................ 23 B......................................................................3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri .............................. 31 C........................................................... Okul Sağlığı Hizmetleri ............. xi SUNUŞ ............................3........................................... Okul ve Okul Sağlığının Tanımı ........................................................................................................................ Konuşma .............................................................................................................................................. 26 C......1 Dil........................1 İşitme Kaybı ............................................ 1 B...................5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri...................... 1 A.............................. 31 D.....................................................................................................3......................... 23 B....................1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı ........... Görme Sağlığı ...............................................................................1 B................................................... 9 A........................................................... 24 B................................................................................................................................................................ 27 C....................................................................................................... İşitme Sağlığı ..................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.........................................................................................2............. Taramalar .. 13 A.............................................................. Ağız ve Diş Sağlığı ............4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar .. Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar .................................... 35 D............................ 50 F...................................... 22 B............................................................. 7 B.........1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı ........................................................ . 29 C.........49 F....................2 Psikososyal Gelişme .................1 Tarama Testleri ................................2 Güvenli Okullar Programı........................ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii ...............................................................................2............................................................................................1 Büyüme ..... 13 A......................................................................................4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları................. 25 C.................................... 25 B................................................................................................1 Temel Göz Muayenesi .............3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları....................................... 49 F................ 38 E....................................................................................................3 Korunma ...................................................... 50 T.............2 Okul Sağlığı Ekibi .............. 18 A......................... OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME .......... 6 B...... 7 B..........................................................1 Cinsel Gelişme ...........................................C......................................................................................................... 1 B...........3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları . 9 A.................2 Gelişme ............... 7 2....................................................................

......................................................... 81 D. 107 B.5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları .......................................................................................................2 Aşıların Yapısı .......................2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı ..... 106 B............ 91 E......................................................................... Sağlık Eğitimi .......................... 107 B.............................3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ...................... 56 A........................................................... 100 A.....................................................................................................................1 Fiziksel Etkinliğin Önemi ...................... 100 A............... Aşılama ....................................................................................................................................................................................................................... 108 xviii T............................................................................................................................. 93 E......................... 95 E.....2 Besin Grupları...........................................................1 Tütün Kullanımı ............................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı................................................................................................. 65 D........................................8 Kayıt Bildirim ......................... 96 F.................................................... 59 B..............................4 Soğuk Zincir .................................. 91 E............................1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı .............................................................................................6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar .......................... Sigara................................................................................................................ 101 A.....................5 Risk Altındaki Çocuklar ........................................................................................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE ............................................................................................3..10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi ......................................................................................................3 Sağlıklı Beslenme Önerileri........................................................8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar ..................................................................................................................................................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım ..........1 Aşı Programları.. 81 D.....................................................C..................................................................................................................................................................1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları .............................................................................................................4 Şiddetin Etkileri ................................................................. Taşıyıcıların Araştırılması. 107 B................................................................................... Sağlıklı Beslenme Önerileri.................................. 92 E........................ SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME ........................................................... 105 A..... 107 C........ 93 E.................................................. 93 E....................................................2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları . 100 A......................6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü ........................... 61 C................ 61 B.....7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ................................... 101 A..........................C.............. Alkol ve Madde Kullanımı .............. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ....................................................................................................................................4 Parazit Taşıyıcılığı ................................................................................... 56 A................................................................................................................................................ 65 C........................1 Görülme Sıklığı .............................................. 101 A.............................................................. 92 E.........3 Aşıların Uygullanma Şekilleri .................................................................................................. Salgın İncelemesi ve Kontrolü ... 98 4....................................2 Salmonella Taşıyıcılığı ................1 Risk Etmenleri .............................................. 56 A...... 56 A................................... 60 B......................................................................... Çocuk İstismarı ve Yaklaşım ................................................................ 104 A... Şiddetin Önlenmesi.... 92 E........................................................... 96 F....................................................................................... Fiziksel Etkinlik . 96 F............ 86 E..3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar .........1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik .................................. 107 B...... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T............................3 Okula Yönelik Öneriler ....... 102 A...........................................................................2 Şiddetin Nedenleri .60 B..............7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar . 91 E.....3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları ............................... 95 F.............................................2 Tanı ........................

........ Zehirlenmeler......................................................................................................................... Travma ................................................................................ 124 A........................................................................... 151 B.... Konvülsiyonlar .............................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................................................. 138 E....................................................................................124 B................................................................................................................................................................................................................... Besin Alerjisi ............. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR ........................................................................152 B............................. ENFEKSİYON HASTALIKLARI .................................................................................................................................................................................... ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM ........................................................................................... 138 F..................................................................................134 C.............................................. 154 B............................................................................................................................................................................................................................................................................... Şişmanlık .............................................................. 149 A................................................................................................... 155 T...................................................................................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları .................. İyot Yetersizliği Hastalıkları ...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................119 B..........................SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM ............. 124 2...........................................1 Kanamalar .............................2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları ................................................................................................................................................ 120 B........... Döküntülü Hastalıklar .......... 144 D...................................................................2 Kırıklar....................................................................................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...132 3...............................................................................134 A............. 148 A.................. Anafilaksi ......................... Karın Ağrısı ......................................... 150 A..... BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM ............................................................................................................................................................... Kabakulak ........2 İleri Yaşam Desteği .......................................................... Kusma ...... 148 A............... Göğüs Ağrısı .................................114 B..................................................................... 152 B...............1 İmpetigo ..................................... 122 E............................................. 147 5................................. Temel ve İleri Yaşam Desteği ............. 110 1..................................... 139 A.................................................148 A......................................................................3 Çıkık ..................................................4 Burkulma .............................................5 Anguler Keilitis ............... Akut Gastroenteritler ........................................................ 110 A...................................................................................... Baş Ağrısı .......................3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit)......... 114 B........... Bakteriyel Enfeksiyonlar ......................................................................................... Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları ............. DERİ HASTALIKLARI ..................................................................................................................................................................................136 D........ 127 C..................................................................................................................1 Temel Yaşam Desteği............................. 118 B............. 134 B.............110 A........................................ 151 A..... 120 C.............................. Viral Hepatitler .......................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ......112 B........................................2 Ektima ......................... 139 B....................................................................................C..... İdrar Yolu Enfeksiyonu ....................... 152 B.....................................3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları .......................................................................C................................................ Demir Yetersizliği Anemisi................................................................... Viral Enfeksiyonlar .................................................................... Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları ... Pnömoniler........... 142 C........... 138 G..BÖLÜM: II . 139 H................................................................4 Paronişi .4 Pox Virus Enfeksiyonları ................................................................. 110 A....................................... 139 4........................................ 130 D...................................................................122 D..................................................................5 Kafa Travması...........................................

.................. Polikisik Over Sendromu.................................... 176 D.....................................................................2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis)..........................................................................C............ 193 G......................................................................................................................................................... 191 G..................................................................... Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları ..................... 193 G......................................................................................................... Üreme Sağlığı ......................................................................................................................... 183 7................... 194 8.................................................... Kas Ezilmeleri ...................................... 177 D........................................................................6 Epididimitis ....1 İnmemiş Testis .............................................5 Premenstrüel Gerginlik .................................................................................................. Ayak Bileği Burkulması......................1 Alopesi Areata ......7 Anormal Uterin Kanamalar ..... 188 D........................... Kas Yaralanmaları................................. 178 D............................ Hipertansiyon...................................... 171 C....................................................................................................................................................................... Çocuk ve Spor ..............................................................................................................................................................................................................................4 Amenore ........................................ 156 C......................................................................3 Testis Torsiyonu .................................................................................................... 163 B........................... 168 B................................................................... 195 B.............................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ........................... 189 E............................................................... 185 B.... Tüylenme Sorunları ................................................2 Mikropenis ........................................................................................ 160 D................ Sever Hastalığı .............................. Patello-Femoral Ağrı ..............3 Uyuz (Skabies) ..................................4 Varikosel ........................1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) ............. Testis............................2 Kızlarda Meme Hastalıkları............ 171 C......................................................................... Kas Ezilmeleri.. 176 D....................................................................................................................................... ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI ..........1 Kas Yaralanmaları ........................ 185 A............. 160 D.......... 176 D............................................................ 179 E...................................................... 165 B............... 163 B........ 160 6........................................................................C....................5 Hidrosel ............................................ 157 C............................. Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı ... 159 D...................2 Kas Sertlikleri................................................................................................C....................... Meme Hastalıkları ..................... 182 F.........................1 Jinekomasti .................................... 161 B............. 157 C................................................................................................................................................... 176 D..................................................................6 Dismenore .................................................... Jinekolojik Sorunlar ....................................1 Himen Anomalileri ..... 169 B................................ 176 D..................................................................................................................................................................... Osgood-Schlatter Hastalığı .........3 Follikülitis .............. 164 B........... 190 F.......................................... 197 C...................................................................................................4 Böcek Isırması ........................ DİĞER HASTALIKLAR ....................................................................................... 187 C.............. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T............................................ 156 C.......................................... 161 A........................ 173 D.................................2 Pitriazis Alba....................... 198 xx T..................................................................................2 Hematomlar ......................................................................................................................................... Paraziter Hastalıklar............................. 195 A.................................................................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.................................................................................................................................................................................................. Diğer Deri Hastalıkları .................................. Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit ........................................................................... 170 C........................................................................................... Nefrotik Sendrom ........................................... 166 B.... SPOR YARALANMALARI ...................................................................................................................7 Kendi Kendine Testis Muayenesi ......... Kas Sertlikleri............................................

.................... 219 Çölyak Hastalığı ........1 Konversiyon Bozukluğu .................................................... 241 D........................................................................................................................................................................................................ M...... Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu)................... 249 G....... 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ....................................... 218 Orak Hücreli Anemi........................................................................1 Zihinsel Özürlülük ............................................................................ P................................. 250 H...................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi .......................................................................... 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr ..............................2 Bulimiya Nervosa .............................................................. Tik Bozuklukları ..................................2 Özgül Öğrenme Güçlükleri ........................................ T........................... 252 H.................................. 199 Konjestif Kalp Yetmezliği ............................3 Karabasanlar ................................................ 252 H.................................................................................................... G...................................................................................... 243 D...........1 Gece Korkusu (Terörü) .........................................C............................................... Somatoform Bozukluklar .. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........................ 221 Epilepsi ................................................................................................ I..................................................................................................................................................................... Dışa Atım Bozuklukları .......................... 253 I.............. 246 F............................... 252 H.................................... 253 I.... 248 G..........................................................................................................................................Kronik Böbrek Yetmezliği .............. Uyku Bozuklukları ................................. O................................................................... 254 J.......... 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım .................................................................................................................. Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları ................ Yeme Bozuklukları .............................................................................................................................................3 Somatizasyon Bozukluğu ..................................................... J...... 232 9......2 Uyurgezerlik ...............................................................................1 Anoreksiya Nervosa .................................................... L....................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.............................................................. E...................... 235 A......................................... Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım .................... Çocukluk Masturbasyonu ................................ 235 B..................................................................................................................................................................................................................... 244 E..... 253 I........................................................................................................ 223 Serebral Palsi ..................... H........................................................... K.................................................................................................... F.................................................................................................................................................2 Ortopedik Engelliler .........................3 Davranım Bozukluğu .................................................................................................................................................... 230 P........................................... RUH SAĞLIĞI SORUNLARI ..... 206 Astım .................................................. 216 Beta-TALASEMİ ......... Kekemelik ..................................................................2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu ........................................................ 243 D2 Enkoprezis ........................C.........................................................................................1 Enürezis Nokturna ...............................209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) ....... 239 C.............................................................................................................................................................................. 237 C........................ 252 I................................................. 238 C................................... 201 Disritmiler ..................1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ............................................................. N................................. 256 D......................................................... 228 P................ 238 C.............................................................. 249 G....

........... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T...................... 274 EK 5......Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları).....................................Sporcu Sağlık Belgesi.Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri.Oturma Planı ....277 EK 6.......... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ....... ....................................................................................................................................Ulusal Büyüme Eğrileri (O.............. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı............................C..................... 257 EK 2................................................C............. 273 EK 4.......................Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri............................................ 259 EK 3...... Neyzi Eğrileri) .....................................EKLER EK 1..281 xxii T... ................................................................

geliştirilmesi. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır.C. a. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk. okul spor hekimi. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okul Sağlığı. gerekli ise tedavi etmeyi. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul. öğrenciye. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. Bu rehber. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. 1953 yılında yapılan 5. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. okul çevresi. hastalıkları önlemeyi.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir. T. b. B. yüzyılda başlanmış ve 20. okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir. ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır.C. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163. daha uzun. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil.C. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. çocuk. 1951 yılında 12. geliştirmeyi. Türkiye’deki yasalar. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. Sağlık. 1962 yılında yapılan 7. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi.T. fiziksel. ve 164. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. geliştirilmesi. B.

Aralıklı fizik muayenenin amaçları. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. diş çürükleri. e. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır. ortopedik kusurlar. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı.. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu.C. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. daha sonra çocukların 6. g. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. h. Ayrıca görülme sıklığı az olan. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır. işitme kaybı. i. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. 8. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. Epilepsi. büyüme-gelişme geriliği. hepatit. kendi evleri dışında. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. ve 10. öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. Okuldaki baskılar. gelişiminin izlenmesi. Okul sağlık personeli. okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. f. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. Türkiye c.C. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir. d. yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur. idrarda albuminüri. Okul ortamı. bağışıklama. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. diyabet. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır.

öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. tacizden. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. kahvehane vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. meyhane. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir.C. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. kapı ve diğer elemanları çatlak.C. duvarı. binası. f. 3 metre olmalıdır. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. çöplerin yok edilmesi. Ayrıca anayola. bar. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. haşarat. atık birikmesi. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak. vb. gibi tesislerden en az 100 m. d. b. e. Okul çevresi. toplumsal çevresi. tuvaletler. etrafı. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır. c. su sağlanması. çukur. 2. Yapılan çalışmalarda. öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. hayvan dışkı ve leşi. Özetle. Okullar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . kolay T. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine. alt yapı kurumları. üremesine imkan vermeyen. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. ayrımcılıktan. oyun alanları. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir. alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar. a. yıkılma tehlikesi. ısıtma ve havalandırma. Yapılan her muayene ve tarama. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. g.T. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. tren yoluna. su tankı. uzakta inşa edilmelidir. istismardan. bakımı yapılmalıdır.C. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır. düşüp yaralanmaya. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. Şehir okulları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gürültü. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. kazalardan ve şiddetten korumak. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okul bahçesi zemini. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. Okullar. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. okulun yeri. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. koku. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. aydınlatma. sigara. Okulun kat sayısı. haşere vb. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde.

i. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır. Şöyle ki. k. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması. h. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. n. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1.C.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi. j. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. tüm duvar veya zeminden en az 1. Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. ileri kayar hareketli. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır. Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. Okul binası yapımında. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. m. Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. Revir: Okulun idari bölümünde olması. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması.5 metre. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0. l. Sıra. döner merdiven olmaması. yeme. çıkış yönünde koridora doğru açılması. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. aydınlatmanın. pişirme. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede. o. 5-10 bayan öğretmene 4 T. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. uygun bir soğutucu bulunması. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. Mutfak. mermer veya mozaik ile kaplanması. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır. yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp. sınıf uzunluğunun 9. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . mat fakat açık renk bir boya ile boyanması.C. öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır.5 metrenin yağlı boya ile. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması. oturma yerleri menteşeli olmalıdır. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. havalandırmanın. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması.7 metre.3 metre ilave edilerek yapılması. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. cilalanmış ve temiz olmalıdır. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar.Sağlık Bakanlığı. ayakta rahatlıkla durabilmesini. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta.

Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. özellikle demir. kullanıma hazır oluşu. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. kolonlar. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. kirişler. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır. yeterli genişlikte olması. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede. karasinek vb. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. bakımlı. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. malzemelerin bulunması. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. u. q. r. kanca. temiz. zemin kaygan olamamalı. kova vb. sabun ve ayna olması. T.T. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. p. t. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır. maksimum görme hızı. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. temiz ve kokusuz olması. Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. döşemeler. Uygun olmayan aydınlatma. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. Kazalar: Okul içinde.C. yangın alarm sisteminin bulunması. s. Gürültü durumu: Değerlendirmede. Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde. Aydınlatma: Görme keskinliği. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 . Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. yangın söndürme. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır. okul hava hacminin yeterli olmaması. Tıbbi atıklar. Özellikle okullarda. koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sürekli. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. kriterleri aranmaktadır. idare. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır. ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır.C. kürek. çıkış kapısı geniş olmalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. v. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır.C. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. kazma. su. Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir.

2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik. Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır. sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli. hemşire. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir. TS EN 1729-1 / 12. 4. öğretmen. okul içi ve dışı fiziksel. tutum.10.11.Sağlık Bakanlığı. TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme . öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır.3. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi.tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir.Fiziki Yerleşim . TS 10492/10.Genel Kurallar” 6. Sağlık çalışanlarının. okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim. Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3. öğretmen ve veliler işbirliği yaparak. TS EN 1729-2 / 12. okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır.Okullarda Kullanılan” 5. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. psikolojik danışman ve rehber. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır. TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır. TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları . Çocuklar fizik.C. Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar. Okulla ilgili. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir.10.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7.2006.Okullarda (İlk.Orta Dereceli . dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir. Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime. kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. Bu ekipte yer alması gereken kişiler.org. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı.Genel Kurallar” 2. halk sağlığı uzmanı. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. Türk Standartları Enstitüsü. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler. öğrenci. TS 5034 EN 14434/ 9. TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4. 1.2005– “Okullar . okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur. olanak varsa psikolog. rahat. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır. 6 T. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak.olmaları son derece önemlidir.2006 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3. öğrenci velisi. Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar. desteklenmiş hizmet içi eğitimine.2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü.tse. * (http://www. B. Sağlık eğitiminde. hekim. okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir. huzurlu ve sağlıklı olmaları.C. Okul ortamı. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir. bilgi.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. B. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. ilk yardım. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir. 5.T. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır. Bu nedenle.3. zorbalık. 4. Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir. Bu yaklaşım. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir.C. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. 3. Diş Hekimi: Araştırmalar. Çocuk ve T. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir. başkalarıyla diyalog kurabilen. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon. sağlık eğitimi. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. Okul hemşiresi.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir.3. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması. Görme taramaları. sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. öğretmen. öğretmenlerin eğitimi. ekip çalışması becerisine sahip. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen. Okullar okul binası içerisinde. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. temel olarak. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. Programın içerdiği kavramlar. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır. Böylece öğrencilerin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. müfredatın geliştirilmesi. okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir. ailelere bilgi vererek yönlendirme. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. B. Hemşire. hemşire ve hekime katkısı fazladır. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar.C.C.3. kendisine güvenen. Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır. okulda ve sınıf içinde demokrasi. sağlık çalışanları. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. hakkaniyet. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”.07. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında.

okul personeli. Özet Kitabı. Muallim Mecmuası. 14.1997:210-234. 8. RR-22. Ankara. Ankara. California. Igoe JB. İstanbul. Pekcan H. okul. toplum liderleri. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. 13. No. Commission of the European Communities. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı. Igoe JB. Sefrinn JR. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. Aileler. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school). Parcel GS. aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Patrick K. 24 Ekim 2003. Kaynaklar: 1.Ekim 2005:6-12. California. Parcel GS. 13-17 Ekim 1999. 1998. Principles and Practices of Student Health. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. Ankara. 10. Eylül. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities. Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. Pekcan H. 1992. (İzni ile. 5. 50. Gönenli H. Güneş Kitabevi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adolesan Sağlığı. Halk Sağlığına Giriş. Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. USA. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım. 2.C. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. Recommendations and Reports. Çocuk Forumu. Çağ Matbaası. 3. 2001. Health Status Indicators For School Age Children. 15. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. Wallace H. Principles and Practices of Student Health.1997:210223. Ergonomiye Giriş Ders Notları. 6. Ankara Koleji Ders Notları. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. Yayınlanmamış). Neyzi O. Gönüllü okullar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’. Karolinska Institutet. 9. 17. sağlık ve eğitim kurumları.1(1). Editörler: Bertan M. sağlık eğitimi. Fişek NH. Eds. Patrick K. Okul Sağlığı Kongresi.1999. Özmen B. Eylül. 26-30 Kasım 2001. Koşar L. Okul kaynaklı yaralanma. MEB. Ergin S. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Third Party Publishing Co. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. Okul Sağlığı. Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. Karar vericiler. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. Third Party Publishing Co. Ankara Tabip Odası. Çağlayaner H.Sağlık Bakanlığı. sağlık hizmetleri. Klinik Çocuk Forumu. 18. 1995. Güler Ç. 2(13). Güvenli okullar oluşturmada amaç. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. Aile Hekimliği Dergisi. MMWR. fiziksel çevre. Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir. 8 T. acil durumlarda yaklaşım. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması. 4. School Health Centers and Other Integrated School Health Services.1992. Eds: Güler Ç. Çocuk Sağlığı Derneği. Editörler: Bertan M. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Vol. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. American Academy of Pediatrics Committee on School Health.107:198-201. CDC. Milli Egitim Basimevi.2(1): 31-39. 11. Güneş Kitabevi. Why School Health Education. 1917:348-351) .1992. Eds. Wallace H. 7. Güvenli Okullar yaklaşımı. 16. Pediatrics 2001. İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. Kleinmann JC. Güler Ç. Ankara. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. Masters of Safety promotion-Thesis. Ankara. okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler. USA. Vosskuhler ML Theory.Ekim 2005:1-5 12.

C. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. ve 10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. kazaların ve şiddetin önlenmesi. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. beslenme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 . aile içi ilişkiler. Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir. (2–11 cm arası değişebilir). sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir. cinsel sağlık. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl). ruh sağlığı. Sistemik fizik muayene ise 6. Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar.C. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir.. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. vb. yaşlarda. Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi. 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır.T. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde. Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur. çocuğun hızlı fiziksel. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı. Kızlarda DBH. okul ilişkileri.C. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır. psikososyal. Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler.5 cm’dir. 8. madde kullanımının önlenmesi. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. beslenme. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hormonlar. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir.) A. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi. diş sağlığı. Okul. Büyüme. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. toplum. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir.

İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır.ro/medical_informatics/bone_age/v1. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuk ve topuk. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir. Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir. alt ve üst sınırlar genellikle 3. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir. Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde. Boy uzunluğu. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir.0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında.C. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. ölçüm aletlerinin standart olması. boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek.academicdirect. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan. Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır.Sağlık Bakanlığı. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. ve 97. durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . persantil çizgileri olarak gösterilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. Değerlendirme sol el . Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz. Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir.C. Ek 2). Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar.

toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır. Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ).79 95. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir.37 92.72 29. Okul çağında başlayan şişmanlık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .60 52.97 38.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir.54 52.38 36. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri.C.51 87. şişmanlık bulgusudur. SDS) terimleri de kullanılır.32 24.75 75. 2.09 89.86 19.65 31. Boy uzunluğu ender olarak 97. Vücut ağırlığının 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.05 32. Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır.45 43.83 26.80 48.66 44. Tablo 2. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir.59 69. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır.82 + 3 SD 35.13 56.78 17.98 69.19 37.16 89.40 34.23 113.45 Ortalama 20.31 71. Tablo 2.76 19.72 18.75 21. sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında.35 109.99 96.83 49. hastalık belirtileri.07 44.1 SD 18.73 38. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.37 38.69 54.72 .24 62. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS.05 39.39 48.13 31. Z-skor yöntemi.70 38.77 61.53 29.94 11 T.82 110.23 .92 49.83 26.A-2.64 23.00 + 2 SD 28.55 65.07 73.2 SD 16.46 26.17 49. özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından.73 54.07 67.79 79. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir.62 17.78 47. Z-skor: Z-skor.23 91. Okul çağında vücut ağırlığının 97. Boy uzunluğu yaşa göre 3.30 93. hedef boy.21 15.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15. persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.C. bireyin ölçülen parametresinin.87 23.37 20. ileri yaşlara uzanan ve diyabet.-2.60 65. Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır.71 27. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır.79 55. Z-skor için.86 22. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.46 22.12 31.37 22.56 83.17 30.25 31. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur.A-3 ve 2. persantil eğrisinin üzerinde bulunur.30 42.05 62.85 37.86 61.42 25. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi.64 76. yetersiz beslenme sonucu rastlanır.88 111. Ek 3). + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir.95 46.57 49.74 + 1 SD 23.37 56.00 61.64 80. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise.C.T.A-1.

63 177.29 184.52 36.13 181.32 190.19 146.72 116.36 73.81 115.91 62.78 172.Sağlık Bakanlığı.26 126.33 83.45 160.68 T.36 134.10 193.95 163.02 107.93 17.90 150.54 132.63 + 3 SD 50.96 + 2 SD 123.16 60.89 49.98 37.52 120.28 181.42 27.83 34.58 163.53 Tablo 2.64 38.50 122.57 136.90 150.40 30.65 144.04 160.24 139.2 SD 15.1 SD 111.58 138.89 38.05 16.09 56.53 53.31 49.C.34 162.32 156.43 130.84 49.24 159.62 26.77 173.29 121.03 174.74 135.49 155.87 126.19 114.63 159.17 130.33 46.27 126.94 30.43 146.89 70.85 149.62 165.26 152.17 143.19 137.09 134.05 166.95 141.98 167.79 121.98 188.49 168.00 169.97 103.00 .91 168.69 131.76 188.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.2 SD 105.76 178.78 132.08 121.51 38.81 146.29 111.42 166.21 + 1 SD 25.92 150.39 30.73 54.95 25.48 148.68 177.44 41.83 126.22 31.87 165.93 39.62 116.27 106.48 33.24 183. Türkiye Tablo 2.63 165.97 39.58 151.34 126.17 188.14 161.04 43.16 Ortalama 20.92 132.97 157.37 143.86 121.78 21.22 64.12 157.04 143.93 165.1 SD 17.35 26.60 .A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.59 122.73 180.60 156.99 112.44 174.51 44. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .09 46.29 + 2 SD 33.20 155.54 168.67 83.92 .31 + 3 SD 132.45 175.59 142.53 138.19 112.37 173.33 83.51 Ortalama 115.64 162.71 154.76 42.26 149.21 144.85 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.62 17.83 63.37 138.84 20.02 71.68 172.45 74.22 63.93 131.41 56.18 + 3 SD 127.23 17.73 147.51 28.C.24 44.86 53.13 70.12 72.58 .70 141.71 46.62 + 1 SD 119.57 165.79 120.14 152.78 150.49 174.00 143.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.81 159.37 + 2 SD 126.89 45.14 153.25 .29 154.82 141.00 145.70 77.54 137.74 136.33 50.09 162.84 175.77 60.62 157.70 174.44 111.76 132.19 + 1 SD 121.92 20.44 66.1 SD 110.24 170.29 163.72 140.08 18.07 127.54 149.64 194.52 15.18 157.29 144.63 80.02 149.62 180.92 110.70 24.69 184.87 143.35 131.82 129.27 57.51 42.30 158.66 179.50 126. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.77 58.01 137.98 49.34 43.71 155.28 55.54 161.41 131.98 25.99 137.44 157.31 136.61 116.74 Ortalama 116.50 154.09 169.09 182.67 22.61 149.74 144.05 Tablo 2.38 176.99 195.18 165.93 81.93 51.92 49.76 36.2 SD 107.36 146.66 58.92 168.63 21.52 53.63 126.02 153.51 67.04 186.92 40.58 150.62 172.25 121.50 19.24 156.14 186.93 32.

Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir. Ölçüm. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir.0 olması)]. A. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur.A-5 ve 2.C. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür.C. Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer. gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir. T. ya da z-skor değeri – 3.A-6’da verilmiştir. Testis hacmi.C. Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir. diğer taraf bir süre sonra gelişir. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür. • Büyüme eğrisi 3.6 yaş) arası başlar. bacaklar. Bu patolojik bir durum değildir. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır.5 yıl sonra görülür. Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır.1 yaş). omuzlar genişler. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. vücut biçimi değişir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir. Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır.2 GELİŞME A. persantilin çok altında. Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11.1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir.T. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir. Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur.2. mikrosefali vb. büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir.

A-2’de görülmektedir. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma. hafif pigmente. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Tablo 2. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte. areoladaki kabarıklık gerilemiş. bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek.Sağlık Bakanlığı. Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek.C.A-1’de. skrotum cildi daha da koyulaşır. erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış. Kıllanma daha belirgin ve yaygın. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır. Skrotum cilt rengi koyulaşır. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır. Skrotum ve testislerde büyüme başlar. kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba. Testisler. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar. 14 T. kaba ve kıvırcık kıllanma. Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. Kıllanma artmış.C. kıvırcık. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır. Peniste henüz büyüme yoktur. Testis ve Penisin Gelişimi Penis. papilla belirgin Tablo 2.

C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 .C.T.A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2.

Sağlık Bakanlığı. Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11. yetenekleri.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2.4 yaş : 14. Tablo 2. Ancak normalden sapmalar varsa. Sınıfa annesiyle birlikte girmek. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri. ödev. • Çocukların gelişim hızları.C.6 yaş : 12.A-7’de görülmektedir. ağlamak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . anne-babaya olan yakın ilginin azalması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10. nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir. ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir.2. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. altını kirletmek. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır. derste gezinmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sınıfta durmamak. 16 T. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli. altını ıslatmak.1 yaş : 10.8 yaş : 12. sıraya oturmamak.3 yaş : 13. öğrenme.3 yaş : 10. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır. Türkiye Şekil 2.C.3 yaş : 13. yarışma.5 yaş A.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri.

Bundak R. Marshall WA. Kaynaklar 1. 11.int/childgrowth/en/index. Katkı Pediatri Dergisi. 10. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. 21(6): 720. • Ana babadan ayrışma süreci başlar. Darendeliler F. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır. 166: 595-600 2. Gren M. 2000. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T. Palfrey JS. Sayı 4. Growth references for Turkish children. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. 95: 194-198. Bas F. 1970..html. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. 1995. Kanbur Ö. Gunoz H. eds 2002. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 . Kınık E. riskli davranışlara girişebilirler. Body mass index references for Turkish children. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler. Cilt 32. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler. beceriler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir.who. Darendeliler F. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir. Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants. Children.45: (239):13-23 9. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. 7(Suppl 1):23-25. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar.740 7. 8. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir. Pekcan H. 3. Okul Sağlığı. 2002 12. 2001. Ankara. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Acta Paediatrica 2006. Bundak R.T. Baş F.. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. 4.1969.308 5. Arch Dis Child. www. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. Hacettepe Tıp Dergisi. Marshall WA. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener.N. Darendeliler F. Bas F. Tanner JM. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6. Duygusal dalgalanmalar sık görülür. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur. Furman A. Eur J Pediatr 2007. Saka N. Neyzi O. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir. Bundak R. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys. 95: 1635-1641. Bundak R. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007. Günöz H. rev). • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez. Furman A. • Psikososyal gelişimin. The WHO Child Growth Standards. Derman O. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır. WHO. and Adolescents (2nd ed. Neyzi O. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Neyzi O. Gunoz H. Adolescent Friendly Health Services. WHO. s:302.C. 44(235): 291-303. Tanner JM.C. Acta Paediatrica 2006.C. Halk Sağlığı Temel Bil. Variations in the pattern of pubertal changes in boys.

Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: . Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir. Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir. persantil ya da – 2.5. .0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır..Yaşa göre boyun 3. . anne ve babanın gelişme öyküleri. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir.Sağlık Bakanlığı.0 SD değerde veya biraz altında). 18 T. persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. ve 3.Çocuğun boy persantilinin. persantil ya da – 2. çocuğun boyunun 3. öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır.0 SD değerin altında olması. hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir. (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır.C. Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3. Türkiye A.C. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. persantil ya da -2.Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi). psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır. persantilde. .3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3. Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1.Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması. Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre.0 SD arası) olan çocuklarda. beslenme öyküsü. Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük. persantilin üzerinde olması gibi). büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir. Büyüme kayıtları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50. Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir.

mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 .

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. transaminazlar vb. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır.Sağlık Bakanlığı. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2. kreatinin.C. persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre. hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir. eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar.) • Tüberküloz kontrolü (PPD. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8. diğer biyokimyasal. Türkiye Şekil 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3.A-8) Tablo 2. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. persantil düzeyinde kalır. yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir.10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T. İkinci çocuk geç olarak.

139). (Bkz. Şişmanlık Şişmanlık. Şekil 2.A-4 ve 2.C. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda.T.A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2. Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır. tanı koyma.A-5’te özetlenmiştir. syf. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur. Şişmanlık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 . yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır. Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir.

Katkı Pediatri Dergisi. 2003. Kliegman RM. Legler J. Kurtoğlu S. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara. Editörler: Günöz H. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. Bilginturan N. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .. Jensen HB. Vol. 4.5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. Kaynaklar 1. Türkiye Şekil 2. Nelson’s Textbook of Pediatrics. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir.58/No:1. 16th. Edition Saunder’s 2000. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı.C. 1994 (5) s: 404. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır. Birinci Basım.Sağlık Bakanlığı. Öcal G. Kızlarda menarşın 9.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A. Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Katkı Pediatri Dergisi. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. Yordam N. Aşırı Büyüme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kalkan Matbaacılık.C. Günöz H. Büyüme Bozuklukları. Bilginturan N. 1994 (5) pp: 409. Assessment of Abnormal Growth Curves. Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Phildelphia. 2. Rose L. 22 T.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. 3.410. Behrman RE. Erkek çocuklarda daha sık görülür. American Family Physician.408. 65-135. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur. July 1998. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. 5. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir.

yakın ve uzak görme durumu. 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. hatta imkansız olmasıdır. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir.). göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler. Öykü: Özellikle. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup.T. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis. Periyodik göz kontrollerinin. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır. Ölçüm işleminde. Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı. B. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı. konjuktiva. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. 3. Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı. Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı. ileri yaşlarda tedavinin güç. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir. erken tanı ve zamanında uygun tedavi için. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır.C. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir. 2. katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır.C. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir. Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm.C. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir. kızarma. ışığa duyarlılık. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü. ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. kornea. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. sulanma vb. göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır. Bu muayenenin amacı. renk görme sorunları). Çocuk gözlük kullanıyorsa. mesafeden tutulur. Muayene 1. eşelin üst sıralarından başlanır. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. Büyüteç yardımıyla kapaklar. göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı.

uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. Hirschberg testi yapılırken. B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. göz kapaklarında şişlik. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. genellikle fundus muayenesi yer almaz.C. yansıma alınmaması. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. Türkiye de bakılabilir. 24 T. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. kırmızı göz tablosu oluşturan. Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması. tümör). Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp. retinal skar. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman. parlak ve simetrik olması beklenir. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir. artmış pürülan akıntı. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir. ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez. katarakt). Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri. Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar. Sıcak su pansumanı. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. — Hafif pürülan akıntısı olan. hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır. temiz gazlı bez veya pamuğun. göz kayması olmadığını gösterir. Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir.C.2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. bulanık bir kırmızı yansıma alınması. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı. göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir.Sağlık Bakanlığı. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması. aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen. 5. Devamlı ışığa bakan bir çocukta. 6. — Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . 3. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. 7. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness. Policy Statement. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. Geneva.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı. second edition. 2. American Academy of Pediatrics. American Academy of Ophthalmology. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. American Academy of Pediatrics. 90/18. kapalı devre televizyon sistemleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. 1999. 2002. Vol: 30. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille.C.C. 37-41. World Health Organization. 4. s. International Ophthalmology Clinics. No: 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Winter 1990. 6. 111(4): 902-907. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B. 109(5): 980-981. İdil A. Aile ve çocukların delici oyuncak vb. Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. bulanık görme.T. 8. Red reflex examination in infants. children and young adults by pediatricians. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir.C. Eye examination in infants. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. büyüteçler. Preferred Practice Pattern. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir. B. WHO/PBL. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. 1. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. 1997. Pediatrics 2003. T. Thylefors B. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. Kaynaklar Amblyopia. diplopi (çift görme).3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. Ekonomik Rehber. 1990. A primary health care approach. American Academy of Ophthalmology. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. Pediatrics 2002. 2002. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. 5. Policiy Statemenet. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi.

periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır.Okul başarısında azalma.Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması. Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır. . dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek. c. .1 İŞİTME KAYBI Dış. Ülkemiz.Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır.Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme. İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır.Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama.C. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır. f. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır. Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: . İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır.Sağlık Bakanlığı. . Ergen yaş grubu. e. . Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir. . C. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. orta. İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır.Televizyon. a. . iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır. 26 T. İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır.Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi. İşitme. Türkiye C. Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır.Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme. Ayrıca. radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları. d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. .Sık tekrarlayan kulak ağrısı.Sık geçirilen kulak enfeksiyonları. Türkiye’de. İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme. İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu. Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen. Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir. doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. b. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır. . Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur. dikat eksikliğidir. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

dış kulak yolu salgısı ile toz vs. soyulma görülür. C. . . . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma). kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 . Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur. yaz mevsimlerinde oluşur. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. . . tülbent. yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur. .Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir.Otoskopik muayenede ödem.İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir.Konuşmada ritim.C.Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması. Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk. Tedavi .C. parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur. Tedavi .Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün.T. . sokmayın” olmalıdır. . Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar. Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak.2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a. . Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek.Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır.İleri durumlarda.Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir. o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme. havuz ve kirli sularda yüzmekle.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . tülbent vb. tıkaç. kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur. . İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde. Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. T. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir. ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek. bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır. kulak kiri” gibi adlar alan buşon. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır.Konuşurken bazı seslerin atlanması. gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır. Belirtiler ve Bulgular . akıcı ve net olmaması.Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir. ne kurulamak. . püy. kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim. ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey. havlu.Grup içinde çekingen davranma. hiperemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Herhangi bir eyleme başlamadan önce. Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo.

yarı saydam.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli. Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir.C. Öğretmenin görevi başarısız. Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı.Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir. sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir. .Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir. mat.Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir.Sağlık Bakanlığı.Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir. işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir. Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav. kulak zarı zedelenmemelidir. 28 T. okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir. mukoid hatta zamk kıvamında olabilir. . . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise. . Tümör vb. parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış. beyaz. Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz.C. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. . sekeller engellenebilir. çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür.Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları. Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. geç dönemde. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır. Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Korunma . Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir. İyileşme yoksa sevk gereklidir. Fizik Muayene Bulguları .Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir. Ayrıca. Tedavi ve Sevk Kriterleri . Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir. dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir. Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir. b. Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur.

otoskopik muayene normaldir.Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir.C. . maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . .Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve. Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları.Cerrahi komplikasyonları. şiş vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 . Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir.C. Edinsel SN işitme kayıpları: . çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir.Barotravma. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir. kafayı şiddetli çarpma. implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan.Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir.Kafa travması.Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma. işitme kaybı tanısının konulması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir. günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. Odyoloji bilimi. Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi.Ototoksik ilaç kullanımı. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür. Günümüzde T.İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici. Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur. . C. Tanı . Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde.Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması.C. Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir. işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması. Korunma . . yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur.Yüksek sese maruz kalma. . zamanla artan tipte olabilir. Fizik Muayene . .Otoimmün nedenlere bağlı olabilir. Bazen okul çocuklarında. Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı. işitme sisteminin değerlendirilmesi. . Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir.İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı .Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. .

duygusal. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir. İşitme aygıtları. İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. sosyal) değerlendirilir. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu nedenle. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması.C.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda.C. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir. Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir. konuşma bozuklukları. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. işitme 30 T. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması. Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. işitme kayıplı hastanın. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel.Sağlık Bakanlığı. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. Ani gelişen bir işitme kaybı. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir. motor. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. Odyometreler tarafından belirlenen. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır. erken yaşta fark edilen işitme sorununun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir. C.

• İşitme kayıplı çocuğun. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun.C. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur .C. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. tülbent. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. çocuk işitme eğitimi almalıdır. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. programlar gün içine yayılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. Çocuk yaşayarak öğrenmeli. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. C. normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır. Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem. • İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. C. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir. • İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda. okul. aile. Kaynaştırma çalışması yapılırken. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 .C. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur.) kullanılmalıdır. T. öğretmen.T. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil).6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek. • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler.

16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar. Sesten çok titre imleri fark ederler. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. 56-70 dB Orta. konu malarn %100’ünü anlamaz. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder. kstl kelime hazinesi vardr. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. itme kayb. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. Belirgin ö renme güçlü ü. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr. çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür.C.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. konu ma önemli oranda bozulur. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. Çocuk.C. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. Grup içi konu malar anlama zorla r. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. snf içinde “dikkatsiz”. Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir. özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir.Sağlık Bakanlığı. konu malarn %80-100’ünü anlamaz. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir. • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. kstl kelime hazinesi vardr. • Bu çocuklar. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. • itme kayb olan çocuklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. i itme cihaz olmadan.

Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir.C. 39 T. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. Özel e itim. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir.T. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 . Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. Snf ö retmeni. bireysel ve grup e itimi almaldr. 56-70 dB Orta. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler. konu may okuma. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. Snf ö retmeni. E itimsel takip önemlidir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. Konu ma terapisi verilmelidir. Snf ö retmeni. Snf ö retmeni. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr. E er uzman gerekli görürse. Snf ö retmeni. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. bireysel ve grup e itimi almaldr. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. Tam-gün özel e itim gerekir. gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr.C. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir.C.

Merill Publishing Comp. Kaya. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi. Holmens Trykkeri. S. K. Benson. Sevinç Ş. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Geneva. org/about/news/releases/2004/parents. Aktaş F. Williams and Wilkins. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre. Singular Publishing Group. Germany. ed. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders. J.gov/health/statistics/hearing. Appendix 4-D. S. Özcebe. Booklet No: 3. Böke B. Dündar. Facts About Deafness. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Can. 16. Baltimore.C. Eibling DE. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde).. Akdaş F. MEK. Erişim tarihi: 04. Çelik O. 28-30 October 1997. S. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Yıl XXV. IOR. 10. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Alper C. 9. Erişim tarihi: 04. USA. 23. Belgium. Böke B. In Post. Özcebe. 2001.09 April 2003 . Özcebe E. 34 T.Derinsu. Concha. E. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye. T. Ağca. Ear Infections. &Kricos.(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. A. 14.. 3. ND. I. 27.. Sevinç. 1987. 1999. 1991. Patricia B. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application.html. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları. Mathers. Genç A. M. The ages of suspicion. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media. Columbus. pp 914-919.ozida. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.G. www.gov.nih. E. O. Children and Adults Alpiner. Mc Carty P. Önerci M. Güneş Tıp Yayınevi. Germany.. Rendsburg. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. İstanbul: Turgut Yayıncılık. Böke B.2005 28. (Eds) Williams and Wilkins. M.pdf. KL. Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım. 25.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. A.htm. World Health Organization Regional Office for Europe. Özbayır. World Health Organization. 2003. Kılınçarslan.. 48:119-124 15... Trondhjem. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues. Global Burden of Disease 2000. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar.(Ed). 12. S. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. World Health Organization. 05. 29. Allyn and Bacon.. Özcebe E. Smith. Anderson. Ataş A.. 2004. Canatan. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. Erişim tarihi: 05. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. Sözeri B. World Health Organization.. Haziran 2002. 7. 19. Türkiye Kaynaklar 1. İstanbul: 312-325.10. 1996 8. 2.(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults. Güneş Kitapevi. Turgut Yayıncılık.. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. 2005 Aug.. 184-188 17. Akyol MU. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. Geneva. CD. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology. B. 26. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. Erişim tarihi: 04. Erol.2005. Belgin. MD. Meeting Report. Rendsburg. Ataş A. 22. Belgin.C. Ankara:393-402. Böke b. Dilek Ofset. 2004. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. 21. Belgin E. Ataş A. nidcd. 10.asha. Hepkorkut. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde). Statistics about Hearing Disorders. Belgin E. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar. http://www. Educational Audiology Handbook. S. K. Working Paper.. 2003. August 17. Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey. İstanbul. In Verch.int/pbd/deafness/en/noise. Atas A. Matkin. identification. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs. Aile Eğitimi Kitapçıkları.10. No: 5. Kayıkçı. 30. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss. Böke.who. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. Booklet No: 3. Baltimore. Çağıcı. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology.Babayiğit. 2000.. K.. Boston. European Centre for Environment and Health Bonn Office. 1 (2): 105-110. 270-290.. Ataş A.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. www.Volüm 25.. 18.htm.. WHO technical meeting on noise and health indicators. Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Ataş.10. Ankara. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment. Türk Otolarengoloji Arşivi. Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. amplification and intervention in children with hearing loss. 24. Güneş Kitapevi.. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları. Koç C. 17th Danavox Symposium. Myers EN. A. Seaton. İstanbul. 10.1997: 231-235.. Sevinç Ş. E. S. Belgin E. İzmir. Genç.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf.. 69 (8): 1081-7. 1997. World Health Organisation – 2001 31. Kaya. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop.2005. Johnson. World Health Organization..Belgin E. 1997.int/pbd/deafness/facts/ en/index. ed. Ed: CD. 2004.2005.asp. 2002. U. 1997: 143-149. 13. Önerci M.C. P. 19-21 November 1996. 5. E. J Pediatr Otorhinolaryngol. S.Brussels. Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma).. J. 25. 20. . 07 . D. Ankara: 35-50. Çelik O.Sağlık Bakanlığı. http://www. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. April 14. Köselioğlu. 4. 11. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nobel Kitapevi.tr/egitim/egitimseti/isitme. Denmark. In Verch. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries.who.1987. and Deafness. sayı 2. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders. Akyol U (Ed).2005. http://www. IOR. World Health Organization.A.. 1996 6.. B. Int. Ataş A (2002): İşitme Cihazları.. Rockville.

yarık dudak . nörolog.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa.3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından.Prematür doğum . Bu yaklaşım pediatrist. işitme.1 DİL. a. KONUŞMA Dil.Zeka geriliği . Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. Bu nedenle. konuşma eylemi.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse. Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa. . çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. görme.C. konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. . eğitim odyoloğu. Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. . psikolog. odyolog. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 . Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. . konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa.Elektif mutilizm T. Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma.Yarık damak. “hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa. iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı.3 yaşına geldiği zaman “Ne?. çocuk ruh sağlığı uzmanı. Dil. .C. sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir. Çocuklarda en sık karşılaşılan dil. zeka.C. psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir. Bu sorunlar. konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir. Dilin ağız yolu ile ifadesi. dil-konuşma patoloğu. konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır. Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir. Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir.T. Bu nedenle. Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir. Dil ve konuşma gelişimi. kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.Okul başarısı düşükse. KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil.Otizm . . çocuklarda dil. solunum sisteminden. beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir. . Bunlar. D. konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi.Serebral palsi . ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır. Konuşmanın oluşabilmesi için dil. .Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . Nerede?. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir. çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır. motor.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor.

Santral işitsel işlemleme bozuklukları . ses bozukluklarını tanımlama. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür. ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir. artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) . istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler./s/. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: . Çocuklarda.Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması. değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur.Bedensel nedenli ses bozuklukları . /c/. d. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir. Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir.Bebeksi konuşmanın sürmesi .Bedensel olmayan nedenler 36 T. Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları. konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir.Psikososyal yoksunluk b. sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir.Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) . konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T./r/ sesinin söylenememesi . Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda. konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir. Konuşma kaslarının zayıflığı. Ses bozukluklarının nedenleri: . Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir.Sağlık Bakanlığı. Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir. genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim. Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır.C. f. Ancak. Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri.Bilingualizm . Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm. e. Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. /ş/. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir. Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez. Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık.Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. /ç/ seslerinin söylenememesi. Örneğin. Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. c. iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup. Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur. Otistik çocuklar.Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) . Türkiye .C. Ekolali olarak adlandırılan.

1:123-130 13. J..edu/1libr/yourchild/ speech. Çoluk Çocuk Dergisi.Boğuk ses (hoarseness). Sennaroğlu.. Y. Tekin Ö.American 2.med. The Workshop for Specialists. bu davranışlarının engellenmesi.1:143-146 4.2 KORUNMA . Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” . 04.10.1:147-151 16. . Genc. Türk ORL Klinikleri. O. http://members.N. . Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems.Bağırmak.Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması.E. G. 6. Özmert. Antalya 5....Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme). Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu. 17. The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa. 2005. Ataş A. Yorkston.09. 1 (2): 105-110 11.05. Singular Thomson Learning. 2nd Ed. F. Vol. August 17.. Relationship between physical. Ö. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 .htm. Hedge. Evaluation and management of the child with speech delay. .Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi. org/about/news/releases/2004/parents.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: ..10. Strand. Iowa City.. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. 25-32 10.Ses düzeyi. M.htm Erişim Tarihi. 22-26. Beukelman. 28 19. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. June 20-July 1. E. How Does Your Child Hear and Talk?. A... University of Michigan Health System. Genc. .2001. Haziran 2002. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları. 10.2005 20.Yüksek ya da düşük burundan konuşma.1:137-142.N.. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için. . environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren. Güneş Kitapevi Ankara: 219-224.A. . Belgin. 30.Tropical Pediatrics.asha.. Alexander KC. Akyol U(Ed).ed. MD. 59(11):3121-3128. 2002. Türk ORL Klinikleri. . Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed.. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları. Kök Yayıncılık.tripod. K.Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Belgin.2005. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I. Özmert. No. 14.. Kulak Kayıkcı. yaş. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar. . 15. . Tekin Ö (2003): Konuşma. Erişim tarihi: 04. Ş.51.C. 1999. Speech and Language Delays and Disorders.. 2002. E. 2002.C.Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi.htm erişim tarihi. D.1.htm. American Family Physician: 1999.. 2002. Pro. Annaul pp:1463.R. D. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88. 2004.org/public/speech/development/ child_hear_talk. E. Kulak Kayıkcı. E.Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi. www. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları.asha. Saraçbaşı. E. Eylül 2005 7. Rockville. Erişim tarihi: 07. Akyol U(Ed). Leung C Dion Kao.com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic.. Bell.2006 T. M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . ME.T. E.Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler .Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması. cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse.10. Erişim tarihi: 07. www. 2001 9. Kaynaklar 1. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. Yurdakök. konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi. Türk ORL Klinikleri. . Türk ORL Klinikleri.umich. Özcebe. .. Tekin. Psikojenik Konuşma Bozuklukları. Laleli. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II.C.htm. www.. Soysal. http://www.nichcy. K. 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Iowa.2005 8.M. USA 18..Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi. Başar.R.2005 12.Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi. A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda. 2000..org/pubs/factshe/fs11txt. K.

annenin sağlığı.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2. Sistemik (raşitizm. süt azı dişleri (IV) 2.E-1 ve 2. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir. süt azı dişleri (V) Resim 2.E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T. sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir.E-2) (Tablo 2.E-3 ve 2. Resim 2.E-1). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-2). birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir. yerel enfeksiyonlar. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar. Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2. hipertiroidizm). Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur.E-4).E-1 ve 2. kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2. Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu. travma. İlk süren kalıcı dişler. Dişlerin sayı. Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir.E-5 ve 2. Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir. yerel (sürme kisti.E-6) (Tablo 2. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme.C. Türkiye E. hipotroidizm. İlerleyen yaşlarda.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir. 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3.Sağlık Bakanlığı. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. Sürme zamanları Tablo 2. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer.C.

Büyük azı dişleri (7) 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T.) Resim 2.C.Küçük azı dişleri (4) 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Büyük azı dişleri (6) 2.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş. Küçük azı dişleri (5) 1.E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1. Büyük azı dişleri (8) Resim2.C.

ay 5. yerleşim bozuklukları. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir. diş eti hastalıkları. büyük azı 2. konuşma. büyük azı 3. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir.ay 6. küçük azı 1. büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5. Ayrıca. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması.C. Süt dişleri. a. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır. diş çürüğü. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. Türkiye Tablo 2. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı. kalıcı dişler sürene dek çiğneme.ay 6. ay 5.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar.süt azı 2.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler. kaşınma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . travma ve yaralanmaları kapsamaktadır.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş.küçük azı 2.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. ağrı. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır.C. 40 T. E. süt azı 4. Özellikle karma dişlenme döneminde.

bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 . dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik.C.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur. Resim 2. serebral palsi. sütlü. ağız kokusu. Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü. meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur. emziğin şeker.) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir.E-7). çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir.C. Ayrıca. siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur.C. yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler. çocukların geceleri biberon ile şekerli.) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb. ilaç kullanımı. Çocukların yaşlarının küçük olması. Ayrıca diş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. özürlü çocuklar vb. Ön ve arka dişlerde kahverengi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T.T.

• Toplumsal etmenler. Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir.C. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir. Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır. Tablo 2. • Ağız bakımı.C.Sağlık Bakanlığı. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dişler günde iki kez. Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır. • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif. 42 T. fıstık. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler.E-8). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar. peynir. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar. Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir. meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir. • Sistemik sağlık durumu. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. Yerel florür uygulamaları ise. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. • Düzenli ve dengeli beslenme. Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.E-3). bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. antihistaminik gibi ilaçlar. dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2. • Beslenme alışkanlıkları. • Florürün kullanımı. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir.

T.E-8: Diş fırçalama T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

25 mg/gün 0. b.0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur.6 ppm 0 0 0.6 ppm 0 0 0 0 *1.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti. pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir.6 ay 6 ay.) • Metabolik hastalıklar (Diabet. Türkiye Tablo 2. hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb. Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir. çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli. dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir. şişlik. boyut değişiklikleri. 44 T.3-0.C. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb.0 mg/gün 0. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı.5 mg/gün >0.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama. Dişeti hastalığı terimi. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır. hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum.3 ppm 0 0.C. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde. hipofosfatazya.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0. Diş plağı. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb.5 mg/gün 1.Sağlık Bakanlığı.25 mg/gün 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Gingivitis (diş eti hastalığı).

E-4’de özetlenmiştir. Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır.C. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir. Hastanın fiziksel görüntüsünü. Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon. T. konuşmasını. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. şişlik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı.T. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir.C. çoğu kişide çarpık. sakızlar) önerilebilir. Maloklüzyon. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir. Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine. yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir. çapraşık. c. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar.

Süt dişlerinin erken kaybı 4. 46 T. Doğum sonrası: Serebral palsi. Diş sayı. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır. Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4. Beslenme bozuklukları (A.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. alkol-sigara alışkanlığı. Anormal dudak frenilumu 8. Anormal diş sürme yolu 6. Çocuğun dişlerinin teması. konuşmasını. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . D vitamini eksiklikleri) 6. dudak emme ve ısırma. C. Ektodermal displazi. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8. akromegali. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı. Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. Türkiye Tablo 2. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hipofizyal gigantizm. boyut. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır.Sağlık Bakanlığı. Çocuğun normal kapanışını değiştiren. yanlış forceps uygulaması. hipofizyal cücelik) 5. derin yanıklar. Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı. kızamıkçık geçirmesi. dil itme. Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. B. Herediter 2. radyasyona maruz kalması. Travma (diş kaybı. Diş çürükleri 3. dişin gömülü kalması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. ağız solunumu. genel sağlığı. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir.C. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır. ilaç kullanması.C. devam eden emzik emme. hipertiroidi. Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. Serebral palsi. Kleido kraniyal dizastoz. İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. tıbbi öyküsü. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. sürme yolunun değişmesi. Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin. tırnak yeme. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. diş gıcırdatma) 7. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir. şekil anomalileri 2. Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı. sorunun büyüklüğü.

kusma.C. Tedavi Çocuğun yaşına. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. T.C. Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası.). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 .C. Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir. Travma Tanım Ağız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir. sürme gecikmesi vb. kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. baş ağrısı. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir. Eğer dişlerde sallanma. Hastanın şikayetleri değerlendirilir. kanama. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. Travma sonucu dişlerde kırılma.T. sallanma. yer değiştirme ve yerinden çıkma. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. yerine. Nedenler • Düşme. travmanın şekline.

. St.C.O. St. Logan W. B. New Jersey. Tulloch CT.. J. 43(4). Louis. Orthodontics Current Principles and Techniques. Ed. 4 th Edition. 7.july. 20(3):379-427. K.2000. October. Burt. 2.Sağlık Bakanlığı. Tinanoff N.. 1998.A. USA. Profitt WR.J. Avery D..S. D. 2000.H. 9. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years. 1999.G. USA. Mc Tigue. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Louis. Jong’ s Community Dental Health. Primary Preventive Dentistry. Vanarsdall RL. Casamassimo P. Fields. Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme. Mosby. 4. 8. 3 rd Edition. St. Munksgaard Publishers.M.. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence.O. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. 3 rd. Bailey TJ. 1999. Garcia-Godoy. 3. 1933. 2000. Morganstein. Nowak. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children. Graber TM. 2000.W. Pearson Prentice Hall. The Dental Clinics of North America. Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir. Mosby. and Kronfeld R. hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir. H. J.A.A.2000 Pinkham. N.. Mosby. Donly. Louis. 12. Wefel. Cariology. 3rd ed. Saunders. 11. Andreasen J.. 1999.M. Pediatric Dentistry.. 48 T. Fields HW. F.S.5 th Edition. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth.R. St. Andreasen F. 1993. 7 th Edition. W. Dentistry for the Child and Adolescent. 3rd ed. Louis. 6. and the Community. Garcia-Godoy F. Mosby. 2004. 5. Eklund. G. R.E.6 th Edition. Ackermann JL. 44(4). Mc Donald R. J Am Dent Assoc. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir. Harris. Palmer CA. 60(3):197-206. Gluck.J. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. The Dental Clinics of North America. Copenhagen. Journal of Public Health Dentistry. Dentistry. 10. S..M... Dental Practice.

Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: .Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse. bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir. . herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler.Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. TARAMALAR Tarama programları. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması. aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa. bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir. muayeneler aynı kişiler üzerinde. İyi bir tarama testi. aynı koşullarda. ucuz olan testler seçilmelidir. . olası tedavisinin yapılması.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. Tarama muayenelerinin amacı.C. Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit. T.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir. aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda. F. kullanılan testin. Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 .C. tarama çalışmalarında. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir. aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir. testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir. testin. hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . gözlemler.1 TARAMA TESTLERİ Tarama. • Doğruluk: Uygulanan test. komplikasyonları önlenebiliyorsa. Seçicilik ise. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için. Tarama çalışmalarının başarılı olması için.T. tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir. Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa. Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır. hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. . saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi.C.

kapsamlı bir şekilde.Sağlık Bakanlığı. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler. 7. Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. Türkiye . Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır.Hastalığa erken tanı konulmasının. F. Test. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp. 5. beslenme bozukluklarını. 2. Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa. Tanı kolaylıkları olmalıdır. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1. 6.C. Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. . kazaları önleme güçlüklerini. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır. 3. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır. 9. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. F. sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa. 8. 4. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. 50 T. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise.3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. görme ve işitme kusurlarını.C. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. 10. Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur.

Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır. yaramaz. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. saldırgan. Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir.T. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır. Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. Bir kaza. işitme bozuklukları vb. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. ev koşulları. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Arada öğretmenin gözlemine göre. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları. İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır. 23) c. söz dinlemeyen vb. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. T. okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır.C. İşitme Taraması İşitme kaybı. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir. syf. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır. çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. dikkatsiz. b.C. genel kas eşgüdümü. Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. toplumsal gelişme. İşitme taramasında amaç. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir. Hekim. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. Görme Sağlığı. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır.C. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. Muayenelerden önce gelişme öyküsü. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. (Bkz. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır.

• Anne-baba.F-1). d. Ağız ve Diş Sağlığı.C. syf. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. 38 ). 9). Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2. Ana babanın. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . hekimler ve sağlık memurları. Ergenlik döneminde. beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. Yalnız. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında.C. Otoskopik muayene ile buşon. Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz. Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi. 3 ay boyunca ısrar eden. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir.Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. syf. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür.Sağlık Bakanlığı. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin. 52 T. kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. yabancı cisim vs. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir. otoskopik muayene. tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. e. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir. • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. Öğretmenler. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir.

erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar.F-1: İşitme taraması ekil 2.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2. DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR.C.C. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 . boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında. Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir.F-1: itme taramas f.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

inmemiş testis. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. i. streptekok enfeksiyonları. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır. hipertansiyondan kuşkulanılır. hiperlipidemi. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür.F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. enürezis. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir. Bunlar barsak parazitleri. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz. Tablo 2. beslenme.’nin altı anemi kabul edilir. glikozüri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. h. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde.Hipertansiyon. albuminüri. 195) Ölçme tekniği önemlidir. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. Kifoz. tüberküloz vb. Anemi Taraması Ergenlik. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır. okul çağında 12 g/dl. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. g. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .F-1’de görülmektedir.C. hiperaktivite. syf. Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir.Sağlık Bakanlığı. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır.C. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar. fıtık. bazı bölgeler için guatr. hastalıklardır. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Belgin E. 21(3): 436-448. Okul Sağlığı. rev. STED. Katkı. Aksoy S. Böke B. Pediatrics 2000. 106: 798-817. 15. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi.1992: 114124. İşitme Kayıpları. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar.T. Erişim Tarihi: 4/9/2005. Akyol U(ed).ttb. Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs.). Kaya S. Belgin E. Pekcan H. 106:43. 7. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları. EDS 2002. 1995: 210-223. Meteksan AŞ. Toplum Taramaları. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Güneş Kitabevi. Metodolojik Araştırmalar. Ankara 2005: 9-11. Arlington. Katkı. Erol A. Tezcan S. Kayıkçı Kulak ME. 2005. 48:109-118. Green M. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. www. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. Bertan M. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Güneş Kitabev. Pekcan H.html. İzmir. 6. 14. 16. Children.: Okul Sağlığı. Joint Committee on Infant Hearing.tr/STED/sted0600/3. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 10. VA. 13. 9. Şahin F. Dündar S. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j. 21(2): 141-150. Moeller MP. Kaya S.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar. Moore JK. 2000. 12. Ankara. Belgin E. 2000. National Center for Education in Maternal and Child Health. Palfrey JS. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. 11. 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003:31-34. Güler Ç. Ankara: Güneş Kitabevi. Ağca O. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması. Canatan D. Ertürk BB. Kayıkçı Kulak ME. Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. 25. Çağıcı A. Özkan S. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı. Katkı. Kaynaklar: 1.org. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing . 25. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. İzmir. Guidelines for Health Supervision of Infants. Genç GA. 4. Yurdakök K. 21(3):417-426. 1995: 363-366.C. 2. and Adolescents (2nd ed. 5. 3. 1999. Pediatrics 2000. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Kınık E. 2000. Ankara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 . Bright Futures. Belgin E. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. Ankara. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. 189:710. Tüzün Özgüner Z.C. 1999.. Tezcan S. Özmert EN. Derman O. Haziran 2000. T.C. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre.

• Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi. posa tüketimi yetersizdir. 1. ailenin. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. 56 T. dengesiz beslenmesine neden olur. Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. fosfor. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar. Okul dışından beslenme. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi. • Kuru baklagiller. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur. A. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. birbirinin yerine tüketilebilmektedir. beslenme giderlerini de artırır. A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. besinlerle geçen hastalık riski artar. protein. okul başarısı düşer. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir. Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. Tavuk. Balık ve Ürünleri. magnezyum. B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. gençler için ise günlük 3 porsiyondur. Türkiye 3. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur.C. kalsiyum. • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir. Tablo 3. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. Grup: Et. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bir grup içinde yer alan besinler.C. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. Besinlerden günlük alınan enerji. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. çinko. yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı.

armut.Kayısı. Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur.Portakal. .1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir. Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir.1/2 adet hamburger ekmeğine. Bir porsiyon süt ve süt ürünü. demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır. .1 su bardağı pişmiş pirinç. .3-4 adet küçük krakere veya . makarna. • Tiamin. riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir. fosfor. folat.90 g et.C. . muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi. Ayrıca protein. şehriye. pirinç. makarna veya bulgura (120-150 g). Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri.Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. 4. börekler. T. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et. . • Ekmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir. tavuk. 3. niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır.Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı. balık veya kuru baklagiller. . .C.1 ince dilim ekmeğe (25g). .Çilek. Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır. kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi. . Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir. Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal. elma.2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya .2 adet yumurta . karoten. . kuskus. .bir büyük su bardağı süt veya yoğurta .1 orta büyüklükte patates.60.1 orta boy havuç. Bir porsiyon meyve veya sebze. bulgur. un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır. . • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler. . limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. balık (2-3 köfte kadar) .2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir. riboflavin. erik gibi meyvelerin 3-6 adedi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. tavuk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 .8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2.

Tablo 3. peynirli.) seçilmeli. sebzeli vb. 58 T. • Taze sebze ve meyveler. balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara.) tüketilebilir. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. katı yağlardan kaçınılmalıdır. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir. Besin çeşitliliği artırılmalıdır.A-2’de görülmektedir. Türkiye Tablo 3. aşağıda örneklendiği gibi. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte. ekmek.A-2.5–2. kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et. Bir günlük örnek menü Tablo 3. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. bulgur vb. ekmek.). yumurta. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. makarna.) / makarna / erişte / çorba (pirinç. yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır. • Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb.C. ay çiçek vb. Ara öğünlerde mevsimine uygun.) tüketilmemesi gerekir. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir. haşlanmış yumurta. tavuk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Her gün en az 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. pirinç pilavı) / börek (kıymalı. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb.C. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir. bulgur pilavı.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb.Sağlık Bakanlığı. ekmek. mısır özü.

ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır.C. 117 (2): 544–559 Baysal A. Beslenme. Gilman MW. American Heart Association.) T. p. Ankara.C. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. Üç ana öğünün yanı sıra. Pekcan G. Şti.C.C. (Ed. Van Horn L. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . International Children’s Center (ICC). UNFPA. Kesici C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. • Öğün atlanmamalı. Hatipoğlu Yayınevi. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır. Kaplan Y. Klinik Çocuk Forumu. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. 3. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. Birch CLL. FAO/WHO. Gürler Matbaası Dış Tic.) tüketimi sınırlandırılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2004 2. Adolesan Döneminde Beslenme. Chapter: Nutrition for Adolescents. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Geneva. 1998 Karaağaoğlu N. Stettler N. • Ayaküstü beslenmeden. Teaching Materials for the Training Courses. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 4. 2003. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. Lichtenstein AH.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. 4:1:38-47. Çakır B.T. 5. 2004 Pekcan G. Ankara. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. Ankara.C. Ankara. Rattay KT. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. WHO No: 880. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”. 6. Gidding SS. • Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı.. Steinberger J. krema sosları vb. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir.Ş. 2002. 2004 T. Meteksan A. Kaynaklar 1. Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Ltd. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. Pediatrics 2006. Dennison CBA. 7. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Daniels SR. 95-113. T. • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır.

okula yürüyerek gidip gelmek. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. • Fiziksel etkinliğin şiddeti. yorgunluğu azaltmaktadır. • Sporlar: Yarışma. belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. Türkiye B.Sağlık Bakanlığı.C. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir. • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır. • Fiziksel etkinliğin sıklığı.C. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. etkinliğe katılım sürecini tanımlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. basketbol veya voleybol oynama gibi). • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler. böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). Oyunlar. başarı sayısı elde etme. yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi). Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. güven ve neşe vermektedir. Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir. bisiklete binme. yüksek tansiyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir. (örnek. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. yüzme. futbol gibi) sınıflamaları vardır. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır. Bunların başlıcaları. esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek. tip 2 diyabet.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. ip atlama. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur. Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. yüksek kan yağları. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. aşağıda tanımlandığı gibi. merdiven çıkmak. futbol. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. koşu. enerji harcama oranını tanımlar. B. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. 60 T.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların. • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. spor salonları). • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi.C. Ayrıca. çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. fiziksel olarak doğru postürde. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. B. • Her gün olmasa bile. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler.T. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. T. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme.C. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. B. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. Ancak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 . • Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. • Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması. • Değişik öğretme yollarını kullanma. Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama.C. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması. Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir.

koşma. • Çocuklara ip atlama. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler. • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil. den fazla değilse. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. birinciye ödül verilebilir. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. top atma ve topa vurma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler. yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Oyunun sonucu ne olursa olsun. 62 T.C. • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir. birlikte gezintilere çıkılabilir. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. kayak yapmaya. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı. kayak yapmaya gidebilirler. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. • Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir.Sağlık Bakanlığı. • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. • Doğa gezilerine. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yüzmeye. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise. temizleme işleri. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir. • Eğer evde köpek besleniyorsa. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir. dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. • Eğer evde köpek besleniyorsa. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir.C. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. birlikte denemeler yapılabilir. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir.

B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir .2–4. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate.5 T. tenis oynamak) Şiddetli (futbol. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır.) 2. ay 4.2 7. koşu.6+ 1.6 6. ay 5. Tablo 3. Tablo 3. Tablo 3.2 1.B-2 ve Tablo 3.0 1.B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek. ay 2. ay 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yüzmek. BMR) Tablo 3.C.B-3’te görülmektedir.T.4 2.C. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma.C.8 3.4 4.2 1.4–6. ay * Tempolu yürüyüşler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1.

A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity. Corbin CB. 2000.B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0. Promoting Physical Exercise and Activity in Children. 9. Güvenlik Kontrol Listesi.2 x 30 = 67.95 1. Yıldırım F. Determinants of physical activity and interventions in youth. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257. ceinfo.physsportsmed. 1996. Exercise and Children’s Health. Preventive Medicine 31: 112-120. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 3. örnek olarak. Child Development 69 (3): 577-598.. et al.healthcanada. healthcanada. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Calfas KJ. University of New Hampshire. Türkiye Tablo 3. The Pysician and Sports Medicine. Frank E. Cooperative Extension Program. 28 (2). Wechser H et al. Preventive Medicine 25: 225-233 2.unh. Simons-Morton BG. www. Patrick K. 4. 2005 64 T.7 x 3. Sallis JF.98 Erkekler 0. (online issue) http://www.edu 7. epstein LH et al. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children. Smith PK.C. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. Stone EJ. www. Long BJ. Sherman C. 1992. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends.C.2 Bu bilgilere göre.Sağlık Bakanlığı. Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. Pratt M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1. 6. Bulut A.7 0.com 5. Sallis JF. Woorten WJ. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi.89 0. 2000. Pellegrini AD. Ganley T. Pratt M.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0.ca/paguide. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents.2 kcal (veya 2. 1998. 8. Family Guide to Physical Activity for Children.7 0. Sallis JF. www. ca/paguide. Uğur Baysal S.

). sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. oturarak zaman geçirme. yetersiz ve dengesiz beslenme. istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri. gebelikte riskler. şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi.C. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak. doğrudan güneş ışınından korunmak.C. iletişim araçları. Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme.). doğum (doğum öncesinde doğuma. T. bağımlılık yapan madde kullanımı. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri.T. gebeliği önleyici yöntemler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların. • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb.C. Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. • Geçerli sağlık bilgileri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. alkol. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. emzirmenin önemi. sık doğum aralığı. • Kişisel. sağlık riski taşıyan tutumları önlemek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir. gebeliğin oluşması. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. • Sağlık üzerine kültür. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine. bebeğe verilecek ek besinler vb. SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler). Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir.). C. Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık eğitiminin amaçları. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir. doğum vb.

İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri.C. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. bireysel. solunum. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır. 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. Gebelik. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. Anne. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5–4 kg kadardır. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir. Türkiye Üreme. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır. Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”.C. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır. dolaşım. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir. 66 T. gelişme. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. sindirim. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki. Bu birleşmeye döllenme denir. Gelişmenin canlı.Sağlık Bakanlığı. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. duyu organları ile işlevleri. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir. b. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır. 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır.

Ancak herkesin güzel tarafları vardır. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. Bu siz de olabilirsiniz. olumsuz duygularla baş etme. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. siz de güzelliğinizi keşfedin. testis ve skrotum bulur. klitoris. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar. Spermler. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak). kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar. sünnet. duygudaşlık kurabilme. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. başkalarının duygularına duyarlı olma. Kadınlarda vulva. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. yasalar. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir.C. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır.C. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır. yalnız değilsiniz. duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. çocuk hakları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. c. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. Sağlıklı Zihinsel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır. Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. başkalarını dinlemenin önemi. bedensel değişiklikler yer almalıdır. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır.C. Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. Ayrıca. düşünce ve değerlerinin farkında olma. Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür. insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. Erkeklerde penis. adet görme düzeni. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. duygularını belirtme ve paylaşma.T. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. bireysel farklılıklar. Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir.

ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli. Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. kendi yaşlarına. çevrenin sağladığı öğrenme. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır. İlerleyen yaşlarda. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik. ergenlikte değişim kavramı. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. Çocuğun yürümesi. istenmeyen sonuçlardan 68 T. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır. bazen bir işte çalışma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık. okul çevresi. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir.C. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. Aile yapısı. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır. cinsiyetlerine. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır.C. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. Ergenlikte değişim ve duyarlılık. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. Ayrıca. cinselliğin davranışlara olan etkisi. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. başkalarına da saygı duyarak. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. ailenin sık yer değiştirmesi. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. gruplaşmalar başlar.Sağlık Bakanlığı. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. 10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları. cinsel dürtü artışı. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. yaşanılan çevre. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. Her çocuk kendine özgüdür. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. bunları aktarırken olgun. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir.

cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. fizik egzersiz. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir.C.C. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi. diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. Bu karar. farkederler. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli. Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. Ailesiyle uzlaşabilmeli. Aşılama. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. sağlıklı olmanın önemi. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli. duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. İnsanların. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. Cinsellik. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. haz veren düşünceler. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler.C. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur.T. T. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır. Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı. Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cinsel eğilimlerine göre. Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. sağlıklı uyku için uygun koşulları. sigara. yaşam biçimi. d. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. Cinsel ilişkinin. Cinsel ilişki kurmak. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. sağlıklı ve yeterli beslenme.

Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. 1. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. besinleri sayma. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. dik durun. yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. Bu gruplar. gelişme. dişlerinizi fırçalayın. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. Her zaman dik oturun.Sağlık Bakanlığı. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. Sebze ve meyve grubu 4. mutlaka bir bardak süt. meyve veya sebze bulunmalıdır. Hep temiz ve bakımlı olun. ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. i. mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. alkol ve maddeden uzak durun. besinlerin içindeki karbonhidrat. alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. iş verimini düşürür. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. insanın büyüme. Televizyon izlemeyi. Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. 70 T. Sigara. Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. Süt Grubu 2. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. Bisiklete binme. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. yağ. protein. sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. Atletik koşullar. kişisel temizlik ve bakım davranışları. besin öğeleri ve besin grupları. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi).

Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. etkileyen etmenler. Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır.T. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 . Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm.C. Ürünlerin etiket bilgileri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir. Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir.5-2 litre su içilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir. Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır. sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. taze sebze ve meyvelerin yıkanması. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. iyot yetersizliği hastalıkları vb. anemi. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. ambalajlı besinlerin kontrolü. şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. zayıflık.C. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır. Daha sonraki yıllarda devam etmeli. Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır. Uygun vücut ağırlığı korunmalı. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir. içinde bulunan katkı maddeleri. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı. Her gün 1.). Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı.

Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları. meyve suyu.C. Annenin sağlığını korur. besinler tüketilmemektedir. cips vb. süt. gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. ağız ve diş temizliği. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. vücut temizliği. taze meyve. folik asit gibi vitamin. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. kalp hastalığı. limonata. aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. Anne sütü bebeğin ruhsal. Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler.mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir. patates kızartması. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi.Sağlık Bakanlığı. İçecek olarak daima süt. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır. şeker ve tuz içerikleri yüksek. ayran tüketimleri desteklenmelidir. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. çikolata vb. Okul çağı. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. demir.) tüketimi yerine. ayran. Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler. Okul kantinleri çevre temizliği. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir. Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. sağlıksız. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. günlük temizlik ve bakım davranışları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . meme kanseri. A ve C.C. tuvalet sonrası temizlik. ii. ağız ve diş sağlığı temizliği. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler. vitamin. besin artıkları oluşmakta. beslenmenin gideri artmakta. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. B2 (Riboflavin). taze meyve suları tercih edilmeli. yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. 72 T. Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. şişmanlık. gofret. hipertansiyon vb). Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. Okulda hamburger. yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır. kek. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. kurabiye. çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır.

artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 . Elleri yıkarken parmak uçları. tırnaklar. Sabunlanarak köpürtülmeli. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar.C. eller ağza götürülmektedir.000-100. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Akan su altında durulanmalı. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1. diş. Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir. başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. göz temizliği yapmadan önce. Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır. yüz. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. T. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır. dışarıdan eve geldikten sonra. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır). diş fırçaları.C. kirli. yemek hazırlamadan önce. bunların yanı sıra banyo süngerleri. el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. parmak araları.C. ağız. tozlu bir işi tamamladıktan sonra. lifleri. Her insan kişisel temizliğinden sorumludur.T. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra.000 adet/cm² Alında : 10. “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. Bu nedenle günlük yaşantıda. Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır.

Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. Ayaklarda çok terleme varsa. kulak iltihaplanabilir.Sağlık Bakanlığı. bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir.C. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. El tırnakları yarım ay biçiminde. Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar. bir doktora danışılmalıdır. Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur.C. Küpe. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar. genç kızların sevdikleri bir takıdır. Yıkanmazsa. kaş) de takı takılmakta. göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Çorap her gün değiştirilmelidir. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun. Yüz. mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. 74 T. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Aksi halde.

2. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. 5. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür. Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir. Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır. Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır. Daha sonra fırça. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. T. Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. 4. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür. Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. 1. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir . Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır.T. 6. Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır.C. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır.C. üzerine tünememelidir.C. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır. Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. Daha sonra alt dişler fırçalanır. diş ipi kullanılması. En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 .

Pet açıkta taşınmamalı. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir. kir. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. şişme. deri temizliği açısından gereklidir. Şampuanlara ayrıca koku. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. beden temizliği özellikle önem taşır.C.Sağlık Bakanlığı. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları. 76 T. kızarıklık. Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. çamur vb. deri üzerindeki mikroorganizmalar. Giyeceklerin de yıkanması gerekir. Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. Petler bir defa kullanılmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. deri döküntüleri. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur.C. özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. Ancak saç kurutma makinası. Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. Banyo yapma: Ter. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Bu nedenle. ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir. Değiştirme sıklığı. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. Lif. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). diğer deri bezleri salgıları. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. Özellikle. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır. toz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. yağ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir. Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur.

çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. Ayakların korunması için de mevsimine uygun. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır. T. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. güneş ışınlarından korumalı. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. sık sık boyanmalı. Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. koyu renk. boyalar deriyi zedelememeli. sıcak. soğuk. kar. hafif. 8. radyasyon. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı. Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. kemik yapısının bozulmasına. bulunulan ortamın sıcaklığına. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. Giysiler. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. Giyeceklerin. 2. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. genel vücut sağlığı. bol. gözlük ve şapka takılmalıdır. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. bölgenin iklimine. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. şapka kullanmak. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. ince. Vurmalar.C. 9. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde. 5. çalışma koşullarına. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. açık renkli.C. Dış ortamda yağmur. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir.C. dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir. 6. 3. Temiz olmalıdır. toz ve kirden koruyabilmeli. açık renkli giysiler. İnsan vücudu. Ancak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. kimyasallar. Vücudu. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır. Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler. allerji yapmayan.T. Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. eldiven. Ucuz ve dayanıklı olmalı. 7. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir. Pamuklu.

78 T. göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir. 9. ayakta iken. 2. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. 11. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Topuk yüksekliği. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. 5. Yapıldığı malzeme dayanıklı. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli. esnek. Ayrıca. Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. 6. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1. Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir. taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Pamuklu dokumadan olanlar. Oturarak değil. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır.Sağlık Bakanlığı. 7. bu ölçüler her zaman belirlenemez. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. iv.C. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. dar. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir.C. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. Sivri burunlu ve dar olmamalı. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. Ancak. sütyen giyme zamanı gelmiştir. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı. yürüyerek denenmeli. 4. 10. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. 3. hafif ve yumuşak olmalıdır. 1. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir. İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. 8.

güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin. anne.). duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet. vücudunun kendisine ait olduğu. 2. Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar.C. trafik kurallarına uyma). canını acıtır. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme. yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir. bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme.C. sinirlendirebilir. kayığa binerken. T. 4. Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere. 5. baba. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir. Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. “Kötü dokunma. Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder. Daha büyük çocuklar için. Özellikle yüzerken. yaya geçidi-üst geçit kullanma. 3. “Herkesin vücudu kendisinindir. 6. geceleri açık renkli giysiler giyme. komşuya. motosiklet. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 . Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. e. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin.C. ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz. özel bölgelerine dokunamaz”.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve. Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. Kendinizi fiziksel. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. bisiklet kullanırken kask takma. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. ehliyetsiz otomobil kullanmama. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız. • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

2005. 2002. Gökçay G. EDS 2002. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir. Kaynaklar: 1. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. 6. 1998:519. rev.Sağlık Bakanlığı. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Çocuk Sağlığı Derneği. Ankara. Designing Effective Family Life Education Programs. 4. 2004. Ankara. Ankara. sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. Ankara. 11.). Gelişimsel Pediatri kitabı. 2004. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. Ertem İÖ. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. 2002.Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Akdağ F. 2004. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. 9. Guidelines for Health Supervision of Infants. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. İstanbul. kurumlar.C. 3. 14. Sinem Ofset. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. www. g. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması). Bilim Kurulu Toplantı Raporu. Palfrey JS. Saga Yayınları. Yıldırım F. National Center for Education in Maternal and Child Health. Sağlık Bakanlığı. VA. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. 2004. Bright Futures. Güvenlik Kontrol Listesi. 13. Milli Eğitim Bakanlığı. Pekcan H. Davis L. Nelson Textbook of Pediatrics. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. korunma ve erken tanının önemi. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Green M.. ev. H. 12. 7. 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS). Ankara. 2003 Uğur Baysal S. Garipağaoğlu M. 8. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü.siecus. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler. sağlıklı kişi muayenesinin önemi. çalışan kişiler. 80 T. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar. Children. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme. Brindis C. kazalardan korunma yolları. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. 10. Bulut A. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi. Chapter 13. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. and Adolescents (2nd ed. Arslan P.C. İstanbul. Milli Eğitim Bakanlığı. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi.. A series from Advocates for Youth Vol. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Arlington. T. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. 2.1994. Middle Childhood p51–53.org T. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. 2005. III. Türkiye f.C.C. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. 5. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. Ankara.

Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen.9 olduğu saptanmıştır.1. Eskişehir. pipo. Sivas.9 ve halen kullanım %14. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). Sigaranın yanı sıra. İlköğretim 7. yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir.270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16. a. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Ankara. Osmangazi.T. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Tütün. Kırıkkale. b. Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar. Diyarbakır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.101) en az bir defa sigara kullanma %57. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adana.9’dur. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes.C. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır. puro. İzmir. Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. Harran. tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır. Ondokuz Mayıs.5 ve %10. nargile. KGTA.957 öğrenci katılmıştır. ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir. Mersin. kızlarda bu yüzdeler %21. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir.. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. 12.0 iken. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar. Mersin. Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır. 8.C.8 ve halen kullanma %22. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4. Tütün bağımlılığı.. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T. İstanbul.C. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 . Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır.2 olarak bulunmuştur. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15. SİGARA. Kocaeli. Trabzon. Diyarbakır. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3.5 bulunmuştur.

aşırı istek. Yoksunluk belirtileri sinirlilik. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. Bu noktada öğrencinin kendisinin. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler.C. Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir. 5.C. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. c. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. huzursuzluk. bağımsızlık. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tütün kullanımı. Türkiye anlaşılabilir. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. 3. anne-babasının. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. mesleki uzmanlıkta başarı. heyecan. toplumsal olaylarda gizlilik. eğlence. 4. hemşire. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. güncel bilgileri izlemek. 2. Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. Tütün bırakma yollarını araştırmak. Sigara firmaları. dikkat dağılması. sağlık memuru. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. Psikososyal gelişim. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. cinsel çekicilik. baş ağrısı. Sağlık çalışanları. ebe. diş hekimi.Sağlık Bakanlığı.

hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir. sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim.D-1 ve 3. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3. Örneğin.C. Ergenler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir. bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”.C. • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sigara içmeyenleri övme. Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı.D-2’de sunulmuştur. sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir. Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa.

Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi).D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T. (Baknz ekil 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas. Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi.Sağlık Bakanlığı.C.C. (Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak.D-2) ekil 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas . Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar. ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek. ö retmen. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m.

ba arsz olduysa nedenlerini sorun.C. gerekirse zaman tanyn.) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. sosyal. ekil 3. brakmay daha önce deneyip denemedi ini. Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T. Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun.C. destek olmaya devam edin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini. vb. ba ta yaptklarn tekrar uygulayn. skl n. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk. zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 . Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . içiyorsa nedenini. Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn. ekonomik. Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin. miktarn. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini.

Sivas. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4. madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7. anabolik steroidler %3. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul.991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması. Diyarbakır. Kırıkkale. • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ).C. Osmangazi. Türkiye D. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .7’dir.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45. büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003). İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13. vb. madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. Adana.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2. Kokain tipi bağımlılık 5. Diyarbakır. Kocaeli. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2. Madde kullanımı yüzdeleri.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4.4. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir. Mersin. Halen kullanım ise tütün için %18. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. alkol için %20. esrar %4.5’dir. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Esrar tipi bağımlılık 4. uçucu maddeler %4. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur. Ondokuz Mayıs.101) en az bir defa alkol içme %47. Kocaeli.Sağlık Bakanlığı. Kocaeli.2 ve halen içme %22. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir. Mersin. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3.0. İzmir. esrar kullanımı %4. Trabzon. Diyarbakır.2’si ve 12.0. Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8.989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15. Mersin. • Ögel ve arkadaşları (2003).2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir.) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı.6’dır. Eskişehir. b. Adana. İzmir. Ankara.4’tür. İstanbul. Tütün tipi bağımlılık a.) 86 T. Mersin. Adana.9. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb. İstanbul.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İzmir. Eskişehir. Harran. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması. biyolojik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. uçucu madde kullanımı %5. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. İstanbul. Eskişehir. Diyarbakır. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir.989 ilköğretim öğrencisinden % 1.

C.) c. alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. (örneğin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 . Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır. mevsimine uymayan çizme. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama. ruhsal. Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. f. madde kullananların vücutlarında iğne izleri. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir). burunları akar ve göz bebekleri büyür. Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır. fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler. Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d. Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. Bu noktada çocuğun kendisinin. nüfusun fazla olması.D-3). Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır. • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. anlamsız şekilde terlerler. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir. e. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır.T. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı. alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur.C.C. Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. anne-babasının. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir. daha fazla para harcamaya başlarlar.

evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. Alkolün azı yararlı değildir. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir.C. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır. 7. Doğru Bilgiler 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 3. 7. 6. irade yeterli değildir. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. 5. 5. ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. Benim iradem güçlüdür. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. 88 T. 8. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı.Sağlık Bakanlığı. Herkes bağımlı olabilir. Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. Bunun yerine sevecen. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında. figürler. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. Herkes kullanıyor. Türkiye Yanlış İnançlar 1. Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. Ben kontrol edebilirim. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. 4. 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Alkolün azı yararlıdır. Ben bağımlı olmam.D-3). 2. bir şey olmuyor. simgeler vb. 6. Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. 2. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma.C.

D-3.Young people and Alcohol. Soz Praventiv Med. 2000:139-148. 12. Ammerman SD and Neinstein LS. 1996(4) Arıkan Z. Telatar G. Substance related disorders.C.Öztürk. Yıldız AN. 2. Philadelphia. Bilir N. and Bülbül SH. 1993. 10. Doğan BG. Soydal T. September 14-17. 1997 7. Warren CW. Sadock BJ. 1997. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T.B. Lippincott Williams&Wilkins. pp. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü. Özcebe H. Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Kırcalıoğlu N. Coşar B. 8. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies. 2002. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara. 1290-1311. Uğurlu M. 230-234 Şekil 3.T. Doğan Y.Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. Doğan YB. LS Neinstein). Turkey. 6. WHO Regional Publications European Series No:66.C.C.C. Tobacco use among youth and related characteristics. Synopsis of Psychiatry. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. Arıkan Z. 4. 1998.. Yayınları. Drugs and Tobacco. “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities. Hilton Convention Center. 1995 Arıkan Z. 2005. 3P Dergisi. Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın. pp. Haznedaroğlu D. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf. WHO. Health Professionals Against Tobacco. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. 55-56 Bilir N. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 . Grebb JA. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. 9. Ankara. Çakır B. Doğan YB. 51 (2006) 13.. 5. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan.. Ergüder T. Anderson K. sanat. Bertan M. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ. Kriz Dergisi 1996 (4). Williams and Wilkins. 2005. 2005. düzenlemek (örneğin. Kaplan HI. B Uluğ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. spor. 11. 3. WHO. Turkey. I Sayıl). Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Ankara 1998.

Bilici M. 1993. Doğan O. Ögel K. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. and Future. Lippincott Williams&Wilkins. Çorapçıoğlu A. WHO. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. Guindon EG. Gazi Üniversitesi Tıp Fak.who. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. Yenilmez Ç. Psikoloji Dizisi 5. Handbook of hospital based substance Abuse treatment. Tot Ş. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. İstanbul.Sağlık Bakanlığı. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Psikiyatri AD. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. Philadelphia. Neinstein LS and Anderson MN. Ankara Üniversitesi Tıp Fak. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. Uğuz Ş. Rockville.pdf. Miller NS. 4: 67-71. Bilici M. 1990.C. Department of Health and Human Services.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. Tamar D. 22. 1993. ANKARA . Tot Ş. psychiatric clinic of North America. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı). Psikiyatri AD. Bağımlılık Dergisi 2003. 15. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. 31. Yorgancıoğlu A. Ankara. 30. Ergüder T. 16. LS Neinstein). IQ Kültür Sanat Yayıncılık. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. Jandarma Genel Komutanlığı. Yılmazçetin C. Çorapçıoğlu A. 2002. 25.1(1):90.1271-1289. Türkiye’de sağlık Hizmetleri. Taner S. Türkiye 14. Sır A. U. Tamar D. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Sır A. Uğuz Ş. http://www. 1995. 18. Tamar M. Doğan O. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. 2000. Shafey O. Çorapçıoğlu A. Tot Ş. 26. Tamar M. (Basılmamış doküman). Ögel K. 4: 15-19. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. 29. “Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp. Present. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. WHO. 1990.euro.S. Barr AM. 23. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. 2003. Liman O. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav. 27. Ögel K. Tamara.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods. İstanbul. Pergomon Press. Sır A. 2003.. 28. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. Ögel K. Smoking.2004 .C. http://www. M. Doğan O. Doğan O. 15(2):112118. Yılmazçetin C. Taner S. Liman O.who. Bilici M. Yenilmez Ç. Fine J. “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. WHO Regional Publications European Seri No 60. 15(2):112118. Bilici M. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. Tamara. Saray Kitapevi. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Sigara Bağımlılığı ve Hekimler.Gn. Sır A. İçişleri Bakanlığı. Approaches to Alcohol Policy. http://www. 19. IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45. Maryland: A Report of Surgeon General. Sağlık Bakanlığı. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. 90 T. 21. Methods. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yeniden Yayın No:4. Dışişleri Bakanlığı. Shuckid AM. ISBN:975-590-072-1. Uğuz Ş. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Uğuz Ş. Tot Ş. 32. Liman O. Soydal T. Çorapçıoğlu A. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC. Ögel K. Ağustos 2003. Yenilmez Ç. Toraks Dergisi. Evren C.int/topics/smoking/en/. pp.who. Yenilmez Ç. 24. 2002. Alcohol and drugs. Ankara. Lerner WD.C. Esen A. Ögel K. Bağımlılık Dergisi 2003. M. 17. 20.K. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar). Letho J.

1) ise duygusal şiddet uyguladığını. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T. toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup. hırsızlık.7’si (%95.6’sı (%95.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını. Güven aralığı 15.3-53. Kaba. Güven aralığı 27. . gibi şiddet biçimleri de görülmektedir.9-36.9-49. kundakçılık. %35. İletişim becerilerinin yetersizliği c.M. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur.7) sözel şiddet ile karşılaştığını. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. ölüm. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir. Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir.Gençlerin %22’si (%95. Güven aralığı 47.3’ü (%95. çok boyutludur.5-22. Okul ortamında ayrıca cinayet. 1. duygusal. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür. ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine. soygun.1-28.C. 3.5) ise sözel şiddet uyguladığını. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır. Güven aralığı 27.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1. haraç alma kabadayılık vb. tecavüz. Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler. %48. Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır. çete savaşları diğer örneklerdir.9) duygusal şiddet ile karşılaştığını. E. Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. E. %27.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında. Alkol ve madde kullanımı d. istatistiksel analizler.Gençlerin %53’ü (%95. tehdit. . Bu gruplardan birisi çocuklardır.356.7-36.M. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır. Güven aralığı 11.5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır.Gençlerin %36. %11. cinayet bu kategoridedir.3-12. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını. zorbalık.C. T.7’si (%95.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir. Güven aralığı 52. Bireysel Etmenler: a. Güven aralığı 34. tüm ülke düzeyinde 261 okulda. Gençlere fiziksel. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 .B.T. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma. Tutum ve inançlar b. 2. Güven aralığı 21. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3-16. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.8’i (%95. Bu araştırmanın sonuçlarına göre.343.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını. . Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama). Çocuk istismarı. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir.Gençlerin %15. Gruplar arasındaki çatışmalar.5’i (%95. psikolojik yıkım. incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir.C.

Anne babalar. E. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. Ailesel Etmenler: a. iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar.Sağlık Bakanlığı. Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . d. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar.C. Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a. Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır. E. Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b. Yoksulluk. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir. Türkiye 2.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T. öğretmenler.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. E. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c.

• Ortaya çıkan ortamların özellikleri. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. Okul dışında. Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman. psikologlar. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir. Bu program.C. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir. b. Şiddetin Önlenmesi a.C. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler. evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3. • Sonuçları. 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1. öğrencilere.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir. sosyal hizmet uzmanları.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 . Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa. hemşireler. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur. E. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2. okul yöneticileri.C. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir. okul yönetimi ile işbirliği yapmalı. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli. T. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır.

• Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek. d. arkadaşlarıyla. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.Sağlık Bakanlığı. Türkiye • Önlenebilirliği. • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. • Çocuklarının TV. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma.). bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. • Stresi azaltmayı. grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi. toplumsal beceriler. sözel becerilerde yetersizlik vb. şiddet kullanmayan erişkin örnekleri). c. Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir. Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. • Çatışma çözme. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. 94 T. • Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. düşük sosyo ekonomik düzey. • Çocuklarına girişkenlik öğretmek. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. • Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. Okul Yönetimi. • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. • İnsan hakları.C. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. okulla ilişkilerini yakından izlemek.

Ancak zorbalık. Kingery PM. toplumsal becerileri az. 2002. 2004. ders başarısında düşme. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. Geneva. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007). 4.10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. davranım bozukluğu.. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır. www. gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir.gov.tr WHO Information series on school health. World Health Organization. 5. Cirillo KJ.B.T. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu.M. The prevention of child and adolescent violence: A review. Mc Namara JR. Agression and Violent Behavior. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır.tbmm. World Health Organization. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir. zeka düzeyi sınırda.C. eds.C. okuldan uzaklaşma. Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school. 2003. Hurley RS. 33 (130):319-30. E. 1998 Summer. 3. Ankara. Ballard D. Kaynaklar: 1. 8: 61-91. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 . çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi. çocukta içe kapanma. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz. 2. E. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adolescence. Colwell B. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Scott AF. dikkati toplamada zorluk. Pruitt BE.M. okul yönetiminin bilgilendirilmesi. Tübitak Matbaası. Krug EG et al. 6. T. 1999.C. Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır. World Report on Violence and Health.

sternum gibi kemiklerde kırıklar. a. duygusal veya cinsel tutumları. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar. tek ebeveyn. zihinsel engelli). F. suçlama. • Aile içi şiddet. • Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz.vertebra. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. çocukların ana-babaları gibi. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. gerginlik. • Eğitimsizlik. • Ailede ruhsal hastalık. • Çok çocuklu aile. 96 T. İhmal: Çocuğun beslenme. sarsma. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı. hiperaktif. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba.C.C. b. gelişimsel olarak hazır olmadığı. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı. onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı. tehdit etme. Türkiye F. vb. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından.spiral kırıklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. korunma. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba.uzun kemiklerde metafiz kırıkları. reddetme. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. barınma. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur. iki taraflı gözaltı ekimozu. Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. ağız yaraları. • Aile içinde geçimsizlik.2 TANI a.Sağlık Bakanlığı.1 RİSK ETMENLERİ a. aynı çocukta birden fazla kırık. • Çok genç anne. aşağılama. öğretmen. subkonjunktival kanamalar. • Üvey ana baba. yakma.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. kalçalarda simetrik lezyonlar. simetrik yanıklar. dayak atma. skapula. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından. diğer çocukların da istismara uğramış olması. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere. F. ihmali. Cinsel istismar: Çocuğun.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. onay veremeyeceği. ısırma. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır. ticari amaçlı sömürüyü kapsar. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır. bir şekile benzeyen yaralar.

cinsel ilişki taklidi yapmak. • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. akıntı var mı? T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. • Çocuk sık sık zehirlenme. Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. • Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır. • Adli rapor tutulmalı. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır. a.C. Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir. çocuk yönlendirilmemeli. sakin bir ortamda. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama.) a. • Ailede risk etmenleri varsa. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir).3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız. a.C. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa. b. bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş.T. gelişme geriliği varsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 . hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme.2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa. • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak. Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı.C. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim.

tetanos). • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir. Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir.Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. Hep B ve HIV). Simpleks. Trachomatis. Gonorrhea. tükrük ve kan örnekleri. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından. yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir.Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. kurumuş sekresyon örnekleri. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. • Psikolojik tedavi m F. m Vajinal. skar vb. G. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde. depresyon. H. . onu koruyun. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır. Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek. T. • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları.C. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği. ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. adli tıp hekimi. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 . var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır. bardak çekme. inanmaz tarzda. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından. gece korkuları.Sağlık Bakanlığı.1 mg etinil estradiol ve 0. 12 saat arayla 2 doz verilir. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin. istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır. eritem. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler.  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür. Trichomonas.Çocukla konuyu yalnızca bir kez. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B. . C. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. içe kapanıklık. fissür vb.5 mg levonorgesterol. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir.C. çocuk ruh sağlığı. olayla ilgisi olmayan öğrenci. Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. anal sürüntü ve yaymalar. Vaginalis. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları. 0. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır. Pallidum. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. penil. • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: . o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız. Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde. T. Türkiye Himende yaralanma. HPV.

Olay. Hergüner S( Editörler ). Geneva.1998. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. World Health Organization. Aldridge M. T. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur. 1st ed.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir. Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference.C. Çocuk Hakları. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir. . Emans SJ. Şekil 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir. Muram D. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet. 2000 Krug EG et al. 2002. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas. Uğur Baysal S.C. New York: Oxford University Pres. Fiziksel İstismar. Çocuk İstismarı ve İhmali. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı .T. Louise.F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1. Wood J. Tüzün Ü. 5. England:John Wiley&Sons Ltd. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 . West Sussex. 6.C. 2nd ed. Missouri USA: GW Medical Publishing Inc. Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. Brodeur AE. 2. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra. 2007. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem. 3. Uğur Baysal S. • Uzun süreli tıbbi. Monteleone JA.. Geger A. 4. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır. • Aşılamaya başlandıysa. World report on violence and health. eds. St. Çocuk Dergisi 2007.1998. 7 Ek Sayı 1: 184-186. 2nd ed.

Bu yolla henüz aşılanmamış. ay . iki yaşında Hepatit B. Kızamıkçık.saglik. Boğmaca.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri. Hemofilus influenza tip b (Hib).Sağlık Bakanlığı. Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında.C. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aselüler Boğmaca. Tetanoz. AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda. Aşılar. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile.ayın sonu 12. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. www.C. Tüberküloz (Verem). Difteri. Polio. Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır. İnaktif Polio. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır.ayın sonu 2.sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8. vücudun savunma düzeneklerini uyararak. A. (Bkz. Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. Tetanoz. aşılama bırakılan yerden sürdürülür.gov. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar. Kızamık.tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. 2008 İlköğretim 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye 4. Kızamıkçık. Poliomyelit( Çocuk Felci).ayın sonu 6. hastalıklar yayılamaz.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar. Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır.ayın sonu 4. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1. Kabakulak. Kızamık.

4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir.T. Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır. DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir.C. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa. Kızamıkçık. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. T. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. DT. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez. KKK. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. Kızamık. Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. ısının birikmiş etkisidir. Kızamık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Td. TT. Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. Difteri. KKK deri altına. Aşıların bozulmasının nedeni. aşılar eski haline döndürülemez. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir.C. BCG.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine. BCG). Oral Polio. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar.3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. KKK. A. Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır. DaBT-İPA-Hib. Kızamıkçık. A.

Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin. Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur.gov.A-3 ve Tablo 4. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. (Bkz. TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır. Bu süre bir ayı geçmemelidir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır.tr) Tablo 4. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. Tablo 4. Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır. 102 T. Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır. Sınıf ve İlköğretim 8. DT ve Td.5 ml Uygulama Üst kola. A. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir. Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır. oda yeterince sessiz olmalıdır. Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir.A-1. ısı artışı ve şişlik görülür. www. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere. • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. Tablo 4.C.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4.saglik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır.A-1: Difteri-Tetanoz (DT).Sağlık Bakanlığı. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. Aşı.C. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT. gebeler dâhil olmak üzere. kızarıklık.A-2. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT.

000 doz). KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. Kabakulak.5 ml Uygulama Üst kola. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir. deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır. Özel durumlar Yoktur Doz 0. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon. ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-2: Kızamık. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2. vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar.C. aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. VVM donma ısısına duyarlı değildir. • Trombositopenik purpura öyküsü. • Kortikosteroidler.T. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık.C. Hipogammaglobulinemi. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .300. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T. İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı. kas ağrısı. Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4. sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler. • Trombositopeni. lenfoma. lenfoma. Işığa duyarlıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 4. alkilleyici ajanlar.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1.C. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. Lösemi. antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması.. aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez. Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir. lösemi.

1. Bu süre 1 ayı geçmemelidir. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz. Depolama A. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. Türkiye Tablo 4.A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir.C.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. • Kronik kalp hastalıkları. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir. üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir. steroid tedavisi alan). • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. ilk karşılaşmada.4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. • Hemoglobinopatiler 104 T. kemoterapi.Sağlık Bakanlığı.000 oranında 1 ml Üst kol. splenektomi geçirmiş olanlar. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir. • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. ve 6. • Hemoglobinopatiler. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600.C. • Kronik kalp hastalıkları. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır. kemoterapi.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. felç veya epilepsi bulunma öyküsü.C. “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı.T.C. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik. • Antibiyotik tedavisi görme. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. • Ameliyat öncesi ve sonrası. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem). • 38. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur. difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır. metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır.7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi. • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. Aşı öncesi genel durumu iyi. böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. akciğer. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler. sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. • Serebral palsi. kemoterapi. aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında). lenfoma. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). • Ailede konvülsiyon. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur. • Malnütrisyon. intrabursal veya tendon içi vb. vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 . Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez.. ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır.) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az). • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir). • Kronik kalp. • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi. • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. T. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir.5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır. Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. bronkopnömoni.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir. Elk Grove Village. Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır. 27. Baker CJ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.C. 2006 T.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir. 2. Long SS. Bu formlara.Sağlık Bakanlığı. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25. 106 T. baskı. McMillan JA. Kaynaklar: Pickering LK. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır.C.02.8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1. IL: American Academy of Pediatrics. Türkiye A.

Hastalık hakkında daha fazla bilgi. tanı ve tedavisi için T.C. Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa. tanı ve tedavisi için T. 2006 T.2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. Pickering LK.C. Nelson Textbook of Pediatrics. Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir. baskı. syf. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Jenson HB. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. (Syf. Hastalık erken çocukluk çağında. 2004. syf. tanı ve tedavisi için T. genellikle zararsızdır. Elk Grove Village.T. 1. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur. Hastalığın tanı ve tedavisi için T.C. 197-199 arasına bakınız. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda.197-199 arasına bakınız. 131-132) B. Baker CJ. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003.197-199 arasına bakınız.C. 17.C. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. B. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız. 2003. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Antibiyotik tedavisi gerekmez. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir. tanı ve tedavisi için T. syf. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. gebe bayanlarda. Hastalık hakkında daha fazla bilgi.C. ishal ve distansiyon olabilir. baskı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur. Kliegman RM. B. syf 197-199 arasına bakınız. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır. epigastrik ağrı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. İştahsızlık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Kaynaklar Behrman RE. syf. Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. tanı ve tedavisi için T.C. IL: American Academy of Pediatrics. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. Long SS. WB Saunders Company. 27. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. McMillan JA. syf .4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir.C. 2. 2003. tanı ve tedavisi için T. Philaelphia. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer. 197-199 arasına bakınız. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Hastalık hakkında daha fazla bilgi.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. E hepatiti A tipine benzerken. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. B. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. evde gebe. 171’de ilgili bölüme bakınız. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır. 114-118). Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir. Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. belli başlı acil sorunlardan biridir. B. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml.30 ml) oldukça tehlikelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. kırıkların stabilizasyonunu (syf. • Ayrıntılı öykü alma isteği. Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır.C. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf. açık yaraların kapatılmasını. Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir.300 ml. 114 T.Sağlık Bakanlığı. Türkiye B. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir. Kanama kontrolünü (syf.1 KANAMALAR Kanama. bebekte 25 . İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır.C. 2. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın. Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. • Kesin tanının konulamaması. o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. 70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. okul çocuğunda 200 . 110). rinore. 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. 3. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli.

Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. bu durumda yapılacak en doğru şey. bandaj yapın (Resim 1. yine de ilkyardım yapılmalıdır. • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. öksürme durumlarında hava yoluna kan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. b. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. hava açlığı vardır. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir. kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. • Hastayı sırt üstü yatırın. a. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin. İleri tetkiklerin yapılıp. gazlı bez koyup bastırın. başı sağa veya sola çevirerek. • Bulantı. yavaş. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. • Kapiller kanama: Kan sürekli.T. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır. • Deri soğuk ve soluktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kusma. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. T.C. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. Normalde arter ve vendeki kan. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz.Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II. sızıntı şeklinde akar. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın. kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 . • Çocuk soğuk soğuk terler.C. ancak. genellikle vücut dışından farkedilmez. Pıhtıları kaldırmayın. kusma olabilir. • Soluk alıp verme hızlanmıştır. sürekli akar. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). çarpma. bazen öksürük.C. aradaki damar duvarı nedeniyle. • Akut karın bulguları olabilir. İlk yardım Herhangi bir vurma. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. • Gözler donuk. Damar yaralandığında.B-1).Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir. • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir. doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden. İç kanama. İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir.

Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. Kol veya bacak sabitlenmezse. brakial arter.10 dakikada bir olmalıdır.C. vb.20 dakikada bir.B-2).Sağlık Bakanlığı. yaralı yere olan kan akımını engellemektir. • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın. temporal arter. kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar. İp. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. Mesafe uzunsa. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir. Amaç. Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin. tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. • Kol ve bacak kanıyorsa. yıkım ve kanama devam eder. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin. • Atele alın. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde. • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak. tahta parçası vb. Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan. • Şoka karşı önlem alın.B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gevşetme süresi kısa olmalıdır. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter.) çıkarmayın. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir. sonraki bir saatte ise 5 . Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu. Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 . kemik ile deri arasında sıkıştırarak. Resim 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Atel.) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. tel. Ara ara gevşetilmelidir. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. Turnike gevşetildiğinde. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kanayan arteri. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. turnike yine sıkılmalıdır. Ancak.C. aksi halde gangren gelişebilir. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir.

T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.C. burun anomalisi. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları. kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . sinüzit. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C.B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c. enfeksiyon. yüksek tansiyon.

Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kanama varsa durdurun. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır. 4. • Krepitasyon. • Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur. o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa. • Burna. ayrılmamış distal radius kırığı. ayrılmamış humerus kırığı. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. • Anormal hareketlilik. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir. Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. d. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir.C. kanama varsa durdurmak. Türkiye • Kişi dik oturtulur. Acil Servise sevkedin/götürün. değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın. 2.B-4). Kanamalarda ilkyardımın amacı.2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1. Avuç içi kanamasında. B. morarma. 5. aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. 6. alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir. • Şekil bozukluğu. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak. Örneğin. ön kolun yaş ağaç kırığı. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın. Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. 118 T. • Şişme. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur. Önce temel yaşam desteği sağlayın. • İşlev kaybı. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın. Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın.Sağlık Bakanlığı. ayrışmamış kalça kırığı. 1. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır. 3.B-3).

• Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın.C.T.B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1. • Çocuğu sevkedin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur. morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman. bulunduğu pozisyonda sabitleyin.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C.3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle. • Çıkık kemiği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 . • Çıkık eklemi. Bulgular • Ağrı • Şişlik. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir. yerine yerleştirmeye çalışmayın. T.

Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün. • Sersemlik hali. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler.C. • Burkulma ayak bileğindeyse. Bulgular • Ağrı. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı. • Dalgınlık veya davranış bozukluğu. Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. 120 T. temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir. • Hastayı sevkedin B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir. çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın. hareket ettirmeyin. • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır).5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Yaralanma burkulma gibi görülse de. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Bir kereden fazla kusma. • Görme bozukluğu. • Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın. eklemi sabitleyin.C. duyarlılık • Şişlik.Sağlık Bakanlığı. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin. Türkiye B.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir).

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Analjezi amacıyla. İstanbul. American Academy of Pediatrics. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf. 110) • Hastaneye götürün/sevk edin. 5.17: 197. mutlaka boyunluk takın. Goldstein B. 2000 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Pediatr Rev 1996. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir.15:213.C. 1. 2: 64-78. Birinci A.C. Head trauma in children.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. 2005 4. Jones and Bartlett Publishers. Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . baskı. Çapa Tıp Kitapevi.C.T. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. Uzel N. Yılmaz HL. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir. Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. 2005 2. Uğur Baysal S. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. Türkiye Klinikleri. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir. Karaböcüoğlu M. Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. Schwarz DF. Ped Rev 1994. Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers. Ankara. T. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır. Kaynaklar: 1. Powers KS. Kesin ve mutlak öncelik. 3. Violence. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. Pediatrik Bilimler.

En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. hipomagnezemi. geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir. syf. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. hayvan ile temas. konfüzyon). ANAFİLAKSİ Bkz. Türkiye C. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. zor doğum. aşı uygulaması. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. üremi. daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. subdural. kuvvet kaybı. zehirlenme. TC. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır.Sağlık Bakanlığı. dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar. ağızdan köpük gelmesi. etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. gözlerin yukarı kayması. yere yığılma.C. Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. hiperbilirübinemi. • Özgeçmişte prenatal. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani. 122 T. 151 D. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir.D-1’de görülmektedir. 2003. elektrolit dengesizliği. enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kafa travması. arter tıkanmaları. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. hipoglisemi. ensefalit. Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. aşı sonrası. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. gelişim basamakları). Nöbetin klinik davranışı. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. süresi.C. neonatal hipoglisemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. enfeksiyon).

2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir. baskı. Syf. Pediatric Neurology. 97). Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. (syf. . yere düşer. Ashwal S. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach. Mosby Elsevier Publications. maküler dejenerasyon. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. 1. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi. Antıp AŞ. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir. 2. koryoretinit plağı. görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG).C. Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Principles and Practice. Antiepileptik tedavi: Bkz. optik atrofi.2003. (syf.. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Ankara. 1.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali. 3. Kaynaklar Cin Ş. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. 2006 T. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. 2005 Swaiman FK. 223). Elsevier Saunders Publications. Ferriero DM. vücut ısısı) sağlanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 . retinitis pigmentosa.T. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Epilepsi. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. 4. kanama diatezleri. baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1.C.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. 2003. retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon.C. Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir. 97). Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir. 2004 Fenichel GM. makrosefali. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0.2-0. baskı. 5.

karbonmonoksit). ataksi vb. depresyon. ortaya çıkış zamanı. egzersiz. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın.Sağlık Bakanlığı. travma bulguları (otore. orta veya yüksek şiddetlidir. nitrat. Fizik Muayene Bilinç düzeyi. Türkiye E.C. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata. kusma. Fiziksel etkinlik ile artar. nöbet sonrası. vücut ısısı. toksinler (kurşun.C. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir. ailede migren öyküsü. oksipital nevralji. psödotümör serebri. Olguların %10-20’sinde aura vardır. görme bozukluğu. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar. Bulantı. görme muayenesi (göz dibi dahil). daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. konversiyon. 2. uykusuzluk. temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. diş hastalıkları. ZEHİRLENMELER Bkz. görme alan kaybı. Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. rinore. TC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. travma. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. Nedenler 1. 72 saatten kısa sürer. arteriyel kan basıncı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. görme kaybı. bulgudur. santral sinir sistemi enfeksiyonları. Ağrı sıklıkla tek taraflı. 2007 2. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. nitrit. meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. ekimoz). Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. Auraların çoğu görsel belirtilerdir. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. bazı besinler). sıklığı. iyi tanımlanamaması çocuk. ses ve ışığa duyarlılık) 124 T. tümör. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . oksipital. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik. apse). Dört saatten uzun. zonklayıcı. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. hipoglisemi. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. servikal bölgede kas kasılması. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. duygulanım değişiklikleri. diplopi. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil. hipertansiyon. göz sorunları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

ateş. • Analjeziklere dirençli ise. 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır. Sevk Kriterleri 1. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. 5. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 . • Atipik (ani başlamış. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir. ağızdan verilir. • Bir haftada 1’den.C. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa.A-1 de verilmiştir. ayda 2’den fazla atak oluyorsa. • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. bulanık görme ve görme alanı kaybı. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır.T.C.C. 6. Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. nöbet. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise.). 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg. taşikardi. Görme sorunları varsa (kırma kusuru. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. ağızdan. 4. 2. kusma. 3. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. ağızdan. Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise. hipertansiyon. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında.

Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım. 1991. Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. Pediatric Decision Making. 33 Suppl 5: 111–125. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast. Neurol Neurochri Pol 1993. Philadelphia. Headaches in the population of school children in Poznan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kaynaklar: 1. Çağlayaner H. bask. Berman S. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2.Sağlık Bakanlığı. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Cranial Neuralgias. Pediatric Decision Making. 4. Berman S. Philadelphia. 2. 2.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty. baskı. Türkiye BA A RISI Öykü. 2. Cephalgia 1988. 1991.C. Klinik Çocuk Forumu. FM* Görme taramas (astigmat. and Facial Pain.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. 3. Uğur Baysal S.

B-1’de görülmektedir. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kaslar. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir. GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. huzursuzluk. doğası. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral. sternum.C. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir. süresi ve sıklığı. panik. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T.B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara.T. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş. uyarıcı. terleme. solunum derinliği. halsizlik. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz. ısı.C. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma. ksifoid. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2. alkol. Tablo 2. meme. hışıltı. Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü. anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı.

C. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. Tablo 2. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir. çarpıntı. senkop sık görülür. • Ekokardiyografik inceleme gerekir. tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir. egzersize dayanıksızlık. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir.Sağlık Bakanlığı. • Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir.C.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. çarpıntı. 128 T. siyanotik çocuklardır. • Gallop ritmi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk. • Ailede ani ölüm. Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk. hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir.B2’de görülmektedir. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir. • Sıklıkla bir üfürüm vardır. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır. egzersize dayanıksızlık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir. Ancak.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 .. Ancak ısrarlı. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır.C.T. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. Driscoll DJ.C. Driscoll DJ. • Hafif analjezikler verilebilir. and adolescents. Kaynaklar 1. 13791382. Berger S. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir. Kocis KC. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Lippincolt Williams& Willuis. • Şok. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. children. 3. • Aritmi varsa. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants. Chest pain in children and adolescents. Gutgesell HP. 716: 881-887 2. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir. Allen HD. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. Chest pain in Pediatrics. ed. Pediatrics 1983. Volume 2. T. The Pediatric Clinics of North America 1999. Clark EB. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. Philadelphia. çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar.C. 2001. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

idrar tetkiki. psikojenik ya da organik kökenli olabilir. iltihaplanması. ısı artışı). muayene bulgusu vermeyen. duyarlılık. yemeklerle ilişkisi. Nedenler Tablo 2. barsak alışkanlığında değişiklik (ishal. eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş. ağrı. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı. hemoroid). rektal bulgular (fissür.C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli. sarılık.3). taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. Türkiye C. 130 T. yinelemesi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kabızlık). Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar.C. pelvik inflamatuar hastalık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık. en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir. karaciğer-dalak büyümesi. iştahsızlık. tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar. karın muayenesinde barsak sesleri. safralı kusma. inflamatuar barsak hastalığı. üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. boy). şişlik. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. Tablo 2. peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı.C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. etkinliklere etkisi. defans. eklem bulguları (kızarıklık. dispepsi. sedimantasyon. Laboratuvar Tam kan sayımı.C. çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen.Sağlık Bakanlığı. Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. Kronik karın ağrısı işlevsel. kasık/göbek fıtığı. endometriozis. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015). yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır. yeri. kostovertebral açı duyarlılığı. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. kusma. fistül. Ağrının yerleşimi. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dışkıda parazit ve gizli kan. Üç ay boyunca. uykuyu etkileyip etkilemediği.

muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir. American Academy of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C. Philaelphia. Pediatrics 2005. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kliegman RM. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür. baskı. Subcommittee on chronic abdominal pain. Pediatr Rev 2002. 23: 39-45. Behrman RE. Jenson HB. kabızlık.T. WB Saunders Company. 3. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1. Recurrent abdominal pain. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. Chronic abdominal pain in children. gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. 2. Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır.C. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması. inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. yara) • Eklem şişliği. Tedavi. 17. İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal. Nelson Textbook of Pediatrics. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 . Thiessen PN. 2004. T. 115: 370-381.

orak hücreli anemi). Sinüzit (Bkz. inflamatuar barsak hastalığı. migren. Akut Otitis Media (Bkz. beslenme vb. ilaç kullanımı. Siklik kusma. 132 T. ishal. organomegali. baş ağrısı. burun tıkanıklılığı. • Ateş. İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. • Ateş. Akut gastroenteritler. kostavertebral açı duyarlılığı.Sağlık Bakanlığı. Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. sıklığı. ateş. ishal. Hepatit. solunum hızı. Nedenler Gastroenterit. • Karın muayenesinde barsak sesleri. dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. • Kullandığı ilaçlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. takipne. syf. syf. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. gece/gündüz vb. kulak ağrısı.C. Akut bakteriyel rinosinüzit. • Döküntü. nabız. Hastada bulantı. Akut gastroenteritler syf. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir. sarılık). • Ailede benzer öykü. T. Dismenore (Bkz. Akut otitis media. sistemik enfeksiyonlar. 28). kusma içeriği (safralı. kan içerip içermediği).C. 123). 178). İdrar yolu enfeksiyonları. fekoloid. 134). artrit. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. idrarda yanma. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. • Dehidratasyon derecesi (Bkz. baş ağrısı. syf. büyüme duraklaması. peptik ülser. Laboratuvar Tam kan sayımı. reflü. Türkiye D. kan basıncı. 134). eşlik eden bulgular (karın ağrısı. postnasal akıntı. Pnömoni (Bkz. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik. kafa içi basıncı artıran durumlar. syf. Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. • Öksürük.C. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. ateş.). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. miktarı. Akut gastroenterit (Bkz. 2003. Üç-beş yaşlarında başlar. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. gece öksürüğü. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi.). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . toksik madde alımı. 134). baş ağrısı. • Meningeal irritasyon bulguları. Reye Sendromu. Fizik Muayene • Vücut ısısı. öksürük. defans. sinüzit. gastrit. birden bire ya da zorlayarak oluşu. syf. Pnömoniler. kanlı ishal. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. • İdrar yaparken yanma. bir ay içinde yaklaşık 9 atak). Dismenore. • Travma öyküsü. bilirubin. syf. duyarlılık. mikroskopi). 138). idrar tetkiki (dansite. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. lenfadenopati. lökositüri. daha önce geçirilmiş karın ameliyatları.

• Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı. Behrman RE. T. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır. meningeal irritasyon bulgusu olması.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü.C. 17. Jenson HB. kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). Sevk Kriterleri • Ateş. Salgın incelemesi yapılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 . Pediatric Decision Making. 1991. • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. 2. fışkırır tarzda kusma. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. Philaelphia. menenjit ön tanısı. Nelson Textbook of Pediatrics. • Bir haftadan uzun süren kusma. • Gece birden bire başlayan kusma. Kliiegman RM. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia. invajinasyon ön tanısı.C. baskı.T. • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. WB Saunders Company. orak hücreli anemi vb. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. • Bilinç değişikliği olması. 2.). 2004 Berman S. dışkılı kusma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. Kaynaklar 1. baskı. karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı .

segmental veya lober konsolidasyon (S. AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hızlı nefes alıp verme. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet. Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir. öksürük. Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu. bronşiyal ses (S. Pneumoniae) olabilir. sedimantasyon yüksek olabilir. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. TC.C. hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir. Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S. 2003 B. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). iştahsızlık.C. Tablo 3.Sağlık Bakanlığı. baş ağrısı olabilir. halsizlik ve düşkünlük (S. ENFEKSİYON HASTALIKLARI A. solunum seslerinde azalma. • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. Pneumoniae). Fizik Muayene Takipne. Periferik yaymada toksik granülasyon (S. Pneumoniae). Türkiye 3. Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae).B-1’de görülmektedir. bronşit. kronik böbrek yetmezliği. Pneumoniae). pürülan balgam. doğuştan kalp hastalığı.Pneumoniae). bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae).B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni. Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. bronşiyolit) 134 T. Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . krepitan raller. önce kuru daha sonra balgamlıdır). yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi). kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş. PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır.

kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. IL: American Academy of Pediatrics. ya da Azitromisin 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Bilinç değişikliği . gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar. (Bkz.C. • Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum. Elk Grove Village.C. syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır.B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. 72). 1-2 dozda. baskı. Long SS. Tablo 3.C. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır. 3-4 dozda. gün 10 mg/kg/gün. 27. kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti. günler 5 mg/kg/gün.Solunum sayısı >30/dk . plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir. Baker CJ. 4 dozda. gün kontrole çağrılır. • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3. • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: . 4 dozda.Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C . Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir. ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün. toksik görünüm. Kişisel Temizlik ve Bakım. apse. • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir. • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir.Akciğer dışı hastalık (menenjit. 2-5.B-2). 2006 T. • Risk grubunda olan çocuklar. ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. ağızdan. Pickering LK. Diyastolik <60 mmHg .Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg. gibi) . Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.T. pnömotosel.Siyanoz • Tedavinin 2–4. 3 dozda. 2 dozda. Kaynaklar 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 . McMillan JA. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün.

su çiçeği. ilaç. dışkı renginde açılmadır. idrar renginde koyulaşma. Hepatit etkenlerine (A. Türkiye C. parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir. kızamıkçık.C-1). iştahsızlık. D. kusma. sarılık. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV. C. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez. toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. HBV) yönelik seroloji istenebilir. 136 T. enterovirüsler. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir.C. Tablo 3. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3.Sağlık Bakanlığı. EBV. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C. CMV. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı.1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. Görülebilen belirti ve bulgular. halsizlik. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. sağ üst kadranda duyarlılık. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler. bulantı. B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . serumda SGOT. su. E. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Komplikasyonlar Safra stazı. . • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi . ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1. traş makinası. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi . syf. evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması. .Diş fırçası.Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması. Baker CJ. . • Haftada bir kontrol önerilir.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması.Kanla temas eden ortamın %0. lavabo. . tırnak makasının ortak kullanılmaması.C.Cinsel sağlık eğitimi verilmesi. McMillan JA. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı.Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk.C. hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması).Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama. B. yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu. . D hepatitlerinde: taşıyıcılık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2006 T.Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa. okul altyapısının (tuvalet. Elk Grove Village. Pickering LK. fülminan hepatit. . IL: American Academy of Pediatrics.Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması.Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde. • Bağışıklama (Bkz. C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır. bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir. bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. . Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.Madde bağımlılığının önlenmesi.Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi .T. Long SS. kantin. . 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . 27. yemekhane. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 . kronik hepatit. . baskı. . karaciğer karsinomu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. siroz. • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır. uykuya eğilim.(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması.5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi.C. mutfak.

baskı. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır. endokardial fibroelastosis. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. McMillan JA. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. IL: American Academy of Pediatrics. ateş. Kaynaklar 1. Elk Grove Village. myokardit. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün.C. • Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. 102). assending poliradikülitis. 2006 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. TC.Sağlık Bakanlığı. Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. syf. pankreatit. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir. 2003 F. tiroidit. Baker CJ. Artrit. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. başağrısı. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. glomerülonefrit. 27. Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. Türkiye D. tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. Long SS. Tanı Klinik Bulgular Titreme. serebellar ataksi. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa. mastit. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. transvers miyelit. • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. Pickering LK. Ayrıca. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.C. trombositopeni. halsizlik. 4 dozda. Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur. TC. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur. ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. ağızdan) verilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003 E. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 .

yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi. SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Kişisel öyküde. Hiperinsülinizm vb. TC.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 .) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. • Aile öyküsünde. hipertansiyon. 2003 4. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. diyabet vb. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. metabolik sendrom (sendrom X) T. izolasyon • Kalp damar sorunları. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür.C. alay edilmesi. Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir. taşikardi. Turner Sendromu. (Bkz Ek:3 ). oturma ağırlıklı (örneğin. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM. beslenme alışkanlıkları. Hipotiroidi. televizyon izlemek. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb. Cushing Sendromu. akranlarından ayrılma. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları). 2003 H. yüksek kolesterol düzeyi. • Psikososyal sorunlar.C. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. fiziksel etkinlik durumları. Şişmanlık ile hipertansiyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz. sınav başarısızlığı. oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. birçok hastalık arasında ilişki vardır. Ayrıca kalıtım.) varlığı araştırılmalıdır. Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 . şişman bireylerin varlığı.C.A-1’de verilmiştir. TC. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A. kalp damar hastalıkları.T. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. Tablo 4. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır.

cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. taze sebze ve meyve tüketimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır. akantosis nigrikans vb. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir. dermatit. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir. Cushing hastalığı/ sendromu vb. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır. Tedavinin başlıca öğelerini eğitim. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına. davranış değişiklikleri. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir. metabolik sendrom.Sağlık Bakanlığı. hipertansiyon. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. erken yaşta kalp hastalığı. özellikle alt eklemlerde ağrı. ortopedik sorunlar. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. hiperlipidemi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli.C. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak. metabolik sendrom. Türkiye • Ortopedik sorunlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır. ancak aile ödülün yiyecek. intertrigo.) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır. 140 T. egzersiz ve diyet oluşturmaktadır. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. şişmanlık erken tanısı konmalıdır. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. bacaklarda eğilme • Deri sorunları.

• Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır. Centers for Disease Control and Prevention. 2007 Neyzi O.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI. Nobel Tıp Kitabevi. 04. http://www. 3. 4. İstanbul.obesity. Diet.org/subs/childhood/ healthrisks. ISBN: 92 4 120916 X. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.. Erişim Adresi: http://www. Childhood Obesity. Pediatri.C. Ertuğrul T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 04.shtml Online Erişim Tarihi: 27.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur. WHO Technical Report Series 916. 2002 WHO. T. Günöz H.htm Online Erişim Tarihi: 27. 2003. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity.cdc. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . 2. AOA. About BMI for Children and Teens. Health Risks. Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir. Kaynaklar 1. Diagnosis and Treatment. 2007. Geneva.

Sağlık Bakanlığı. • Guatr (Bkz. Edinilmiş Guatr. Edinilmiş Guatr. syf. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. syf. Edinilmiş Guatr. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır. • Ders programı kapsamında. 142 T. syf. tuza iyot eklenmesidir. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. hücresel oksidasyon. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. 216) Tedavi (Bkz.C. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı. termoregülasyon. Tanı (Bkz.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. nitrojen tutulması. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar. hücre içi metabolizma. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. Bunu önlemek için. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri. daha zor eğitilen. Tiroid hormonları. Türkiye B. syf. İyot yetersizliği.C. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler. protein ve enzim sistemi. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir. 216) Sevk Kriterleri (Bkz. Edinilmiş Guatr. herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır. 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Ancak ülkemizde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. ışıktan ve güneşten korunmalı. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. the Commonwealth of Independent States.C. Sağlık Bakanlığı. Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. İyot Yetersizliği Hastalıkları. MDIS Working Paper. Pekcan G. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır. and the Baltic States. Eğitim Broşürü. Rago T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . 6. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders.C. Iodine deficiency disorders in Europe. 1990.T. Aghinti-Lombardi. Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi. WHO. ICCIDD. 2003. 1993. Kasım-Aralık: 1224 TC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. WHO/EURO/NUT/98. 2004. 1. 4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD. 5. İyot. Haar F. 2. Public Health Nutrition. 2001.C. Micronutrient Deficiency Information System. iyot yetersizliği araştırılmalıdır.1. Dunn J. WHO/UNICEF/ICCIDD. 4. 1998. Klinik Çocuk Forumu. Kaynaklar 1. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli. T. Pinchera A. Haziran. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. Netherlands. 3. Vitti P.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. parazit varlığı vb.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik. Meckel divertikülü. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. peptik ülser. hindi. zayıflama rejimleri. taşikardi. hemanjiom. tavuk. polipler. olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika. yeşil yapraklı sebzeler. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. Demir gereksinimi bireyin yaşına. dil papillalarında atrofi. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir.C. balık. reflü ösefajiti vb. yüksek debili kalp yetmezliği. okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. yumurta. mide barsak hastalıkları (peptik ülser. Koyu demli çay tüketilmemeli. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. yetersiz besin alımı. Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir. vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi. çarpıntı. Türkiye C. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. tahıllar. karaciğer. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baş dönmesi • Dikkat azlığı. greyfurt. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. yeşil biber. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. glossit • Efor dispnesi.C.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler. mandalina. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. Ergenlik döneminde hızlı büyüme. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir. pekmez. çabuk yorulma. cinsiyetine. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. Et ve et ürünleri.) sık görülmektedir.Sağlık Bakanlığı. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar.

Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir.C. ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir.0 11.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar.C-1’de görülmektedir.5 12. Tablo 4.9 10.5 12.0 11. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 14.C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7.0 13.8 13.C.9 yaş 15 – 17.5 12.C.9 yaş 12 – 14.T.8 . mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır. T.C-2’de görülmektedir.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir.9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12.3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 . Tablo 4.8 12. Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.0 11.9 yaş 8 – 11.4 14. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 12. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 .9 11.2 SS 10. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir.

erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. 4(2B): 537-546 Neyzi O. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir. baskı. 2002.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar. Nobel Tıp Kitabevi. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. Geneva. 1989. iyi emilmediğinde. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır. Cin Ş. Galan P. Antıp AŞ. 2004 DeMaeyer EM et al. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.pdf. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı.C. Public Health Nutrition. Prevention. 3. 2. Iron deficiency in Europe. Ankara. Pediatri. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. A guide for programme managers.C. doz uygun alınmadığında. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. 5. Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. 2001. Hercberg S. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. Iron Deficiency Anaemia. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. Assessment. • Ekonomik. World Health Organization. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir. Geneva. (WHO/NHD/01.Sağlık Bakanlığı.who. 2003. Online erişim tarihi: 21. WHO/UNU/UNICEF.05. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. and Control. World Health Organization. 6. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. 4. Preziosi P. Ertğrul T. 2001. 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2007 146 T. İstanbul. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar. fumarat) ağızdan verilmesi uygun. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir.3) http://www. Türkiye glukonat.

Inc.C. soya. şok • Sinir sistemi. anjioödem. karides vb. Çocuk ve çevresinin (aile.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. egzema • Dolaşım sistemi. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır.). hipotansiyon. laktoz intoleransı vb. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür. öksürük. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir.C. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir. stridor. buğday. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. vizing. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 . Bochner BS. kusma. Adkinson NF. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir. baskı Mosby.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt. Pennsylvania. Simons FER. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir. kaşıntı. Yunginger JW. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz. 6. Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi. kolik. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir. T.) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. yüzde kızarma.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. vb.) • Besin intoleransı (fruktoz. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. 2003. syf. 2003 T. bulantı. öğretmen. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir. Kaynaklar 1.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir. yumurta.. rinit • Deri. taşikardi. fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler.C. ürtiker.C. Busse WW. Holgate ST. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir. Philadelphia. fıstık. ishal • Solunum sistemi.

Genel belirtiler yoktur.osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir.C.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo. septik artrit. Flucloxacillin. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir. DERİ HASTALIKLARI 1 A. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. • Kurutlar kaldırılmalıdır. 13) 148 T.C. seboreik dermatit.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir. minör tavma bölgeleri. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. Büllöz impetigo.C. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir. perioral dermatit. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür. Sağlık Bakanlığı.2003. syf. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A. büllöz olmayanlar ise. Bölgesel adenopati vardır. Oxytetrasiklin. Büllöz impetigolar stafilokoklar. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T. . Sağlık Bakanlığı. perleş. herpes zoster.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. herpes labialis. Şiddetli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. • Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. 2003. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda. syf. Sağlık Bakanlığı. yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez. Klinik . 7-10 gün). büllöz impetigoda ise septisemi. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. Yüksek ısı ve nem. pnömoni. Fusidik asit.C.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır.A-1’de görülmektedir. yanıklar. . • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir.C. 2003. büllöz pemfigoid ile karışabilir. 2003. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Veziküler impetigo. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T. syf. streptokoklar. Genel durum etkilenmemiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. herpes labialis. staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur. syf. Türkiye 5. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır.

üzerinde kirli sarı. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur. klaritromisin verilebilir. T. eritromisin.T. skabies. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. penisiline alerjisi olanlarda. Penisilin veya amoksisilin. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. tabanı nekrotik. böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır. mupirocin) günde 3 kez. Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir. • Keskin sınırlı. A. Lezyonlar az sayıdadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 . • Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır.2 EKTİMA Tanım Ektima. • Topikal antibiyotikler (bacitracin. azitromisin. neomycin-bacitracin.C.A-1’de görülmektedir. büllözse. cephalexin. grimsi krutları olan ülser vardır. dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler. • Pedikulosis. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa. birinci kuşak sefalosporinler. kenarı kalkık ve morumsu renkte. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır.C.C. cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. 7-8 gün kullanılabilir. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5.

5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3. Sistemik belirti yoktur. Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir. Türkiye Tablo 5. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel. böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir. küçük frajil püstüllerdir. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.C.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1.200. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur. ekstremitelerde.Sağlık Bakanlığı. 150 T. Kaşınma. yüzde.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1. kubbe şeklinde. Tedavi • Kurutlar kaldırılır. Klinik Lezyonlar saçlı deride.C.5 gr A. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600.000 Ü 750 mg – 1. Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir.

• Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır.C. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. Berth-Jones J. Edinburgh. Canada. Comprehensive therapeutic strategies. Dermatology. 6. Elsevier Ltd. Kaynaklar Bolognia JL. IL: American Academy of Pediatrics. 3. Plewig G. Jorizzo JL. baskı. Elsevier Pub. 2000. 5. A. 2. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. 2001. Okul çocuklarında sık görülür. 2006 Wolverton SE. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. 74 ve 78). streptokokkus pyogenes. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir. Braun-Falco O. Elsevier Ltd. 2004. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır.. 2006. Treatment of skin disease. Comprehensive dermatologic drug therapy. Akut veya kronik gidişlidir. Burgdorf WHC. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. Wolff HH. Pennsylvania. psödomonas türleri. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Elk Grove Village. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. 74). Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler.C. Berlin. proteus türleri ve anaeroblardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. 27. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Berger TG. Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf. Clinical Dermatology.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. Andrews’ Diseases of the skin. Pickering LK. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir.. 1. • Nedene yönelik araştırma yapılır. yerel ısı artışı. James WD. Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar. baskı.4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir.T. Elston DM. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. Premolar dişlerin yokluğu. 4. fissürasyon. Kandida Albikans için nistatin.C. Springer-Verlag. baskı. Baker CJ. Heymann WR. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . 2. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık. T.10. McMillan JA. nedene yönelik tedavi planlanmalıdır. barsak parazitleri ve demir eksikliği. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. Long SS. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır. Coulson I. Rapini RP. eritem. 2006. Lebwohl MG. WB Saunders Company.

topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. ağız mukozasında (damakta. Temel bulaşma solunum yolu ile olur. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. halsizlik. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir. Ateş. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir. Nükslerin sıklığı değişiktir. Ateş. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür. Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. Mukozadaki veziküller birleşirler. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. Türkiye B. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller. dilde. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler.C. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. Bölgesel lenfadenopati. gingivada. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. bu lezyon hızla veziküle döner. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. Güneş ışınları. Eritem. boğaz ağrısı. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit. lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir. fakat yinelemeler görülebilir. Tablo kendiliğinden geriler. 152 T.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. açılır ve erozyon gelişir. Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. kaşıntı oluşur. B.C. Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir. Bu sırada eritemli bir papül olabilir. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. VİRAL ENFEKSİYONLAR B.

VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir. Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur. Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli. Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır. Klinik Suçiçeği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Toplum tabanlı.C. Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir. Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir. Ayrıca. 4 doza bölünmüş biçimde. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır. Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir.T.C.C. İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün). Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu. Erişkinlerde. Tablo 5.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir. Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu. özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. 80 mg/kg/ gün. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur.

topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. Kurutlar 2-3 hafta sürer.C. topikal kapsaisin. İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. 12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler. Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. Yüzde. sert papüller şeklinde görülürler. Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler.C. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. günde püstülleşirler. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. Verrruca filiformis: Boyun. ve 6. farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. asit borik solüsyon %2). Yaş önemli bir etmendir. 5. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. kulaklar. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. eller. yinelemeler de daha sık görülür. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. oval. Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir. Yüzeyleri hiperkeratotik. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir. Trigeminal sinirin 3. Verruca plana: 2-4 mm. Genellikle 1-10 mm çapında. Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. burun ve göz kenarında yerleşen. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. tek tek yerleşirler. dizler gibi travma bölgeleridir. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. Yuvarlak. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. Normal kişilerde 1-4 gün. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. sol. Beraberinde tinnitus. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. 154 T. deri renginde. ve 4. karnabahar gibi görünür. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. batma. tırnak kenarları. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. Yanma. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. poligonal. Grup içindeki veziküller aynı yaşta.Sağlık Bakanlığı. fakat alında orta hattı geçmez. çene.

2006.T. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. Elston DM. Elsevier Ltd. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. Büyüklükleri değişebilir. Coulson I. Clinical Dermatology. 27. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. Edinburgh. Canada. deri renginde. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi.. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. Wolff HH. 2. 2006. Braun-Falco O. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Elk Grove Village. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. Berlin. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. T. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. IL: American Academy of Pediatrics. Elsevier Pub. baskı. Long SS. fakat geniş yayılımlı da olabilirler. Comprehensive therapeutic strategies. McMillan JA. 5. Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük. elektrodessikasyon.C. B. Kaynaklar 1. Jorizzo JL. %40 gümüş nitrat. 2004. Molluskum papülleri düzgün. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. Heymann WR. 2006 6. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. Gelişmiş lezyon sıkılırsa. Ancak çok bulaşıcı olup. cantharidin de etkili bulunmuştur. 2000. Elsevier Ltd. Salisilik asit.10. Dermatology. imiquimod. 3.. WB Saunders Company. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. Baker CJ. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. Tanı klinik olarak konur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir. keskin kenarlı papül. Wolverton SE. baskı. 2001. Andrews’ Diseases of the skin. 4. Springer-Verlag. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. sert papüllerdir. 1James WD. Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. Bolognia JL. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. Plewig G. Berth-Jones J. Berger TG. %0. O nedenle tedavi zorunlu değildir. %50 salisilik asid. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Bu bölgedeki verrükalar vajina. Rapini RP. baskı. Comprehensive dermatologic drug therapy. Burgdorf WHC.5 Podofilotoksin krem. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir. Pickering LK. epidermal viral bir enfeksiyondur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir. Hastalık temas yoluyla bulaşır.C.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan. Treatment of skin disease.C. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler. genital bölge. Pennsylvania. Lebwohl MG. 2. Sağlıklı bireylerde.

Saç normal bir şampuan ile yıkanır. Baş biti. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır. yatağı. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir. çocukların ceket ve paltolarını. çoğunlukla. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır. bulaşma yolu. Klinik Saçlı deride. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. şiddetli kaşıntı.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. oksipital bölgede kulak arkasında. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 156 T. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir. oldukça bulaşıcıdır. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kulaklık. Çocuğun giysileri. Ancak tarak.PARAZİTER HASTALIKLAR C. tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. tüylü oyuncaklar. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler. vb.Sağlık Bakanlığı. İlacın ilk uygulaması. durulanır. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. O nedenle bit enfestasyonu. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. araba ve otobüs koltukları. koltuk ve kanepeler gibi. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür. • Özellikle kapşonlu kıyafetler. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır.C. canlılığını sürdürmektedir. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. ancak sirkelerin bir bölümü. O nedenle 7-10 gün sonra. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen. 6 bacaklı bir böcektir. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır. Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. ekskoriasyonlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . fırça.C. kanatsız. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. ancak hareketlidirler. Okullarda. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. Türkiye C. kep. Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür. atkı.1. koltuk. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. kask. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var.

yurt. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. temizlik koşulları bozuk kişilerde. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur. Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir. Özelliği ensede. yoğun kaşıntı ile giden. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde.C. T. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Giysilerin dikiş yerlerinde. İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. yıkanılır. Giysilerin. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür.3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek. 12 saat beklenip. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. C. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar. öpüşme ile bulaş beklenmez. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır. yakın kişisel temas ile gerçekleşir. okul çocuklarında. C. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. Uyuz hastalığında bulaşma. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır. bulaşma yolu. Bulaşma. El sıkışma. uzun süreli.C. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var. hominis. iç giysiler. Daha çok sosyoekonomik durumu. halk arasında çok iyi bilinen. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır. ürtikaryal papüller. kalça ve uyluklarda kaşıntılı. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. yakın fiziksel temasla olur. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi). hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. • Bit salgınları sırasında. humanus’dur. O nedenle aile bireyleri arasında.T. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır.C. interskapüler bölgede. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. bulaşma yolu. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. tedavinin etkinliği azalır. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur. gluteal bölgede. Çocuklarda el içi. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Bu uygulama. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra. Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. koltuk altı çukuru ön yüzünde. bel bölgesinde. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. kadında meme başı çevresinde. erkekte glans peniste. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir. bir kez daha yinelenebilir. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. dizlerde.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. tümüyle yıkanır. • Kremin gözlerle. tırnak altlarına. ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için. Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. bilekte. diğer böcek ısırmaları.C. erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. göbekte. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. artan kan akımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . etken maddeyi. ayak bileklerinde yerleşirler. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. Deriden kazıntı alınarak. İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. bir hafta sonra. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. ovularak uygulanır. hastanın üzerinden çıkan giysiler.C. Uyuz hastalarının tedavisi. Özellikle el ve ayak parmak aralarına. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. dirsekte. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0. Banyo sonrası kaşıntı artar. Görülmesi çok güç de olsa. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir. ayak tabanında vezikül ve büller. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. İlacın temiz. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler.Sağlık Bakanlığı. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit. • Tedavi. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. epidermiste. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. 158 T. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dermatitis herpetiformis. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur. kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü. kaşıntısı olmasa da. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir.

ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur. Berth-Jones J. baskı. Pennsylvania. Arı sokmalarında. Elsevier Ltd. 2006. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Lebwohl MG. baskı. 4. Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. Wolff HH.10. Lezyonlar çift çift. Anafilakside paranteral adrenalin. Berlin.C. vezikül ya da büller görülür.T. Comprehensive dermatologic drug therapy. McMillan JA. Burgdorf WHC. C.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 . Kaynaklar 1. Baker CJ.C. Clinical Dermatology. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. 2004. Sağlık Bakanlığı. IL: American Academy of Pediatrics. 2003. 6. 2006. 2001. Braun-Falco O. 2. WB Saunders Company. Bolognia JL. Coulson I. syf. Elston DM. Treatment of skin disease.. baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Springer-Verlag. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır. Canada. Heymann WR. T. Long SS. Berger TG. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir. arılar. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Edinburgh. Elk Grove Village. Andrews’ Diseases of the skin. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir. • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. 27.. Comprehensive therapeutic strategies. 151). Rapini RP. Elsevier Ltd. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir. Elsevier Pub. 2006 Wolverton SE. James WD. üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler. Jorizzo JL. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. 2000. arının iğnesi deride kalmışsa. 2. Plewig G. Pickering LK. 5.C. Dermatology. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır.

Berth-Jones J. Comprehensive therapeutic strategies. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. 160 T. Lebwohl MG. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. Elsevier Ltd. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar. Heymann WR. kısa sürede gelişen yuvarlak. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi. üzeri hafif skuamlı maküllerdir. Edinburgh. baskı.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. Wolverton SE. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. Springer-Verlag. 4. 2006. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir.C. Comprehensive dermatologic drug therapy. Coulson I. Wolff HH. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. Clinical Dermatology. 2006.C. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. Pennsylvania. 3. Braun-Falco O. Down Sendromu. 2. baskı. Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bolognia JL. diabetes mellitus. Jorizzo JL. 2004. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür. 2. sistemik lupus eritematozus.Sağlık Bakanlığı. sakal. oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. Elsevier Ltd. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir. Berlin. Dermatology. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir. keskin sınırlı.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. Andrews’ Diseases of the skin. Burgdorf WHC. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde. sınırları keskin olmayan. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. Elsevier Pub. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir. 2001. D. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur.10. Plewig G. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. 5. Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır. Elston DM. keskin sınırlı olmaması. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır.. proksimal ucun daha ince olması) saptanması. Treatment of skin disease. 2000. Alopesi areata. liken planus. haşimato tiroiditi. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur. atopik dermatit. Rapini RP. James WD. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis. WB Saunders Company. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. trikotillomani. saçların tekrar uzaması. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir. Berger TG. Kaynaklar 1. Canada. Türkiye D. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente.. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması.

Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır. Amerikan Psikiyatri Birliği. üremenin fiziksel.. Beden görüntüsü. Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. Bu fiziksel değişimler. D. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. İkinci Basım. Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı. dismenore). 3. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. Dördüncü Baskı (DSM-IV). bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir. (1999) Depresyon El Kitabı. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. 1994’ten çeviren Köroğlu E. Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. T. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. davranış bozukluğu. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. cinsel kimlik bozukluğu. Kaynaklar 1. Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. R. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir). Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. WashinghtonDc. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları.C.Y. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir. 2. anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır. beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. anksiyete bozuklukları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır. Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor.C. 67-73. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. Cinsel sağlık eğitimi. ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. Cilt:III. yeme bozuklukları. s. okul başarısı. s. 22-23. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir. Sayı: 22. Aşkın. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı. ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. doğası. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. Hekimler Yayın Birliği. önyargıları gösterilmektedir.T.C. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. Bektaş. sanatsal uğraşlar. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. Roche Yayınları.

Williams & Wilkins. Kılıç. Reproductive health risks of adolescents. Tanır H. Tubitak Matbaası. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi. T. Schonert-Reich. Sevinç Matbaası.Sağlık Bakanlığı. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.C. (ed) Ebert. 9. Öncü. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. (Çev.. 8. 587-597. Odağ. s. Canat. (ed) M. Ozalp S. Nevrozlar-2. Bernet. Çeviren: Erez. Yüce Yayınları. Öztürk. Birinci Basım.. Metaksan A. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. Second Edition... R. Danforth Obstetrik ve Jinekoloji. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları. Canat.C. Şenol.. M. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler. O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.G. Bilkent University. (2000) Puberte ve Ergenlik. s. Child and Adolescent Psychiatry... W. Işıklı. 5... (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity).33-36 11. D. (ed) I. F.H ve ark. Karaman.M. Öztürk. Berksun. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. 119 Offer. K. S. B. Riddick.A.. S. Lewis. Ed) Birsöz S. Nurcombe. O. Avcı. International Children’s Center (ICC). (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. sf. Hoşgör. İkinci Basım. ve ark. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması. 118 12. E. 907-937.. Birinci Basım. A. 106 13. İstanbul..M. Ankara. S.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . s. Boxer. Güneş Kitabevi. Ed) Erez. 10.. 6. (ed) Scott J:R. s. Çuhadaroğlu. O. Sevinç Matbaası. A. Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. S.. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı.Ş. 2003. çeviren Cinemre B. s. 162 T. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları.. p278-12p. s.. Rugancı. 24-30. D. N. Sayıl. 7. Türkiye 4. (Çev. C. S.. E. B..

Philadelphia. buna “çıkan testis” denir. Schulze KA. 31:133. Urol Clin North Am 1995. Pfister RR. Strasburger VC. T.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. McAleer IM. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi.Evaluating the undescendent testis. • Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir. Scrotal Disorders.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar. 153:1255. Doğumdan 3-4. chp 5. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. 3. Bloom DA. Fertility index analysis in cryptochidism. Adolescent Medicine. Am Fam Physician 1985. 18. 2. Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. 1996. 22:107. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır.C.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. chp 28. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . Neistein LS. TESTİS. Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir.C. The undescendent testis. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır. inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar. genetik etmenler (Noonan’s. gelişim anomalileri. Kaynaklar 1. Theory and management. 4. Packer MG. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Klinefelter. İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. 5. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. Aileler. Baltimore. skrotuma inmesi beklenirken. SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Adolescent sexuality and health related problems. J Urol 1995. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. 1998. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir.T. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı. Rozanski TA. 21). ayında. Kaplan GW et al. Williams & Wilkons. Kallman sendromu ve trizomi 13. Adolescent Health Care.C.Raven. Lippincott.

0 6.0. N. Olcay.Sağlık Bakanlığı.7 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .9 6.5 +/. 3.0.9 5.8 5. gonadal (Klinefelter Sendromu.5 2. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir.0.5 SD 1.7 +/.3 +/.1.0.1. Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir.0 +/.0 6. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir. penis tek el ile gerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür.0.1 +/. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 164 T.9 3.5 3. Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur.3 2.9 3.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2.0.9 6.2 +/. Türkiye B.3 3.6 2. Pediatri.1.8 4. hipotalamik (Kallman Sendromu.B-1). Ertuğrul.4 3.0.4 3.1. BH Eksikliği.1 +/.5 +/. Gonodtropin Eksikliği).1. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir. Prader-Willi Sendromu).8 3.0 1.0 +/.C.9 6. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır. Mikropenis ile ilişkili bozukluklar.0. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken.8 4.9 +/.3 Kaynaklar: 1.7 9. Baskı.3 +/. Nobel Tıp Kitapevleri.4 +/. T. Günöz H.5 SD altında olmasıdır.0.9 5.8 3. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir. Mikropenis.1 13. Tablo 6.C.8 3.SD 2. tanıya yönelik muayene yapılır.7 +/. hipofizer (Septo-Optik Displaze. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa. 2000. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6.9 2. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır.3 +/.3 +/.0. Bölüm 19.0 6.6 Ortalama – 2.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ani gelişir. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir. diğer testise göre daha yüksektedir. California: Lange Medical Publishers. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. 1992. scrotum and spermatic cord. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır. Fizik muayene ile tanı konulur. Testculer torsion: a surgical emergency. Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. General Urology. Williams & Wilkons. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. 1996. T. Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur.C. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. Akut ve ağrılıdır. %15 erkekte testis. chp 28. Arka yüzü ise çıplaktır.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar. Şekil 6. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. 4. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir.C. Hricak H. Baltimore. Prater JM. Strasburger VC. Pediatrics 1985. Adolescent Medicine. 2. 44:834. 5. Çok acil girişim gerekebilir. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. Etkilenen testis. Kogan BA. Overdorf BS. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir. Her 4. Smith DR. 76:929. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. Şekil 6. Stoller ML. In: Smith DR ed. Philadelphia. 3. Neistein LS. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır. ısı artışı ve duyarlılık saptanır.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir. Adolescent Health Care. Lippincott. Los Altos. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.Raven. chp 5. Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı. Adolescent sexuality and health related problems. Kaynaklar: 1. tunica vaginalis ile kaplıdır. epididimit. 1998. Am Fam Physician 1991. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. Disorders of testis.T. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir.C. Scrotal Disorders.

C. 166 T. sol renal vene. internal spermatik ven. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir.4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir.B-2’de varikosel görülmektedir. Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir. 10 yaşın altında seyrek görülür. Varikosel her iki testiste de görülebilir. Ailesel geçiş yoktur. yatarak muayene sırasında da palpe edilir. İki taraflı olma olasılığı %15’dir. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır.2: Varikosel Görünümü Varikoselde. Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir. vena cava’ya küçük açı ile açılır.C. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır. geniş açı ile açılır.B. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir. Sağda ise.Sağlık Bakanlığı. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Evre 3: Gözle görülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur. Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur. Varikoselektomiden sonra. • Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez. • Evre 0: Bulgu yoktur. Şekil 6. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye B. Çünkü sol testis internal spermatik ven. Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir.

1998. Reitelman C. Ob-Gyn Clin Alert 1986. chp 28. Baltimore. Neistein L S. 138. 5. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir.’den daha az ise. 170). • Büyük. 6. 2:36. West J Med 1983. Urol Clin North Am 1995. Goldstein M. • GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. 59 (3):613. Lyon RP. Lippincott. Fertil Steril 1993. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. Öğrenci. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir. Adolescent sexuality and health related problems.C. Philadelphia. 1996. Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir.C. şişliğin artması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Scrotal Disorders. chp 5. Adolescent Health Care. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . Varicocele in youth. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır. Scott M. 22:151. Adolescent Medicine. T. 832. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kass EJ. Loss of fertility in men with varicocele. Adolescent varicocele. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse. Strasburger VC. Varicolece repair and fertility. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf. Kaynaklar 1. 3. 4. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. Gorelick Jl. 2.T. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml.C. inspeksiyonla görülmesi). Marshall S. Williams & Wilkons. DeFazio J. Klinik bulgular varsa (ağrı.Raven.

Sağlık Bakanlığı. Travma. J Clin Ultrasound 1993. Lippincott. Strasburger VC. ed. Sıklıkla hidroselin boyutu.Normal scrotum and benign disese. • Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. Urologic problems in the adolescent male. yumuşak. 4. Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa. 1996. Adolescent sexuality and health related problems. 27:109. Tanı • Hastada ağrısız. Govan DE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia. Adolescent Health Care. chp 5.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. In: Litt IF. sabahları küçülür. 168 T. Scrotal Disorders. Türkiye B. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. yumuşak. 1998. I. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. Gersovich EO. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar. kistik bir skrotal kitle vardır. Ağrısız. radyoterapi. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. 2. Pediatric Clin North Am 1980. Williams & Wilkons. akşamları büyür. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 3. Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur. Kessler R. Neistein LS. 21:355. kistik. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir. Kaynaklar 1. Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner.Raven. chp 28. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir.C. Symposium on adolescent medicine. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology. Baltimore. Adolescent Medicine. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur.

1998. Adolescent sexuality and health related problems.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Akut dönemde yatak istirahati önerilir. Neistein LS. cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. Kaynaklar 1. Bovie WR. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. Buna prehn belirtisi denir. Scrotal Disorders. Tam idrar tetiki ve kültür istenir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tedavi Skrotal destek gerekir. ama epididimiste azalma gösterir. Adolescent Medicine. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. 2. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez.C. Strasburger VC. Philadelphia. Baltimore.C. chp 5. Med Clin North Am 1990. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir.Raven. chp 28. 1996. Williams&Wilkons. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . Tedavide.C. 74:1543. Adolescent Health Care. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. 3. T. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Lippincott.

kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1. okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır. ayda en az bir kere. Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir.5 cm’den.Sağlık Bakanlığı.C. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik.C. Türkiye B. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4. Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2. 170 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu muayenenin önemi. gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. penisi testislerden ayırarak.

Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti. b) 4-6 cm arasında ise. yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler.T. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. aromatazebıl androjenler. pseudojinekomastidir. 1. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir. En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. hipogonadizm olmadan. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar. hipertiroidi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 . testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. altı aya kadar tedavi yapılır. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün. Simetidin. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır. şişlik ve gerginlik görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. böbrek hastalıkları.C. c) > 6cm ise. valium “Diazepam”. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur. malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C.C. medikal tedavi ver. tedavi başla. Glandüler dokunun hissedilemediği. cerrahi tedavi öner. thiacetazone. adrenal bez. Fizyolojik bir gelişimdir. yalnızca bilgilendir.C. MEME HASTALIKLARI C. T.

Adolescent sexuality and health related problems. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3. Türkiye 2. Am Fam Physician 1997.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Raven. 1996. Neistein LS. Neuman JF. Evaluation and treatment of gynecomastia. Nydick N. Okula Yönelik Öneriler Ergenler. Braunstein GD. 4. Adolescent Medicine. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler. 1998.C. Lippincott. ayda bir kez uygulanır. 3. Scrotal Disorders. Braunstein GD.328:490. 178:449. Gynecomastia N Engl J Med 1993. Danazol 5. Baltimore. Kaynaklar 1. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni. Adolescent Health Care.28:37. Hosp Pract 1993. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır. Bustos J. Dihydrotestosterone heptanoate: IM. 6. chp 5. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. Philadelphia. 172 T. Williams & Wilkons. Strasburger VC. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Dale JH Jr et all.C.51:1835. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır. JAMA 1961. 5. 4. Gynecomastia in adolescent boys. chp 28.

Politelia meme başının birden fazla olması halidir. hormon tedavisi. selim. endürasyon ve ateş olabilir. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır. a. Juvenil.C. Meme başı akıntılarında ağrı. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 .T. Comman. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. Ayrıca. Şekil 6. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir.C-1’de. Amastia ve Atelia: Amastia. c. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır.6. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. Meme Başı Akıntıları Sütlü. Aureus nedeniyle oluşur. süt kanalı mastiti. malignite. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. meme dokusunun olmamasıdır. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür. T. Mastaljia (periyodik. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. Kaslar üzerine oturmuştur. İzlem veya cerrahi önerilir. Atelia ise meme başının olmamasıdır. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş). çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. En sık meme gelişim anomalisi. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. subareolar apse. Filloides tipleri vardır. Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar. İdeal meme 250-300 mm3’dür.C. Şekil . sulu. Tedavi de sıcak tutma. meme yapısı gösterilmiştir. En sık Staf. Kafein alınımın azaltılması önerilir. renkli / yapışkan. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. pürülan. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gerginlik. enfeksiyon ve enflamasyon. analjezik. Tedavisinde uygun sütyen. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir. Dev. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır. duktal ektazi. Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir. Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. duktal papillom. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. mastitis. Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir.C. seröz / serohemorajik olabilir. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. analjezik. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir.2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. medrosiprogestron kullanılır. Galaktore. iyi destekli sütyen.

Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T.C.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1. Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir. Türkiye d. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2.

28:287. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3.T. 5.Raven. T. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme. Bower R. 1996. 3. Scrotal Disorders. Philadelphia. Adolescent Medicine. Ternberg J. chp 28. Pediatr Clin North Am 1981. Bachman JW. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme. Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6. 15: 643-664. Adolescent sexuality and health related problems. J. Bell M. chp 5. Dewhurst J. Lippincott.Breast disorders in children and adolescents. Baltimore. Adolescent Health Care. Sırt üstü yatma 4. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . Strasburger VC. Management of breast lesions in children and adolescents. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 7. 3:337. 4.C. Kaynaklar 1. Breast problems. Neistein LS.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Pediatr Surg 1976.C. Doğru bölgeyi muayene etme 5. 1998. Prim Care 1988. Williams & Wilkons.

Ağrının siklik tanımlanması. Williams & Wilkons. 3. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. 4. Bulimia Nevroza.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır. Tedavisi himenin eksizyonudur. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi. 3. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. JİNEKOLOJİK SORUNLAR D. 16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. Obezite). Kaynaklar 1. Williams & Wilkins. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. baş ağrısı.C. İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. 1989. gebelik ve emzirme. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 . pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır. 2. Strasburger VC. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar. Scrotal Disorders. ağızdan antibiotikler (Eritromisin. menarşın olmaması. uterus. Nedenler 1. Polaneczky MM.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış. chp 28. Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir. Speroff L. Adolescent sexuality and health related problems. Gecikmiş pubertede 13. Philadelphia. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir. ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir. 5. 13:43. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). Adolescent Health Care. menarştan 18 ay sonra. 1991. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur.Sağlık Bakanlığı. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. D. Baltimore. 2. amenorrhea and oligomenorrhea.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. Baltimore. D. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Illınois: American Academy of Pediatrics. D. Amonerrhea. T. 4th edit. Adolescent Medicine. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza. • Müllerien sistem yapıları. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. Neistein LS. Blythe M. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir. Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. Slap GB. Glass RH. chp 5.Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. adolesan. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır. muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur. 1998. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea. In: Adolescent Health Update.In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility. fallop tüplerinden oluşmaktadır. 1996. Elk Grove Village. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur.Raven.C. Pediatr Rev 1992.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür. Common menstrüel problems. Olgular irritasyon. Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. Lippincott. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir. Türkiye D. Kase NG. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir. vajenin 2/3 üst kısmı.

memelerde dolgunluk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 . Schiff I. Philadelphia.1993. chp 28. New York: Norton. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz. stres yönetimi. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. Kaynaklar 1.49:71. 3. • Doğal progesteronlar verilebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Premenstruel sendrome. vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. Adetten önce 1 hafta uygulanır. Severino SK. Williams & Wilkons. gerginlik ve iş kaybıdır. yorgunluk. 2.T. Adolescent Health Care. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir.C. 50: 1309. • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. 4. Baltimore. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur.C.Raven. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Premenstruel sendrome: identification and management. chp 5.C. Drugs 1995. AM Fam Physician 1994. karın ağrısı.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir. Neistein LS. Strasburger VC. Modern management of premenstruel sendrome. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır. 5. Lippincott. Adolescent Medicine. 1996. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir. değişen ruh hali. Adolescent sexuality and health related problems. Parker PD. T. Scrotal Disorders. 1998. Smith S. iştah artışı ve ödem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Moline ML.

C. maliyetine. ishal. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T. Tedavide ilk seçenektir. madde kullanımı vb.D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır.C. Etkinliğine.Sağlıklı beslenme 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110. kusma.Uyku düzeni 4. Tedavide ikincil seçenektir.) 5.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.D-1’de yer almaktadır.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. kişiye özel planlanmalıdır. Tablo 6. Türkiye D. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1. sayfaları arasında yer almaktadır. 6. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir.C. bulantı. günü sonlandırılmalıdır. ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T. semptom yok. emniyetine. Baş ağrısı. alkol.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır. Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. varsa uygun girişim yapılması (sigara.Kalsiyumdan zengin beslenme.Riskli davranışlar öyküsü alınıp. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Fiziksel egzersiz 2.

E2 (+) geri beslemesine. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir.D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T. PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6. Tablo 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.D-1’de verilmiştir. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma. zaman. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar.D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6.C. ritm. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 . mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre.C. Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem.C. “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır. kanama miktarı.T.

ergen ve ailesi bilgilendirilmeli. güven sağlanmalı. sarkoma botyroides. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır.Sağlık Bakanlığı. malignite.kz. morluklar.C. ergen. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hiperplazi. polip. tsh / prl. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg. ptz. travma. ani kilo değişikliği • Çarpıntı. baş ağrısı. enfeksiyöz. tam kan sayımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . görme bozukluğu • Meme başı akıntısı. malignite. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. pz. fibroidler Diğer: Egzersiz. Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları. diet. polipler. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı.C. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi. hirsutismus. kondilom. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit. enfeksiyon. 180 T. malignite. endometrit. ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet.

Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. Pennsiylvania.C.Saunders Company. Antiemetik ve demir desteği de yapılır. Berenson AB. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 .B. menstrüel takvim tutmayı önerme.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir. hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vol: 816. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir. 3x1/3gün. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay). Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1. 1997 T. Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün. Hormonal tedavi önerilmez. Kaynaklar 1. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu.C. Deligeoroglou E. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır. 2. demir proflaksisi önerilir. Adolescent Gynecology. W. 27:1 March 2000. Başvuru sırasında kanama belirgin ise.

Williams & Wilkons. kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz.12: 649. • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. epilasyon). soymak veya ağda yapma. Neistein LS. Lippincott. Hirsutizm. chp 5. androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır. Moris DV. Am J Obstet Gynecol 1981. temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. Türkiye E. ketokonazol. 182 T. et al. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır. • Tüylenme derecesi belirlenir. Adolescent Health Care. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir.Raven. 2.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar 1. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. Adolescent Medicine. Strasburger VC. flutamid. Kim MH. Adolescent sexuality and health related problems. 4. İmplications. Philadelphia. Virilizasyon.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. göğüslerin ufalması. siproteron asetat. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi. ses kalınlaşması. memeler. 1996. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan. Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 .140:815. • Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton. Hirsutizm. alınımı önlenmelidir. Hirsutizm. chp 28. göğüs. Clin Obstet Gynecol 1984. Rosenfield RL. elektrolizis. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. 3. Scrotal Disorders. etiology and management. Hatch R.C. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir. 1998. Baltimore.

anormal bir durum şekline dönüşebilir. Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . • Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay.T. Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T. POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır.1990). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.C.

Kaynaklar 1. 4. Neistein LS. Utiger RD. Baltimore. 2. Adolescent Health Care. and Adashi EY. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Franks S. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. 1996. N Engl J Med 1996. Polycystic ovary syndrome. 9:3.C. chp 28. Lippincott. Udoff LC.Sağlık Bakanlığı. Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996. N Eng J Med 1995.C. Scrotal Disorders. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem. Adolescent Medicine. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Strasburger VC.Raven. Adolescent sexuality and health related problems. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. chp 5. 3. 335: 657. Türkiye • Wedge rezeksiyon. Williams & Wilkons.. Philadelphia. Insulin and the polycystic ovary syndrome. gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. 5. 184 T. 1998. 333:853. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

radyolojik tetkikler vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır. SPOR YARALANMALARI A. öncelikle kalp-damar sistemi. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. testis. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. T. d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. eğer bir organ kaybı (göz. b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. Antrenmanlar. Bu durumda. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar.) başvurulabilir.C. c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması.C. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra. Spor. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. programlanır ve uygulanır. Bu yaklaşımda. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi.C. Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir. Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 . ekokardiyografi. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması.

emedicine.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. http://www. • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir. ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı. 2. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir.com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır.sporbilim. Kaynaklar 1. Öte yandan.Sağlık Bakanlığı. Türkiye • Kontak lens. yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. 3.com/sports/topic156.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

halter vb. Tanı Öykü (travma gibi). T. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir. yük kaldırma.C. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri.C.). Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen.genetikbilimi. uykudan uyandıran tarzda ise. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 . yorgunluk. istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır. SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur. krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.com/gen/cocuklarda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. bu bulgulara kilo kaybı. Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma. • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur. ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır.T. Nedenler Bel ağrılarından genellikle. • Ağır spor antrenmanları.

ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 . 3. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar. 2. Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı). Tanı Tanı.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.C. gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. tüberositas tibia üzerinde koşu.niams. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. Türkiye C. ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur.Sağlık Bakanlığı.com/emerg/topic347. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar. Wall EJ.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır. 26 (3): 39 . Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir. İyi huylu bir hastalıktır. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir.40 T.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC. spora katılıma izin verilebilir. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür.C. Kaynaklar http://www. 4. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. The Physician And Sportsmedicine – 1998.gov/hi/topics/childsports/child_sports. öykü ve fizik muayene ile konulabilir. Çok şiddetli ağrı yoksa.nih. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir. sıçrama. Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur. Coping With Osgood-Schlatter Disease. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir. Basketbol. Belirtiler • Diz kapağı altında. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1. Meisterling MR. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda.emedicine. çökme.atletik. Ayrıca. Böylece.

printo. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur. http://www.T.C. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır. Kaynaklar 1 . Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür.C. Tedavi Özel bir tedavisi yoktur.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T. Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır.C. Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar. Nedenler Genellikle sert zeminde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 .

Tanı Klinik olarak tanı konur. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur.C.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur.Sağlık Bakanlığı. Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır. Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir.printo. Ağrı başlıca yakınmadır. http://www.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir. Kaynaklar 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye E. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir.C. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması.

Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları. İşlev kaybı belirgindir. ağrı ve duyarlılık vardır. • Soğuk uygulama. bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur. ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. Belirgin ödem. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 .C. Tanı Öykü. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İnstabilite vardır. 8-10 dakika. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir.T. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. 24-48 saat boyunca saat başı. havlu veya bandaj üzerinden buz T. lateral ve Mortis grafilerileridir. Yöntem. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır). • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir. Tedavi İlk tedavi. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. İşlev kaybı sınırlıdır.C. • Koruma ve istirahat. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır. • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İleri derecede ödem. Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır. Amaç ödem gelişimini. morarma.

Sağlık Bakanlığı. 55(3): 205-210 192 T. Kaynaklar 1.com/ articles/anklesprain. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra). Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır.C. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. 2.gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tek İ. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı. 4. 3.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir. http://www.dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez.org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn.lpch.nih. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir.nih. Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir. Yıldız A. Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir.niams. ve 3. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder.gov/hi/topics/childsports/child_sports. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). Ayak bilek egzersizleri verilmelidir. 1. cerrahi onarım önerilebilir.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir. 2.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O. Güler İ.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Öğüt H. Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde.orthoseek.niams. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır.

3.dereceden kas zedelenmelerinde. Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. KAS SERTLİKLERİ. Öyküde. Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir.dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır. şiddetli ağrı. 3. Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 .derece 14-21 gün ve 3. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır. Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1. KAS EZİLMELERİ G. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir. ve 3. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur.dereceden zedelenmeler 7-10 gün. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur. Masaj yapılmamalıdır. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3. hasta hareket (egzersiz. 2.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması.T. Nedenler Kas yaralanmaları. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir. genel olarak. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır.C. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Klinik Bulgular 1. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür. 2. Tanı Öykü. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır. hafif işlev kaybı vardır. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma). Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu. Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır. spor. KAS YARALANMALARI.C. 1. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması.C. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur. 2. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur. Tedavi İlk 24-48 saat. ani ve hazırlıksız gerilmelere.

Tanı Öykü. Emin Ergen. Tedavi Kas sertliğinde. Ulkar Bülent. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır. G. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır. duyarlı bölge saptanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir. Yazarlar. Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. Masaj yapılmamalıdır. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir. Yukarı kaldırma önerilir. 2003. Ergen Emin. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. Zergeroğlu Ali Murat. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1. Yoğun fiziksel etkinlik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. Güner Rüştü. • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kunduracıoğlu Burak. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. spor. kompresyon. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. yukarı kaldırma. Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur.Sağlık Bakanlığı.C. Kas ezilmelerinde. Nobel Yayın Dağıtım.C. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. Ankara 194 T.2 KAS SERTLİKLERİ.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır.Tümer Standartları). %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur. Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir. cinsiyet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon. koma.Sodyum nitroprussid’in (0.25 – 0.C. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. T. Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz. Ayrıca endokrin sisteme. herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır. İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir. Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir.C. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur. Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır.3 – 0. Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması). • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. Kan basıncı yaş.Nifedipin (0. havale. Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği. şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir. baş ağrısı. Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir.C. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar. • Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur. . boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. DİĞER HASTALIKLAR A. steroid. idrara çok ya da az çıkma. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır. • Acil hipertansiyon tedavisi. ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir. ağırlık. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir.5 mg/kg/doz.

Arvin AM. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi. Philadelphia.C. 17.C. 2. Yalçınkaya F. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Pediatr Nephrol 1999. Ankara. fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır. 1. WB Saunders. Ekim M. Özkaya N. Çakar N. Kaynaklar 1. 2004 Tümer N. toplum olarak az tuz kullanımı.Sağlık Bakanlığı. Nelson Textbook of Pediatrics.13: 438–443 196 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Antıp A.baskı. Ensari C.Ş. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 3. Köse K. Kliegman RM. Behrman RE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. İnce E. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan. Kara N. nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur. USA 2004 Cin Ş.

2004 T. Nelson Textbook of Pediatrics . Antıp A. eritrosit silendirleri dikkati çeker. Nifedipin (0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir. • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur. Philadelphia. Behrman RE. Ankara. 2. Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır. hipertansiyon. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür. • Belirgin ödem. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir. USA. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir.C. • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. • İdrar muayenesinde bol eritrosit. Philadelphia. veya 3.C. Kliegman RM. Sevk Kriterleri Ödem. Arvin AM. USA. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir. WB Saunders. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur. 2004 Kaplan BS. Su ve tuz kısıtlaması yapılır.baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 .Ş. hipertansiyon. hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2. baskı. Kaynaklar 1. gerekirse yinelenebilir. Meyers KEC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir.25 – 0. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır. hipertansiyon. Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 2004 Cin Ş.C. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır. diğer volüm yükü bulgularının olması.5 mg/kg/doz. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra.17. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. 3. Elsevier Mosby.

Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.Sağlık Bakanlığı. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. Hastalığın prognozu kötüdür. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir.2:164-167 Behrman RE. İdrarla yoğun protein kaybı. basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir. hipertansiyon. Türkiye C. Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma.17. Philadelphia. makroskopik hematüri görülmez. Hepatit B enfeksiyonu. Ankara. baskı. Meyers KEC. veya 3. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur. USA. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2004 T. ödem. Antıp A. hipertansiyon. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. mikroskopik hematüri seyrektir. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. Nelson Textbook of Pediatrics . katarakt. Arvin AM. hiperglisemi. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. osteoporoz. 4. Klinik bulguları yaygın ödem. Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur. böbrek fonksiyon testleri normaldir. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür.baskı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 . Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. 1. 2004 Cin Ş. Kliegman RM. hipotansiyon. 2. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. enfeksiyon (peritonit. • Hareket kısıtlaması yoktur. 2004 Kaplan BS. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon.Ş. taşikardi. idrar miktarında azalma. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. 3. Elsevier Mosby. kişilik değişiklikleri. WB Saunders. şişmanlık. sellülit) ve trombozdur. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır.C. Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. Hipertansiyon olmaz.C. Philadelphia. USA. Kaynaklar Alpay H. kanser. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir.

daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır. nefrotoksik antibiyotikler. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. T. kalıtsal hastalıklar. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. pyelonefritler. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir. sistemik enfeksiyonlar. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser. Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. perikardit görülebilir. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. kusma. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir. • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında. meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 .C. Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur.C. özafajit görülebilir. halsizlik. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır.C. sistemik hipertansiyon. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. • Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir. • Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Gastrointestinal kanamalar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. sol ventrikül hipertrofisi. Böbrek işlevleri %50. konjestif kalp yetmezliği.T. hemoraji). Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir.73 m²’in altına düşer. böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Üremi.

Kaynaklar 1. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır. 2004 Kaplan BS. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir. fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur. Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır. Philadelphia.Sağlık Bakanlığı. veya 3. • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. hiperpigmentasyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Baskı. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. 3.17. Meyers KEC.2:164-167 Behrman RE. Nelson Textbook of Pediatrics .Ş. USA. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır. Ankara. 2. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . WB Saunders. Periton diyalizi.C. • Metabolik asidoz. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir. 2004 Cin Ş. Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. • Yeterli kalori verilmeli. • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan. 4. Antıp A. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Standart aşılara ek olarak pnömokok. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. Philadelphia. Arvin AM. Alpay H. İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. USA.C. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler. Elsevier Mosby. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Kliegman RM. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. 2004 200 T. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir. 1. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir. hipertansiyon. Hib. baskı. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 .040 mg/kg 0.C. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.025-0. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir. Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır.5-1 mg T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • EKG tanı koymada yardımcı değildir. • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır. Tanı Klinik Bulgular 1. • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • İstirahat: Kalbin yükünü azaltır. Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır.T. Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2.C. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez.

kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde.C. 22: 1527– 1560 202 T. 3. Volume II.Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β. Allen HD. 2004 Cin Ş.Sağlık Bakanlığı. . baskı. Philedelphia. Lippincolt Williams & Wilkins. 4. 2. Clarck EB. 2001 Behrman RE. Nelson Textbook of Pediatrics. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gutgessel HP. Eur Heart J 2001. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0. Driscoll DJ. 17.C. • Karvedilol 0.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir. baskı. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. Kliegman RM. WB Saunders. 206. Okula Yönelik Öneriler Bkz. Philedelphia. syf.bloker ilaçlar kullanılır. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) . EKG yakından izlenir. 2004 Remme WJ. Ankara. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen.Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 6.08 – 0. Children and Adolescents.Ş. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Kaynaklar 1. Swedberg K. • Kaptopril 0. Jenson HB. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır. Antıp A. kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure.baskı.

Tedavi gerektirmez. Şekil 8.F-2). Şekil 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 .F-6) dönüşebileceği için önem taşır.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8. I° AV blok (Şekil 8.F-1). Tablo 8.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar.C.F-1’de görülmektedir.C. 8. Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır.F-3) klinik olarak önemli değildir. enfeksiyon. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür. II° AV blok (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. DİSRİTMİLER Kalbin çalışması. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle. Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8.F-2. Sinüs bradikardisi 2. Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir. sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat. Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider. Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur.F-4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.F-1. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3. Egzersiz ile kalp hızını artırırlar.C. Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8.T.

Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır. baş dönmesi. II° AV blok tip I Şekil 8. Tedavisinde “val salva manevrası”. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir. I° AV blok Şekil 8. Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0.Sağlık Bakanlığı. kalp yetersizliği bulguları. Yanıt yoksa adenosin 0.C. Yanıt alınamaması durumunda 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tek taraflı karotis masajı.F-8. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. egzersiz intoleransı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop.F-4. tirotoksikoz. kardiyomegalinin bulunması. Supraventriküler taşikardi 2.F-6.F-7). Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8.F-7.F-9).2 mg/kg’a çıkılır. Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır. Şekil 8.1 mg/kg İV verilir. feokromasitoma. kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır. Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8. Şekil 8. Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir. Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır. II° AV blok tip II Şekil 8. 8.F-5. 204 T. romatizmal kalp hastalıkları.F-3. Bazı konjenital kalp hastalıklarında. yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır.

Philedelphia. Gutgessel HP. Nelson Textbook of Pediatrics. Children and Adolescents. Evaluation of the child with an arrthymia. Ankara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 . Clarck EB.C. Philedelphia. 206.Ventriküler taşikardi 4. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Atriyal flutter Şekil 8.C. Volume II.F-10. Lippincolt Williams & Wilkins. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit. Driscoll DJ. baskı. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır. Atriyal fibrilasyon 3. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. kardiyomyopati. uzun QT sendromunda gözlenir. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda. 51 (6): 1537–1551 1. Pediatr Clin North Am 2004. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. Kliegman RM. 17.F-9.F-11). Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Antıp A. Şekil 8. Şekil 8. Jenson HB. kalp tümörleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Ş. 3.F-11.C. Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz. Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir. mitral valv prolapsusu. Kaynaklar Allen HD. WB Saunders. Shah M. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8.baskı. 4. kokain kullanımı.F-8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8. 2004 Kaltman J.F-10). 6. baskı. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8. 2. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir.T. 2001 Behrman RE. syf. 2004 Cin Ş. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi.

Türkiye G.G-1). KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. VSD) profilaksi gerekmez. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür.C. İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8.Sağlık Bakanlığı. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Hastanın solukluğu. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir.C. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır. Hastaların beslenmeleri. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir. soluk. 206 T. Romatizmal kapak hastalarında. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir. Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır. Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır. Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. Büyüme Yetersiz kalori alımı. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır. Çarpıntısı olan.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5 mg/kg. • Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg. ağız.5 mg/kg. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg. im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg. T. Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır. siyanotik hastalar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Baş ağrısı. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg.C. oral (en fazla.C. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg. im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir.G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş.T. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. 2gr) 50 mg/kg. fokal nörolojik bulguları. • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 .

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2004 Bonow RO. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Clarck EB. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur. 4. Ankara. spor yapmayı severler. Çünkü bütün çocuklar koşmayı. Allen HD.C.Ş. baskı. Kaynaklar 1. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. 32: 1486–1488 Cin Ş. Driscoll DJ. et al. WB Saunders. 17. • Doktor. Nelson Textbook of Pediatrics. baskı. kardiyomyopati.baskı. Antıp A. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. 2004 Tunaoğlu FS. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. • Müzik. Katkı Pediatri Dergisi.C. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır. 5. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 6. ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. 3. 2. Gutgessel HP. 1996(3):535–554 208 T. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. 2001 Behrman RE. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam. Children and Adolescents. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. Philedelphia. Volume II. Lippincolt Williams & Wilkins. Kliegman RM. Jenson HB. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır. Philedelphia. De Leon AC. J Am Coll Cardiol 1998.Sağlık Bakanlığı. Carabello B.

hışıltı. • Suprasternal retraksiyonlar vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir. Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. sinüzit. yoğun kokular. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte.T. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür. Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik. FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. • Nabız (100-120 /dak. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur.) ve solunum sayısı (>40 /dak.) ve solunum sayısı (30-40 /dak. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir.) artmıştır. öksürük. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 . atopik dermatit) öyküsüdür. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları.) artmıştır.C. çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir. Atak geçiren bir çocukta siyanoz. Ayrıca hava kirliliği. • Dispne konuşurken fark edilir. allerjenler. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir. aşırı hijyenik yaşam. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir. ASTIM Tanım Astım. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. • Nabız (>120 /dak. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. alerjik rinit. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür.

) 210 T.C. tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Optichamber. tedavi öncesine göre. orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8. Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir.C. ne zaman hekime başvuracağını. Astımın en sık rastlanan tipi. . Nebuhaler. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif. Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 . teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri. Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*. Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta. inhale kortikosteroid. Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır. • β-2 agonistler. gelişen solunum sıkıntısı. Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tedavi amaçlarını. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir. Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir. Tablo 8.H-2). hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir. Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri. uzun etkili beta-2 agonistler. Aerochamber. Kromolin. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini. * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. nedokromil. Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir. . Canchamber vb.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. atak durumunda kullanacağı ilaçları. • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir.4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır.H-1).

.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid.T. T. • Astımlı bir çocukta. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 . Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir. Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir.C. .Egzersiz kısıtlılığı.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir. Tablo 8. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur. . Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir. profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir. — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur. — Yavaş salınan teofilin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken. .Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir.

baskı Mosby.Sağlık Bakanlığı. 6. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. Istanbul. 2. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler. www. Simons FER. • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır. . www.C. oral kortikosteroid). Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur. hemşiresini PEFmetre. tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır. Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır. Inc. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra. vernik. küf mantarı. Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir. Pennsylvania. . NIH.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. duman gibi).com Online erişim tarihi: 08. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. allerjenlerin (ev tozu akarı. • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır.2007 T. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi. 2006.ginasthma. 3.org.Sık atak geçiren. Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0. Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir. • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir.2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir. • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. 0. • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile.C. Ortamda yoğun kokuların (boya. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı. Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri. • Okul hekimi.01 mg/kg/ doz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hamamböceği. Bochner BS.tr Online erişim tarihi: 08.. • Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir. Kaynaklar 1. araçları (aracı tüp.Egzersiz kısıtlılığı olan. Global Initiative for Asthma (GINA). adrenalin.Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 . Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır.09. Busse WW. yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir.09. Yunginger JW.toraks. Holgate ST. . okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır. PEFmetre. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir. Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur. . PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. Philadelphia. 2000. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention. Adkinson NF. maks. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hayvan) bulunmaması.

çölyak vb. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. dislipidemi. hipertansiyon. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir. poliüri. Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı. Tablo 8. egzersiz. Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8. Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır.T. Tip 2 Diyabet. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8.I-2’de görülmektedir.C. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır. polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır.saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken. doktor. Tablo 8. insulin uygulaması. yaşam tarzının uyumlandırılması. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T. Metabolik sendrom (obezite. beslenmenin düzenlenmesi.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.C. aile. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 .I-1’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

2. . ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir. • Glukozuri ve ketonuri olmaması. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Enfeksiyon. yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. kusma. aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. ellerde titreme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5mg. Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. nefeste aseton kokusu.1-0. Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1.Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde. huzursuzluk. korkulu rüyalar tanımlanır. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır.C. enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. akut ensafalit.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır. dehidratasyon ve koma gelişir. Bu nedenle sınav dönemlerinde. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir. derin solunum. • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı. bilinç değişiklikleri. konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur. . Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için. egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. Beden eğitimi dersleri. karın ağrısı. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir. Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. salisilat entoksikasyonu. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir. 12 yaş üstünde 1mg veya 0. • Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır). • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı. üremik koma akla getirilmelidir. ajitasyon. 214 T. . Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı. terleme. Hipoglisemi tedavisinde.C. akut gastroenterit. Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın.Sağlık Bakanlığı.

London. 1995 Cin Ş. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Ankara. 2000 T. Pediatride pratik yaklaşımlar. Marcel Dekker. ağrı. Periferik nöropati). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1. pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir. velilerin. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir. Diabetli olguların hepatit A. mide boşalma sorunları. inkontinans. Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. Nobel Kitabevi Ltd. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). baskı. diyabetik ishal. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. Rappaport P.D. M. 6. Öcal G. Bertrand J. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir. • Nöropati (Otonomik nöropati.William Schwartz. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin. 2004 Günöz H. Kara B (Çev. 3. hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. Pediatrik Endokrinoloji. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir. mesane disfonksiyonu. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1.C. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. Sizonenko P. ed.C. Kaynaklar 1. baskı.). Pediatric Endocrinology. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. sinir iletim hızı bozulur. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir. Yordam N. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. ortostatik hipotansiyon. kardiak denervasyon sendromu. Diyabetik çocukların aile içerisinde. baskı. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir. Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması. • Retinopati • Nefropati. duyu kaybı. anestezi.C. ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir. 5. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı. Clinical Endocrinology. Pediatric Endocrinology. Newyork. 2. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir.T. 2003 Lifshitz F. 3. kabızlık. derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir. Blackwell Science. hemşirenin. Antıp AŞ. 1996 Süoğlu Ö. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır. yumuşak derili. 2. baskı. Kurtoğlu S.

Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir. Tiroidin diffüz mü. soğuğa dayanamama. uykusuzluk. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır. Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tremor. deride kuruluk. Türkiye J. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. gıda vb. sinirlilik. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. normal beslenmeye karşın kilo kaybı.J-1’de görülmektedir. iyot. EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. halsizlik.Sağlık Bakanlığı. antitiroglobulin. yorgunluk. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sıcağa dayanamama.C. sintigrafi) kullanılır. kilo artımında artış.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. amiodaron gibi ilaç. irritabilite. terleme. duygulanım bozukluğu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir. Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok. durgunluk ve okul başarısında düşme.C. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. kabızlık. çarpıntı. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T. Tablo 8. Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. saçlarda kuruluk. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği. Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması.

hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları. Pediatrik Endokrinoloji. Öcal G. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 . Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır. ed. hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. Ankara. Cin Ş. 2. 2000 WHO. 3. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. Nobel Kitabevi Ltd. Kaynaklar 1. 1.C. UNICEF and ICCIDD. Antıp AŞ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Pediatride pratik yaklaşımlar.T. 4.C.C. baskı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. WHO/NHD:1-170pp. 2003 Süoğlu Ö. Kurtoğlu S.William Schwartz. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet. Yordam N. Geneva WHO publ. Tanısı konmuş. M.). tedavisi başlanmış olgularda. KaraB (Çev. 2004 Günöz H. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.

Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır. ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli. Transfüzyonla yaşatılan hasta. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır. antibiyotik tedavisi başlanmalıdır.Sağlık Bakanlığı. artralji. iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. 1. hızla kültür alınıp. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına. 2. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. Behrman RE. endokrin. Türkiye K. Antıp AŞ. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. Kaynaklar 1. hepatosplenomegali gelişmesine. kalp. Jenson HB. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir.C. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. 2004 218 T. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2004. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. Nelson Textbook of Pediatrics. 17. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. baskı. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması.C. Cin Ş. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. Kliegman RM. özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur. karaciğer). ateş. Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. Defepiron ise artrit. Philaelphia. pnömokok ve H. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir). hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. bir üst merkeze sevk edilmelidir. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. baskı. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. WB Saunders Company. Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır.

İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir.Ateş . ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur. puberte gecikmesi olabilir. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar. Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken.C. • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları.). • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. uzun süreli koşu vb. Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. . orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir.Enfeksiyon . Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında . • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır. • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir. dolaşımda kollaps oluşur. • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir. • Büyüme geriliği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 . Ağrılar genelde ekstremitelerde. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir.Akut göğüs ağrısı . İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir. dalma. parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L. iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir. Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. Pulmoner infarktlar.C. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir.C.Ani soluklaşma T. Akut splenik sekestrasyonda. ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar.örn. Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir. Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir. Klinik Bulgular Akut.T. Çok sıcak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır.

17.C. WB Saunders Company. baskı. Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir. Kaynaklar 1. 2004 220 T. 1. Jenson HB.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Karın ağrısı . 2004. Ankara. • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır. Türkiye . Nelson Textbook of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. baskı. Behrman RE.Senkop .Sağlık Bakanlığı. Antıp AŞ. Kliegman RM. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Cin Ş. Philaelphia.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir. huzursuzluk sık görülür. İştahsızlık. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 . ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır. açık renkli bol dışkılama olur. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal.M-1’de. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T.M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite. Kusma görülebilir. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur. sessiz.C. gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir.C. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir. Tablo 8. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8. Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer.C. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar. glutene duyarlılık sonucu gelişen. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde. Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik.M-2’de verilmiştir.T. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu. durgunluk. köpüklü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

1. 2. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. 2004 Hill ID. Pediatride pratik yaklaşımlar. Troncone R. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip. 2000: 32–45 Süoğlu Ö. 2000 Walker WA. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. Cin Ş. baskı.William Schwartz. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir. çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein. Nobel Kitabevi Ltd. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli. M. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Bu diyet ömürboyu sürdürülür. baskı. Cameron DJS.). Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Canada BCDecker Company. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Report of the Working Groups 2000. Maki M. Celiac Disease. gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır.C. Pediatric Gastrointestinal Disease. klinik bulgu vermeyen olgulardır. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır. • Çölyak hastalarının 1. Bhatnager S. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. Hepatology and Nutrition. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir.C. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir.derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2000 222 T. KaraB (Çev.Sağlık Bakanlığı. Antıp AŞ. World Congress of Pediatric Gastroenterology. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. 3. Beslenmenin buğday. Kaynaklar 1. Decker BC. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. arpa. Ankara. 3. 4. ed. Tarama testleri ile tanı alırlar.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N. genetik etmenler.C. 97. epileptik sendrom. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. etiyolojiye. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. syf. T. elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. ancak konjenital malformasyonlar. öğretmen. perinatal travmalar. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile.C. Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir.2-0. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir. Nöbet tipine. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden. Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. (Bkz. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. vücut ısısı) sağlanır. toksik nedenler. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. yaş. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir. Konvülsiyonlar. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir.C. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. kafa travmaları. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. Doğru tedavi yaklaşımları. okul hemşiresi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 . syf. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. yere düşer. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. Büyük kısmı idiopatiktir. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. santral sinir sistemi tümörleri.

• Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir.C.Sağlık Bakanlığı. • Üzerine su dökmeyin. baskı. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. güven verici olun. baskı. Holmes GL. Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak. baskı. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. Diseases of the Nervous System in Childhood. Londra. 3. Handbook of epilepsy. Türkiye Ailelere. çocuğun yanından ayrılmayın. ağzına hiçbir şey koymayın. JM Pellock. 1998 Browne TR. • Elbiselerini gevşetin. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. Kaynaklar 1. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın. 1. bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. • Çocuğu yere yatırın.C. 1993 224 T. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin. • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. ne yaptığını bilmez haldedir. 2. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun. Mac Keith Pres. • Sakin olun. Lippincott Williams & Wilkins Publications. 2003 Dodson WE. Aicardi J. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. 3. Demos Publications.

Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır.O-1’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar. Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir. kabızlık. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir. yutma ve çiğneme güçlüğü. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır.C. dizartri şeklinde görülebilir. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. Yüzde 16’sında nistagmus. salya akıtma. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır.C. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. • Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir. kusma. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür. Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. Tablo 8. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 . • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. beslenme bozukluğu şeklindedir. spastisite. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. Gövdenin denge sisteminde bozukluk.T. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O.C. Kırma kusurları da sıktır.

• SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar. Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . periferik nöropatiler. • Fizik tedavi. • İstem dışı hareketleri baskılamak. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi.O-2’de görülmektedir. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). Tablo 8. göz. aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir. beyin cerrahisi. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek. prognoz belirlenmesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.Sağlık Bakanlığı.C. musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır.O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. KBB. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü. Tedavi • Spastisiteyi çözmek. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi. fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır.

dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler. kısmen düzeltilebilir. diyetisyen. Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. 363: 1619–1631. duygu durumuna. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 . çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ortopedi. 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. Lancet 2004. diş hekimliği. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır. bu sorunların çoğu tedavi edilemez. Mac Keith Pres. T. 2. nöroşirürji. odyolog.C. göz. enfeksiyonlar. Fizyoterapist. toplumsal becerilerine. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. 1998 Koman LA. psikolog. Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. kulak-burun-boğaz. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. çocuk gelişimi uzmanı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon. Londra. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. Aicardi J.C. • Okul sağlık ekibi. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir. elektrolit dengesizliği. Cerebral Palsy. Kaynaklar 1. ateş. Diseases of the Nervous System in Childhood. baskı. Shilt JS. Paterson Smith B.

zihinsel.C. (Tablo 8. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. Bozukluk. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. ikincisi. Türkiye P. danışmanlık. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1. bireyin toplumsal çevresinde. ICF. Birincisi. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk. 228 T. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır. insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır.P-1) Tablo 8. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir.C. rehabilitasyon. bedensel işlev. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir.P-1: ICF Kategorileri 1. Katılım ise. bakım. hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması. bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır.Sağlık Bakanlığı. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında. Katılım sınıflandırması. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar. Etkinlik. korunma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir. ruhsal. ICF işlev kavramını. disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Katılım boyutunda. Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur.

C. İşitme 3. taşıma a. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. hareket ettirme. baş etme mekanizmaları. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Görme 2. Zihinsel işlevler a. Bu etmenler. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. Yıkanma b. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. Bellek işlevi c. Çalışma T. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir. Parmaklarını kullanma c. İçme 11. Günlük gereksinimlerini karşılama a. cinsiyet.C. Yürüme b. Eğitim b. diğer sağlık durumları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. alışkanlık. ırk. Düşünme işlevi d. Bu boyutlar. Yemek yeme f. bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini. İletişim kurma a.Temel yaşam etkinlikleri a. kişilik özellikleri. Yürüme ve hareket etme a. Çevrede gezinme 10. Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5. Alma b. eğitim. Öz bakım a. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1.T. Tuvaletini yapma d. etkinlik düzeyini. deneyimler. toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. Dikkat işlevi b. Eşyaları tutma.C. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır. Ellerini ve kollarını kullanma 9. Bedensel bakım c. Giyinme e. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Üretme 7. egzersiz. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. Bu etmenler yaş. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . Eşyaları kaldırma ve taşıma b. Günlük gereksinimlerini yönetme b. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder.

Laboratuvar işlemleri: İdrar. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1. toplumun sağladığı olanakları kullanma. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. P. sivil yaşam a. Eğlence ve boş zaman c. toplumsal/kişiler arası beceriler. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. Toplumsal. duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kişinin bellek. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır. Zeka gelişimi bebeklik.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. gerçeği değerlendirme. soyutlama. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak. Bunun tam tersi. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. algı.C. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir. Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir. kan.Sağlık Bakanlığı. Bunun yanında. Öykü alma. kendine bakım. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. kendi kendini yönetip yönlendirme. ev yaşamı. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir. çocukluk. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme. iletişim. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir. okulla ilgili işlevsel beceriler.1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir. Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. Türkiye 12. boş zamanlar. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. 230 T. Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. Toplum yaşamı b. kavramsallaştırma vb. Ruhsal muayene: Depresyon. iş. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 . İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir. “Neden oldu?”.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra. uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir. Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak.C.” biçimindeki bir mantıktan hareketle.Birincisi. otizm vb. baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir. onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır. aritmetik bozukluğu vb. Bunun sonucunda da.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. içe çekilme. T. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını. Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Gerek yadsıma. Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır. Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp. O halde benim çocuğum geri zekalı değil.T. yazma. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur. onların. psikotik bozukluklar.C. “Bu çocuğu ben böyle yaptım. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . yeteneğinin de altında davranma. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi.C. hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir. . Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir.

Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir. farkındalığı artırmaktadır. Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur. Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır.C. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde. çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır. Çevreden gelen. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir. daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur. P.C. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır.Sağlık Bakanlığı. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta. Araştırmalara göre.

Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır.C. rehabilitasyon merkezi vb. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı.C. işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi. özürlü bireye. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi. özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır.T. fiziksel. Rehabilitasyon. ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir. ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul. kas. Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak. eklem durumuna. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. kemik. evinde. Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde. başarılı bir sonuç. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar. zihinsel.C. toplumsal. Bu programlarda bedensel. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır. Çocuklarının. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Ankara. 2. İhsan Dağ (Çev. halter. 444-456. 2004.(1)2:153. Bilir Şule.) Ankara.C. atıcılık. Davison G. Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır. özürlünün kendisi. 3.C. 8. Anormal Psikolojisi içinde. Çalış S. Zeka Gerilikleri. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde. yüzme ve tenistir. Türkiye sağlanmalıdır. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. 395-400.Sağlık Bakanlığı. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması.C. T. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü . Akçakın M. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi. • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara. Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir. çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması.Ed.tr. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler. Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek. masa tenisi. 4. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338. Spor. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. www. Aralık 2004. ampute futbol. Ailede çocuğa karşı olumlu. Bu spor dalları atletizm. bilek güreşi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Ş. ılımlı. Öktem F. • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli. 7. okçuluk. (7)23. 6. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir.ozida. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. 234 T.gov.) 1988. Akkök F. Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. Öztürk O (Ed. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. Neale JM. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır.. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri. Kaynaklar 1.375. 5. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır. basketbol. T. Ayyıldız Matbaası A. ÖZ-VERİ Dergisi. kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır.C. Ankara. 1986. Psikoloji Dergisi 1989.

baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 . • Tek başına kalma. utangaç. karın ağrısı. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uslu. uyumlu.C.T. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır. Bilişsel. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir. ailesine bağımlı çocuklardır. Anne baba çocuğu korumak adına. yalan söyleme.C. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı. korku duymasıdır. kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır. aşırı onay bekleyen. hırsızlık. • Bireysel psikoterapi. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır.

2002 Sadock BJ. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 4.C. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması.C. 9. 2. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. baskı. baskı. 5. 236 T. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır. Medikomat. Uluğ B (yayın yöneticileri). Hekimler Yayın Birliği.Sağlık Bakanlığı. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Sadock VA. Sadock VA. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Dünya Sağlık Örgütü. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Synopsis of Psychiatry. Ankara. Kaynaklar 1. 7. A Comprehensive Textbook. Ankara. baskı. 3. 2003. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 2000’den çeviren Köroğlu E. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Washington DC. 2000 Sadock BJ. birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir. Birinci Baskı. Amerikan Psikiyatri Birliği.

Hekimler Yayın Birliği. Örneğin dikkati kolay dağılan. depresyon. Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. Kaynaklar 1. Ankara. Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel. çocuğu anlamaya yönelik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C. baskı.T. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. 2. Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir. Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 . Amerikan Psikiyatri Birliği. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir. Her çocuk aynı değildir. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı. Synopsis of Psychiatry. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. 2003. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sadock BJ.C. Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı. bilişsel. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar. Sadock VA. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. 2001. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması. 2000’den çeviren Köroğlu E. Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır.C. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. T. Washington DC. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. 9.

Türkiye C.C. “hayallere dalıyor”. evde. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. “doyumsuz”. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. sıklıkla ağlıyor”.C. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır. dinlememiş görünümü verirler. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez.Sağlık Bakanlığı. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır. Öğretmen yakınmaları. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”. stresli durumlarda hareketli olurlar. ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. dikkatsizce hatalar yapabilirler. • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. tetiği çeken bir etken. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. “asabi”. “sabırsız”. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır. “çabuk heyecanlanıyor”. “kavgacı”. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir. • Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. “ruh halleri değişken”. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp. Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. başlangıç noktası vardır.

Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli. 6. En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. q harfleri.9 gibi sayıları karışık algılama. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T. • Elleri kullanmada hantallık.C. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. çok-koç.Antidepresanlar .Özgül Heceleme Bozukluğu . 3-E. sıklıkla yazım hatası yapmak. • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma. • Okurken kelime atlamak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları . Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder.T. 12-21. ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma. Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır. “Fe” eksikliği. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır.Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda. olarak algılamak vb.d. % 8-10 oranında rastlanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.en. ne.Özgül Okuma Bozukluğu . • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur. alkol kullanımı. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin. sigara. okunamayan el yazısı.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi.Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri .Nöroleptikler . Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük.C. ince motor beceriler 5 yaş.Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu . • b. dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. beceriksizlik. . • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde. matematik. gerekli akademik. C. “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb. kişinin kronolojik yaşı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 . kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir. Normal popülasyonda. p. algısal beceriler 8 yaş. Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir. yarın) kavramları konusunda zorluklar. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir. bugün.C. • Yazı yazmada zorluk.

2. 6. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”. 5. ters yazma. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir. yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler. 7. 10. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın. 8. güvenilir ve sağlam olmalarına. spor.C. Kitap bakıp okumak.C. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte. 3. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. Çok önemli olmayan. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. Yemek. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri. Garaj. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. 9. kontrol etmeye çalışmalıdır. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. Örnek göstermenin. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir.Sağlık Bakanlığı. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu. Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. Başlangıçta. 4. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. 240 T. hem de enerjisini harcamış olacaktır. hiperaktiviteleri kötüleşir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. bul-tak bilmecelerini çözmek. Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. büyük satış mağazaları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ödünsüz. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir. Özel eğitim. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. lokanta. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. Sevk Kriterleri Harf atlama. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. Bu çocuklar kurallara direnir. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin. tutarlı. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. net. Bu nedenle konulacak kuralların açık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

sopa. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. kabadayı. * Yönerge basit olmalı. Ödül/Puan sistemi uygulayın. Bazen bıçak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın.). Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. hatta yok etme şeklinde görülebilir. • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar. zeka bölümü. yasa dışı eylemler.3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. kaçmalarıdır. biyolojik. Ceza zamanı uygulayın. verdikleri sözlerde durmazlar. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin. aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler.T. arabaları çizme. nörolojik defisitler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. Kalıtımsal. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. * Göz teması kurun. tabanca. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar. başkalarının evinde yangın çıkarma.C. başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur. Genelde zeka bölümleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 . T. kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. Bu durum arabaların camlarını kırma. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir.C. tuğla vs. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. • Ders başarıları düşüktür. yıkıcı. özel eşyalarını tahrip etme. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir. • Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan.C. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. madde. psikiyatrik durum (depresyon vb. saldırgan. evden vb. • Bu çocuklar genel olarak pervasız. kırık şişe. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun.

Uluğ B (yayın yöneticileri). baskı. Çocuk Ruh Sağlığı. 2003. Katkı Pediatri Dergisi. 17(5): 826-849 Sadock BJ. 4. Comprehensive Textbook of Psychiatry. 7. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Sadock VA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Kaynaklar 1. Medikomat. 3. 242 T.C. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Dünya Sağlık Örgütü. Sadock VA. 2000 Sadock BJ. 1996. Ankara. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. böyle bir durumda sevk edilmelidir. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını.C. Synopsis of Psychiatry. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. A Comprehensive Textbook. 3. baskı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. 5. bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. 2002 Öktem F. Birinci Baskı. 9. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2. Behavioral Science/Clinical Psychiatry.Sağlık Bakanlığı.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon.C.T. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur.C. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları. ödem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon. • Depresif bozukluk. Temel sorun iştahsızlık değildir. YEME BOZUKLUKLARI G. otonomiyi engelleyen kuralcılık. Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. sorun çözmede yetersizlik. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur. Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. dehidratasyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Dinamik psikoterapi. beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın. bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. Hasta belirtilerini gizler. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T. Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur.

eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi . Kusma. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar.Hastanın. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması. kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. laksatif ve diüretik kullanmak. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi .2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur. • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır.C. değişen sürelerle aç kalmak. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir.C.Sağlık Bakanlığı. ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi . aşırı egzersiz yapmak vb.Olgunun ne yediğini. Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T. Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi . Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. G. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir.

4. 17(5): 879-897 2. baskı. baskı. 6. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Medikomat. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dünya Sağlık Örgütü. Birinci Baskı. 3. Child and Adolescent Psychiatry. 1993 Lewis M. 9. Ankara. Sadock VA. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Çocuk Ruh Sağlığı. Kaynaklar 1. 2000 Sadock BJ. 2002. 1996. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Behavioral Science/Clinical Psychiatry.C. Sadock VA. 7.C. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. 2000’den çeviren Köroğlu E. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. baskı. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Washington DC. T. Sadock BJ. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. A Comprehensive Textbook. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. Amerikan Psikiyatri Birliği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 5. 3.C.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Synopsis of Psychiatry. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. 2003 Ünal F. Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Katkı Pediatri Dergisi. Uluğ B (yayın yöneticileri). Hekimler Yayın Birliği. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR).

Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry. Uluğ B (yayın yöneticileri). tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir. Child and Adolescent Psychiatry. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür. Uyurgezerlik genellikle dört . 1992’den çeviren Öztürk MO. 1993 Lewis M. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. 4. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. 252 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. benzodiazepinler). 2002 Sadock BJ. 2000 Sadock BJ. Dünya Sağlık Örgütü. Sadock VA Synopsis of Psychiatry. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. baskı. 2003. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. A Comprehensive Textbook. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler. banyoya gitme. Medikomat. Ankara. antihistaminikler.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.sekiz yaş arasında başlar. Nöbetlerde beden hareketleri. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. uykuda konuşma. 7. Nedenler Genetik.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . baskı. Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır. UYKU BOZUKLUKLARI H.C. 9. H. yaşın ilerlemesi ile azalır. 2. 3. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir. çevresinin farkında değildir. Kaynaklar 1. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur.C. H. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. dolaşır. baskı. Belirli motor devinimleri yineleyebilir. Cenevre. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Birinci Baskı. organik ve ruhsal etkenler rol oynar. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. kabuslar ise REM döneminde görülürler. Türkiye H.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde.

rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma. ağızda köpürme. • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler. eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır. Çocuklarda karın ağrıları.C.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. • Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır. T. opistotonus. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır.C. Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır. I. Tablo 9. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.I-1’de görülmektedir. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 . • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir. I. Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9. • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir.C.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir.T.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir.

3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç). cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler). belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir. Türkiye I. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur. Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. maddi tazminat alma.C. • Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa. Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar. Bunun için zaman ayrılması uygun olur. Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir. 254 T. işten kaçma. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi.C. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır. Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir.

Katkı Pediatri Dergisi. 4. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Current Opinion in Psychiatry.C. 6.T. Amerikan Psikiyatri Birliği. Fritsch SL. baskı. Ankara. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 .C. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Somatization in children and adolescents. Hagino O. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). 2000’den çeviren Köroğlu E. 2003.1994. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Hekimler Yayın Birliği. 1997. 3. The management of somatoform disorder in childhood. Somatoform Bozukluklar. 16(2):227231 2. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Çocuk Ruh Sağlığı. Garralda E. A Comprehensive Textbook. 33:1223-1235 Fritz GK. Kaynaklar 1. Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. Washington DC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1996. 5. Fritsch S. 17(5): 864-878 Taylor S. 2001 Campo JV. 2002 Pehlivantürk B. 3. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır.C.

• Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak. fimozis. 1996. A Comprehensive Textbook. Türkiye J. 9. genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. • Medikal sorunlar: Balanit. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların. 3. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. Synopsis of Psychiatry. Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak. korkutma ve ayıplama şeklindedir. Çocukluk Masturbasyonu. ilgi vb. sevgi. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. 2002 Sadock BJ. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. 17(5): 820-825 256 T. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. 2. Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Kaynaklar 1. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen.C. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. kızarma. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir. Ünal F. Katkı Pediatri Dergisi. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. dövme. 3. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. Sadock VA. Çocuk Ruh Sağlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. 2003. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. baskı. vulvovajinit. baskı. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir.C.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.Neyzi) Şekil 2.Neyzi) T. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1.Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O.

C. Türkiye Şekil 3.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.Neyzi) Şekil 4.Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Neyzi) 258 T.

4 13.6 27.5 Weight-for-age GIRLS -0.5100 20.6 30.4 15.1 0.7 133.0 30.2 -0.4107 9 7:10 5.2579 95.3 -0.5 30.7 24.8 118.1 19.9 124.4 23.2 20.6 30.6 25.8 19.5 19.9 25.7811 96.2 28.3822 7: 8 7:5.6 18.2 32.5762 7:5.3 114.6 114.16809 0.1 129.3 127.6 19.6 15.1 33.6 29.1276 96.3 28.4180 -0.15928 108.1 28.7 29.3 24.2 33.8 121.2 120.7791 M 29.5 127.3 125.0 15.0 132.6 14.2 19.5 0.5423 22.3 18.4113 98.7 -0.8 16.8 38.6 20.5819 27.0 123.6 126.2 123.0 23.6 124.7 SD Median 29.3 25.5847 -0.C.0457 99.6455 -0.7 29.6 111.4 25.9 31.0 114.6 117.5 113.5757 26.5124 -0.7 21.15230 0.5 123.8 29.4 SD 18.16579 0.16287 110.1 16.1 -2 17.14350 0.3 33.5773 27.4681 18.8934 31.7 22.0583 3 6: 4 5.6 34.15502 0.04536 7: 4 7:5.6 2007 WHO Reference 19.0 29.4 21.5804 27.4 104.04495 0.6073 95.4 28.6 27.1 14.1 15.2 124.5 17.1 127.17025 108.5 125.8 33.9 17.4 20.9 55.2105 31.9 6:11 5 years (z-scores) -0.6 16.16135 109.4329 -0.8 126.8 116.7 16.5398 22.16983 0.3 21.3 21.1 -0.9 109.0890 6: 5 6:5.5627 25.16084 109.7 13.2 44.7 27.2 -318.5 123.9 43.4 41.6 137.9 27.4393 7:11 8:5.7 119.1490 80 100.6 37.0711 29.5704 26.1 44.6 32.14514 0.4 25.1 35.7 13.14404 100.2 22.2 36.2 31.3 3 33SD SD SD 127.7 56.8 45.3 125.7 19.6 37.1 48.4 46.8 23.1 31.9 21.5979 8 -0.9 30.6 41.4 55.14790 102.2 14.6 21.1 135.8 12.7 137.6 Median 22.9 0.2 124.8 27.5 22.6 43.7 21.8661 99.14735 0.04390 0.8 26.3149 -0.2 16.5805 30.8 30.7 26.8593 103.5 0.5 125.9 115.3 0.4984 19.1 27.6 113.4 37.6 -0.15610 107.8 31.0 24.2 18.7731 5: 2 5:4.2 17.2 13.3 14.8 15.2 15.5 0.3 17.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.3 25.9966 -0.1 136.9 20.9 23.0284 -0.17107 0.0 SD 14.4 40.3 35.3 132.9 18.2715 30.15663 107.0 34.8 108.4 57.2 17.6 126.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.0 20.17066 0.4 31.8180 97.4 27.0 37.5519 102.3 116.3377 98.8 112.3 0.5 30.9 20.1 32.8 18.3 30.04489 7:5.3 12.8190 -0.1 36.1 18.2 20.4 27.1 25.6 103.3663 29.5268 21.5925 -0.14955 103.2 26.04531 0.2 20.5 30.5 21.4 -0.1 20.0 129.04415 0.3 27.4 18.3 16.5 16.8 128.8 52.3 Z-scores (weight in kg) 19.04482Year: Month Month L101.0 14.7721 -0.6 33.3 22.0 131.04469 to 10 5.5013 20.3 43.1 SD 17.04525 0.8 19.2 29.1 19.04461 6:5.04382 0.8 15.6 28.9 31.0853 103.5 48.0 -0.8 24.5833 28.8 38.6 14.9 39.3 45.8 23.2 SD 133.4 22.3 14.8710 6 -0.1 0.4 115.3635 Page 1 of -0.9 50.9 28.2 16.6 18.4 18.0 32.0 18.0 19.15175 104.8 25.15120 104.9 20.8578 0.5197 105.9 15.8 40.7 0.7 54.5942 -0.9 32.7872 9 0.4 117.4667 0 8: 1 5.8 115.5 21.1 13.0 20.8 20.16186 0.5 13.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.2089 83 100.3 110.8 46.5 42.6 134.7 SD -221.4894 19.9 242.14295 100.5240 21.6 16.8 130.8 -0.0 22.C.0262 -0.15065 104.1 121.4834 19.4 32.3 23.8 -0.6 32.9 23.3 45.6885 99.0 24.2 13.0 110.5541 24.3 19.2 37.4 20.0 51.15010 0.3 16.8 24.5 16.8 18.0 17.8 26.8 13.2665 85 1 0.04508 0.7 SD 35.2 25.0 22.9663 18.4954 8: 2 8:5.7 14.6 113.0 30.2 21.4 21.7 16.4803 18.2 21.9 35.1 131.9 19.6 37.8 18.8 17.3 22.8 24.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.4 19.6 31.6 23.3 18.1 33.0 26.04520 0.2 29.0 114.1 107.6 23.5157 21.5740 26.2 18.0 -0.5347 22.0 17.5 19.1 118.8 14.9 0.8 120.7 49.3 17.5722 26.0 116.9 114.9 29.1 116.7 38.2 17.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.1196 6 6: 7 4.3 132.8 12.8 843 587 2007 WHO Reference -0.7 17.3 23.0 106.1 25.9 119.8 31.4954 19.2883 -0.7 122.0 S 0.5 22.3 30.0 27.6 1 of 3 Page 15.4711 18.2 130.14459 101.3 0.5 117.6 0.9 SD 22SD SD 24.7 25.14679 102.1 21.04364 0.8 111.2 31.4 25.4 19.5471 23.2 13.9 112.3 44.6 20.1 23.5 17.8 111.8 0.04407 0.2 34.16854 S 0.C.6 120.2 0.5950 -0.3 21.2 118.5319 31.7 17.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.0275 6: 2 6:5.8 22.8 -1 19.6 19.3 22.16435 0.5859 L -0.5518 23.9545 -0.8 23.5915 -0.6 -0.04475 7:5.8 -124.04399 0.9 33.5 19.7 039 812 568 311 044 769 0.8 21.5 59.2 1 26.4 Page 2 of 3 22.8 36.15717 0.0 120.4 -0.8 22.4924 19.6 40.5447 23.6406 -0.2371 84 101.4 134.8 58.8 24.4 15.9 128.14845 0.3 14.4 29.2 17.4 35.16897 0.3 46.3 36.8 131.8385 5: 5 5:4.2 34.4 110.8 128.5185 21.9 26.0 37.0 41.3 38.16386 0.2710 104.0 127.2 -0.04439 0.2 26.4 25.5934 -0.4901 28.16941 0.5 18.1 27.3 -0.7853 104.17262 19.0 21.0 16.2 30.9904 3 0.04431 0.7 131.2 115.15556 106.14569 101.6 116.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.0 120.2 44.5 32.8 27.8 21.6 114.0 23.7 30.9 22.5 51.3 49.0 -0.6 108.1 14.6 129.3 112.3 15.5 121.5 35.9 125.2960 87 102.8059 3 5: 4 4.7 119.4 0.9 14.8 -0.04373 0.6 121.6 0.7 43.0 14.5585 24.9208 -0.8 45.6 22.04355 0.2 18.15770 107.0 2 32.0 16.3 19. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .9 106.5 119.6 27.5 12.5647 25.5 135.5482 104.2025 102.17146 0.2040 28.1 42.8 109.9908 -0.5895 -0.7 15.3 22.1 25.14900 0.9795 6:10 82 0.8 22.16532 0.15393 105.6 35.7 0.4 20.0 18.5043 20.6 105.15284 105.2 120.9 31.6 24.3 126.5213 21.6 16.8 12.3538 88 89 90 -0.3 107.4 -0.6 129.04423 0.5 17.2 30.3 18.0 0.9 34.5294 21.5 111.9 0.8 34.4 16.16626 0.5883 -0.3 16.3 26.8 21.7 105.5372 22.5606 24.5 41.6646 29.7 M -0.9346 5: 9 5:10 4.5129 20.2 19.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.17224 0.2 113.5 26.5789 27.1 SD 53.5563 24. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 25.9 0.2 119.3 122.1 125.15448 106.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.3 118.8 123.1 16.9 109.T.0 41.3 24.2274 -0.4 130.9 18.0 26.16673 0.2 14.1 22.15823 0.6 119.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.6 15.9 36.4730 97.8 28.5667 25.7 17.1 SD SD 26.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.5872 -0.2 110.15980 109.4 115.1784 81 100.16337 0.0 136.6 13.2 110.4 124.7 20.0 0.5 35.0 35.2 36.7 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0 18.5 20.04514 0.15876 112.6 16.1 20.3 24.7 39.16032 0.5 28.5958 30.14624 101.5 15.0 25.4 128.3 22.16483 0.9 2007 WHO Reference 15.9023 7 5: 8 4.3 3 39.1 39.0 122.15339 0.2 -0.04454 6:5.3 29.0 29.5 33.5686 25.8 38.4864 19.3740 0 0.6 0.5495 23.1751 -0.9 118.4742 18.6 37.16237 110.5321 22.2 16.9 16.2 138.0 0.5 31.1 17. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 .6 117.1 23.0 19.4 353.6 121.9 47.17186 0.5 26.1 -0.5072 20.3004 97.5 15.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.4 37.4 14.8 46.5 Z-scores (weight in kg) 24.2 23.5 28.7 17.1 57.04502 0.2 -315.16764 0.0896 -0.5 -0.9 114.4 132.4773 18.7816 7: 2 86 0.5 -0.0 26.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.5SD 122.9 16.3 14.4 SD 42.16719 0.0 40.5 14.

5 29.5 15.1 18.8 23.3 19.8563 95.7 20.3 109.7 116.2 16.6 48.8 16.1 30.9 32.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.9 0.9 117.14984 0.4781 23.7 33.6 30.3 20.2 126.13213 101.Sağlık Bakanlığı.14905 0.14226 109.4 25.1 SD 50.04415 0.7 15.6 133.3 122.8 25.9 24.2 17.4 32.14407 110.14608 0.5 44.5644 25.0 27.2864 19.3 16.13402 103.4667 0 8: 1 5.8 30.0 125.0 115.9 31.4393 7:11 8:5.3 0.4402 22.5 17.1 18.2 17.3 26.7 119.0 126.6332 104.3 22.7 108.8 117.3 20.7 18.9 25.1 27.7 112.5229 24.1 16.2665 Month -0.3 25.9 37.9 125.2 41.1 19.9 19.4 116.5 29.9 17.4 27.04514 0.1784 81 BOYS22.5 -0.5 52.C.6 33.2 13.1 15.4 121.5 119.6 31.0 21.3 Z-scores (weight in kg) 24.8 19.04355 0.9 128.04489 7:5.1 35.4 30.7 SD 21.4 124.2 13.14170 0.2130 18.C.3 118.8 107.9 20.4 25.4 15.5 128.13838 107.9 17.7 36.2 23.14284 109.5 0.1 127.1 48.13028 0.8 19.5799 26.3 14.5 26.0 18.8277 29.5722 26.5 39.5595 103.13923 107.0 123.8 129.7 22.04469 to 10 5.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.6 24.7 41.8 13.0800 8 -0.7182 102.8 21.2 20.4305 22.5 Weight-for-age -0.8 0.3479 103.6 126.0731 29.7 0.0 137.3 14.4964 24.6278 27.14539 110.5 42.0 27.7 24.7 28.6 44.5 21.3 33.6543 -0.4 27.8 51.8 19.2870 99.6 110.5 18.3598 21.04373 0.3075 20.9 22.6 129.9 26.5 SD 3 33SD SD 23.1 21.6085 27.3459 28.9 110.9858 104.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.3 22.2960 87 102.04364 0.5 0.0 37.6 122.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.4107 9 7:10 5.5 35.9 33.6 36.8 32.4 28.3 121.2 29.4 16.5 22.3 24.5 0.7 18.8 17.9 0.1861 -0.5 133.2 27.15760 0.04407 0.6764 -319.7 17.1 17.5 136.9 131.9 SD 133.1 138.0918 99.8 49.15493 0.8 18.6 16.3 20.0 -0.6 126.9 19.6446 L -0.7 25.7 104.0 36.9 20.4954 8: 2 8:5.1 25.8 27.5 19.7 37.6 116.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.04390 0.4 Median 23.9 23.2089 83 100.8289 30.1 30.7 19.1 44.7 34.1 14.13493 104.2026 18.8 132.6 18.0 55.5 123.8 19.6585 -0.4 47.0 28.5 22.9 31.8854 31.5 26.6810 99.7 0.6 31.9 SD 2 SD 22SD 24.5 Page 2 of 3 22.3 26.4 24.4 134.9 15.3 110.2443 19.8 -120.0 119.9 29.9 16.1 34.9 20.9 18.8 32.2 15.1092 28.2 -0.2 17.2 19.2 21.7 114.13279 0.15319 0.04382 0.13722 0.0 115.9 16.5 118.8 24.1 119.3804 21.6 43.12988 100.4 114.2 0.8 112.9 SD Median 28.6017 26.2 120.15066 0.4 125.2 29.6 107.9 21.2 18.13586 105.7052 98.5946 26.3235 -0.3 18.2 18.13969 0.1 32.7 130.7 37.8915 0 0.2 41.0877 30.7 27.6 -0.3 20.04495 0.6 21.5 20.9 114.13618 0.16031 0.1344 97.04475 7: 5.4 3 7 2007 WHO Reference -0.13797 107.9 28.16213 0.0 0.2 36.1 26.14344 0.9468 -0.0706 105.1 40.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.2338 19.4 -0.15406 S 0.6689 -0.3 24.6 23.9 SD SD 112.5 16.0 129.4 21.9 0.9023 7 5: 8 4.3 33.0 137.3501 30.1 24.8 30.8 126.4007 22.2 31.3 27.6 120.04508 0.4 106.6 28.1490 80 100.1 19.0 22.6659 -0.7 56.6 37.1 22.3940 96.6432 -0.7 18.0 15.04431 0.3 -0.0 52.4207 22.0 23.6496 -0.5 120.2758 19.7 20.04536 7: 4 7:5.2 124.7 26.6872 -0.7 21.3 27.8979 -0.2 29. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .9 6:11 5 years (z-scores) -0.4 18.6 28.6 14.2 24.9966 -0.0 111.14472 0.2 -0.1 127.8 23.6 17.6735 -0.6 14.0 110.3 28.2 38.04454 6: 5.4 16.0 105.7 17.13759 103.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.7 24.13432 0.6 30.2 18.0 23.6 23.7 20.1 119.0 20.2 21.7 13.3494 21.5 54.9 21.5 45.13178 101.4837 6:10 82 0.9 21.14065 108.5 -0.9 128.3 350.4 16.0 127.5 22.5315 24.8059 3 5: 4 4.3 33.9 28.2 25.5 116.5128 -0.5765 97.1 32.4 25.1 121.5 131.4833 -0.3 20.0 22.1 105.0 26.3 13. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 -0.9602 -0.7 22.1 -221.7 0.6 0.8513 -0.6 14.2234 18.13462 104.13686 106.9346 5: 9 5:10 4.8 125.4 -0.1 -0.3 19.4 118.1 28.3 15.4594 23.1 14.3029 L101.2 25.5 28.4137 Page 1 of 7 -0.2 13.2005 104.9 14.0968 7: 1 85 0.2 38.3 19.0 39.3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.3 22.0 22.0 113.15581 0.1 20.04482Year: 5.3 22.3 0.4 125.8 -0.1 128.1 45.0Z-scores (weight in kg) 122.6802 -0.1 43.1 124.8 46.5 109.13311 102.7 24.4 112.15233 0.5 43.8 25.3180 20.3701 21.2 32.5101 3 0.2911 -0.14828 0.6 23.4 30.2 29.0583 3 6: 4 6: 5.4499 23.3 33.13067 100.7 M 7: Month 2 86 0.0 -315.6714 -0.9 25.7 -0.2371 84 101.6624 -0.5057 95.7 135.8 115.0 -0.15149 0.4688 23.3906 21.9 22.4 14.5 28.6216 27.0340 96.6 -0.3 26.7 35.7358 102.6 26.4 20.0 26.1 29.1 19.3 SD SD 27.2813 100.1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.8 30.5399 25.7 29.4 30.6337 28.1 0.2 113.1196 6 6: 7 4.8799 98.04399 0.2 108.7 120.2548 19.1 16.3 116.4873 23.0 -0.9 19.0 44.0 16.7 120.13652 105.0 0.13105 101.3822 7: 8 7:5.0 30.2 35.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.5 2007 WHO Reference 19.3 15.6 31.3 18.7 36.3 35.0 0.6 27.1 17.8 25.4 -0.13523 0.4 123.6 240.7 130.6 109.04461 6: 5.7 23.5 114.5 22.0 21.7 123.1 20.3 124.1 29.0 123.5854 M 28.2 45.9 23.6160 30.7 129.5142 24.3 119.7 26.8 53.0 115.8750 -0.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.6 35.04439 0.2 25.3 114.0 47.5 14.14117 109.6 136.8 42.7 28.4 0.3 0.3 106.6 16.5 114.6 -124.0 33.04525 0.4 34.4 18.1 39.6 18.8 27.6 20.9 0.14752 108.6 19.0 42.2 15.6 15.7 14.7 29.8 14.5 31.5 18.2653 19.5 17.2 28.3285 20.13246 102.15850 0.1 21.4 17.2 17.1 -0.13342 0.7 SD 41.8 17.6 39.4 37.5 15.9 15.9 26.1 135.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.4 127.0 S 0.2969 20.04423 0.1 0.3538 88 89 90 -0.5 34.4 24.7 42.14679 0.0275 2 6: 5.5 34.5053 24.04520 0.7 121.3 43.13142 0.6 125.6 34.13554 104.8 23.1 19.0 34.16122 0.13880 0.2 21.0 16.6393 -0.0890 5 6: 5.7607 97.8 -0.2 111.6 21.1 30.6 0.5482 25.4163 -0.3 22.2 18.1 113.4 22.3 132.3 34.3 21.8 17.8 22.1 2007 WHO Reference 16.5 131.13372 0.9 SD 34.2 35.1 30.3 29.6152 27.2 20.5873 26.2 130.8 36.9 16.7 124.2 31.2 17.7731 5: 2 5:4.2 120.2 -218.3390 20.5 21.6 18. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .1 40.3 24.3 26.6 19.3 20.2132 -0.3 36.3 17.2 -0.2 55.7 118.2 31.5 19.4 22.9 33.4107 9 0.6 0.8 29.16305 23.8 9 2 8 1 4 9 0.4 38.3 25.9 24.04502 0.9 40. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.9272 -0.1 117.8 12.7 18.04531 0.3217 29.6 1 of 3 118.9 26.0 231.15670 0.2 111.3 336.15940 0.7722 -0.7 18.7 13.8385 5: 5 5:4.2 SD 19.9 Page 16.7 29.5736 29.14016 106.4 115.0 131.6 121.5SD 122.8 13.1 23.6752 -0.7 113.4 32.5564 25.8 114.8 17.7 110.9 117.8 38.0 39.8 24.6 16.4 111.1 19.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.3 22.1 127.8 -0.7 21.3 30.1 132.7 19.4 23.8 19.8 13.8710 6 -0.8 25.3 132.2 15.

3 117.04431 5.8 127.04580 0.2 111.2 131.0 97.6 110.04489 7: 5.04382 4.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.9 132.2 10:11 131 T.0 115.5 118.6 111.1 123.04495 0.0 120.4 115.04612 0.8 121.0 119.3 124.04508 5.1 2007 WHO Reference 116.1753 96.8 127.5 146.4 159.8 137.4 117.2 107.0 128.3538 0.04461 6:10 5.0 112.0 128.6451 95.6 125.9 105.0812 116.3 111.3 129.04607 70.6 118.3374 6:11 5 1 120.4954 S107.8 158.3 154.04415 4.04489 104.3039 6.5 104.7 102.3967 6.8 119.8 142.8 126.2 124.7 141.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.7 115.5 136.9 148.3 111.7 123.8059 3 5: 4 4.04447 5: 1 5:4.0 126.04573 109.04469 104.3 133.8 123.2 129.5 145.3 039 812 568 311 044 769 0.3 112.3 154.04415 0.0035 1 129.5 128.04502 0.5 118.5 125.4 113.3 141.9 124.8105 0 0.4 110.1 151. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .9 127.5 156.0 125.04536 0.45.6622 108.04612 0.0 121.6 163.04617 0.6 151.9966 102.04531 5.04604 0.7 132.3 127.75.4667 0 8: 1 8: 5.04576 0.1196 0.4 116.5 M SD M 112.5 125.4 113.1565 0.1 153.2960 0.04439 0.0 142.5280 146.4 119.7 99.6 149.04584 Sağlığı Kitabı 125.6 125.9 108.8511 0.0821 137.6 138.1868 1 123.2 147.04594 6.7 122.0 107.75.5 137.1 114.4 119.6 109.8 129.3 100.7731 2 5:4.6838 6.7 117.04613 0.6 117.04390 0.7 126.5 118.04600 5.7 139.6 116.8 Page 113.3 136.04616 0.5 99.2 108.2 117.04577 5.6342 106.2 139.0275 0.3 145.5 128.5 114.1 109.7098 1 102.2 133.4 124.5 131.1 139.3538 88 89 90 1 122.2 160.5519 0.3516 6.3 3 SD 138.9769 99.04597 6.9208 8 1 119.9 121.1352 6.4 112.6672 0.4 125.04454 5.7 113.0 116.9 149.2 131.9 125.5 129.6 129.3822 105.8 116.0583 3 6: 4 6:5.1 118.2 138.8 117.7 147.0 131.04508 0.04565 0.2 115.8249 110.8 136.04536 7: 4 7: 5.9038 0.04602 0.6 108.3 113.3926 6: 9 81 0.6 116.0 129.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.9 111.1 129.6 109.8 131.7587 7: 2 1 102.3 115.2 149.7 10: 8 128 1 143.04600 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.7 103.4 162.9 126.04547 5.2 123.2 130.6 122.1 117.2 130.5044 117.8 112.2 104.6696 112.0 152.4 121.5 166.2 112.8 111.6767 97.04581 0.04520 0.6 113.3 126.1 125.9989 133.04407 101.3 113.4 140.7 124.9 0.3 122.5869 104.4975 1 1 1 1 1 1 102.3 128.3 125.4 150.0 114.6 103.6 137.1596 96.0 843 587 115.9 144.2 112.04551 107.4 129.7 150.1 110.0 156.0 118.0 120.0 129.6 118.5 151.6 160.3 150.4 134.6 100.4 99.6421 115.8 124.3 142.2 109.9 124.04569 109.8 128.2 117.04495 5.9 SD 3 33SD SD 117.7 120.1 110.0 117.8 122.2 106.4 114.5670 137.5109 1 129.8 130.1 120.1196 6 6: 7 4.5987 138.6 112.2 131.3 133.7160 0.9 113.2 143.8 124.6 153.04615 0.9 119.0 110.7 137.9569 5.4 128.9 130.4 114.3 112.9912 132.2 124.1 111.8 134.2 116.7 129.9023 0.2 120.5568 99.2594 141.3 118.7 133.7892 110.4835 6.6 135.3 110.4 143.2 123.5266 108.7 131.4393 7:11 8: 5.0890 5 6:5.8 114.8 97.6 123.04431 0.4 152.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.0 134.5 124.6 114.2 121.4 106.04454 6:5.7703 109.9 143.6 114.5 137.6039 98.04571 6.3 in cm) (height 110.0 127.6 115.1 109.3 130.04520 0.8 134.9657 0.4 126.9 109.1 142.6803 140.2371 104.3 116.2 108.2 122.2 150.3 119.0 Z-scores (height in cm) 127.3 126.15.8 133.4 144.04609 0.6 129.2 132.7 2 of 7 Page 118.1 109.1 124.7 142.04475 7:5.0 112.5 146.9 111.4 132.8 128.1435 1 103.7 143.6 101.04439 0.04475 5.3 121.8 115.1244 98.7 120.2 157.3 1 121.2 105.0 127.1 114.1258 110.1 116.5 136.8 127.6 2007 WHO Reference 106. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.1 138.8 106.0 132.8 123.1 132.8 115.5 105.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.1 137.5 149.2 107.7 114.8 130.C.0299 135.0078 6.5951 0.6 130.6 114.8 115.04355 4.7 116.1 101.2665 86 1 121.8 135.04364 0.6 2007 WHO Reference 129.1 113.75.2 138.1 Hizmetlerinde Okul 6.0 141.3 125.7 158.7 140.9 143.04423 0.5 Height-for-age 1 119.4 113.2 108.1 126.4489 114.2 121.7 117.7 137.8 116.0118 134.6 118.8710 101.3 140.0 110.3 104.2 107.7 134.9 128.7 1 142.6 123.5 102.4 125.9023 7 5: 8 5:4.8 145.5 128.6363 139.3 138.7 150.0 124.04588 0.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.2 128.04531 0.04514 0.8 121.5 129.6 126.6 119.0890 0.5796 0.7009 125.6 139.6 120.1 122.04610 0.6 138.8 126.6 132.5 130.0 Z-scores 122.9303 0.1490 80 1 100.3 1 SD 2 SD 127.2330 6.0311 99.2089 0.3 120.3 106.4407 6.7 111.0 107.6 114.1 136.4 129.8 -2 SD Median 110.7 121.2 -3 SD -2 SD 115.9 159.5 131.5 129.8 123.0 118.04615 0.2 122.5 112.6 119.04556 5.8 140.9 165.0622 146.9 119.04616 0.8 2 SD 146.0 145.0 159.0706 1 104.6 130.04482 0.5 143.8 155.5 145.3 134.2 132.3 127.2 115.3 124.04469to 19 years (z-scores) 5.9 133.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.2 103.8385 0.3 158.5 108.0 150.1 134.3 136.2 128.3 132.85.4 110.2338 3 0.8 148.4 134.8 98.04482Year: Month Month L 101.3822 7: 8 7: 5.9 103.8 105.4 147.0 124.3 120.7 122.3277 6.04373 0.3 144.7 164.8 131.3 133.55.1740 97.0347 6.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.9 122.8 125.1599 SD 6.2579 6.2 98.6 121.5 120.4393 0.04514 106.1 117.4667 97.3 122.94.2 131.3 96.2 -3 SD 105.9 117.4 152.2816 6.9346 9 5:10 4.9932 130.9891 Page 1 of 131.6 135.6277 124.8 131.9 115.9 133.1 149.C.1 163.04390 0.9 120.6 108.0 118.7 141.9 126.2 118.0 122.3 114.5558 1 127.6 136.6 115.8 120.1 122.8 147.5 125.2 144. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 111.0275 2 6:5.04382 0.2 114.05.2 127.55.2 136.7 116.7975 0.4 127.2 110.3 123.04525 5.5 124.1167 138.7313 141.4107 0.05.04399 0.04447 5.04585 5.5046 M 134.9 147.5230 SD 0.9 120.3 130.1 135.8 107.4179 6.2095 6.2 139.04423 0.6 1 of 7 107.2 109.04407 0.1784 82 GIRLS 100.04364 0.4 139.0 128.3 127.1 120.7 111.7431 0.3 148.7 145.3 135.0583 102.5 148.6 133.0 104.9 113.7 126.04614 0.04461 0.9 .1784 0.5467 122.1 105.8 138.1 122.9 139.3 142.7 154.9 135.6 146.2 132.8 118.4 111.2843 7: 1 85 0.5 137.2 152.8 118.04608 0.4 142.4 125.7 10:10 130 1 144.7 119.4 120.04373 100.6 100.0 111.8 135.1 146.3 109.9 139.0 132.1 130.9 151.44.1 148.1106 6.0 135.5050 6.9 119.6652 6.3741 6.5 -1 SD 122.4 123.9 155.4107 9 7:10 5.1 143.3 121.7 119.8774 0.6 106.35.9222 0.04542 107.2 126.1 118.3 109.2 100.1045 1 125.04561 5.0 118.2665 0.0 3 SD 152.9 102.9929 0.1 106.7 157.7 96.5 109.9 133.8059 0.0 144.04525 0.4 137.8 123.65.5 100.4944 132.7 97.8 126.4954 2 8: 5.2 134.4 119.2 10: 9 129 1 143.8 127.3 121.3 124.8534 0.7 124.04611 0.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.6465 1 131.6891 0.0199 1 128.7 153.4 127.04591 110.5 118.9 141.2 113.5410 136.04616 0.2 115.1846 6.5 126.1 146.3 131.04605 0.2 117.8 112.1575 139.1 145.65.4620 6.1 113.7 154.5 132.14.8 106.7 1 SD 140.8648 0.1 157.9 115.5 121.0590 6.7 112.4904 130.8 126.04355 0.0 125.04617 0.9 121.5670 123.0 113.04591 6.2 129.5 110.7 106.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.0 110.0 1 126.8 110.1 153.0 116.4 125.9823 6.04399 101.7 114.7 131.0533 136.4895 131.7M 5.2 112.7 105.3 137.95.6016 95.4575 0.0 117.7 102.4 146.2 146.T.6 101.2 123.04616 0.04588 6.3 141.0 102.3 120.1 135.1 138.8 125.0 130.7731 100.04.3 136.8 130.1 101.2049 140.8 120.7 108.8 136.4 156.5 111.0 137.6 139.8 108.6 104.7 132.3 132.3874 0.8 125.7 116.04597 5.1 166.0 136.4 121.04614 S 0.6 157.35.3 124.0 110.8 120.1 128.6 125.2 127.6234 1 103.8 142.2 140.3 134.5 T.5 141.9 114.04594 5.9 130.9 140.3243 105.6 116.95.3206 0.6 152.8 127.7 116.6 153.04502 0.7 138.4 119.04607 0.7 129.4 133.4 123.3 135.0 125.2 123.5 -1 SD Median 127.3 115.5 131.5 119.3 104.0 162.4 0.7 133.2 117.7 104.3 133.5202 135.54.6 107.2089 83 1 100.C.0 128.0 114.8 161.9 103.04616 0.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109.5 128.9 120.0848 6.5 122.8 121.0 136.1 137.1490 103.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.6075 124.5 123.3 105.0 145.2 118.6062 0.5 119.6 112.1 156.8 123.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.4 160.2 118.35.0424 1 104.05.5304 1 105.5 138.2371 84 101.9 132.2 126.8385 5: 5 5:4.5872 123.1 119.6 131.8 95.6 114.3 261 164.5 101.2960 87 0.2 140.8 104.8 128.0 119.6 144.1 107.

04400 0.5 148.8790 6.1 149.7 142.2 175.9509 0.3 141.6594 162.1 156.6 124.04355 10:4.3 158.5 138.5596 161.3 146.8403 0.3 175.96.4575 10:11 131 144.1 124.7 182.7009 SD 0.56.9 133.8270 0.7 144.6 146.04529 0.2 171.2816 6.8 154.9 132.8 2007 WHO Reference 114.8385 130 GIRLS 96.2 136.6 169.04588 6.5 3 SD 182.9 165.4 149.6 161.3 121.1 3 SD 127.4 161.8858 106.2665 151 12: 8 152 5.2 113.7193 0.7 167.4 155.04439 6.6 163.4 142.04164 0.6 0.3 106.1 129.04292 0.9319 0.9 5 of 7 Page 142.2 142.1 158.6 135.04584 101.76.46.1 147.1 137.6628 1 153.6330 1 102.1 163.0 161.5 166.5 127.1 146.1 135.7 148.2 162.7946 6.1 130.6 139.8 145.7835 0.8 124.04461 0.8 146.9228 6.9657 11: 6 11: 7 5.8 109.6 157.6 140.5771 1 104.04447 0.04469 0.7425 162.0 151.3 136.2 120.1 148.7 129.2 168.5 153.4 180.9 142.5643 160.3 170.9 119.4 108.04201 0.4 128.04384 6.7 -3 SD 122.119 yaş 121 (z-skor) 139.9 182. 0.04277 0.9983 160.5 176.7 150.9460 0.8 156.04248 0.8936 6.04119 0.4 167.0 162.9 149.1 156.3 162.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.7 145.8346 153.0 145.2 3 7 2007 WHO Reference 159.3 171.4 176.9 141.8 133.7 115.7 150.3 144.2 107.2 131.6 136.8516 105.7 154.4 147.3874 9 1 143.2089 12: 5 12: 6 4.5202 135.2 139.2 130.9 108.3154 162.3 141.04516 6.6 152.7 118.1 155.3 116.0 135.3 145.8 141.4 143.3 123.1 105.1167 138.7 174.2 162.3 156.8721 6.4 142.6 160.5 149.0 160.3 153.8 130.1 169.7 169.7 1 SD 122.8189 6.8 140.4620 6.4 141.8 179.7689 103.04314 0.5 126.4 142.9 142.5 124.2 157.04369 110.0 141.04364 10:4.1 -2 SD Median 112.04591 101.8 182.8 147.9 159.04520 13:5.1 157.1490 12: 2 12: 3 5.04616 0.8 162.56.7 125.9 1 156.6 154.3176 161.3 157.3857 Page 1 of 160.46.6 118.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.9489 0.8 136.4 156.04502to 5.8 132.1 178.6 170.7 164.7 139.2327 99.0 140.7 149.7313 141.8 162.9023 1 146.1 155.7 139.1 149.7 125.04241 S 0.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.2 152.9 148.6 132.7 146.4 166.6 153.7 175.8 123.5 111.0 128.4 125.8 148.8 SD 148.0430 161.9 114.8 130.8 165.76.7621 6.5 160.7 121.7 175.2 126.1 182.3 163.2 149.9 182.2 1147.4 145.8 114.2 139.0 124.8 126.1 163.04361 6.4 149.8 117.2 147.3 154.0 160.2 176.3 168.3 162.0 132.04221 0.16.3 2 SD 146.0 155.2 169.9 125.8996 6.6652 0.8 162.1 -3 SD -2 SD 141.9 148.6 117.2 174.2 162.0299 135.8 181.8952 0.3 127.2 117.5 163.2 136.6075 0.8589 6.06.2 118.4 124.4393 161 104.9 175.7 -1 SD 128.4 154.1 146.6 138.7310 142.3 Dünya Sağlık 152.6 133.9 145.9 161.1164 162.06.8 168.04255 0.5 131.9415 142. Türkiye 142.9 116.8 127.9 182.6 132.04176 0.9 155.04423 0.1845 161.1 157.5 120.0275 11: 8 11: 9 5.3 159.9 -1 SD Median 155.7 104.5 114.8 134.2 133.6 148.9 176.1 162.8 168.4 176.9 162.9 162.9391 6.0 2007 DSÖ Referans 262 155.2 164.7 158.7 157.3936 0.3 154.7 1 154.8 162.3039 6.8 134.7 160.6692 0.4 142.9 167. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.7 143.3 137.7 149.6 161.6 3 SD 153.0821 137.2390 99.7 147.96.3 131.04147 0.9 147.04597 6.0 168.9 166.5 148.8340 0.5 152.5 131.7 141.3 126.9 143.6 129.9 132.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.7467 6.2 133.04489 11: 4 11: 5 4.1784 12: 4 5.04431 6.7 130.6 1 SD 140.5 169.3822 158 1 103.7 169.4 143.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.4179 6.6838 S102.0 173.86.4 156.9 182.4 157.5 136.04546 0.7394 151.8 138.2 146.1 172.1 168.0 132.04612 0.7 169.8 153.04408 6.1196 12: 1 5.3719 162.4 136.04415 0.3 -1 SD Median 135.2 135.8115 6.1 176.7269 13: 1 157 0.9564 162.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9 149.3 155.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .04580 101.3 166.4 134.04136 0.4 160.4 141.04605 S 0.04567 6.3 125.8 175.9184 107.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.9168 6.4 152.9509 0.2 159.3 150.7063 6.04415 109.9 170.4954 13: 8 13: 9 5.5 146.7 150.0 176.7 169.6 137.8423 1 102.04611 0.04614 0.04158 0.9 146.6 169.9 174.9346 135 1 146.5410 136.8 152.7 162.9 159.2 176.9 172.9487 0.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.7 140.2 Median 134.36.04603 SD 6.9362 0.3 120.6 154.0 138.4 120.6 182.3 142.04616 0.2 181.9 149.3 174.04407 0.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.0 144.4 162.9 143.8534 10: 8 128 0.8744 0.2330 6.2 161.5 148.0 119.3 151.1 138.4667 162 0.7 134.6 131.6 182.4 156.96.04476 107.7 112.04270 0.4239 162.9 Sağlık Bakanlığı.6 160.8 128.3 175.4 160.7704 6.0 123.1 133.04373 10:10 4.6 171.2 121.3 149.1 129.8 142.04616 0.6 128.0 141.5560 162.2542 162.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.2 Page 116.9 141.3 169.2 182.7 141.0 122.04130 0.9222 0.5 144.2 140.2 -2 SD 122.3 149.1 112.66.8640 0.7 166.8 182.0 1 158.7 118.0 172.6 174.8710 132 5 1 97.5 126.8 163.8 121.5 132.2 134.6M 157.4 2 SD 160.2 155.3 127.8 154.7 147.1 169.7 148.8 135.5 143.04235 0.04510 0.04617 0.4107 159 1 157.2 148.9525 108.5 167.9 155.8 137.2 105.0 156.2 Z-skor (boy (cm)) 134.8 169.6277 0.8927 161.2 109.5872 0.1 151.7 151.5933 162.3 128.5 155.6 181.5 176.8 157.04552 6.1 Height-for-age 1 144.5266 -3 SD 115.7 156.5 181.04454 0.04423 S SD 0.2 148.8 138.2 152.9 161.2997 6 0.2579 6.4 164.2 113.9 146.04152 0.8429 6.5 169.9 120.0 166.6 148.4 176.8 159.9 149.4 174.2 173.7 179.04475 0.6 115.8 182.9319 6.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.0 120.3516 6.04497 6.6 159.2 128.1 127.9471 0.2 176.2 147.9 138.04399 11:4.04609 0.7 .9 136.1951 1 100.8 128.04170 0.6 148.1 153.5691 1 159.C.4 142.8 148.1 147.7 129.1 153.7151 6.1 125.3 132.5280 11: 1 133 0.6 133.1 152.7 132.2 4 of 7 138.2 131.5 141.3 158.7 134.0 159.3 158.3 154.2 169.6 113.7 131.7 110.9 167.6 139.4 162.3 176.9 152.5467 0.8 123.7 117.2 135.16.04531 0.7 Z-scores (height in cm) 124.4 149.4 148.0 154.5050 SD 6.04125 0.6 125.6 158.9518 109.04483 6.9365 6.76.9 144.3 150.3 148.7 119.1804 98.04182 0.6465 7 0 2 5 1 4 0.6 138.4 152.7 133.3 181.4 122.1 139.8 131.5 156.2 137.0 175.1 137.1 114.0 119.2 149.2 119.8 126.6 123.04523 104.2 162.7 121.2 182.1 156.9254 0.6 120.5 169.3 161.8 158.0666 Year: Month Month L 1 103. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.2437 1 155.04571 0.0 150.2 155.3 153.2 103.7 162.8 181.3741 6.4M 0.4 119.8 140.3 167.04322 70.3 140.56.2 -3 SD -2 SD 136.04392 109.1 154.3 126.2 150.5 169.8 141.2 2007 WHO Reference 127.7082 13: 4 160 0.0 137.6 151.8277 6.7 154.1575 1 139.2 152.8425 1 105.9 149.1 153.1 121.3 130.7731 127 1 142.0 176.9 123.4290 101.6 137.4 137.9 115.04617 0.5 145.4 115.3 155.9 149.04495 5 0.04490 0.6 149.1 182.3 2007 WHO Reference 141.04353 6.04208 0.4 139.5 117.9 116.5 131.4 124.3 145.6 159.0041 1 154.04508 13: 2 5.7023 98.1 118.04557 6.9 125.2 139.3 162.3 151.6 153.6 173.9 162.7 147.6 155.4 119.9520 110.5 177.C.6 161.2 141.9 147.5 147.9 148.0 123.7 140.4 147.1 136.4 175.8 168.4 180.6 142.8 151.0 177.0890 11:11 12: 0 5.1206 1 100.0583 11:10 5.2 182.2 155.1 138.9 169.9 3 SD 178.8510 6.8 126.3 182.4 144.04525 13:5.04461 0.1 182.7223 6.5670 100.8 142.8648 SD 6.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.5 123.2594 M 141.1 162.9 162.8039 6.7536 6.7904 162.04228 0.0961 1 159.0 127.1 155.9 182.1 175.4 165.6 114.04390 4.0102 5 1 104.1 155.5 182.0 110.6 125.04439 0.7 110.4 146.6 162.6 142.2 113.5 138.04284 0.4 125.5 147.0 165.4 182.9120 6.5 154.0 162.8 156.04345 6.5 119.7 148.04616 0.8 129.7 178.8 154.1 106.04482 0.06.04615 0.5 106.04607 0.6 171.9428 135.9 120.9 143.8 158.8673 M 161.7 135.3 114.4 166.9 149.7 Z-scores (height in cm) 116.3748 101.0 161.2 -2 SD 128.0 116.2371 1 151.9 179.7 167.2 164.8873 6.1 159.0533 136.5 172.7 111.5 169.2 165.9122 0.7 132.7 175.9040 0.5670 137.5 4.6 155.8 150.7332 160.5 135.7182 1 100.7 139.3 SD 154.5 176.04600 100.9 153.0 Örgütü 158.0393 162.8 SD 161.8126 162.2 3160.8059 129 1 95.8 147.3382 1 159.8 157.7 165.1 174.0 -3 SD 107.9 151.3967 6.1 142.04446 107.5 152.9 129.3206 7 0.04576 6.04307 0.2 151.0 118.1 161.5 111.4425 161.5 167.4 158.5 173.2 182.8 166.04616 0.2 138.04376 0.8133 104.9 135.36.5 143.0 161.3 130.3 175.0 169.5 145.3 165.7 140.0 160.9 145.2 -1 SD 117.4 144.7381 6.04514 13: 3 5.3 170.4 162.7717 161.0 156.6 124.3 116.3 130.1262 0.04431 0.3 137.5 119.4835 6.1 -1 SD Median 150.6363 S 0.3538 102.66.4 144.0 181.6 130.3 168.2095 6.9 176.9446 108.5 140.1 167.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.2 121.04141 6.1 182.0 150.2 T.0 123.1 118.0 127.6 168.6 168.2197 149.6548 97.9 176.3 148.0 182.3 164.5 175.04535 6.3 155.0 155.7670 162.7360 0.1 137.7 169.4 150.7 1 SD 168.0 115.9051 6.7 155.06.6890 162.2 182.4 122.9929 11: 0 0.1971 160.6 162.36.9524 0.04468 6.3 153.9 156.7 173.7993 0.6276 162.04541 104.7 110.2 148.2 157.2 169.4 134.9 142.8 Z-scores (height in cm) 155.04299 0.2 168.8 162.9 145.8 160.7322 99.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.0 153.5 124.1 122.5 172.8 140.2049 140.9 171.5951 3 0.3 131.7 173.3 129.4 158.6 169.7 136.1 169.7 2154.04263 0.4 177.3277 6.2 182.4 168.04189 0.0 156.6 2 SD 175.1 3 of 7 129.9267 6.04454 6.9 164.2 143.5156 162.9 127.9 142.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.4 141.2 180.1880 141.04562 102.8 173.7165 162.04337 0.04214 0.2 176.0 1 SD 164.9 129.3 128.2 174.6 180.04503 105.8 159.4407 6.7867 6.5 154.8 169.7526 0.3 Page 109.5 162.3 142.7 112.7786 6.0 2 SD 171.2 144.5987 138.4717 162.4 176.5678 1 154.0 176.0101 1 156.8 166.04594 0.6990 141.8 140.3 179.04330 0.0 142.0 139.1 140.04195 0.2 182.3 142.2 160.3 111.04536 13: 7 5.0 110.

9 133.04454 0.04189 0.04019 109.6 182.04119 6.04531 0.3 176.1 182.2 110.8 116.06.4393 18:11 19: 0 5.3 155.5 120.8 136.04030 6.0 169.7165 96.04141 6.3 176.0733 1 101. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.9 149.4717 M 162.04208 0.6 143.7 116.2 162.9 182.8 149.0 182.9 149.5847 0.1 114. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .04520 0.8 149.7151 0.0862 1 102.9 133.0 119.9 131.0 169.9 182.7 127.2 843 587 5.7 149.7 149.4 162.8 163.0 156.7 Yaşa göre187 – 1 162.8 148.0 119.5 142.4 149.2 169.4239 162.3 162.6 149.6 114.9 162.9 118.7 110.4667 5.04158 100.5 156.04221 0.8 137.5 143.9 127.04071 105.3 155.6223 0.6917 0.4 169.8 105.2 176.2 142.6 143.5 -1 SD Median 155.5 111.04382 0.5 163.6 162.2 176.04026 6.8 182.3 182.3 SD 2 SD 175.1 2176.3 143.C.6 123.04201 0.1 125.2 1 162.04147 0.1 182.56.4 120.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .7621 0.7 156.8 182.5968 0.6 182.2 143.2 176.1 169.8 3 SD 182.96.9 129.9 132.5 169.3 163.6548 0.3 169.4 112.2 155.5908 0.0 163.8 155.0 150.2 162.2 182.4 Z-skor (boy (cm)) 155.4 105.5 2 SD 162.7 182.1 143.3 162.1534 1 104.7 162.9649 17: 6 210 0.8743 1 1 162.9 143.6 114.0 117.2 106.8 136.7310 101.8 155.56.04099 103.9 149.9 156.3 176.0 162.3 162.3 142.3 176.7 163.7536 101.9 128.04214 0.1 149.9 182.3 143.04164 0.04431 17:5.8 176.2665 18: 2 18: 3 5.3 150.4 162.2 110.7 176.5 149.6770 S SD 0.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.5 169.04037 6.1 110.9 156.5 182.3 176.1 169.0 163.7 1 SD 169.04182 S 0.7381 0.5 122.5 156.9 3 SD 182.0393 162.6 169.3822 18: 8 18: 9 5.7946 SD 6.7 182.4 169.9 125.8 163.9 182.3243 18: 6 5.5 122.04094 6.7 162.8 121.6 107.04058 106.0 156.7704 0.8 163.04195 0.8 162.04489 0.3 112.1 149.9023 200 16: 8 16: 9 4.4 156.5 162.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.04461 0.0595 16: 7 199 4.04089 0.3 176.1 156.1784 17:10 17:11 5.C.7467 0.3 112.76.4 162.9 126.6276 95.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.5569 0.5 156.8 118.2 176.9 182.6 169.9 182.8 163.3 119.0 109.6357 0.96.04536 17: 7 17: 8 5.3 176.9 130.1 124.7 141.04066 6.0 162.2371 18: 7 5.8 175.8 169.8 143.1 123.3719 162.4 142.7 162.0 149.4 114.04109 6.1 110.6 124.2 155.9 SD 123.7 128.8935 17: 2 0.5 148.6 109.7731 16: 2 16: 3 4.8510 6.6 149.9 127.0 115.7867 141.7 116.8115 6.7 169.04525 0.3 163.9120 17: 3 207 0.04407 97.9 118.5 162.6 156.7 130.7 115.3 176.7 128.1196 99.5 176.16.5 121.04439 17:5.7 162.9 182.3 149.1092 1 102.7904 97.6 149.4 113.6696 104.5 115.7 -3 SD -2 SD 142.3 0.4 119.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.7 130.1 163.6 141.9 142.2 121.9 182.0 182.7 169.9 108.2 143.6 5.8 182.8 142.3 110.3 176.6 123.04390 0.8277 6.6 169.04447 5.7 142. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9 150.3 176.0144 100.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.36.3 163.1469 1 163.9 182.3 176.6 2007 WHO Reference 143.0 169.8 162.8 135.819 yaş 188 (z-skor) 162.3 176.3 176.1490 17: 9 5.0 182.1 149.1 163.7 169.1 176.4 169.0 155.04084 104.0 120.3 105.5741 0.4 156.1 169.1 162.5 156.0 149.04041 107.1 162.0275 206 M 1 162.5933 162.2 169.1 Page 110.9 Z-scores (height in cm) 156.6 182.3 182.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.8710 1 1 1 1 1 1 95.66.0 1 162.6 163.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.2 148.6 124.7 127.9 119.3 176.5521 109.9 135.9 155.0 120.1 124.3 169.6 162.3 111.6 162.8189 6.2 125.9 131.4954 5.8 126.5 163.6990 0.9 Örgütü 182.06.5 106. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.04423Year: Month Month L 98.5 Dünya Sağlık 175.2 142.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.5 182.3 142.6 148.2 142.5 141.6 156.3 169.3 176.0 162.6 162.6890 162.2 126.04125 102.8126 103.5802 0.3 148.1 156.1 123.7786 100.2 176.2 182.2 163.6 169.2 176.0 163.7 169.6 182.2 149.8 116.4 162.1 142.36.3 176.7 131.9 182.1 156.6 126.2 176.8 169.3 143.2 182.6088 0.2 113.8429 6.3 163.8346 6.8 142.2 176.9 -2 SD 148.0 176.5 114.0982 1 163.7 129.16.6 156.7 169.1 -3 SD 142.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.9 118.2 149.8 163.8059 16: 4 4.06.6 142.9 182.04228 0.9 129.8 108.8 141.9 142.04176 6.8545 5 to 0.04415 17:4.04130 0.1 SD 101.2 162.7 -1 SD Median 156.3 143.0451 1 163.8 117.9 169.0 169.4 0.46.1418 1 103.2 182.6282 105.2 156.7 115.9 119.2 114.7670 162.04469 0.3 156.4 163.4 150.C.2 149.04104 6.2 111.04170 6.04482 0.9983 1 163.7 131.04009 109.1192 1 163.1 169.9 117.04016 6.4 182.6415 0.1880 0.0 121.9 169.04502 0.1508 1 104.5 169.1 176.04080 6.9346 201 16:10 202 16:11 4.04495 0.3 163.6 109.2 169.6 182.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.1 150.5 143.1164 162.3 155.3 163.8 117.6164 0.4 113.04136 6.2 169.0 120.2 102.9300 4 1 99.0583 208 99.7 169.5 156.2 162.9 141.4 162.5 162.6 156.6 149.6028 107.5 108.9 132.7 149.06.3 176.9 134.3 3 SD 182.4 156.1 162.4 182.9 156.4 163.8 0.0300 1 100.0 142.7425 97.04514 0.8 127.9 149.76.4 112.9 3182.04034 107.8 163.5 182.7 148.3154 S 0.2 176.3 1169.0 149.4 149.2 156.9 155.0 156.1 122.04508 0.3 176.6 143.04049 6.7063 0.1 163.04053 6.6 125.5457 0.2 182.6 122.5230 104.04045 0.9 163.0 121.5 143.04475 0.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.9966 205 98.5 114.2 156.5 1 163.7 169.9 128.6 169.8 182.6844 0.3 132.04062 0.1 150.7 125.1548 101.1 120.1 169.2 176.5156 162.04373 0.1355 1 103.4107 18:10 5.3 176.9817 1 100.5678 108.5632 0.8340 0.6 169.04152 6.0 143.04075 6.2 168.8 182.9 124.4 155.7 175.2 2 SD 176.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.8 138.1 143.66.9 150.0 169.5409 104.2 111.0 176.8 142.6622 0.3 132.8 162.7 107.4 148.0 118.4 156.56.6 162.2 176.7 149.7 149.04023 0.6 113.5 106.2 176.4 150.04012 0.7 148.1279 1 163.5 143.9 6 of 7 143.04114 102.9 125.9 169.6 156.2960 18: 4 18: 5 5.86.04364 0.04355 0.8 137.3 142.7223 0.9 169.7 129.2 163.9 176.9 116.8039 6.0890 209 1 162.9476 5 0.6 156.6594 96.

7906 123.4 124.2089 83 1100.2859 141.0 133.04487 5.3 157.6 114.3 97.1 138.0 127.2 130.4667 8: 0 8: 1 5.2 -3 SD 106.8303 8 1 120.0 116. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .04469 to 19 5.9153 137.5 127. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.04559 0.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.4 116.5 131.6 122.6168 136.3 116.8 145.8710 6 -3 SD M M 5:4.5 114.9 4.2 107.0 146.9964 103.6 133.8636 96.5828 6.6 115.2 123.7 111.5 129.7 107.4 133.2 131.9300 1 1 1 1 1 1 102.1 106.0 150.6179 109.4 148.6 2 SD 146.4331 6.0 2007 WHO Reference .8 119. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.04264 0.1 123.3 1 122.5 117.04390 0.7795 138.1 5.9 117.5 107.04514 0.2371 84 101.9 116.9 119.0 127.6 139.1 102.6 136.0 131.2 126.6 138.8 126.04604 0.8 131.0736 1 124.0466 1 129.1 128.0 127.4973 108.7 125.1 126.6 139.9 105.5 104.7765 0.0 103.2 144.6 108.7 115.5 112.5 -1 SD 122.6 112.1 117.5 137.3822 7: 8 7: 9 5.6 116.2 122.3 126.8 126.6 110.7 132.6 102.3 144.8 105.0 151.8 113.8 107.4 129.5 126.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.0 118.4 146.5795 144.9 141.1429 7: 3 0.04709 0.8 147.0 137.3 124.0 149.2 114.7 106.8 143.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.5 130.3880 118.3243 7: 6 106.8 119.1 111.1 124.8156 1104.8103 131.2 120.4 118.6 130.3 147.0 119.5 138.04226 0.2 135.04406 0.8672 102.6750 7: Month 2 86 0.2 128.1 115.5276 0.0 111.3640 104.4 112.0 110.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.4 103.0 126.6418 6.5 132.6 128.6 113.0 160.4107 7:10 5.3 133.3 115.6 163.04619 0.4549 115.1 141.2 108.2960 87 1102.5 128.0 113.8 127.04661 0.8 116.0463 104.5 113.5 149.7306 116.4 4.3 122.7731 2 5:4.8 138.04438 0.04350 107.04461 6:5.9 142.6 134.6226 0.0 131.6 101.9 124.0 103.3 4.04203 101.2 110.5 137.04318 105.1 108.4 105.0 148.3 in cm) (height 111.5 150.4 118.2 113.04536 7: 4 7: 5 5.7 100.6 137.6 144.1 150.9 132.8 136.04626 0.6 124.1 150.3764 0.04373 0.9 120.0 120.04366 0.8 117.4 116.9 125.Sağlık Bakanlığı.7 109.0797 139.2 99.3 114.04508 0.0 5.5 142.2 130.4 5.9 148.3 127.7 141.5 152.6 103.0 152.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.6 7: 7 5.5 111.8367 0.2 153.1126 143.3 128.3 154.1 130.2 114.1 136.9 112.04211 101.0 139.9 109.1 148.9 115.9 121.2 114.9 158.3145 6.0 118.3 135.9 118.9 147.4404 M 133.1 139.0 133.0 111.3 145.7 115.9570 103.6 116.2 131.0 5.3 118.6 127.04303 5.5522 6.6122 6.9110 96.4 132.C.7 106.2 139.3441 6.3 121.04446 5.4954 8: 2 8: 3 5.3737 6.5 154.8 127.0 1 SD 128.4 124.3 127.4 112.7 3 SD 152.5 120.1 129.3 101.0 117.8 142.1 121.0729 SD 6.5 109.6 145.0 140.0 129.7 107.2 136.1 109.4 134.5 122.4 120.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.8 120.4 114.8 143.8 126.3 133.5914 100.04334 0.0 5.9 134.8 99.1 113.9 117.4 128.9 127.04475 7:5.6 110.1 123.2651 1 127.0 123.6 149.6501 143.0 124.7 106.2 132.8 120.04692 0.5 110.3 140.8006 111.2 133.7 119.0 128.6 134.8 136.9 130.2 151.1 102.6 5.1 130.6 133.7 124.4 114.8904 5.8 113.3 110.5 123.3 127.7 116.04495 0.5 5.6 1 of 7 Page 108.5 129.8 121.7 116.04527 0.2 105.3 135.1916 142.9 156.6 109.1 106.3 117.5 105.7 146.9 135.4 -1 SD Median 127.6452 139.5 119.9 133.4829 136.2 108.3 114.7 121.1 113.1 125.2 130.6 120.9 111.7 132.4 154.4 155.1 139.1 143.9 134.04280 5.9 113.9 120.7 117.3338 95.7 118.6 145.7 143.04597 0.0 125.8964 0.6 102.2554 0.7 107.04654 0.9325 117.1 109.5 124.5 135.3508 114.04287 0.3 5.04703 6.8 138.7368 142.6 140.6 124.8 105.0 123.04374 5.3 131.9540 140.3 119.0 129.1634 6.2 165.1327 6.04295 104.3 112.8 124.0 108.0 129.2 126.6837 101.1 163.9104 1 126.04439 0.5 1 SD 140.7 137.0 119.5 118.3 113.3 130.3 2 of 7 Page 117.5 125.3 97.5 128.2 117.4 131.04423 0.5 159.0 Z-scores122.1490 80 1100.9814 6.7 T.9 139.8 129.2 143.3 126.4 157.8 111.8 101.3159 S SD 0.2 114.5 130.1 112.2 131.8 132.9 6.1 142.04698 0.4 141.04519 0.3 120.6 125.4 156.0 116.7082 0.2 117.04342 5.4 114.4 120.4 131.3895 112.7 133.6 136.9 118.6 136.04525 0.7 122.4 133.0 119.2 137.2 103.2647 95.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.04257 4.7 153.0 131.6 147.0 124.8 122.3 140.1949 0.5 126.3 124.04462 110.6781 110.9 122.9 124.5577 0.9 154.04495 0.04482 Year: 5.3085 9 0.5158 139.5 114.2 121.04172 0.04358 5.7853 6:10 82 0.6 134.04422 109.4 120.1 135.7 138.4887 1 129.7 126.3 112.5 151.7 117.8 122.5 129.04382 0.1 146.8 123.8 126.04470 5.8059 3 5: 4 4.7 108.9 116.4 132.4067 0.4630 6.5 109.04511 7 0.0 129.0 102.6 124.2 134.3 104.8 126.0118 6.1 145.1 144.2 1 125.9 123.04551 S 0.9 119.04582 111.1 123.7147 0.8 132.8 122.7684 0.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 129.7 131.6 111.1829 0.9 137.4393 7:11 5.4 140.9 137.2 138.9410 97.7017 6.6884 132.04414 109.0 142.4 127.9860 0.5 146.6 150.04234 4.1 114.3 119.0 107.8 135.3 132.8385 5: 5 5:4.04454 0.5 146.5 113.8 119.5 127.7 125.3 142.0 137.8 134.1 147.9 120.7483 135.9 135.5 150.7 120.0 122.04566 0.9 117.5 4.4 119.9023 7 5: 8 5:4.2 106.2837 6.3 121.9547 0.8770 134.7 110.8 109.6 4.2 132.7 5.4 113.04714 0.1357 105.0 153.6 130.1 136.4 130.04633 0.7 4.3 116.7 132.04390 5.04249 4.0 129.9 134.1 132.1196 6 6: 7 4.2 98.4 129.4369 0.1055 0.2665 Month L101.4 123.5 160.2053 7: 1 85 0.8 133.5 162.7 144.7 148.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.8203 124.0 117.4671 0.7 119.0 136.04355 0.9 5.4 112.0 115.8 135.6 139.04647 0.2252 106.04164 4.4280 97.5233 6.04431 0.4432 98.04180 100.7338 0 0.2 107.0 161.2 137.0031 133.5 104.7985 0.6 131.4 111.0 120.4 126.9 125.0 Z-scores (height in cm) 127.1784 81 BOYS 100.4 156.04398 5.1 4.7 129.2 148.7 115.8 114.8 96.6 116.04311 0.3 T.6 121.9 122.5652 133.0 119.04589 0.3 5.8 114.6 141.6 118.1 143.5 124.7129 1104.6 103.2 116.2 121.5 136.5275 0.0162 0.9 115.04478 5.2 112.7 M 1 122.9 103.3 158.1 124.6 134.8 106.2 0.1 140.2235 6.2 101.2 121.04399 0.7 137.1 151.4 6.6 119.7 144.8602 5.8 114.8 123.3 120.3 118.8 5.8 130.3474 137.5 129.04187 4.9 125.4 109.1 162.7 129.1 115.C.1 130.7 2007 WHO Reference 130.6 142.0 135.2 119.2 107.1 149.3 125.0501 136.2857 0.4034 6.0275 2 6:5.1 121.7383 0.5 119.5 125.9 97.8 125.1 109.4931 6.2 120.04674 0.9 5.6538 0.2 118.4 127.9 111.9268 0.3948 140.1 145.8060 102.04535 0.2 108.04543 0.2 152.04382 107.0890 5 6:5.9 131.5 151.2 129.9346 9 5:10 4.04680 0.6 164.6 122.04719 Sağlık 6.5 113.1269 132.4 128.7 128.0 2007 WHO Reference 116.7 118.7 105.3705 130.9 115.3462 107.4 121.4545 1103.04454 6:5.4 125.8 111.5 140.1 115.2 118.0 125.2495 Page 1 of 131.3 105.3 112.5 125.1 138.9207 5.6 115.3 110.04502 0.8 128.1 149.8 -2 SD Median 112.04272 104.2 104.0 141.1 110.4 134.6 108.7 127.0753 0.04531 0.3538 88 89 90 1 123.9 110.8 111.5361 2007 WHO Reference 107.0 128.5 124.3 122.04407 0.9 133.3 123.1 2007 DSÖ Referans 121.4 140.0 140.5 122.0 117.1590 1105.6092 1102.3 128.0423 6.1941 99.5878 0.04241 0.2119 138.9510 5.04364 0.04520 0.6 121.9 123.4 110.1035 6.0 1 126.8 98.0 159.6 120.5 Height-for-age 1 120.04667 0.9 125.9 157.4 112.9 100.8 128.5 5.5 142.5 2 SD 133.6 121.9 122.7 104.3 3 SD 138.0 125.1 123.8 121.9 128.7 5.9 127.6 110.4 116.7 128.9509 98.04218 4.5 129.04430 5.2542 6.8 121.3 137.5 153.4196 99.8 156.8300 5.8 135.7 121.2 119.04640 0.04489 5.4 120.7 120.2 116.9 111.04326 5.0511 144.8 115.4 119.6 143.8 124.8387 141. 0.0 4.6034 1 129.4 143.5 130.3 155.4 118.9 108.2 121.6 132.2 110.8 157.4 125.4500 0.9046 99.3130 134.3 -3 SD -2 SD 115.4 115.1 141.7 112.1 110.04415 0.04686 0.4 116.7 149.5 118.3 125.4 114.5 116.1 112.4 113.2 125.8700 99.5 135.6716 6.4 123.04503 0.3 123.1 113.3 144.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.6480 0.04195 0.9 SD 3 3 3 SD SD 117.5 161.7 130.04447 5: 1 5:4.04574 0.2 144.8 155.1 136.04612 0.0583 3 6: 4 6:5.4 126.1659 0.7 125.0 119.2 128.0 118.9 155.0 110.4 123.8 131.

7838 7.0 122.9 155.5 175.5 118.3 181.4 196.0 163.4 178.5 156.3 131.6126 0.9 121.0 148.5 142.0 137.2 112.5979 110.0858 103.6 156.7 6.3 119.7 163.04663 0.0511 Year: Month Month L 97.2 137.04604 0.4 173.7851 7.1 152.8 126.4 160.7 148.04735 0.5297 109.5 126.3 189.8258 1 102.1 2007 WHO Reference 147.0 6.1 172.7 114.1 128.9 182.6 7.2415 167.04762 107.1 178.04531 0.9 120.219 yaş 122 (z-skor) 138.0 178.8 155.04415 0.7 154.8 163.04508 13: 2 5.5 152.04744 104.8861 1 105.3 134.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.4 125.1 162.3 123.7 155.9 6.7953 7.7960 7.0 190.6 172.3 168.2 167.4 148.4M 0.9 155.3 149.8 168.1941 6.6345 172.5 174.8165 166.0266 104.6 190.04720 7.9 115.04440 7.0 156.1 186.2859 141.7224 7.7795 0.04714 7.4796 0.37.2 131.2 135.4 142.6 153.7 1 SD 165.6 3 SD 193.9 171.04747 7.5 2007 WHO Reference 163.4 141.0 114.1 161.5 162.04756 S SD 0.7 142.9 157.8 181.0 140.7 161.3 118.6757 0.9 144.9 156.5 124.7 153.5 171.6 172.6 173.04728 102.8 181.3186 0.2 146.9 171.8057 7.4 137.0 124.5 127.8 151.3 170.8 143.7 170.6 136.8 193.5 144.3 120.2 129.7 145.04762 106.6 16: 1 193 1 173.04758 105.4 7.6569 0.04763 7.9 188.04516 0.04418 7.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.1 149.5 143.0 164.7 177.1 113.8 146.3 166.8 166.1 148.0 118.2 194.2 .04703 6.3 135.4 130.0 149.9 153.7 128.0 158.0298 1 101.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.3 153.3 162.1 1 174.9 187.6 118.6 191.9540 M 140.2 188.2 110.04723 6.0 122.7 154.6 165.5 136.0 106.3 159.9 169.04740 7.6 129.4 119.7773 172.04633 0.4034 6.0 139.7 184.4 174.9 843 587 115.0 128.2317 0.2 125.C.04763 7.04582 0.8 145.1 174.1 166.7 151.5 147.0 6.2 -1 SD 128.2 151.5 162.7 174.04423 0.4393 161 1 104.6 176.7466 150.0 167.3 153.0 143.6 167.0 154.7256 100.9 161.7906 0.0 131.8 156.0 148.3606 172.6 145.4 181.7321 164.04647 0.5041 99.3 137.2 131.8775 0.2 174.2 148.1 167.8 113.1255 168.04559 145.1 Dünya Sağlık 151.5 124.0890 11:11 12: 0 5.7586 7.1 6.2 156.2 145.7 111.2960 12:10 12:11 5.04373 5 0.8042 7.5760 0.2029 0.5 143.5 151.7717 163.2 150.1694 1 150.1 157.0 172.3 106.04454 0.9153 137.2 162.8896 0.0807 99.7 152.2 160.1 7.4 Z-scores (height in cm) 161.2 130.6 163.7 134.9 156.6 187.4 3 SD 127.4 123.2 130.4 172.0 Örgütü 157.6 Z-scores (height 111.6 139.1 159.8 163.9 152.4 2007 WHO Reference 114.04495 5 0.3 160.6 141.3549 169.1451 0.2 111.4331 6.3 149.3 163.6 178.04640 0.1634 6.9 179.1 147.04566 0.04646 0.9 T.7 180.1 173.6 16: 5 197 T.1145 0.1 136.5 141.8488 0.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.8 140.5 165.7 167.2 176.9 115.6539 13: 1 157 0.3 130.8 153.2542 117.5055 0.6 147.1 152.3 159.8 182.5 155.9346 135 1 144.5 129.1 154.04407 0.3 180.04692 6.5 197.4 153.1916 96.4107 159 1 158.0 131.9 147.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 3 SD 180.4 159.7 181.9023 134 1 97.8 172.9 129.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.1 142.5 159.C.3 -2 SD 154.3 150.4829 136.5 171.3 164.04514 13: 3 5.6 174.7 153.5 115.04399 11: 3 4.5 155.6 162.3130 134.8063 7.9 135.6 140.4 265 197.1829 135.6501 143.1 165.04667 140.0 159.3 165.2 153.1 176.5 159.3822 158 1 103.0583 11:10 5.2251 0.5 149.9657 11: 6 10: 7 127 4.2 121.3 6.04461 0.4680 171.3 182.7 114.3 0.9 141.2 126.9 167.0 M 016 258 451 596 696 753 0.8 154.3 164.4 157.1 16: 3 195 1 173.1 139.8 105.7 187.2 174.6962 6 0.8 1 SD 140.3 168.0 159.8 138.0 138.4 140.3 125.1 181.2 157.2665 12: 8 12: 9 5.6376 0.1 157.8 121.6 162.6 0.6 144.4931 6.3 116.1 181.0 197.9 126.04451 7.6 128.8 130.1730 0.3456 0.1 157.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.9 116.7 -3 SD 107.4 149.04628 0.3 -1 SD Median 150.5 129.0 175.5 159.1 158.9 161.1 130.7069 7.6 137.5 3160.3 141.2223 1 154.0 123.7 170.6 179.6 175.6 118.6M 157.1 187.04364 Height-for-age BOYS 0.4 180.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.6 166.3 175.8 183.5 1 151.2 144.04382to 4.7984 7.9 143.9 189.8 145.5 154.04447 0.7357 7.1 141.1 190.5 125.9 124.4 159.4 138.6 158.7 163.6168 S 0.7789 7.8059 129 10:10 130 4.4 122.9 151.04750 0.6 117.1468 0.4954 13: 8 13: 9 5.6 134.4 154.1 180.0 119.1 163.04548 0.6 in cm) 130.8 131.4 16: 4 196 1 174.04759 105.5 152.8 183.2 150.1 147.0 159.7 Z-scores 124.0 119.6 6.6 145.04674 6.1 -2 SD -1 SD Median 112.1 136.6 166.04655 0.3 183.9 120.8045 7.6937 7.9 132.3 151.8280 0.4 186.1 104.8 110.7 137.04520 13:5.04407 0.8 2 SD 101.8063 SD 7.6418 0.6815 7.2 120.8 171.7 148.7 157.04579 0.7 126.1 157.3 138.6 129.2 4 of 7 139.1 156.04709 6.04429 7.1 121.3 170.9891 98.3 148.6689 151.7681 7.2 162.7 133.8 148.4 123.04484 7.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.4425 1 153.4536 108.2 125.1 136.2837 6.6 173.7306 0.3 132.4 127.6 181.4 126.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.0 143.7 159.5522 0.7 132.7 112.8 167.2 196.4 164.4 140.5 6.8 123.8 155.04390 11: 2 4.04536 13: 7 5.6716 101.6924 7.04637 0.2888 107.4 188.2717 164.7 143. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.2 159.3 147.0 166.9 195.0 150.04671 0.4 122.4 156.5 148.9 164.3 131.8387 95.5 173.3 134.5 192.2 167.7 184.6 172.7 185.7 121.9 1 173.9 126.04385 7.0 144.9 146.3145 6.6 158.1 128.9 136.04538 0.4 134.8 1 SD 122.3 167.4667 162 0.9 109.2 197.5 135.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.7 135.9377 0.2 148.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.7 145.04569 0.8 143.5 107.2235 -3 SD 115.7270 150.9 148.7 197.9 169.3 141.5482 168.6 118.8 129.1 144.1 182.4680 170.9 114.4 141.5 157.2608 0.0501 0.04764 0.2 174.4 151.5795 11: 1 133 0.9 157.9976 0.8 129.04574 0.4 116.2660 Year: Month Month L 1 103.04758 7.5 114.5 150.04763 107.04698 0.2 112.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.5 Z-skor (boy (cm)) 133.9675 0.4 148.4871 13: 4 160 0.7 168.6 132.0 152.1 127.1 146.7 -1 SD Median 162.7 145.2 156.6 179.7 146.8 123.7 124.4878 146.7994 Page 1 of 165.6207 1 163.1 127.2 143.7 144.1 184.0 2 153.0797 139.5 122.3 166.3 169.4 119.3 182.7389 M 170.4 144.4 172.0 139.6 133.04740 103.4 121.9 133.1 133.7 196.7 147.9 131.9 127.6 174.5 156.6 149.3 151.1 189.2 164.04725 7.5 139.2 125.0 -1 SD Median 133.8 154.6 137.4 182.3 170.3050 166.3 141.04747 0.04694 70.5 191.0 151.8 in cm) (height 149.7 110.1 168.7 7.3 142.8136 171.7164 158.7 109.9 171.3145 165.3 124.04619 0.9 137.4329 1 156.0560 0.9 158.5 159.0093 0.2939 1 104.04525 13:5.1 165.77.3 178.7053 151.1 3 of 7 126.7 120.4017 0.6 134.4 154.8 110.7769 7.8026 108.1 148.04482 0.4 119.7 166.3 179.2 146.0 185.0 164.7 135.4 158.6 126.5 171.5276 0.9 T.2 134.1 140.5 7.9 173.1 172.5 146.0224 99.3 183.04599 S 0.6 170.6234 1 102.04439 0.7 189.2 154.04612 0.9 -2 SD 127.0 129.04475 0.3 128.5 176.04707 0.0 124.1490 12: 3 5.7799 167.3 -3 SD -2 SD 135.5 169.04654 0.04736 6.2899 1 100.9 161.8 169.6 160.5 119.04489 11: 4 11: 5 4.3 155.6 Page 116.5478 149.2 117.3948 0.04701 0.9 128.1099 170.7017 0.04680 0.5 153.5 131.9 1 SD 177.0 146.4071 0.3 144.4 158.3 154.6 135.2 124.3 155.1 190.5 117.5 110.04495 7.6 131.0 118.2 145.2 113.9 197.C.8 165.3 122.8056 7.04502to 19 years (z-scores) 5.1 185.6 2 SD 158.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.7 16: 199 159.7 138.9 173.9 176.6 131.6 128.7 180.2 139.4 116.6180 0.3 149.8 160.04462 7.3 125.5 Page 109.0 147.9 134.9 SD 2 SD 146.1 179.2 158.3 116.2 139.04506 0.3 167.1327 6.04679 0.0748 172.7909 7.1 140.5 186.2 195.2 133.7639 149.2 116.04751 7.4 140.04760 7.8 2 SD 185.4964 97.8 142.7 153.9 -2 SD 122.0 2007 WHO Reference 124.7 128.2 105.4 Median 134.5 142.1 191.4 136.7483 7.9 192.0 142.8 160.8 3 SD 123.1 147.9 180.6 168.8623 1 152.2 194.2 161.3474 137.5 189.0426 145.0 174.04396 0.9082 -2 SD 6.1784 12: 4 12: 5 5.5 1 143.5 3 SD 152.2 156.2 132.5828 100.7 117.0 159.0 119.3 151.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.8 142.1 129.04744 109.6 157.0937 5 1 104.8 2 SD 172.8 150.9 125.3 136.4276 108.8 157.5 169.7 125.1 108.6212 1 100.8 160.4720 1 162.04661 S 0.5 150.6 140.57.3 130.4 187.6 154.9 158.6 148.8 114.9580 169.7 125.1 133.3744 0.5 SD 157.7 146.9 160.04719 0.04619 0.4 193.6 125.7731 128 10: 8 10: 9 4.0 196.97.4 165.04755 7.7 164.2119 10: 1 121 5 .04597 6.6 106.9 165.6 152.4 -3 SD 120.2371 1 149.04609 0.7368 95.8967 0.7 5 of 7 Page 149.3 145.04753 104.2 166.8 157.2 128.04687 0.5 119.8 138.9 137.3737 117.1 142.04714 S102.8710 96.0505 1 162.8004 7.1 136.04730 110.8791 0.9 120.4 195.7 126.5 155.3 152.04589 0.0321 0.3 146.9 161.0 185.5 169.6899 168.9 169.0 165.5 137.1 189.3441 6.7 174.04761 7.04763 7.1 132.7 130.3 132.6 164.2 177.3 123.2 132.2 123.04754 109.7483 135.9 166.9927 98.0 141.04431 0.0 144.9 144.1 161.4 122.5 156.5233 SD 6.04732 6.3 151.1 135.04686 100.4 129.1 145.7392 174.6 142.1470 0.3 133.04469 0.7898 7.6 116.6 127.0 155.0 188.7 188.4 141.8 174.1126 0.0 179.8 197.5 1 146.8 122.6 147.3 149.3 149.3 160.5 127.2 115.3 7.1 113.04589 SD 6.04355 0.1196 4.0275 11: 9 5.7 196.4630 6.9 154.4 135.8 150.5784 174.3 176.0 150.1 111.0 7.9 177.9 194.2 138.2 163.3 186.0 175.4 178.8 132.8 7.9 177.3 121.9 7.9 142.7 147.5 165.7 166.6 132.4 143.6 186.1 173.7 147.04626 6.5 159.7371 150.7 138.0 120.4 188.1 145.6 189.5158 139.6 136.8 182. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.1 120.1 SD 101.7612 101.7 164.8 149.9 181.7555 150.0 140.3538 102.0 166.5 179.5 170.4 134.8 190.6122 0.3243 13: 0 5.4 155.04473 7.0 160.04527 0.2 170.8203 SD 0.1 130.8 152.0 135.8 151.9 1 156.3856 0.1 162.9 118.0 7.

7 157.7 188.6 161.4 118.3 132.5432 101.0 191.9966 17: 1 205 0.8026 7.7 1 176.2 197.6 160.8 175.8 105.8 120.1 190.6 5.5 161.04159 109.3606 172.6 111.5 111.9 196.9 119.0 191.04311 104.9023 199 16: 8 200 4.0 169.8 119.17.04385 7.1 -2 SD 157.5 198.7838 7.0 108.6815 0.0 3 SD 196.4 2007 WHO Reference 153.5 168.4680 170.1 191.2 183.6 159.9 120.4 148.2 152.4 198.0 161.5 114.3 181.1 174.4266 0.8 164.5 135.4 1 SD 180.04301 7.8 115.04514 0.7 198.9 166.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.3 170.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.7 122. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .9 120.1 167.6 113.3247 109.9 167.9 115.4 110.2 2 SD 188.4107 18:10 5.2824 98.1784 17:10 5.5 161.8 130.07.3 168.4 137.9 112.2 191.5 176.0 121.4 183.6 154.1 172.2665 18: 2 5.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.67.0935 1 176.04373 0.2 122.8045 7.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.1609 103.5 156.6 118.1 148.2 113.4 124.2 153.7 152.5 136.04332 7.37.7 166.3 176.1 158.1 198.4 165.9 168.5 155.8967 173.0 171.6 175.8 116.8 153.04447 17:5.04548 0.2 116.04364 0.8 129.7 163.8 190.2 113.97.4071 97.2 128.7789 SD 7.0 191.1 147.04454 0.3 198.5 198.04375 102.04484 7.0 198.3 110.04495 SD 7.7 196.3851 1 176.9 176.4 174.57.6 2 SD 190.8 131.5 135.0748 172.5308 0.8 176.6 120.8 112.3162 1 102.7053 101.2 176.7 Bakanlığı.04185 7.5 131.8 165.7984 7.7 183.04232 7.04429 7.7 196.6 128.8 190.7 181.6 114.1 166.1 191.37.1449 98.4 176.6 153.7 171.2 113.5 189.9 -2 SD 154.9133 1 175.3 121.7 159.3 189.2 156.9 188.5738 0.6 198.3 154.9 111.04150 7.2 168.8059 16: 4 4.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.3689 108.5 163.8 175.5 174.1 191.4407 0.04506 S 0.1 181.2368 1 102.7 167.5 119.5 127.6 183.2 123.04271 7.7 175.8 120.3980 0.8 176.1196 210 0.3 179.3856 173.8 176.2 167.2 121.9 Dünya Sağlık 187.2 159.04489 0.2 183.1 169.6300 103.0 117.8 196.4954 5.9 123.8 150.0 169.8 183.6 149.3 106.04418 7.4 168.4 154.5597 0.0 183.9 161.3 176.04322 0.0 116.7 148.9 198.6 182.04516 0.04134 109.1 161.4 198.4 159.6 153.0380 1 100.3 153.7898 7.6 158.5211 1 104.7 154.9 169.97.3 114.4 125.1 110.04423 17:5.2 197.3 150.0 111.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.6 179.2 198.3243 18: 6 5.5 126.6440 0.8 138.3822 18: 8 18: 9 5.8 137.04251 0.2 155.04440 0.04536 17: 7 17:5.0 169.2 175.6 132.1468 S 0.4857 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6 133.8057 7.07.1 161.04482 0.7392 0.5 126.4976 104.C.7 183.9 108.6 114.7 161.0 197.1 178.1 169.3 176.9 Örgütü 195.6 117.9 183.8 183.1 181.8 171.4 130.6850 99.4 173.4 116.6 174.9 188.4 101.4 125.04177 7.7 168.9 191.0 163.8 130.0321 174.7371 101.5160 105.1 3 SD 195.87.7 119.4 123.1 164.1 124.3395 0.0301 97.1 183.3 122.1 194.04538 0.4 176.6576 0.7 127.2 153.7717 -3 SD 147.1 191.04415 4.8 198.2 152.0 160.9781 100.04461 0.8 160.5 109.04168 0.7 128.9 172.9 180.5 170.4 195.7773 S 0.5 153.04281 105.3 123.4667 5.04462 100.04502 0.04475 0.1 191.5893 0.2 -3 SD -2 SD 152.04390 0.4453 1 103.1 128.6 117.04431 17:5.8 126.4 173.04382 0.7 168.6 198.0 175.6 198.9 158.7 187.6 -1 SD Median 165.2 102.04469 0.9 198.0 127.C.8 193.4703 0.2 198.9 2 SD 174.4 124.1 106.04343 S SD 0.2 108.6 115.2 104.7 112.04451 7.9 175.2 183.4 175.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.1 191.7639 100.1 107.9 179.6 182.1925 101. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0 125.9 156.4123 0.04396 0.1 150.1490 8 17: 9 5.0 174.6 178.0 161.2 123.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.04569 0.7 152.4 Page 110.04353 7.8136 171.8 181.6345 M 172.9 116.3817 0.04531 0.3 172.1 191.04241 7.1 166.5 125.8896 18: 1 5. Türkiye 2 SD 3 SD 186.2 169.3 176.7 198.8 120.9 176.4 197.5 154.07.9 154.6026 104.0 115.4 161.5784 97.4 161.2 175.5 134.6 154.3 198.5 160.4 119.8 197.07.04527 0.04508 0.04261 106.8 151.2779 1 176.4724 1 176.2 18: 7 5.7 151.0 182.4 105.4 160.5 183.5 174.8 176.9 190.5 125.2 151.4 190.8432 1 100.3 117.0 149.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.0 175.67.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.7731 16: 2 16: 3 4.3 -3 SD 149.5 132.6 133.1 121.4393 18:11 19: 0 5.9 161.0 1 SD 183.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.6 109.5 107.3 173.2 191.4 147.7 160.04222 107.4 182.4 Z-skor (boy (cm)) 164.5 197.3 151.2 168.4 183.3 176.1 186.04559 0.9 159.6 198.47.2 198.7 149.7672 99.2 191.8 175.57.9 173.5454 0.8 190.1 191.6 110.5 190.7953 7.6 158.2 112.8 176.0 1 176.7270 0.04291 7.5 114.3 124.7164 0.57.6689 0.5010 0.2 167.2 122.0 174.3 109.8 127.2 154.0 154.5230 104.04142 0.8 127.2371 1 175.6126 95.7 119.4 182.6 157.3 183.7 129.3 190.7 183.7466 0.4 129.2 175.9 155.8 131.6 172.7 159.3 Z-scores (height in cm) 118.5 131.6 168.1 114.7 173.5 114.4 -1 SD Median 167.0 183.8 160.1 191.0 160.04204 7.8 118.8 176.3518 1 176.3 166.1 180.1470 16: 7 4.9346 201 16: 9 16:10 202 0.8 183.04355 0.7 175.1 161.9 151.9 182.9 189.2 175.8 168.6 198.6 168.1 153.8710 0.1 189.1 191.0583 208 4 5 0.2 187.3 161.9 124.4 174.7555 0.7 190.04439 17:5.8 157.2251 96.17.0 121.5 168.1 154.04407 16:11 4.5 198.2 3 SD 198.3 183.1 198.0890 209 6 0.5 197.9 152.6 125.2 110.04495 0.6 Yaşa göre187 – 1 171.2 190.3951 M 175.04579 0.4162 1 103.04473 0.6 105.5959 175.2 194.04407 102.04195 107.8 150.04525 0.5 182.9 194.1 174.3 110.1 180.4 167.77.3 132.4995 99.6 183.04364 7.5 1 176.8280 96.3 178.3 106.4 161.3 176.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.7 183.3542 0.7 189.5 164.3 183.2 169.04213 0.7 173.1 160.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.77.0 190.6 175.5 136.4 187.1 175.2 118.5 176.1 176.9 168.6 176.1 176.9 6 of 7 153.6174 0.3 129.5 126.04520 0.6 165.4565 107.5 198.4 198.0 174.3115 0.6937 0.4 186.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.

5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.0 12.6 19.11513 0.10792 107.3 15.6 130.8 20.3 14.0575 -1.3 27.7 17.1 26.4 12.3871 100.5014 -1.7 14.7732 -1.4 117.8 12. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.9 28.9 132.9 23.5 12.2 23.8 15.1579 15.7 11.2 2007 WHO Reference 12.1427 99.9 SD 19.7 12.1 13.7 12.9 13.9966 5: 1 4.0 13.7 12.9 112.5 25.7 12.2 27. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.8 12.3 17.4 26.8 14.015.2911 -1.04520 0.1 22.12816 0.9 20.315.5 SD 18.9 16.4803 -1.4780 -1.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.5 25.0 12.3 0.7 13.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.7 12.4 19.4 19.6 22.2 116.8 12.10883 0.3 129.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.4 0.515.0 13.0 127.2433 -0.1490 80 -1.3 21.7 24.1 17.04390 0.3 30.9 24.5 23.7 11.3 19.4864 -1.7 17.5 24.7 12.8 15.5 22.0 19.9 11.7 12.7 110.7731 5: 2 4.215.1 14.7 0.3 20.4851 -1.9 120.9 111.3 13.9 15.2 16.3200 -1.3 14.2 SD 12.9667 0.3 12.3 16.0 14.6 128.0296 15.1784 81 -1.3 118.6246 -1.3 118.4 13.3 0.1 13.5 11.12108 0.6 19.1 125.2438 -0.0630 -1.0 0.8385 5: 5 4.4 15.6 0.10746 106.0 23.3425 12.6 13.7 11.9 18.9 2007 WHO Reference .12148 0.1 13.4 18.3 12.8 11.5 20.2089 83 -1.3 117.6 125.0 12.8 15.11985 0.4 14.8 22.4 0.3 11.9 15.8 25.3 -1.6 16.6523 -1.2 127.4723 L -1.1 16.2 126.7 12.10974 0.8 16.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.7 28.9 18.815.8 11.12188 0.8 14.7 12.04423 0.4 17.8 13.815.10058 0.0 15.8 21.12346 0.12571 -1.8 2007 WHO Reference 11.11110 109.2487 -0.09692 100.12026 0.1 19.10379 104.4 13.9954 -1.2760 -1.3175 -1.04536 7: 4 5.2 114.0 123.0208 0.6 18.2 17.6 17.3 0.04461 5.8 14.04431 0.6 DSÖ Referans 13.7 22.2441 -0.1 13.0 123.3 15.5 122.12643 -1.7 14.5 13.10195 103.04489 5.11601 0.0 13.04531 0.4 24.7 126.2 0.4 17.5 21.9 16.2 23.4798 102.4561 16.7 15.415.0 16.1 120.0 22.5 30.7 12.0794 98.4859 -1.1 29.8 11.C.1 13.8 14.3 132.8 18.6 121.6 1 of12.6 13.3 M S 0.715.10562 0.5663 16.7 29.9 21.8 13.7 134.4677 17.9 12.9 109.8 11.1316 0.3697 104.6 13.4 14.4 23.7107 -1.2 22.6 130.04475 7:5.9818 7 1 of -1.1875 6: 7 79 0.11020 108.0 18.4737 17.3 14.615.8 112.2 18.2 114.9 119.10471 0.3 22.6 15.9 13.0 20.9427 96.2 136.215.0956 98.11380 110.1 12.1 0.5 17.5 26.4 22.8 22.2 19.4393 7:11 5.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.4 15.10104 102.3 14.7 12.4 23.6 27.9 114.0964 -1.5 15.8 18.8 15.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.6 T.3858 16.9 115.9 14.9 14.3314 6: 8 6: 9 0.5 12.8 29.2 13.115.9 21.9 11.7 13.7 19.3 128.7 19.0 12.09829 101.10425 104.1759 M 16.0 14.1 11.11644 0.8 105.215.9 15.4 21.7 12.11065 108.3095 99.4688 -1.3 323.2 13.10929 107.6 21.3 11.5 130.0 17.6 125.7 13.11901 S 0.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.7 843 587 2007 WHO Reference -1.2 15.4 13.04502 0.3 16.11291 0.5 125.414.0757 0.0 0.7 107.7 Year: Month Month -1.1 12.6 11.2 28.7 14.4 18.815.6 13.6 219.3 25.6 25.0 11.4 14.5 129.9 13.0 123.2 17.6133 16.2 21.2 17.2 13.7 12.12422 0.9 13.8 SD 11.2580 16.2 267 30.7 18.8 12.11816 0.5 136.2819 L M 15.04373 0.9 113.915.04399 0.5 0.11859 0.0 24.7 12.4838 -1.04514 0.2 15.3 119.7 15.4708 17.5 12.415.2 115.3 17.4398 15.4642 17.3600 -1.2 -114.8394 -1.2 13.12268 0.12067 113.1 132.2019 15.11469 0.0 SD Median 15.7100 16.11156 0.3 21.1358 16.3572 100.4036 101.5 19.1 19.10149 0.6 120.7 12.9 13.4397 7: 2 86 0.6 18.5 124.1 138.09783 0.7 21.8 15.4823 16.2 24.11246 109.4753 -1.8 13.3 117.1 23.04469 5.3 19.12607 -1.8 17.5 14.1 19.4 17.4866 -1.6 15.2 11.3 13.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.1 12.9 121.2665 1 85 0.4567 -1.9 137.7 11.3717 0.7 107.3538 88 89 90 7: 7 5.9068 15.9 15.9 12.9 11.4 17.0 13.04508 0.7 19.3 12.C.11201 109.2 19.7 12.5 13.6 20.3 17.9 19.0 19.1 121.1 24.9 24.9 110.4 15.7 13.10837 107.3 18.0 122.9 114.5 -1.12534 14.1 18.9 113.12849 12.7 13.7 2007 12.1 19.2 22.7 16.3 123.3 12.2 14.1 121.4864 -1.3044 17.4839 -1.2 14.8 0.0 17.8 22.1 17.8614 16.3 15.9 26.04495 0.1 15.5 21.1 16.115.3 118.0 13.9 111.9 21.2 15.1728 97.8 SD 12.7 111.8 113.5723 103.7 11.8 15.3 16.11688 0.3060 15.8 131.3 29.2 20.7 11.2 23.6 23.4 28.4336 15.4859 -1.2 17.3 23.4 19.2 15.9 114.3 17.3 11.6 13.2592 97.3 14.2 11.2831 99.6810 -1.0 17.3 15.2160 15.9 19.7 221.7 16.12748 Okul Sağlığı -1.9090 -1.7 26.9 30.8059 5: 3 5: 4 4.8 24.1 12.6 14.1 22.8 106.9 110.9 0.4 SD 17.2 21.4593 -1.4 14.5 0.6 125.11424 0.8 19.4 17.10608 105.4047 15.6 11.8 12.8 114.415.9 15.0 20.09966 0.3 15.0 20.5 SD Median 16.0 18.4825 -1.7 16.9 19.4238 0.3243 7: 5 7: 6 5.5979 -1.6 13.5476 -1.2998 -1.3 120.0 118.6 29.7 0.6 20.9 13.0 29.5 19.2434 95.9 22.5 SD 133.2 19.9 22.8 16.3 127.9 120.8 14.4 19.1 15.1196 6: 6 4.8 12.1 18.3 17.1272 -1.11557 0.3 18.7 12.6 137.1 14.5 12.9 14.6 101.11774 0.7 127.7 109.2 23.4107 7: 9 7:10 5.9136 0.9 12.9 112.6 19.2 19.9 116.7 12.10241 103.7 21.0275 6: 2 5.0 17.T.3637 17.7 108.0 122.4 12.6 15.3822 7: 8 5.7 11.0 119.4 29.3 19.0 17.2 15.7 11.7 12.8100 16.0464 15.2371 84 -1.8 21.9 16.8 104.8 27.9 17.6 0.7 12.4 22.9 17.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.8 11.5 15.04454 5.0 30.2641 -1.4 116.7 108.9780 L -3 SD L M M -1.4 20.7 13.0 27.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.5 13.9451 -1.2 116.4850 -1.6 20.8 Kitabı 12.2 15.8 114.2166 16.1 17.4787 16.4 7 13.4807 -1.1 135.2693 15.7 15.11335 110.9 12.7 12.7 17.2 15.2 -213.7 0.6612 16.04439 0.6 13.4270 15.7 110.3880 15.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.5 21.9 17.12384 0.9023 5: 7 5: 8 4.015.8 20.8 13.8 17.2960 87 102.3 15.9 15.4 12.8 -114.04482 101.2 11.7 126.1 13.2 15.8 15.7 20.4526 -1.3 14.8 SD 21.4 118.1 17.09738 100.0 17.2 13.5 13.8 127.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.5 16.10517 105.3499 15.0 16.0194 -1.5 16. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.04525 0.2 128.1115 15.4667 8: 0 8: 1 5.4 13.4 21.0890 6: 5 5.4 124.0 0.9 12.10287 104.2464 -0.9 15.3 15.9 11.4 17.4 133.7 106.9 15.7 -212.9605 15.2 14.9248 -0.4199 15.9 115.04415 0.615.3 19.2 SD 13.2551 -1.4 116.015.04355 0.014.2999 16.3 119.0 12.2565 15.7 12.5 124.7595 16.3 115.8 105.0 15.8 112.7 126.2 15.3 20.1883 0.7 12.2516 -1.9 18.2 26.3790 104.4456 15.9 23.9 23.0 19.2 121.3287 102.1 21.1 128.5 16.6 22.4 16.8886 95.5200 16.9 0.0 S 0.6 14.0 15.6 17.9 20.1 20.4607 16.1 28.7 23.3439 100.2 -311.12307 0.5 -1.9 14.215.8738 -1.0 12.8 11.6 16.12460 0.1 22.5240 0.9346 5: 9 5:10 4.7 110.2 125.2459 12.7 17.7 13.12497 0.4650 16.0583 6: 3 6: 4 5.9 15.2448 96.2 14.8 17.0 118.0 122.515.C.2697 0.4954 8: 2 5.10333 0.9 16.0 19.5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.8 Page 7 11.3 12.11731 0.9 18.6 13.10700 0.7415 105.5 19.4 12.7 12.11943 0.9 119.0 21.2 13.4606 17.7 12.3 13.3 Page 2 of13. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .0 17.3 12.1 16.0 0.1 15.4211 7:5.3 22.4 117.8058 -1.12782 0.9 0.0 119.1 15.4511 Page15.9 15.4482 17.1 12.0 15.0 SD 27.0 15.8 23.3 15.0 131.6 19.1 22.1 0.8 11.0 19.4125 -1.8 11.6 16.4298 16.1 124.0 327.04364 0.04407 0.12678 -1.9657 5:11 6: 0 4.5 16.0 135.5 129.6 23.8 132.2 18.8 25.9 SD 22 SD SD 18.3 25.7 12.0126 97.1 120.5 28.9 115.4763 16.3 16.10654 106.7 12.2 17.8 11.9 15.6 131.7 109.8 111.4746 16.1 124.04382 0.5 0.5 123.2433 15.7 23.1 22.8 11.12228 0.10012 102.3966 104.4 16.09875 101.3395 103.3 117.5 22.9 11.5 129.7 131.

9 29.6 15.4677 17.6719 98.9898 -0.5 27.12460 0.2 32.13719 0.6 111.3 16.7 0.13889 0.9 16.8651 99.2459 -3 SD 16.1196 4.4 122.0 14.9 18.3425 16.1 0.1 14.12497 S 0.6 16.4 23.9 Başkanlığı.2 35.12422 0.3621 18.13873 0.8 28.7 17.5 15.13070 104.4 17.14153 0.6 106.14164 0.0 0.1 13.0 126.3 19.9401 20.6 18.9 16.1152 20.04373 BMI-for-age GIRLS 0.13186 0.817.9819 -0.5 16.9 28.04531 0.4 16.5 35.3 Sağlık 18.0 20.2 17.4437 -1.2 19.1 36.4 23.3 134.7 15.14142 14.1232 181 -1.4 18.8 35.1316 96.1629 -1.1947 -1.6 14.12571 100.0290 -1.4 228.4 24.8 Median 16.1 3 SD 29.2665 151 12: 8 152 5.9 26.7 124.3 12.9 15.1311 19.7 335.9966 136 137 138 -1.7 27.3 13.9 13.6 29.3 22.2 128.6 19.9 23.5 13.8 14.13537 109.5 17.3934 20.04514 13: 4 5.9 125.4660 101.3 14.4 12.7 14.8 121.0 29.12914 102.1 20.4 17.5045 -1.7 0.8580 20.3 7 116.9 23.4 122.0 30.2 116.0 26.04447 0.1 0.12678 101.14176 0.2583 -1.2 27.1 137.7 20.8 12.14044 0.5 5 years (z-scores) -1.615.7595 16.3 120.12228 0.2 -214.3 111.2 20.9 21.5 112.4823 -1.3 33.2 14.14005 0.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.4 22.8 18.1 Okul Sağlığı 29.7 22.0 36.3121 18.4 135.816.2 14.6 22.417.4123 17.6 14.7 15.1788 19.3 31.2 12.1 21.3 19.1708 -1.04461 0.0 25.3 13.0 36.4357 20.5 15.8 14.1 16.4807 L -1.8 -312.13129 104.9 14.13009 0. Türkiye 18.0 125.1 3 SD 27.6 34.6 20.7 124.0 224.1 114.7 17.6 17.0 112.8 20.4238 11: 3 135 0.2345 19.6 18.5 20.3 34.5 29.5 14.6 16.3 18.3 13.1 128.04475 0.4859 16.9 18.0 13.6 27.8 125.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.12384 0.7346 -1.0 2 23.9 15.3499 20.4 132.04502 to 5.2970 L M 13: 3 159 0.9657 11: 6 10: 7 4.316.6 17.2 18.9070 -1.9 14.8 20.12188 0.6 113.4 21.7 20.2 13.9 20.8 20.04439 0.5200 16.9582 -0.4839 -1.4 14.1 14.13977 0.9 2 SD 13.0 115.5 23.2 28.0 17.1 28.3 24.4 0.1 122.1 119.9656 20.0996 184 -1.C.3 123.2 0.3945 18.3 22.9 -1.8059 10:10 4.1 33.4339 17.0 Z-skor (VKİ16.1 15.6 Z-scores (BMI17.4436 17.14018 0.3 24.2107 19.7 28.8 13.2SD 117.8286 20.3197 -1.9 -1 SD 14.718.5 23.7 Örgütü 28.1 17.5 23.8 13.04355 0.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.4 31.4 132.0 13.1 20.4 20.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.3 126.6 -2 13.4006 99.2 110.4 13.918.4 127.6 17.7400 Page19.118.13492 S 0.8 13.13601 110.13040 104.8 29.3 0.9 35.3 111.116.5 14.7 23.2 14.6 14.04423 0.1 13.3 28.0 28.5 35.0 23.3 36.5 131.4859 -1.1 112.5 12.6 24.6 15.8710 96.8 119.3 14.9 0.2 12.1 27.4 24.6 123.14130 0.8 115.2 18.7 19.6 1 SD 18.7 28.4 17.5 SD 130.5 120.1 Page 5 of16.5 107.3195 18.2 125.7 18.3 24.1 25.7 13.7 333.7982 20.7 14.7 15.8 31.5 16.2 15.0055 -0.6 2007 WHO Reference -1.0 15.5 21.5 34.8 15.5 22.5 0.0 34.6 22.4708 95.8 22.4 14.13372 0.13214 105.8012 98.0 130.7 19.2 12.5 132.4 0.4 20.4954 13: 8 13: 9 5.7 14.0 18.8 13.0 0.3 21.6 25.3 .4769 20.7 28.0 Page 3 of 7 109.2 28.9 17.0 19.3 0.6 119.4737 -1.2816 19.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.1289 104.2425 19.2 17.1 16.5 18.6 28.7 16.6 14.3 14.416.13756 0.2 30.12346 0.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.6 35.3 121.4065 -1.6 16.2 13.3 35.6 17.3 23.3 13.2 18.8 25.8 23.2 14.1 19.9 20.4526 17.0 16.6 18.0 120.5 13.6006 -1.1883 -1.7 132.9 22.4kg/m2) in 12.3 14.817.3 24.8 15.9 Bakanlığı Sağlık 20.6 22.8100 16.6 20.2 18.1 36.3 19.9 121.13934 S 0.2999 16.5 16.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.8 35.3 18.2 25.6 135.3 109.13904 0.6 16.2 36.2 17.14082 0.3046 18.9 SD Median 20.2 24.9023 134 -1.1 28.2894 19.1 21.12849 0.7668 20.0 20.04469 0.817.2 110.13681 0.016.5 122.4780 -1.6 105.4 M 0.9136 -2 SD 0.4298 16.6 14.1390 -1.13791 0.3755 18.4642 -1.8 12.7344 20.1297 -1.1 17.8 18.14094 0.1 SD -116.8 22.9137 20.2 26.0447 -1.617.7 117.14070 0.12148 0.4 23.3 17.5 13.3 0.916.2027 19.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.4 20.2 29.9 130.8523 -1.3 14.3 14.2 19.7731 10: 8 10: 9 4.8 34.2 17.9 28.3 14.4 17.0 3 SD 20.6 0.8 120.6 15.0 36.317.2371 101.8 14.9306 -1.8 30.1 18.5560 20.8 133.5 16.0 15.6677 -1.3 25.4 138.5 19.3 16.7008 20.0212 -1.7 14.3 131.9607 20.0 27.04399 Year:4.4 24.0 24.0 29.12607 0.7357 -1.6 27.7 14.6 128.4 18.3 -117.7 105.0603 -1.0208 -1.5 24.7 14.3 22.6 15.8 SD SD -115.3689 -1.13421 107.4 14.9 13.9335 103.115.0 114.5 129.2 26.4 22.6 18.4 16.13469 108.9 24.6 12.4864 -1.8 14.2186 19.8 34.4 14.6 0.4 12.4 12.9 28.13622 0.04520 13: 5 5.2 23.5 15.9 20.7 18.3 16.9 21.5 12.8 22.2 13.4 118.3553 18.9991 0.0 14.0648 20.2 12.2 14.7 28.0275 11: 8 11: 9 5.2 122.3 15.1 19.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1.3 16.7 SD 35.0 16.5 23.5 -3 12.0757 -1.3 23.04495 5 0.2 31.4 35.12882 0.1 24.8 114.04407 0.3 13.4 15.5663 16.4850 -1.8 18.4107 160 -1.7 113.6 23.4288 17.4838 -1.4825 -1.6 Sağlık Bakanlığı.5 17.0134 -1.8 19.1 13.13841 0.4 17.0 15.04382 to 194.0 16.4 13.9977 -0.518.2 113.9 14.9 Page 4 of15.4667 162 -1.715.6 31.5 14.0 15.4 119.4393 161 -1.9667 95.13920 0.13738 0.6 19.2 127.1 16.9 15.12816 S 102.3 20.0 SD 14.6 16.2 13: 2 Year: Month Month -1.4 16.1 24.2 29.9 127.8 14.8 20.4803 -1.4 33.2 15.3 110.0 24.5464 -1.6 32.2 14.3 18.13268 0.9 36.4180 99.2739 19.6 13.6 20.3 14.6 13.1 14.3 18.8 19.5 16.2 29.9 17.7 34.7 22.1 126.4 128.4389 97.8 15.13580 109.1867 19.5 17.04364 0.2 2007 14.7 14.3 13.2 121.7 25.6 123.2 27.2 120.4 SD Dünya Sağlık 22.2 110.04508 5.2 36.1 23.3 13.1 7 16.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.0 29.9 126.8 13.4482 17.0368 -1.1 29.1 35.8 16.2567 104.13295 103.4 123.017.9 -313.3 36.6240 -1.3 19. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.13347 107.8 129.5 13.4 14.5 14.13099 0.6 14.7 17.04489 11: 4 11: 5 4.9966 -1.2580 16.9 22.5 25.13700 0. 0.3053 M 20.4 20.0917 185 -1.13774 0.5 119.0 14.9 17.8001 -1.4 27.9 29.8 23.317.0 21.3883 -1.7966 7 1 of -1.219.5647 12: 7 5.6 SD 127.4 13.0 0.1 SD 23.3858 16.7 14.04454 0.3 16.1967 -1.13241 106.3 27.0681 -1.1074 L 183 -1.3 27.7 26.2 17.2 137.9 23.2504 105.6306 20.1490 12: 2 12: 3 5.5 17.7 34.5 0.13825 0.8 SD 136.2 24.1 115.717.1 SD Median 16.8 19.7 18.3 12.3986 -1.2 18.3 106.5 0.6 129.7 SD 13.7 32.2 19.8 113.04415 0.5 30.6 14.7 22.3 18.4 29.1 32.1 2007 WHO Reference 114.2639 100.1784 12: 4 5.3 15.8675 13: 1 157 0.0 35.12534 -3 SD 12.0 33.12108 0.4 12.7 20.0138 0.4567 11: 1 133 0.7 15.3637 97.1644 20.4 14.7 124.8 127.3 131.3 19.0 2007 WHO Reference 14.9 23.9503 0.7 19.0 133.0890 11:11 12: 0 5.0 0.516.8614 M 16.04536 13: 7 5.0583 11:10 5.8 17.6 28.13397 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.3483 102.3 110.1 109.2 115.0 14.4 13.14198 T.1549 -1.5 22.9346 Month -1.8 0.1 14.6 16.3 12.6 19.7 SD 23.7 12.2 108.5 13.04482 0.7 118.13808 0.2 24.8 BMI-for-age GIRLS 0.0 29.1 18.1 20.6 21.9 119.9 26.5 33.12067 0.7 21.2 23.5 28.7 26.2 117.3 34.9 -3 SD -216.4606 17.4 12.14106 0.117.7 16.3 Hizmetlerinde 24.7 27.4847 -1.13949 0.1 118.5 28.2 27.04390 11: 2 4.3 18.5 14.0133 20.1 18.4 35.1 18.3819 100.4 SD 28.8 18.2 120.8 SD Median 19.9 14.1 22.518.8 14.3 23.3 18.2266 19.0 SD 226.7 14.0 20.6 DSÖ Referans 16.1 17.0 15.3413 -1.6 118.2 20.4 15.4787 -1.3 13.04431 0.8 125.5938 20.5 123.13858 0.8 19.8 2) kg/m 15.7 14.1 19.5 13.2089 12: 5 12: 6 -1.13321 107.4746 16.8 15.3 17.5 Median 107.4 19.8 15.3 18.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.12748 11: 7 5.13662 0.6 124.2 20.3538 102.1 14.1 26.1 27.9 15.2 15.12268 0.6663 20.9 16.1931 104.9661 -0.416.9 27.3269 102.3341 18.12307 0.4866 -1.9 108.12643 100.13158 105.2 28.5 2007 WHO Reference 12.5333 -1.7 2 SD 21.2 15.9 124.12713 0.9 19.017.0 121.4 12.6824 -1.13991 0.8 20.8 19.0 21.6 23.1 35.5 SD -2 SD 13.1153 182 Month -1.13514 109.8 35.8 114.4 20.0 18.14187 0.5 330.12026 0.7 34.2595 20.7 15.3 34.12782 101.0 111.4 116.2 32.7 16.2 Kitabı 36.7 SD -215.7 0.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.6 15.2 36.4 112.11985 0.6 104.0 19.3 22.218.6 12.7 15.13642 110.8 31.5 27.3 0.1 116.3 16.3 12.04525 13: 6 5.8 22.9 33.6 21.7 24.0 120.3 13.0 21.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.0 0.616.4 30.3044 Month L 97.7 13.2 24.6 14.3312 -1.0525 -1.12978 103.14057 0.9 29.7 19.819.7 129.4864 M 16.1 24.14118 0.5170 20.2125 20.615.8 13.3822 158 -1.4 24.9 136.4 25.7 13.7 118.618.4851 16.9 -1 15.6133 S 0.2 13.13559 0.9 21.8 33.1 32.2 115.3 12.8 28.9 35.4763 16.1 36.4 13.2661 19.4 0.0760 -1.1470 -1.9 19.6 17.3820 -1.616.5 123.9 108.14031 0.0 SD SD 20.3 16.0642 103.2 33.1 14.9 25.7 17.2 30.2 116.9 125.0630 100.0 22.7 20.13963 0.8 24.13445 106.9740 -0.1 36.1 26.0 16.8 18.0 21.6 32.4235 -1.6 14.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.3 13.2 16.0 28.9 0.2 131.12946 101.3 117.0 119.8 17.9 31.2 14.016.0 114.5 27.1 36.9901 21.6 20.7 17.8 22.9 21.3 13.C.2 18.8863 20.

3 21.3 16.1 0.8 23.6 29.3 132.6 14.6 2) kg/m 18.7 36.4 104.14198 102.3 36.3 131.3 36.04373 0.9184 99.8 127.5 36.1 36.2089 18: 0 0.7982 -1.C.14405 108.6 29.6 114.6 123.6 -3 14.2 14.9137 97.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.421.6 21.7 16.6 -216.0 112.5 16.9344 -0.6 36.5 29.4 21.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.5 122.2 0.2 21.6 14.7 112.0138 -0.9024 21.9898 20.9104 -0.7 23.3 127.5 29.5 0.7 14.3 16.9130.4 111.7 21.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.14271 101.6 118.1007 M -0.7 132.8 21.8128.14044 0.0 29.3 21.9129.9977 -0.8382 21.8 126.8 2 28.8060 21.3 14.221.3 14.3934 20.3 29.7 16.4 0.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.14291 105.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.2 109.2 18.3 18.618.5 24.9129.14441 0.7 114.2 121.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.04502 0.14070 14.0760 20.2 0.1 124.4 18.5 14.5 116.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.2 29.221.9023 200 16: 8 16: 9 4.9 29.320.04364 0.8 115.5938 20.0 20.3 132.8 24.6 29.0 29.0 24.7 16.14240 104.2 126.13963 0.5 16.718.9 24.0 24.14176 102.4 118.6 118.14368 0.9346 201 16:10 202 0.2 113.4 24.6 29.6 S 0.2 29.418.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.6 117.0 20.1 16.7899 -0.4 5.3 36.7 14.5 14.4 36.5 29.7 107.04439 0.4 122.8 21.14142 BMI-for-age GIRLS 4.8 35.4 29.7 107.4 24.5 16.9 18.0 16.6 29.14359 107.2444 -0.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.14230 103.1206 -0.7 29.0 24.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.8 14.0 36.4667 5.9 21.6124.918.1 114.2960 18: 4 18: 5 5.4 116.7 119.04489 0.3 21.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.6 29.4954 5.7126.5 0.2 125.14261 104.3 120.2757 101.14208 101.9966 205 17: 1 17: 2 5.3 29.8863 21.4 24.0 20.0367 -3 SD 20.4 117.2116 100.3 18.14423 0.7 16.4143 -0.5 14.5 123.3 24.2 136.14130 0.2 29.1 125.8710 193 194 195 196 197 198 -1.5 16.14106 100.4 125.8 105.9819 20.7 16.3 21.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.9264 21.7 -1 18.4 14.2 16.0 24.0603 -1.04423 0.1 16.4 113.9 36.3 36.04531 0.5 16.3 24.1 29.2 SD Median 20.1784 17:10 17:11 5.3 18.4 24.8 23.4 21.04469 0.7 SD SD -118.4 18.2665 18: 2 18: 3 5.1 1 24.2 119.1 20.5 119.6306 20.2 121.9 2 SD 28.0447 L -1.2 16.3 16.1196 98.0134 95.4 118.8140 21.4 110.4 121.2 108.2603 -0.7 16.14057 S 0.7 14.8 35.0 0.6 24.8 14.0525 -1.7 114.04514 0.821.4357 20. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.7 112.6 24.2 -2 SD 16.9901 -0.5 1 SD 23.0 108.7 28.218.14396 0.1 21.3 21.3 132.7 14.3752 -0.7 125.521.3 110.5 36.04475 0.1 24.14018 0.3 SD 129.718.2 135.921.2 36.8 Yaşa göre 187 -1.1 29.3884 103.3 121.6663 M 20.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.9503 97.3 14.6 18.7 35. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .2 24.0 0.8059 16: 4 4.5 120.1 36.7 25.8580 -0.3 36.5 14.3 36.9 24.7 14.2 14.0 36.0131.7 14.14377 107.8 36.8542 100.7 120.1 109.14432 109.3 3 SD 36.3 21.3538 18: 7 18: 8 5.6 SD 16.04382 0.7 -314.7 106.1 14.4769 0.14031 0.7 111.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.318.2 14.9 24.6 118.3 122.818.7 24.9 21.8 115.118.5 16.2 16.8863 -0.5 16.7 114.8 114.0 24.4 126.8 21.7496 21.8783 21.718.14094 0.2 36.8 336.921.020.0 0.14219 0.1586 -0.6 29.8 138.4 24.14082 100. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 14.2282 -0.6 0.7 120.0 3 SD 36.8 103.4 20.4 36.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.2 136.7 14.6 14.7 14.04525 0.5 18.5 36.14340 107.C.9401 -0.4 24.4 SD SD 24.1 24.7 16.7 16.3 130.9 20.8 24.4 18.04407 16:11 4.6 105.8703 21.04431 0.8 28.14281 0.418.3 112.4107 18:10 18:11 5.14320 106.9 14.0801 L 98.7 114.5 14.8128.0055 20.0 29.0 14.9 0.8301 -0.518.3 127.8127.1 123.04447 5.1 109.3200 -0.1 108.8286 96.9740 -0.04461 0.0 24.621.6 18.3 24.5 16.7668 -1.1490 17: 9 5.13977 0.1944 100.5 16.0 117.9423 21.1 SD 2 SD 28.6 24.1 2007 WHO Reference 14.2 36.9 28.4 124.120.118.6 18.7 18.3617 -0.6 18.3480 -0.9 14.4 111.3 128.1 127.6 29.2 135.218.6 29.2 125.2 -0.5 SD Median 16.0681 20.14349 0.9 36.8 0.0 36.9656 -0.3 137.7008 -2 SD 96.5 28.8462 21.3 133.3 124.04390 0.04355 0.7 14.3 0.7 0.7 106.6 109.7 14.3 133.5 29.6 119.7 0.7 36.2 110.0 36.04520 0.2 119.5 16.121.8221 102.3 0.8 20.3 21.0 16.6 20.6 29.5 29.8 116.9 17.7 229.7344 95.5 16.14164 0.8 21.618.0 24.2 137.9 116.3 16.14153 101. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.14187 0.14386 106.0 115.0 0.3 36.9582 20.1 Z-skor (VKİ20.6 3 SD 35.2908 -0.6 122.4 20.2 14.5 116.9 23.2 36.2 110.9 110.2 25.7577 104.5 14.7 113.018.14005 0.14311 0.6 35.8 24.021.1 16.3 36.4 21.9 24.8 14.3 24.5 28.6 104.6 36.5 21.8623 -0.5 20.621.7 20.1 16.3 16.6 29.14414 109.7 16.218.4 21.14118 101.2 36.7 36.6 18.9 36.2 21.918.2 36.4269 104.5 115.5 117.4 14.7819 103.0838 20.14301 105.13991 0.3 123.9 Dünya Sağlık 28.6 14.420.14330 104.8 29.3 131.4 21.0917 -1.3 128.14250 0.0587 -0.9130.618.5 0.4 14.3822 18: 9 5.5 0.0 16.04508 0.3 123.3055 -0.618.018.3 110.2 134.2 36.2 18.1 20.5 14.3 111.8 16.3 129.2 29.0290 20.6 18.1768 -0.4 21.9 Örgütü 28.3243 18: 6 5.1 120.5230 102.5 18.9 20.5 29.3 16.4 20.9661 97.0212 -1.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.2 36.0 20.2 121.4393 19: 0 18: 1 5.2 16.7 113.5 29.04415 0.04495 0.4 125.6 18.1 29.7980 0.3 124.3 131.2 2 14.6124.7658 -0.04454 0.4 21.021.7731 16: 2 16: 3 4.3341 102.1399 99.8 21.3 0.04482 0.5 119.7 24.720.0996 -1.721.1 36.8944 -0.C.4014 -0.3 16.1 0.2 120.7 Page 6 of16.6 105.8 21.04536 489 208 926 648 374 105 5.4 7 110.7738 21.521.7 24.3 24.

6199 16.4 0.0 13.8 25.2 T.8 12.4 14.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.6 12.8089 15.10478 0.2 15.10906 0.5 -1.7 18.6 12.5 T.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.5948 15.4 119.04489 7: 5.7 12.6318 16.8 128.4 16.2 16.2849 L M 15.1 15.1 13.2605 96.4 -1.8 124.1230 15.8 14.7 13.8 16.1 110.3 14.0 13.4 19.7 12.04390 0.3822 7 7: 8 5.3 14.08439 0.9651 -1.7 21.5 25.09327 108.8322 15.8 12.7 122.2 109.1 108.9921 15.9 20.0 13.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.8 12.6 128.3 21.10823 0.9 25.3 18.3 116.5 22.8 14.7 13.3953 15.09526 107.3 20.3 125.5 SD 13.5 132.7777 -1.2 15.1 Hizmetlerinde 19.0 17.5 13.6 22.2009 16.09213 107.0 13.3 0.0205 -1.0 21.4 22.4 12.3 18.5 2007 WHO Reference 12.7 16.5 117.8 13.7 16.7 17.6023 102.4 20.2 SD Median 15.3 14.6 16.6903 -1.1 121.3 16.3 18.4 16.08711 103.1 15.1 -114.6 15.6 14.08998 106.4 116.3 13.4650 0.11070 0.5 22.9 15.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.5542 15.8 18.10347 0.7621 15.7 27.4 21.8 123.0365 15.5 -1.3596 15.8 121.4 131.7525 -1.3 -0.4 12.2 110.4 136.5 17.7862 -1.3228 15.1 114.2261 15.6 12.7 0.08964 0.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.8 14.2 28.1 18.4 13.3 16.3 15.1 12.1 20.1 13.4065 16.3538 6 88 89 90 5.7 12.7203 16.8 19.6851 -1.4 13.9 21.6 121.7 15.8 13.8 12.1 SD 19.6376 16.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.8 22.09778 0.2665 85 101.5 -0.7 21.3408 -1.1 13.04355 0.04461 6: 5.09486 109.7 18.8 0.7 18.9 16.8 15.6 124.8 13.6 21.1017 15.8 21.3 12.9392 16.0 18.7828 -1.4 16.9 15.9243 15.9 12.7626 -1.6 13.4790 15.1 12.2 12.4 23.2 111.5 16.6 Page 2 of 7 13.4 121.4 20.2665 16.1 14.0 17.10435 0.8 20.3 117.6 26.7731 1 5: 2 4.3 118.2 17.2 129.3 15.9 12.9 125.2 19.7 120.8 16.8 16.6 124.5 12.2 110.1 26.6 21.7670 -1.0890 4 6: 5 5.3 21.7 122.Sağlık Bakanlığı.1 13.2 12.3 13.5 118.3 21.8554 15.0 22.2 17.0 13.4 16.3 13.1 14.2 12.6 0.4 27.5 12.1 135.4 18.5 18.2 20.0 15.0275 1 6: 2 5.1 13.1 17.0 22.2 112.4 28.9 26.3 12.1 12.3 117.0 13.7 120.4137 6: 8 80 0.3 116.6 -1.08543 0.1 0.C.4 120.4 19.5 18.9 27.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.5 14.3414 15.2616 95.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.5101 15.3 14.08802 104.2 22.1196 6: 6 5: 4.3 20.08833 104.6 SD 12.7 13.6 19.3 19.1490 79 100.1 106.1 14.1 15.10303 0.3 15.08490 101.2 24.6 12.1 112.6 0.1 128.1 0.7 14.1 13.9 17.0 16.6 14.9346 8 5: 9 5:10 4.3 14.08570 102.3 12.09366 109.3 SD 2007 WHO Reference 12.2 27.6 18.6753 -1.2 15.9 13.2645 -3 L L SD M M -1.11189 14.3 132.4 15.9 17.04415 0.04536 3 7 7: 5.4 17.0 20.8 20.8 20.1 13.0 13.08414 100.9 20.2 15.4 13.04525 0.0 19.2 19.9 16.5 12.7468 -1.6 25.3825 97.3 15.9 14.7116 -1.7 14.1 13.1078 M 16.3 106.1 14.6 20.2 Page 1 of 7 12.2 135.04373 0.08898 105.2 131.6651 -1.0 15.7884 -312.8 -1.04407 0.4 12.1 13.1784 81 100.8941 16.4 26.6 14.8 15.2 -1.3 119.4629 15.1 13.7 14.9 13.2371 84 101.7 -0.9381 Page 1 of -1.5 16.0 13.10695 0.3351 16.08682 103.5189 16.6 13.1 -0.8 123.6237 103.1 108.3 20.6 16.09907 0.8094 -1.09289 108.9 19.10865 0.2 220.1 107.6 18.6 -1.0801 15.2 110.7271 -1.0 127.7 128.0784 104.3 0.9 15.9 12.1 22.8 17.1441 15.0 -0.5019 1 Year: Month Month -1.8385 4 5: 5 5: 4.7 12.4393 7:10 7:11 5.0 0.2 17.7804 -1.4 14.5 12.3 112.7 25.8 19.3 114.4 14.C.0 -1.1 24.2 18.8 12.6 13.09994 0.1 12.4464 15.04475 7: 5.9657 5:11 6: 4.0 16.4 116.8497 16.3004 16.6 16.3 -213.09651 0.3169 98.1 21.8 -0.08653 0.6 14.2 15.4 14.8 16.0583 6: 3 6: 5.6 -213.1 14.2 20.3 12.1 14.04531 0.5578 16.8344 -1.7 12.09821 0.3 118.0 130.4 17.7 16.9 19.6 17.2 20.6 14.7 137.9 18.7 SD 24.1 107.4 13.04364 0.1 18.1 18.4947 15.3 25.08931 105.10522 0.6944 -1.4 120.2 12.8 12.5 14.2 14.5 16.4954 1 2 5.08771 0.2 123.4 16.10948 0.6 19.08464 101.5 12.5 0.3 15.3704 16.3 16.0 13.4 18.4 115.7341 -1.1 14.4 -1.0 123.04495 0.2 16.10738 0.2 16.1 113.04520 0.2 14.9 0.2 109.5 18.4 113.9 Bakanlığı Sağlık 16.9 19.0584 15.8 127.0 15.2 12.5 27.4297 15.04431 0.6 15.2604 -0.8 16.0 25.6 18.4 131.7 16.5814 -1.08390 100.3 15.7606 -1.3 125.5817 15.8 124.1 17.5681 15.6544 L -1.15.8597 -1.4 16.9 22.5 17.1 104.7847 -1.0 22.8 SD 133.6 23.3 15.7 26.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.0 13.5 21.2 26.2 14.4807 16.7 15.1 14.2 137.1 20.0 19.2 15.1856 15.1 13.3 114.9 110.7 21.5 15.0 -1.3 13.1 113.4473 -1. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .6786 16.3 119.2 21.3 15.6 16.3 114.9 0.1 23.7710 -1.2877 97.7 18.7133 104.9 21.2460 15.9 14.0 16.4 116.0 17.9 18.5 19.7 19.7 16.3 21.5 13.3 12.5 13.9 20.5 12.9 16.3 18.10038 0.1 12.10259 0.6 14.4 115.9471 15.10989 0.4 15.10082 0.0 15.8059 16.04469 6:10 5.9 17.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.09176 0.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.04382 0.3 120.3 15.3978 7 0.6 12.10170 0.8 15.1 14.1 16.2 20.7848 105.2 -1.4 14.6 14.0 18.09609 110.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.3 114.9 13.5252 15.2333 16.4433 16.3243 7: 5 7: 5.2737 97.7 321.0 0.5 16.1 14.5 136.6 0.5 14.3 130.0 19.2965 -0.8 12.04482 7: 5.4 0.2 14.9 23.1 -1.04447 6: 5.0 122.1 105.5 117.7881 -1.6 15.1 .7 13.6677 104.4 18.6 120.8 15.9 16.0 126.3 13.4 18.0 13.0 13.1 15.6 20.04454 6: 5.0 12.9 20.3 123.5 18.9966 0 5: 4.6 22.5 13.8 15.2 15.1 13.2619 96.04508 0.8059 5: 3 5: 4.1 17.5 122.0 13.1 111.09445 0.4 20.3 Sağlık 15.1 14.5399 15.3 -1.9 21.7 15.1 21.2684 -0.3062 98.3679 99.5210 7: 2 86 0.3 19.2 21.6 324.3 17.9 125.4 132.5 14.6 127.0 24.7 0.5974 16.5 0.11110 0.2 15.2 12.8 18.4832 0 0.8 -1.4 12.8 14.10566 0.10391 0.10652 0.6 125.2 12.0 15.3 16.5 20.3 132. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.8 15.8 18.4107 7: 9 5.1 21.6 12.7 16.6455 103.08597 0.3 115.2 -312.2 SD 13.8785 15.7 SD 20.09406 109.7 22.09068 101.4 126.9 13.2801 -0.7 0.0 SD 18.2 15.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.3285 99.3 119.1 114.9 2007 DSÖ Referans 13.7032 -1.1 15.3 18.7368 -1.4 13.5 12.8855 -1.4126 15.9850 17.04423 0.2 118.4 13.09864 0.10609 0.9 SD 22SD SD 18.7 125.7 -1.0 16.7745 -1.04439 0.6 17.9 14.0 20.4 14.8 20.0 14.2089 82 100.9 0.8 23.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.5 18.1 109.7 17.6 119.0 13.2641 95.9 15.1 13.10780 0.6 19.3040 15.5 22.2 -1.8 12.0 27.08625 102.7578 -1.7387 15.0144 15.2 15.2 12.3 13.3 130.1 23.9 Kitabı 28.1 115.7 119.3 S 6 8 1 6 6 3 0.09251 0.5 118.09951 0.0 138.0 13.8 14.7 16.4 24.7 17.09735 0.2 14.8 14.9 24.7 17.10126 S 0.0 17.1 112.7873 -1.5608 102.4 18.11150 0.6 16.0781 16.09103 S 0.10214 0.09567 0.0 28.9 15.6 17.1 110.1 22.6 18.09139 107.8 13.2 21.0 127.2 15.3 126.0 13.7 12.0314 17.2656 15.9 13.2 15.8 22.3 113.9 17. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 14.9 13.0 0.2 111.0 14.5 -114.7 19.5 127.1 14.8 12.2 0.3 22.0490 16.1 13.1 SD 115.5 134.7 14.5 20.7856 15.2060 0.1 12.7628 16.3776 15.4 18.0 13.9023 7 5: 4.2 124.9015 15.9925 -1.5 12.6433 -1.8 15.0 13.2 19.8 17.04514 0.09033 106.2960 87 102.8 18.0 0.08865 0.3 18.3 23.7 121.09693 0.1 15.0 219.1381 16.7 126.08741 104.4 -0.1649 15.7 14.11030 0.6076 15.7 SD Median 16.5 14.7 12.2 0.7 17.2 129.2 19.7 15.0 16.04502 0.0 20.3 0.3 118.5 0.2 12.3 16.8 12.9116 -1.5 17.1 105.0 129.8 129.6 13.4 13.4 Okul Sağlığı 22.04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.9 14.3 114.3 15.3 14.8 14.9697 15.1692 16.5 21.6 18.2 13.3 18.6 15.7407 -1.3 23.4 14.5 22.0 14.3540 99.7196 -1.3 13.6 133.1 111.3 131.7 16.

3 33.9 14.6 15.8746 -1.5 22.0 16.2330 102.6 18.0 15.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.0 35.3 23.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.1 19.04431 0.8059 129 9 10:10 130 4.2 15.4 23.1 35.8 114.12615 20.4382 -1.04525 13: 5.12291 0.9 -1.2333 S 0.7861 17.1 133.6 15.8 129.12694 15.6 129.6 17.6 22.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.2 21.7684 17.3 16.5 19.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.11556 105.5 18.8 13.7232 18.7 115.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.3 17.12650 15.10391 12.3 30.8 34.2 16.2 14.9 16.3 116.9 SD 15.8 14.8 15.2 28.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.8 16.2 27.2 15.8 113.3 2007 WHO Reference 13.2 117.5 22.1 20.0 21.1 15.9 -3 SD 12.8 129.5 14.5 33.5 17.6851 -1.9 19.12125 0.3 18.7117 19.8 20.9 28.1 15.9 16.0 21.6 15.9 15.9 33.7408 17.3 137.9 22.7197 0.5 110.8 -1.7 15.10738 0.9 18.04382to -1.2 16.7407 16.8 14.04439 0.C.3 21.5521 0.7 21.6085 0.5719 19.8 32.8 32.7 26.9 122.4 19.1 SD Median 16.7 0.3 19.1 -1.5 33.7271 -1.6786 0.1490 12: 2 12:5.6 20.3529 25.5217 19.4143 -1.7645 17.0 15.0 -1.5 14.7 15.0 25.9 29.8 14.2 15.6 17.4 20.5 34.5 24.6116 19.6 14.2 126.0488 -1.7 33.6888 18.0 16.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.0 33.1 22.6211 19.8 122.12428 0.3277 194 -1.1 24.12554 0.7 13.4 26.2648 -1.7 22.9392 96.5294 -1.3021 196 -1.3 SD 34.7 23.1 125.1 106.6 13.6 9: 7 115 T.2631 -1.3kg/m2) in 13.3 17.3 31.7 -2 SD 13.6482 18.5 0.8 2007 WHO Reference 14.3 13.12458 0.0 25.9 15.1 119.2233 20.9 20.5 0.3 29.7 16.0 19.1 SD 136.4954 13: 8 13: 5.0 0.7 12.0 22.9 -213.1 18.5 15.7 121.4 16.6394 18.7873 16.3 0.0 16.9SD 125.4 25.0823 20.12233 0.3 15.7341 -1.9 26.2366 -1.6 12.9 13.0 31.9 27.11110 101.9 125.2734 98.3 Kitabı 15.11266 102.12627 20.4221 -1.1 SD 14.6 20.9 116.5189 (z-skor) 16.7 20.0 133.5 17.3 15.4 27.1 106.11150 S 102.5 129.2 13.8 16.10214 0.5 124.5 22.3 28.1 30.4 131.5 0.2 23.3 7 13.8 12.8 120.4 17.8 14.6 20.6 25.1 227.3 16.4263 -1.6 19.4961 -1.5 27.2 126.12396 0.0 22.8367 19.0050 -1.1 32.788197.4 28.7804 16.5 21.1 17.0 18.12272 0.9603 20.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.2 118.5185 -1.3 24.0 14.5 18.3 25.0 16.9 33.0 35.7 23.1 0.3 34.7 16.4433 0.1 131.6732 18.8 13.3 19.11522 0.10652 0.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.0 19.9 Median 16.9 18.2 23.12055 0.7 116.3 131.7 25.12443 S 0.6 16.0275 8 11:5.5 19.5 113.1 28.6 17.5510 -1.0 116.6 19.5 122.12541 0.1 18.9 14.3 29.2 110.12528 0.8 25.6486 19.7551 100.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.1196 0 12: 1 5.7352 18.0 28.4 14.1 15.2 -1.7828 17.10522 0.1 120.6 14.8 0.2009 16.2 29.12253 0.5 16.5 13.6 34.788497.8 17.7 32.11869 0.2 136.9 34.1 15.4 119.7 18.5 Örgütü 26.7846 17.6 0.10478 0.1 130.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.6 20.7719 17.6568 18.12030 109.1 -1.7032 16.1 Page 4 of 7 14.3 15.3 21.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.6427 -1.10780 S 0.2 118.4500 -1.3 22.0 T.9 27.12328 0.3704 16.7 13.1 18.1692 16.8 14.7806 17.8 130.2 107.7 15.2 2007 WHO Reference 14.7745 0.8 27.6 15.4 34.3 17.10695 0.6 131.3240 -1.1 34.04407 0.4 14.4 18.9 34.1 34.3 0.8 13.0701 -1.4 19.6 -115.6 -1.3 28.11898 108.7 SD SD 19.8 13.6651 18.2 14.8 34.5 16.1 25.12310 0.7445 105.0 18.6753 -1.9 26.7525 16.2 -214.3 118.4 15.5 30.0 271 35.4 27.6 29.8124 -1.3777 -1.8 25.4 119.3 17.7 20.11656 106.7626 -1.10989 101.04423 0.7628 -1.0 26.6 16.2 17.5 13.8 23.5 114.3 Page 5 of16.12346 0.9 132.5 17.2762 198 20.7710 -3 SD 16.0 Dünya Sağlık 21.9292 101.8 22.2 14.4 -313.1 17.2SD 117.5 23.2499 -1.8 13.8 15.4 16.9 15.1 109.3 111.2 33.8 124.2 18.4393 160 13: 5 161 0.0 119.6 18.6 23.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.2 25.8 SD -216.4 18.6 14.7 18.9 14.0 17.9 104.12579 0.3 0.7 .1 SD SD 21.7 27. Sağlık116 -1.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.3 122.4 127.8 121.4376 20.9 27.6 33.3 14.8 20.4 14.7 13.1 21.1 14.10865 100.10906 0.3 23.5403 -1.7751 17.6 14.0 34.11415 104.4 109.4 24.2665 0.8 16.0 -115.2 16.1 16.12380 0.3 13.11070 101.2 19.8 26.04495 12:11 5.7 12.2371 6 4.9346Month -1.2 123.2955 103.2 23.8 121.7 114.6 111.8 18.1 14.9 19.6 19.4 18.4 110.11342 103.1427 20.7 126.8 118.7777 16.4 0.3211 20.0400 0.7 -1.4 1 SD 18.0 24.8 34.9 0.3796 20.2 14.8 Z-scores (BMI18.7 135.8385 131 10:11 11:4.3 125.3900 -1.7884 17.3 20.4 14.0 222.5974 16.11623 105.5 16.0784 3 135 0.6 113.3243 155 0 0.8 20.04475 0.4 Median 112.9 SD SD -116.1 -314.6 115.9 21.9 0.11841 107.8 16.3 23.6 25.6 132.2 110.8 12.3 13.3294 -1.2 17.3937 -1.6944 M 16.9 21.3 20.7 14.5 14.7 123.8 16.5578 16.4 20.04469 0.9 0.0 16.3 18.7 26.7604 17.3 15.4 18.0 27.7828 16.5502 104.1 22.0 16.1 14.9 16.04520 13: 5.2 15.11781 107.3 31.0 15.4 114.2 120.7880 17.9 122.0 13.9 24.9 13.6 21.2 21.6 0.3 16.11590 0.9 35.3 13.7033 18.9 31.8 2 21.12591 20.5 Median 114.8 14.4 28.9 17.7 34.8 13.2 128.10303 -3 SD 12.9 SD 22.6 18.2 21.04454 0.7 19.1 115.8 13.6962 18.3 14.1 117.12412 0.9398 -1.1 13.6 137.5 -215.12212 0.7 21.9 0.1 16.0 14.8 17.10948 100.8 -117.4 30.4 M 17.2 120.4107Month 3 159 4 0.3 14.4733 L -1.0 0.5 26.3 20.1 134.5 27.9 16.9 3 SD 27.4617 -1.2 0.6148 -1.1351 -1.1 35.5 120.4 -1.8287 0.1262 -1.04399 11:4.6 26.1 17.3 15.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.2 108.4 33.5 14.0890 11:11 12:5.5 26.0 20.3 98.3 19.4 3 SD 127.1 17.9 130.1 23.6 24.3 18.5 14.8 -1.6 21.9 121.3 15.1 18.3653 -1.12005 109.4 132.2 17.5 22.10566 12.4 -1.2089 12: 5 12:5.0 17.1 13.4 18.9 332.4 27.6 13.11952 S 109.7 125.7 17.12079 110.4 20.7 -1.3 17.5853 19.9023 134 -1.7 19.3 22.3004 0.3 32.1 119.0 16.4 124.0 105.2 19.8 16.4 26.6 26.9 124.1 16.2 334.2 30.3 14.4 16.9 18.8 13.6 18.10435 0.12102 110.2 18.2 16.3 14.6 17.1 -1.7 15.12363 0.4 -313.5 31.2 26.6 15.4 17.8 23.4 17.9881 21.2 18.7670 L -1.12603 20.0 20.11688 0.6 14.8 22.0 16.8 18.9 12.11030 0.1 23.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.2 20.6 14.7 121.6376 M 16.6 18.4 13.4 110.1710 -1.5 27.7 13.6 18.0215 20.8 29.6985 100.1 0.7 31.1 28.4848 -1.5 19.10609 0.5877 100.3 18.6 15.4799 99.8987 M 19.6 13.8 16.3538 156 1 0.9 13.7 138.9 16.9 15.2665 151 7 12: 8 152 5.8 135.7 24.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.4 16.8 20.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.5 14.2 21.5 132.6 14.5 18.04508 13:5.8 17.7461 17.4 16.7 0.12683 0.6 13.5334 -1.5 111.5 Z-scores (BMI19.3 26.04390 11:4.0 16.5 25.6795 104.8 15.2 21.6 23.8824 20.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.11189 0.4 23.12487 0.5 34.0 20.2 -1.0 16.0 -1.7168 18.5 15.2 17.9887 102.7 14.04447 0.9850 11: 1 133 0.6 16.1 19.3 21.0314 2 Year: Month L 0.3 19.6 20.7 23.0 0.2 118.7 15.7847 16.1 26.0 125.9 25.04415 0.4 22.7 14.7293 18.1 13.0 18.6 31.1 20.6 -1 SD 14.8 28.4 14.7 13.0 15.5 22.1096 102.4022 -1.8 18.9 115.8497 96.4065 16.0 17.3 15.12567 0.7745 16.0 119.0 14.4 31.9355 20.8 14.1 12.7 18.2621 20.2 15.2 127.4272 99.7 16.11228 0.8095 -1.2 16.1746 97.8 16.4 123.0583 9 11:10 5.8 127.7 113.11811 0.0 13.2 20.5 25.4 128.7196 -1.0 23.2 14.1 15.2 15.04531 0.3 DSÖ Referans 16.9 19.9 21.10347 12.6 103.7 34. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.6 12.5615 19.2 24.5 16.3 18.2 24.2 13.1 27.5821 19.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.10823 -2 SD 12.8 -1.10259 0.0 121.3752 99.0 105.7 127.7 14.7 114.3 18.7 15.7 13.0 24.3586 L 103.12170 0.9kg/m2) in 17.1784 3 12: 4 5.0 19. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5921 19.1 13.3 18.7 225.6 M -1.2 16.6 34.04461 0.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.11379 0.7 27.7 0.2960 153 12: 9 12:10 154 0.4 3 SD 24.7 18.2 22.8 20.3403 193 -1.C.6 27.6 30.7744 19.8 21.9 20.8 SD 2 SD 20.12148 0.7731 127 10: 8 128 10:4.7 25.4 32.6304 18.4 20.7559 17.0 17.4578 19.9966 -1.0 23.2 14.7 114.C.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.6 112.0 0.6 26.2 118.6644 0.12514 0.3 108.04364 0.1 117.4 22.1 18.7862 16.9 23.9 17.6020 19.8 19.7 20.0 16.11304 0.8 19.2000 Page 1 of -1.5 15.8 12.9 24.2 15.3 18.8 21.5 112.3 109.7 16.5074 -1.12191 0.7102 18.04355 0.7511 17.5 17.0 28.3 16.3 18.7203 95.9 116.2 17.12501 0.3149 195 -1.5 20.0 15.7 21.8 16.11925 108.0 16.5 -1.7 124.8 12.2 0.2 15.5 18.7 112.2026 20.2 22.4 14.7 17.3 -1.1 33.4 7 16.3351 16.2 18.2 25.7 30.0 15.8 115.7873 17.6811 18.9 28.1 15.2 13.8941 -1.9 SD 23.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.2 15.0 123.0 14.1 24.7 19.11751 107.9 14.0 111.6 15.8704 101.7 13.2 22.8 16.0 128.7 14.3 16.5 128.1 843 587 0.8 28.8 13.1 SD SD 107.1 2007 15.5 28.5 20.6 14.5 23.0 24.12672 0.5 -1.6 19.04514 13:5.0 28.7780 17.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.6 15.4860 104.2 -1.11720 106.8 126.7 -1.12473 0.0 20.11979 0.2 SD 27.04536 13: 7 5.2 18.8 23.9 119.11487 104.6 14.11451 104.8 33.3 27.1 120.5 13.8 SD Median 20.2 15.3 Page 3 of14.7 13.3 17.7578 -1.8059 95.5 23.8 21.8 15.2 32.5 123.04489 11: 4 136 11:4.12661 0.04482 0.

0 24.8059 3 16: 4 16:4.04495 0.8358 -0.8 21.6 21.4382 -1.1 112.2 110.5285 100.5 119.3 18.6 111.9356 21.3 29.3 0.2 2007 WHO Reference 15.9 19.5 136.6 35.8 114.04454 0.6 Page 6 of17.8 21.6 17.8 113.0986 21.9 SD 18: 1 5.4 35.8 15.2 18.1 119.8 23.5 137.9962 21.4 25.3 120.04482 0.9 15.7510 101.4 19.6 -0.4 132.0 21.12777 18: 7 5.2665 18: 2 18: 5.7 27.1 18.4 28.3 19.1 23.3 106.6 35.12911 0.3 132.6 35.2 24.4376 M 20.7 27.5 18.5 -0.5 34.2233 21.3 27.0 128.4 118.2 105.12930 109.7 129.3 16.1 25.4 27.5 124.3 109.8 15.6 24.2 17.9048 22.5 18.5742 100.4 133.8 SD 123.3 18.2 20.0 35.168898.2 116.3 15.5 17.6 18. Türkiye 1 SD 23.7 15.3880 99.12694 0.7 24.3 117.5 0.1 19.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.1 35.182698. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.6 S 0.141099.4 131.5 20.1 28.7 16.5 122.5 35.2 21.8 2 27.9 -1.8 16.12514 0.2 15.7 120.3 27.6 19.9 29.1 127.5 28.8 103.7 15.1550 21.6 16.0 15.1 125.12650 -2 SD -1.5 0.04536 17: 7 17: 5.1423 -3 SD 20.0 29.8 -1.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.1925 -1.12615 100.3 22.0 22.3900 -1.2631 20.7 114.5 29.6 119.3 0.3 15.5 28.7 111.5 111.9 21.6 17.12726 0.9881 -1.2 15.6 20.6 121.1 35.12591 100.1 20.6644 -1.9 0.9 124.1 125.3 22.0 117.04531 0.0 121.4954 5.0 20.0823 20.1 129.2026 187 -1.3 110.6 18.5 27.4354 0.5 0.9 35.04447 5.0 20.4 123.5 18.8 121.3403 20.7 122.6 17.9 34.8 19.2 35.7 25.4107 9 18:10 5.5 133.5 24.0 124.1 -2 SD 16.5 29.4 17.9 16.8824 -1.0553 21.2 29.8 14.12672 0.8 21.12902 108.2 24.2 127.04373 0.8 21.2 127.6085 -1.4 16.4 15.0407 21.4 109.6 19.9 127.3822 18: 8 18: 5.7 -0.12883 107.3777 -1.1 29.1514 104.12638 0.8 114.4 107.9 125.0 0.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.2 28.7 20.4 118.8 16.0 29.5521 -1.7 35.5 S 0.4143 20.2 19.12501 0.04502 0.0 0.4393 18:11 19: 5.8 123.1 114.7 28.2 119.5 SD SD -118.04382 0.3 23.6 20.6 17.6 125.6 34.2 15.4 0.1 128.8735 22.5 Örgütü 34.9 19.0583 208 5 0.12579 -3 SD 14.8 115.0914 97.5 Dünya Sağlık 27.7077 -1.0 125.2 35.2 29.1140 104.5 123.0 20.7197 -1.3 17.12874 0.5 29.9 21.8 22.9 21.3 15.12603 0.12715 101.5 35.3 123.7 117.0400 -1.6 110.2762 20.6 18.12767 104.3 22.3 35.1 104.12836 104.12567 S 0.7 115.9 24.2 110.4 132.7 112.3 17.4 23.0 126.6 120.8 34.5 0.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.1 116.12683 102.3 16.3 20.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.9 18.04390 0.1 20.8 15.6 3 SD 34.0 0.2 18.3 15.0699 21.2 118.7 18.1490 8 17: 9 5.3 16.04475 0.0 15.3021 20.7 112.0 15.12864 0.289296.4 110.04489 0.5 35.4263 M 20.4 17.2371 -1.0374 -0.9 21.6 19.7 35.3 28.3 15.4 -118.8287 -1.2914 -1.1 120.6 18.7745 -1.7 15.0 20.5 120.7 15.7 121.04364 0.7 17.8578 22.2 25.1 15.12746 0.9 18.2 128.1 15.4 24.7 23.5230 104.3 20.C.8710 -1.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.2 15.7 112.8 16.3 15.1 17.2 117.4 124.3 132.0215 20.1 25.8 122.4 17.9 15.5 18.8 105.9 18.7 3 34.9 16.0 124.4 107.4 228.0 115.1 35.6 16.8 114.5 35.236697.3 34.7 16.3211 20.0 15.1 -3 SD 15.0 20.1 0.2 15.3796 20.4667 0 5.0 113.0 24.0 35.2 25.6638 100.04415 17:4.12807 105.12893 106.6 25.6 2 SD 27.0 19.04520 0.0 24. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 17.12756 104.0260 21.9 0.6 18.4 35.8 23.3 21.9355 -1.4 106.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.0 -0.1 19.12948 108.1 20.4 110.19 yaş (z-skor) 20.8 15.3 21.4 -1.9 2 SD 27.6 34.5 15.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.2 23.1962 21.9 Median 17.5 SD 23.4 3 SD 34.6 120.1 108.0760 103.7 -315.12797 105.2 7 15.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.1 21.1270 21.3 130.7 23.12487 0.6 29.8 21.6 29.5 16.4 25.3 130.2 0.8 335.0 19.8 24.2 15.8892 22.4 21.8 22.0 113.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.3 24.8 137.2 108.12855 107.9 123.04525 0.5 5.2 121.2 -1.0112 21.0 34.12541 0.1 115.4 15.4 -0.5 17.9023 200 8 16:4.0 28.1784 17:10 17:11 5.0 21.3 28.5 135.12826 106.8 126.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.7 29.3653 L -1.7937 102.6 23.2 21.1883 99.12816 0.2 35.3 19.7731 2 16:4.9 14.3 118.5 17.4 34.3 15.3 29.04439 17:5.4 35.2 35.2 105.249997.2 126.3 23.0 119.6 29.7 15.2098 21.9 35.0 0.5 -1.5 134.7 34.04431 17:5.9982 103.8 24.9509 21.7 114.12939 109.1 114.4500 -1.5 124.3400 -1.6 0.0 23.9 116.12704 102.12627 101.04508 0.5 19.314995.5 SD 16.0 15.2 16.5 19.12736 103.7SD 118.3 0.9 35.9 17.8 0.1 122.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.3 25.4 20.3 35.04461 0.04355 0.0890 209 17: 6 210 0.04423 17:5.2 24.04469 0.8 127.5 17.8 21. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 SD 35.5 17.4 110.3 17.5 17.3243 5 18: 6 5.9 0.04514 0.0 23.5 135.2 20.5 35.0843 21.8 15.8 102.6 19.2 35.2423 L M -1.5 -216.8419 22.1129 21.3 21.4 16.6 -217.1 -0.2 15.7 0.2 -0.9 17.8 SD 28.0 21.7 24.4 19.12920 109.327795.7 21.8 111.6193 -1.9585 -0.12787 0.C.1 20.3 116.1427 S 0.4 131.4 131.4 131.2 18.5 119.5 35.2960 3 18: 4 18: 5.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.9 28.12845 107.9 113.4951 96.12473 0.1 Sağlık Bakanlığı.12528 0.4022 5 .3 129.5 136.3 18.9182 102.1 0.6 28.8 126.4 20.2 SD Median 20.9 20.7 28.2 16.8 35.0 25.9 24.8 0.6 19.12661 101.2 29.6 15.8385 5 16: 6 0.0 25.4 29.6 21.8 138.2 128.3529 16: 1 16:4.1 28.7 0.04407 5 to 0.1 25.1 19.8 20.12554 0.0 21.9812 21.7 SD 24.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.1 29.9661 21.1196 0.8 116.8 22.4822 -1.2 130.7 125.8773 -0.9 28.4 29.3 16.9966 205 1 2 206 0.3 129.9202 21.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T.Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Neyzi) Şekil 6 .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 .Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Neyzi) T.C.C.

• Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek. Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin.C. yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir. Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak). korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir. 274 T.Sağlık Bakanlığı. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta.C. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. • Konunun yinelenmesi. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak. Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır. Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir. Çocuğa özel bölgeleri sorulur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi. sınıfa söyleyecek. T. alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi.T. ardından şu şekilde sürdürülmelidir. okulda en sevdiği arkadaşı. Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak.C. babası. varsa kardeşi. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır.C. Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir.C. en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin.

Sağlık Bakanlığı. nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur. 276 T. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır.C. Rol Yapma: Anne. sonra izleyenlere neler iyiydi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Eğiticiler de imzalarını atarlar. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim. baba ve çocuğun davranışı. yemekler hakkında konuşmalar.C. 5-8. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur.Yiyecek gruplarının yetersiz. Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.24 AY T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 .T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 .

C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Türkiye 278 T.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T.C.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 .24 AY T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 .

Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye 280 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

..............................Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ...................... : .................................C..................T........................... : ................C.................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 ....... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.....C...................................................................................................................................... T..................................................................................................................C............................ Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir............................................... Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : ......... : ....................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T........................ Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.......................... : ..................... : ....................../..... Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir............... – ......../....................................... Adı ......

......... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı....Sağlık Bakanlığı.../………....../………...... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................................C........./…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: …………...................... Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek . Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ………………………..............……............................... Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz................ Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ………......... Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : ................ Adres : .........................………………………........ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o ................................... Telefon Numarası : ...............) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır................... Öğrenim durumu: .........../………….... ................. Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır.........S..............................................................C.............. o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ................ Tarih :…………./…………........................................mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T.......................................................................haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: .....................) Aldığı başarılı dereceler: .............................................K................................................................... Spora (düzenli antrenmanlara ................ (En son bitirdiği okul)............................................. Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S.................................................................................................

safra kesesi hastalığı (gastrit. kasıklarda.mesane hastalıkları (kum. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . boğaz sorunları (sinüzit. çınlaması.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. spor yaparken göğüs ağrısı. mantar.T. tümör (vücutta şişlikler vb. his kaybı Kas.) Cilt hastalığı (egzama. şerit vb. çarpıntı Nefes darlığı. kurt. hemoroid. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz. eklem. B veya C) Böbrek . dışkının koyu.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak.C. taş vb. bademcik vb. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında.) Ruhsal sorunlar Mide.C. siğil. baş dönmesi. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma. burun. tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. barsak. karıncalanma. işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı. karaciğer. ülser vb.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak. uçuk vb. kabızlık Dışkıda kan. öksürük.) Fıtık Kanser. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı. flebit Kan hastalıkları. kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman.) Kulak ağrısı. iştahsızlık Karın ağrısı.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis.) Diğer 283 T. ishal. akıntısı. boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb.

Diğer sorunlar………………………………………………………………. sigara. kopma. ezilme. Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş. dirsek. bel.. kol.. kalça. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik. diz. kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası. el... Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol. ağrı./……….İmzası Tarih :…….(gün) Adet düzeni Düzenli : ………. Adet görme süresi :……….Sağlık Bakanlığı. diğer) Tanı (kırık. ayak. Gebelik sayısı :……. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti. boyun. çıkık. çay. çekme.sırt. omuz. göğüs kafesi.. parmaklar. ilaç. Düzensiz :…………. diğer) Tedavi (ameliyat. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi. Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………. akıntı.. kist oldu mu?………………………………. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :………./………. bacak. kafa travması.C.C.) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz. Doğum sayısı : …………. ayak bileği. ameliyat vb. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur. uyluk. T. 284 Sayı:………………………. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı .. el bileği. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?………………………………………. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yırtılma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..

……. ………….……. Yaralanmalar …………………………………. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar …………...……. diğer bulgular)…………………………. deviasyon. Üst ekstremiteler …………………. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………. K. 285 T. Karaciğer.………………………………………. boyun)…………………….. ………………….C.(Şekil bozukluğu.……. Nabızlar (Radial.. dalak. Abdomen: (Kitle. Hastalıklar ………………………………………. pectus carinatus-excavatus)………….…. Ameliyatlar ………………………………………. …………. Varikoziteler (üst.alt ekstremiteler.… K.C. gövde. diğer bulgular)………………………………….…….T.. diğer)…………………………….B. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ……….……. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . femoral.… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral.…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:…………………………………………………………………. kitle. tonsiller. diğer)……………………………………………….….……. üfürüm)…………………………………………………….… Torasik vibrasyon (sağ-sol):……………………………………………………. ronküs. Oskültasyon (Ritm.……. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Allerji ………………………………….B.…………………………………….…………. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü.…….……. guatr)……………………….... wheezing. palpabl lenf düğümü.C.……. Göğüs deformiteleri (asimetri.. pigmentasyon.…. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.V.…………..…….S.…….……………………………………. Boyun (Torticollis. hipertrofi.…….

TARİH : ………. Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir./………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ……………………….C.C. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur. b) Yapılan muayenede ……………. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur../………….Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .