P. 1
Okul Sağlığı Kitabı

Okul Sağlığı Kitabı

|Views: 142|Likes:
Yayınlayan: ahdemforum

More info:

Published by: ahdemforum on Jan 08, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/22/2014

pdf

text

original

Sections

  • OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ
  • B. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ
  • D.2 KORUNMA
  • F. TARAMALAR
  • F.1 TARAMA TESTLERİ
  • SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME
  • 4. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. AŞILAMA
  • BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
  • B.1 KANAMALAR
  • B.5 KAFA TRAVMASI
  • D. KUSMA
  • ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI
  • D.2 HEMATOMLAR
  • D.4 AMENORE
  • D.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR
  • 7. SPOR YARALANMALARI
  • A. ÇOCUK VE SPOR
  • Beta-TALASEMİ
  • H.2 UYURGEZERLİK
  • H.3 KARABASANLAR
  • SOMATOFORM BOZUKLUKLAR
  • ÇOCUKLUK MASTURBASYONU
  • Sporcu Sağlık Belgesi

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç.C. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm. Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Dr. Dr. Dr. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr. A. Dr. Dr. Dr. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. Doç. Gör. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr. Dr. Z. Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Dr. Doç. Dr. Dr. Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd. Gör. Dr. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dr. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Dr. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. Doç. Dr.Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Dr. Dr. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Gör. Dr. Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Dr. Doç. Dr. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm. Dr. G.Gör.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm.C. Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dr. Dr.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır.hm. Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır. verilmiştir. Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için.saglik. elektronik ortamda “http://www.tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz.C. Devam edilen süreçte. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv . uzman hekimler. konu ile ilgili öğretim üyeleri. Alınan geri bildirimler doğrultusunda. Taslak doküman. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T.gov.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır. uzman hekimler.

C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.xvi T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.

xiii TEŞEKKÜR ..3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri ...................... 40 F................................................. Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar ............ 24 B............................................ Görme Sağlığı ............................................................................................................... Okul ve Okul Sağlığının Tanımı ...........................................................................................1 Temel Göz Muayenesi ........... Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması ............................5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri........... 9 A...........49 F............................ Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........................................1 Tarama Testleri ................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii .................. . 31 C............................................................. 6 B.................................................................... 7 B................................................................................................................... 50 T.................................................1 Büyüme ....................................................................................................... 23 B....................... 50 F.......................................................................................................4 Okula Yönelik Öneriler ........................................................................................................................................................................................................................................İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ.............2 Psikososyal Gelişme ............................... Konuşma .................. 27 C...........................................35 D............... 7 B............................................1 İşitme Kaybı .......................2 Güvenli Okullar Programı.......................... 1 B.... 31 D.......................3 Korunma .............................................3....................................................................................................................................................................................................................... 1 1. 25 C................ 49 F............................................................................................................... 1 A....................................3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları ......................................4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları....3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ........3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları......................2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri ...26 C........ 26 C.............................................................................. 18 A...... Ağız ve Diş Sağlığı .........................C............ 9 A................................................... 38 E............................ OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ .......................................................................................1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı .......................... 25 B..... Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi .....2 Okul Sağlığı Ekibi .................... 7 2. 9 A........................................1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları ................................................................................. xi SUNUŞ ..................................2 Korunma ......... xv BÖLÜM: I ..................................... 22 B.......................................................................... Okul Sağlığı Hizmetleri .......................................OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM ..............2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım .. İşitme Sağlığı ................................................................................... 16 A.....................................................6 İşitmenin Korunması ...................C........................... 13 A....................... 29 C..................................... 13 A.........................................................2 Gelişme .......................................................1 Cinsel Gelişme ...............................................................................................................................................................................................................1 Dil..3....................................................................... 1 B..................................................................................................2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar ........................2......................................................... 35 D..................... 37 E......................................................4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ...................1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı ..............................................................................................................................................................................................2.......................................................... 23 B.............................................................................................................................................................................................1 B........ OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME ................................................................................................ Taramalar ............................ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................. 30 C........

......................8 Kayıt Bildirim ................. Sağlık Eğitimi ..................7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ............................................................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE ................................... 91 E.....2 Aşıların Yapısı ....... Alkol ve Madde Kullanımı ................. 60 B..................................... 86 E.............................. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME ...................................... 93 E... 93 E................................. 56 A..................................... 108 xviii T. 81 D.........................................................................3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları ......................................1 Risk Etmenleri ......................................................................... Şiddetin Önlenmesi.....................C............................................................................2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları ...............3..............1 Görülme Sıklığı ...................................................................................1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları ...... 56 A..........6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar ....... 100 A....... 92 E......2 Şiddetin Nedenleri ............................................................................. 101 A................................................................................................................................................................................................................................................... 81 D..................................................1 Tütün Kullanımı ................................... Sigara........................................3 Sağlıklı Beslenme Önerileri....4 Parazit Taşıyıcılığı ...............................1 Fiziksel Etkinliğin Önemi .. 61 C..........2 Besin Grupları................................................................................................... 92 E.................................................................................................................................................... 98 4............................................................................................................................... Salgın İncelemesi ve Kontrolü ................... Sağlıklı Beslenme Önerileri......3 Aşıların Uygullanma Şekilleri .......... 104 A......................................... 107 B................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T........................................................................ Aşılama .................................................................................................................................................................................................................................3 Okula Yönelik Öneriler ............ 100 A.................................................................... 107 B......................................................................... 96 F............................................................................ 93 E...............4 Soğuk Zincir ..............................................4 Şiddetin Etkileri ..............1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı ............................................................................................................................... 101 A...... 65 C........................................................................................................................... 95 F...............................................1 Aşı Programları................ 59 B........................................................... 105 A.......2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı .................. 106 B..................................................................................................................................................10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi . 100 A............................................................................................................. Çocuk İstismarı ve Yaklaşım .....................................................................................8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar .... 107 B............................................................................................. 65 D............................. Taşıyıcıların Araştırılması...............2 Tanı ....................................... Fiziksel Etkinlik .............. 107 B.................................. 91 E....................................................1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik ................ 107 C.................................C....... 56 A.............................................5 Risk Altındaki Çocuklar ...... 95 E.....2 Salmonella Taşıyıcılığı ..............................................................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım ............................ 96 F........................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ................ Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı........................................7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar ....................................................................................................................................................................... 61 B..................... 101 A............... 102 A...............3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar .....60 B..............................................................................................................5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları ................................................................................................ 96 F............... 56 A...............................6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü ...............3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ....................................... 92 E. 91 E...................................................................

............................................................................................ BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM .................. Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları .............................................................................152 B.......................... 139 4..... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..................................................5 Kafa Travması................................................ 138 F............... 150 A.............................................119 B.............................................................. Bakteriyel Enfeksiyonlar ....122 D.................................... 130 D....................................................................................................................................................................................................................................... Konvülsiyonlar .............................. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR ........................................ Viral Enfeksiyonlar ....................................................................1 İmpetigo .............................................................................................................................................. 154 B... Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları .................................................................... 151 A........................................................................... Pnömoniler....................................................... 139 B.....................4 Pox Virus Enfeksiyonları ......................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.......................................... 124 A.3 Çıkık .........4 Paronişi .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... İyot Yetersizliği Hastalıkları ...... 144 D.......................... Baş Ağrısı ............1 Kanamalar ..............................................................4 Burkulma ................ Besin Alerjisi .................................148 A.......................136 D................................... Şişmanlık ................................................................ ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM .............................................................................C.........................................................3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit).................................................................................................................. 127 C....................................................................................................................BÖLÜM: II .... İdrar Yolu Enfeksiyonu .. ENFEKSİYON HASTALIKLARI ................................. 118 B...............................................................................................112 B................................................................................ Temel ve İleri Yaşam Desteği ........... Zehirlenmeler.....................................................................................114 B... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ................................................... 122 E............................................................... 139 H.....................2 Kırıklar.............2 Ektima ......................1 Temel Yaşam Desteği................ Demir Yetersizliği Anemisi.....................................................................................................................................................................................................................132 3........................................................................................................................ 114 B................................... 147 5.........2 İleri Yaşam Desteği ................................................................................................................................................................................................. 110 1................124 B........C....................... Döküntülü Hastalıklar . Travma .................................................................................................................................... Kusma ............ DERİ HASTALIKLARI ........... Kabakulak ................................................................... 138 G........................ 149 A.......... 151 B................................................................................................................ 155 T..................... 138 E....2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları ....................................................................110 A......................................................................................... 120 B...................................... Viral Hepatitler ............................................................... 152 B............ 134 B......................................................................................................5 Anguler Keilitis ......................... 148 A....................................134 C...........................................................SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM ................ Anafilaksi ............................ 110 A........................................................................................................................................................................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları .....................................................................................134 A.................................................................................................................................................. 124 2. Akut Gastroenteritler ....... 148 A.................................................................. 139 A............ 142 C..... 120 C................................... 152 B........................................................................................................................ Göğüs Ağrısı ..................... 110 A........................................................................................3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları ..................................................... Karın Ağrısı .............

............................................... 171 C.......... Kas Ezilmeleri............................................................ 193 G............... 165 B..................................3 Uyuz (Skabies) ...........2 Kızlarda Meme Hastalıkları......................................... 190 F.............................. 160 6........................ Sever Hastalığı ...........4 Amenore ..................................................................... Paraziter Hastalıklar............................................................................................................................................................................... SPOR YARALANMALARI ............................................................................6 Dismenore .....2 Pitriazis Alba... 183 7..5 Premenstrüel Gerginlik ...... 156 C................................................................................ ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI ..................................1 Alopesi Areata ...................................................... 169 B..................................................... Tüylenme Sorunları ................................................................................................................................................. 166 B................................................................3 Testis Torsiyonu ............................... 171 C............................................................................................................................................................ DİĞER HASTALIKLAR ..................................................................................... 176 D.......... 178 D....................................................................................................................................... 157 C................................................................................................................................................................................................................ Ayak Bileği Burkulması........................ 176 D................................... Jinekolojik Sorunlar ..................................................................................................................................................................... 168 B.......................1 Himen Anomalileri ................... 187 C.......................5 Hidrosel ......................... Çocuk ve Spor ..................7 Anormal Uterin Kanamalar ................ Üreme Sağlığı ...... 161 B....... 191 G....... 194 8................. 195 B............................................................ 164 B.........C........................................................................... Diğer Deri Hastalıkları ............. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.............................................................. 176 D....................................................................................................................................C................ 173 D............................................................................................... 159 D........................................2 Mikropenis ......................................... Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı .................................................................................................................................................................... 188 D...................................................................... Polikisik Over Sendromu..................... 198 xx T.................................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..................7 Kendi Kendine Testis Muayenesi ............. Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları ..............4 Böcek Isırması ............. 161 A............................................. Kas Sertlikleri...................................6 Epididimitis ............................ 156 C............................................................1 İnmemiş Testis ............ 182 F............................ 176 D................................3 Follikülitis ............. 185 B.............................................. Meme Hastalıkları ....................2 Hematomlar .................................................................. Osgood-Schlatter Hastalığı ............................................................................................... Kas Yaralanmaları......................................................................................................................................... Nefrotik Sendrom ....................................................................C............................................................................................... 160 D..... Kas Ezilmeleri ..................................................................................... 185 A...................................................... 157 C..........................................................................................................4 Varikosel ......1 Jinekomasti ........ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .................................................. 189 E...............................................................................................1 Kas Yaralanmaları .................................. 170 C..................................... Hipertansiyon........................................................................................................................................................ 195 A....1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) ............................... 160 D............................................................. 163 B.................................. 163 B........... Patello-Femoral Ağrı ..................................................... 193 G..................................................... 179 E.............. 197 C...........................2 Kas Sertlikleri..................................... 177 D......................................................... 176 D....................2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis)................................................................................................................... Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit ........................................ Testis......................................................................................................

............... RUH SAĞLIĞI SORUNLARI .......... J........................................ 254 J.................................................................................................................................................................... 243 D...................................................................................................................... E........................................................... 223 Serebral Palsi ........................................................... O............. 235 A............... Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu).................................................................................. 253 I......................209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) ................................... 206 Astım ............................................................................................................ 216 Beta-TALASEMİ ................................................................................................ F........................................................................... Çocukluk Masturbasyonu ............... 232 9........................................................... H..................................... T................................. L........................... 253 I....................................................................................................... 201 Disritmiler ......................................................................... 241 D..1 Zihinsel Özürlülük .................................................................................................................. 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım .............. 252 I...................... 244 E................................................................. N. G................................................................................................................................... Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım ....... 219 Çölyak Hastalığı ....................... 246 F............................................................................................................................................................................................. Tik Bozuklukları ........... K..1 Gece Korkusu (Terörü) .................................................1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ............................................................................... 248 G.......................................................................3 Somatizasyon Bozukluğu .................................................................. 252 H...................................3 Karabasanlar ...................................................................................2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu .................Kronik Böbrek Yetmezliği ............................................................ 238 C.....................................................................2 Ortopedik Engelliler .............................................................. 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ................... 221 Epilepsi .......1 Konversiyon Bozukluğu .........................C................................. 252 H............................... Uyku Bozuklukları ........2 Bulimiya Nervosa ........................................................................... 235 B................................................................................................................................... 252 H................. 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr ............................................. 243 D2 Enkoprezis ..... 199 Konjestif Kalp Yetmezliği ..... 237 C........................................................................ 249 G........................................................ 253 I.......................3 Davranım Bozukluğu ................................ 228 P......................................... 256 D............................1 Enürezis Nokturna ........................................................................................... I....................................................................................................................................................................................................... 250 H................................2 Uyurgezerlik .................. 230 P.... Dışa Atım Bozuklukları ........................................... M.................................................................................................................................................................................................................................. 249 G............................................... 218 Orak Hücreli Anemi. 238 C..........2 Özgül Öğrenme Güçlükleri ....................................................C............................................... P.......................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T........................................................... Kekemelik ................................................................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi ................. Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları .........................1 Anoreksiya Nervosa ................................... Somatoform Bozukluklar ........... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.............................. 239 C.................................................................... Yeme Bozuklukları .......................................................

........EKLER EK 1......................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ....................277 EK 6............................................................... 259 EK 3..................Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri........... 273 EK 4.Ulusal Büyüme Eğrileri (O............C...........................C.....Oturma Planı ....................................................... 274 EK 5......Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları)........... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T...................................281 xxii T............ Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..... ...................................... ...... 257 EK 2.....................................................................................Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri.......................................................................................Sporcu Sağlık Belgesi. Neyzi Eğrileri) ...

öğrenciye. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. çocuk. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir. hastalıkları önlemeyi. Okul Sağlığı. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. geliştirilmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi.C. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir. Sağlık. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . okul çevresi. 1951 yılında 12. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. geliştirilmesi. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. T. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163. B. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır.T. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul. okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil.C. yüzyılda başlanmış ve 20. Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. daha uzun. 1962 yılında yapılan 7. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. a. okul spor hekimi. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. Bu rehber. ve 164. b. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. gerekli ise tedavi etmeyi. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. geliştirmeyi. 1953 yılında yapılan 5. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel.C. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. fiziksel. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. B. Türkiye’deki yasalar. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk.

yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. gelişiminin izlenmesi. Okul ortamı. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur.. f. okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. h. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. daha sonra çocukların 6. Türkiye c. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. idrarda albuminüri. d. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . Okuldaki baskılar. g. öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. büyüme-gelişme geriliği. hepatit. Epilepsi. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. işitme kaybı. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. 8. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır. Okul sağlık personeli. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. Aralıklı fizik muayenenin amaçları.Sağlık Bakanlığı. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir. Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. i. diş çürükleri. e. ortopedik kusurlar. diyabet. bağışıklama. kendi evleri dışında. Ayrıca görülme sıklığı az olan. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar.C. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir. ve 10. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir.C. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı.

alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. tuvaletler. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. Yapılan her muayene ve tarama. Okulun kat sayısı. oyun alanları. koku. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. tren yoluna. kazalardan ve şiddetten korumak. 2. haşarat. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. g. çukur. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. meyhane.C. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar.C. haşere vb. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. atık birikmesi. Yapılan çalışmalarda. istismardan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. üremesine imkan vermeyen. alt yapı kurumları. toplumsal çevresi. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir. Ayrıca anayola. öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. ısıtma ve havalandırma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. Okul çevresi. öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. aydınlatma. gürültü. su tankı. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. okulun yeri. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır. Okul bahçesi zemini. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. hayvan dışkı ve leşi. kolay T. su sağlanması. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. b. gibi tesislerden en az 100 m. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okullar. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . f. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. duvarı. tacizden. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. a. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre. Şehir okulları. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. d. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. bakımı yapılmalıdır. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. ayrımcılıktan. Okullar. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. e. çöplerin yok edilmesi. kapı ve diğer elemanları çatlak. vb. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir.T. binası. uzakta inşa edilmelidir.C. 3 metre olmalıdır. yıkılma tehlikesi. kahvehane vb. düşüp yaralanmaya. c. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. sigara. Özetle. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. bar. etrafı.

dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması.Sağlık Bakanlığı. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. pişirme. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. ayakta rahatlıkla durabilmesini. yeme. j. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. k. m. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması. Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır. çıkış yönünde koridora doğru açılması. tüm duvar veya zeminden en az 1. Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. oturma yerleri menteşeli olmalıdır. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır.5 metrenin yağlı boya ile. havalandırmanın. o. l. n. Okul binası yapımında. mermer veya mozaik ile kaplanması. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır.3 metre ilave edilerek yapılması. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. Mutfak. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sınıf uzunluğunun 9. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması.C. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması. döner merdiven olmaması. cilalanmış ve temiz olmalıdır. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini. Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır. i. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. Sıra. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır. h. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. uygun bir soğutucu bulunması. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra.C. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. Revir: Okulun idari bölümünde olması. aydınlatmanın. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır.5 metre. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır. ileri kayar hareketli. 5-10 bayan öğretmene 4 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta. Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp.7 metre. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması. Şöyle ki. mat fakat açık renk bir boya ile boyanması. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması.

Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. maksimum görme hızı. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. s. v. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. t. Aydınlatma: Görme keskinliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. Tıbbi atıklar. p.C. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır. özellikle demir. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. kolonlar. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. yeterli genişlikte olması. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. r. kanca. Gürültü durumu: Değerlendirmede. Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir. u. kirişler. Kazalar: Okul içinde. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. su. idare. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir. okul hava hacminin yeterli olmaması. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır. yangın söndürme. temiz. kürek. karasinek vb. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. kazma. kova vb. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir. malzemelerin bulunması. koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı. Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. bakımlı. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. sürekli. döşemeler. sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. Özellikle okullarda. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır.T. yangın alarm sisteminin bulunması. sabun ve ayna olması. kriterleri aranmaktadır. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır. Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. zemin kaygan olamamalı. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede.C. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır. Uygun olmayan aydınlatma. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 . Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde. kullanıma hazır oluşu. q.C. Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. çıkış kapısı geniş olmalı. Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. T. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. temiz ve kokusuz olması.

hekim. Sağlık eğitiminde. TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4. tutum. TS EN 1729-1 / 12.Orta Dereceli . öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır. rahat. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. bilgi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur. huzurlu ve sağlıklı olmaları. kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. olanak varsa psikolog. davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar. hemşire. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir.Okullarda (İlk. öğretmen.olmaları son derece önemlidir. Bu ekipte yer alması gereken kişiler.tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir. desteklenmiş hizmet içi eğitimine. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir. Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları. Okulla ilgili. B.Sağlık Bakanlığı. 6 T. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi. öğrenci.2006 . çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık.11. 1. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak. Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime. Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır. okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. TS 5034 EN 14434/ 9. Çocuklar fizik.org.2005– “Okullar .2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü.10. Okul ortamı. TS 10492/10. dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir. Sağlık çalışanlarının.Okullarda Kullanılan” 5. Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3.3. 4. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi. * (http://www.Genel Kurallar” 6.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler. öğretmen ve veliler işbirliği yaparak.2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı. TS EN 1729-2 / 12. okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . öğrenci velisi.Fiziki Yerleşim . psikolojik danışman ve rehber. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır. okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak.10. sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli. halk sağlığı uzmanı.C. TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme .2006. okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir.tse. TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3.C. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir. okul içi ve dışı fiziksel. TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları . Türk Standartları Enstitüsü.Genel Kurallar” 2.

Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır. kendisine güvenen. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir. sağlık eğitimi. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde.T. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması. Çocuk ve T. ilk yardım. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2.3. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar. öğretmenlerin eğitimi. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir. ekip çalışması becerisine sahip.3. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”. B. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır. Okul hemşiresi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir. Görme taramaları.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir. 5. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. hakkaniyet.C. okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir. B.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. hemşire ve hekime katkısı fazladır. zorbalık. Programın içerdiği kavramlar.C. Diş Hekimi: Araştırmalar. Okullar okul binası içerisinde. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır. ailelere bilgi vererek yönlendirme. Böylece öğrencilerin. Hemşire. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon. başkalarıyla diyalog kurabilen.3. Bu nedenle. okulda ve sınıf içinde demokrasi. müfredatın geliştirilmesi. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. 3. sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. sağlık çalışanları.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet.07. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. temel olarak. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir. öğretmen. 4. Bu yaklaşım. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci.

Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. USA. Çocuk Sağlığı Derneği. 2. Kaynaklar: 1. Çağ Matbaası. Editörler: Bertan M. Patrick K. Aileler. 18. aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. Adolesan Sağlığı. Güneş Kitabevi. Recommendations and Reports. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. Karar vericiler. stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. Health Status Indicators For School Age Children. Koşar L. California. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler.1997:210223. Kleinmann JC. Güler Ç. 3.Ekim 2005:1-5 12. 8 T. 17. No. Güvenli Okullar yaklaşımı. 13. Muallim Mecmuası.1992. Karolinska Institutet. 26-30 Kasım 2001. Klinik Çocuk Forumu. 5. Pekcan H. Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. 11. Why School Health Education. Halk Sağlığına Giriş. Okul Sağlığı. Güler Ç. Milli Egitim Basimevi. Igoe JB. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım. Aile Hekimliği Dergisi. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. Eylül. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities.1(1). Gönenli H. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. sağlık ve eğitim kurumları. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. California. RR-22. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. 2(13). School Health Centers and Other Integrated School Health Services. Pediatrics 2001. 6. 14. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı. 8.C. Eds.C. 1917:348-351) . 4. Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Commission of the European Communities. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. MMWR. Masters of Safety promotion-Thesis. USA. okul. Ergin S. Özet Kitabı.1997:210-234. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi. Parcel GS. acil durumlarda yaklaşım. Ankara.Sağlık Bakanlığı. okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler. okul personeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ankara. Pekcan H. Vosskuhler ML Theory. Sefrinn JR. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. Fişek NH.107:198-201. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara Tabip Odası. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school). Okul Sağlığı Kongresi.Ekim 2005:6-12. American Academy of Pediatrics Committee on School Health. 50. 1995. Yayınlanmamış). Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir. Ankara Koleji Ders Notları. Çocuk Forumu. Wallace H. Gönüllü okullar.2(1): 31-39. 2001. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. CDC. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. 24 Ekim 2003. Third Party Publishing Co. 10. Principles and Practices of Student Health. Wallace H. Ergonomiye Giriş Ders Notları. 7. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. İstanbul. Çağlayaner H. toplum liderleri. Neyzi O. (İzni ile. fiziksel çevre. Ankara. Okul kaynaklı yaralanma. sağlık hizmetleri. 1998. Principles and Practices of Student Health. Eylül. Igoe JB. Eds. Patrick K. sağlık eğitimi.1999. Parcel GS. Güneş Kitabevi. 1992. Ankara.1992. İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü. Vol. Eds: Güler Ç. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması. Özmen B. MEB. 13-17 Ekim 1999. Ankara. Güvenli okullar oluşturmada amaç. 9. 15. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. Third Party Publishing Co. 16. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’. Editörler: Bertan M.

Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 . 8. Büyüme. (2–11 cm arası değişebilir).C.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl). Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler. sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir.T. Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir. ve 10. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi. Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir. vb. toplum. hormonlar. okul ilişkileri. psikososyal. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar . organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. Sistemik fizik muayene ise 6. İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır. Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir. beslenme. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. diş sağlığı. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir. Okul. cinsel sağlık. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar.) A. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. beslenme. çocuğun hızlı fiziksel. T. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş. aile içi ilişkiler. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. ruh sağlığı. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır.C. Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir. 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı. kazaların ve şiddetin önlenmesi. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg. madde kullanımının önlenmesi.5 cm’dir. Kızlarda DBH. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. yaşlarda. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler.

İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz. alt ve üst sınırlar genellikle 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3.ro/medical_informatics/bone_age/v1. Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır. ölçüm aletlerinin standart olması.0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. Ek 2). boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir. durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ve 97. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir. Değerlendirme sol el . Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. Boy uzunluğu. Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir.Sağlık Bakanlığı. Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz.academicdirect. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde.C. persantil çizgileri olarak gösterilir. çocuk ve topuk.

42 25.56 83.59 69.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS.23 91.37 92. bireyin ölçülen parametresinin. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında. persantil eğrisinin üzerinde bulunur. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir.C. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur.60 65.78 47.94 11 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ileri yaşlara uzanan ve diyabet. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi.37 22.74 + 1 SD 23.23 113.65 31.72 .05 62.60 52.82 110.T.82 + 3 SD 35.38 36.2 SD 16.92 49.A-2. Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır.72 18.83 26.64 23. + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir.86 22. Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir. Ek 3).16 89.55 65.57 49.79 55. Vücut ağırlığının 3.66 44.25 31. Tablo 2.12 31.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir.05 32.13 31. hedef boy.83 49.86 19.70 38.1 SD 18.79 95.79 79. şişmanlık bulgusudur.69 54. persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.97 38.21 15. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.30 42. hastalık belirtileri. Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ).-2.24 62. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır. Boy uzunluğu ender olarak 97.07 44.85 37. yetersiz beslenme sonucu rastlanır. Z-skor için.00 + 2 SD 28.88 111.76 19.62 17.75 75. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması. Okul çağında başlayan şişmanlık.C.40 34.64 80. toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.45 Ortalama 20.C.98 69. özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir.51 87.17 49.95 46.71 27.09 89. SDS) terimleri de kullanılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir.53 29.46 22. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir.39 48.80 48. 2.13 56. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.83 26.87 23.35 109.99 96.31 71. Z-skor yöntemi. Tablo 2. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri.17 30. Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır.37 56.46 26.54 52.45 43.37 20. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise.05 39.64 76.30 93. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından.A-3 ve 2. Okul çağında vücut ağırlığının 97.32 24.A-1.75 21.37 38.77 61. Boy uzunluğu yaşa göre 3.23 .07 67.72 29.78 17.19 37.00 61.86 61.73 54.07 73.73 38. Z-skor: Z-skor.

05 16.53 53.84 20.68 T.63 177.62 157.39 30.63 21.37 173.19 + 1 SD 121.58 138.33 46.45 74.54 161.98 37.49 168. Türkiye Tablo 2.25 .82 141.44 66.31 49.93 39.91 62.72 116.34 162.90 150.81 115.31 136.92 150.10 193.09 162.48 33.03 174.93 17.62 172.62 165.24 159.21 144.53 138.43 130.58 .96 + 2 SD 123.36 146.59 122.51 Ortalama 115.92 .77 58.51 42.01 137.41 131.79 120.54 132.28 181.63 + 3 SD 50.64 194.22 31.30 158.14 152.09 169.99 112.72 140.13 70.84 49.49 155.1 SD 111.27 126.58 151.02 71.79 121.27 106.67 83.17 188.87 126.59 142.19 112.19 137.89 38.52 53.92 168.32 190.76 178.2 SD 107.37 138.54 168.12 157.92 40.92 49.78 172.92 110.67 22.58 163.74 135.17 130.62 116.62 + 1 SD 119.19 114.61 149.22 63.36 134.70 141.36 73.25 121.42 27.91 168.71 154.52 15.76 188.64 162.13 181.89 49.53 Tablo 2.50 19.45 175.69 131.93 32.18 + 3 SD 127.09 46.14 153.51 44.97 157.66 58.64 38.62 180.23 17.52 120.41 56.00 145.27 57.73 180.48 148.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.52 36.14 186.05 166.95 141.60 .93 51.71 155.51 67.35 26.63 80.89 70.18 165.29 154.28 55.38 176.09 134.A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.1 SD 110.08 18.34 43.08 121.21 + 1 SD 25.02 153.78 21.02 107.49 174.16 60.74 Ortalama 116.33 50.42 166.73 54.17 143.73 147.50 154.98 49.33 83.71 46.60 156.29 163. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.32 156.04 186.05 Tablo 2.69 184.85 149.83 126.00 .19 146.C.24 170.54 137.61 116. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .29 + 2 SD 33.81 159.44 174.76 132.99 195.98 25.02 149.57 165.20 155.74 136.44 41.66 179.09 182.33 83.50 126.63 159.87 165.62 17.81 146.37 143.93 131.63 165.2 SD 15.70 24.84 175.98 188.1 SD 17.68 172.24 139.C.54 149.77 173.70 174.2 SD 105.85 .50 122.62 26.04 143.83 63.00 169.63 126.74 144.77 60.18 157.04 43.51 28.98 167.29 144.99 137.90 150.51 38.68 177.76 36.92 132.26 149.87 143.07 127.29 111.26 126.43 146.97 39.92 20.37 + 2 SD 126.40 30.95 25.94 30.86 53.45 160.34 126.82 129.22 64.83 34.09 56.24 44.65 144.70 77.16 Ortalama 20.04 160.44 111.24 183.31 + 3 SD 132.57 136.24 156.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.14 161. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.76 42.93 81.29 121.26 152.78 132.95 163.93 165.29 184.78 150.97 103.44 157.00 143.58 150.Sağlık Bakanlığı.12 72.86 121.35 131.89 45.

Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer. vücut biçimi değişir. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır.A-5 ve 2. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür.C.0 olması)]. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir. Testis hacmi. Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür. mikrosefali vb. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir.1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir.5 yıl sonra görülür. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir. T. Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır.2. omuzlar genişler.2 GELİŞME A.T. büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma.6 yaş) arası başlar. Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır. Ölçüm. Bu patolojik bir durum değildir. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur. A. ya da z-skor değeri – 3. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır. persantilin çok altında. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür. diğer taraf bir süre sonra gelişir. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2. Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2.A-6’da verilmiştir. bacaklar. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli. Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir. Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir.C. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1.1 yaş). Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Büyüme eğrisi 3. gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir.

Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır. Kıllanma artmış. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil. Peniste henüz büyüme yoktur. skrotum cildi daha da koyulaşır. Testis ve Penisin Gelişimi Penis. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar. bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır. kaba ve kıvırcık kıllanma. papilla belirgin Tablo 2. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır. Skrotum ve testislerde büyüme başlar. areoladaki kabarıklık gerilemiş. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma. hafif pigmente. kıvırcık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Tablo 2. Testisler. Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba. Skrotum cilt rengi koyulaşır.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek.A-1’de. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. Kıllanma daha belirgin ve yaygın.C. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar.Sağlık Bakanlığı.C.A-2’de görülmektedir.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek. 14 T. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2.C.A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.C.

Ancak normalden sapmalar varsa.C.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 16 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 yaş : 10.4 yaş : 14. altını kirletmek. Tablo 2.3 yaş : 13.1 yaş : 10. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır. Sınıfa annesiyle birlikte girmek. • Çocukların gelişim hızları. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır. ödev. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir. nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10. sıraya oturmamak.C. ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri. yarışma. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır. Türkiye Şekil 2.6 yaş : 12.2. yetenekleri. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. altını ıslatmak.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2.3 yaş : 13. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. anne-babaya olan yakın ilginin azalması. derste gezinmek. Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir.Sağlık Bakanlığı. öğrenme. ağlamak. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri.8 yaş : 12.5 yaş A.A-7’de görülmektedir. sınıfta durmamak.

riskli davranışlara girişebilirler. 166: 595-600 2. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar. Body mass index references for Turkish children. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kınık E. Acta Paediatrica 2006.T.who. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. Sayı 4. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar. Furman A. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 . 3. and Adolescents (2nd ed. 95: 1635-1641. • Ana babadan ayrışma süreci başlar.. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler.html. 8. 21(6): 720. Eur J Pediatr 2007. Neyzi O.C. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber. Darendeliler F. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir. Günöz H. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants. s:302. 1995. • Psikososyal gelişimin. Duygusal dalgalanmalar sık görülür. Darendeliler F. WHO. 7(Suppl 1):23-25. Baş F. Neyzi O.308 5. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. rev). Palfrey JS. Bundak R. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys. www.C. Bundak R. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. Bundak R. Gren M. Gunoz H. Acta Paediatrica 2006. beceriler. Variations in the pattern of pubertal changes in boys. Children. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Arch Dis Child. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir. Halk Sağlığı Temel Bil. Tanner JM. 10. Katkı Pediatri Dergisi. Growth references for Turkish children.45: (239):13-23 9. WHO. Bas F. Darendeliler F. Okul Sağlığı.C. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir. Tanner JM. 4.int/childgrowth/en/index. • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir. Kanbur Ö. 2000. Adolescent Friendly Health Services. 1970. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır. Neyzi O.. Ankara. Hacettepe Tıp Dergisi. Pekcan H. Gunoz H. Marshall WA. Kaynaklar 1. Saka N. 44(235): 291-303. eds 2002. Cilt 32. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. 11. Derman O. 2002 12. hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir. Bundak R. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. 95: 194-198. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. Marshall WA. 2001.1969. Bas F. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur.N. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır. The WHO Child Growth Standards. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T.740 7. Furman A.

. büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir..Çocuğun boy persantilinin.Yaşa göre boyun 3. Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. persantil ya da – 2.Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması. Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3. persantil ya da – 2. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir. persantilde. Türkiye A. . Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1.5.2.3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3.0 SD değerin altında olması. persantilin üzerinde olması gibi).C.0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır. 18 T. (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır.0 SD değerde veya biraz altında). Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir.Sağlık Bakanlığı. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre. Büyüme kayıtları. . ve 3. Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük.Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: . persantil ya da -2. anne ve babanın gelişme öyküleri. persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. beslenme öyküsü. Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir.C.0 SD arası) olan çocuklarda. buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50. Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir. hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin. çocuğun boyunun 3. öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır. psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 .A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir.C. mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.

C. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8. Türkiye Şekil 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .) • Tüberküloz kontrolü (PPD.A-8) Tablo 2. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. kreatinin.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre. persantil düzeyinde kalır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır. eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir.Sağlık Bakanlığı. hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar. İkinci çocuk geç olarak.10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı. persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3. ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. diğer biyokimyasal. yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir. transaminazlar vb.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur.C.C. Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır. 139). (Bkz.A-5’te özetlenmiştir. Şekil 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 . tanı koyma.A-4 ve 2. syf. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda.C.A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T. Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir.T. Şişmanlık. Şişmanlık Şişmanlık. yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır.

Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir. Aşırı Büyüme. Assessment of Abnormal Growth Curves. 2. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. Kalkan Matbaacılık. 4. Birinci Basım. 65-135. Legler J. Kızlarda menarşın 9. Yordam N. Türkiye Şekil 2.58/No:1.. Kaynaklar 1. American Family Physician. Phildelphia. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı. Katkı Pediatri Dergisi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kurtoğlu S. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. Bilginturan N. 3. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur.C. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir.5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. 1994 (5) s: 404. Vol. Ankara. Kliegman RM. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Erkek çocuklarda daha sık görülür. Katkı Pediatri Dergisi. Bilginturan N. Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Jensen HB. July 1998.C.410.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. 1994 (5) pp: 409. 2003. Rose L. Behrman RE. Günöz H. 22 T. Nelson’s Textbook of Pediatrics.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A. Edition Saunder’s 2000. Öcal G. Editörler: Günöz H.408. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır. Büyüme Bozuklukları. 5. 16th.

Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir. Büyüteç yardımıyla kapaklar. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. 4. Öykü: Özellikle. 3. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı.C. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır.C. Periyodik göz kontrollerinin. Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı. Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. sulanma vb. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup. hatta imkansız olmasıdır. Çocuk gözlük kullanıyorsa. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır. yakın ve uzak görme durumu. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır. eşelin üst sıralarından başlanır. GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. Bu muayenenin amacı. 2. renk görme sorunları). ileri yaşlarda tedavinin güç. ışığa duyarlılık. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir. Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı.). erken tanı ve zamanında uygun tedavi için. Muayene 1. kornea. kızarma. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir. mesafeden tutulur. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı. Ölçüm işleminde.T. katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. B. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. konjuktiva. göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır.C.

2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması. beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir.C. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. Hirschberg testi yapılırken. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. katarakt). göz kayması olmadığını gösterir. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri. Sıcak su pansumanı. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez. 24 T. retinal skar. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp. — Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). tümör). — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. Devamlı ışığa bakan bir çocukta. — Hafif pürülan akıntısı olan.C. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir. temiz gazlı bez veya pamuğun. Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır. parlak ve simetrik olması beklenir. göz kapaklarında şişlik. B. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen. kırmızı göz tablosu oluşturan. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. Türkiye de bakılabilir. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. 5. bulanık bir kırmızı yansıma alınması. genellikle fundus muayenesi yer almaz. Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir. Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir. 6. yansıma alınmaması. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı. ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar. hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması. artmış pürülan akıntı. banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda.

Ekonomik Rehber. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise.T. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi. Vol: 30. Preferred Practice Pattern. bulanık görme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . 5. Eye examination in infants. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness. 4. İdil A. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. Kaynaklar Amblyopia. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. 111(4): 902-907. WHO/PBL. American Academy of Pediatrics. children and young adults by pediatricians. Thylefors B.3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. American Academy of Pediatrics. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir. Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. 1. T. s. American Academy of Ophthalmology. second edition. A primary health care approach. Aile ve çocukların delici oyuncak vb. Policy Statement. büyüteçler.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. diplopi (çift görme). yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı. International Ophthalmology Clinics. Pediatrics 2002. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. 2.C. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. Policiy Statemenet. 109(5): 980-981. 37-41. Geneva. 8. 90/18. 1990. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 7. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 3. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. World Health Organization. Red reflex examination in infants. kapalı devre televizyon sistemleri. 2002. 1997. Winter 1990. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. Pediatrics 2003. B. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. American Academy of Ophthalmology. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık.C.C. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. 2002. 1999. No: 1. 6. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme.

İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. . dikat eksikliğidir. Ayrıca. f.Sık geçirilen kulak enfeksiyonları. d. Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir. . Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen. İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır. . b. Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır. . .C.Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme.Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi. İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme.Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması. Ergen yaş grubu. Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır. Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: . . İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye C.Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama.1 İŞİTME KAYBI Dış. .Sağlık Bakanlığı. . 26 T.Okul başarısında azalma. a. Türkiye’de. C. radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. . İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İşitme. özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları. periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır. iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır. Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır. e. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır. doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu. orta.Televizyon. c.C. Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ülkemiz.Sık tekrarlayan kulak ağrısı. .Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme.Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır. Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir.

Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi. hiperemi. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. C. sokmayın” olmalıdır.Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur. Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk. Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak.Konuşurken bazı seslerin atlanması.Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır. dış kulak yolu salgısı ile toz vs. ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek.İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen. Tedavi . T. akıcı ve net olmaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 . tülbent vb.Grup içinde çekingen davranma. Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir. yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim.Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir. .Konuşmada ritim.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır. havlu. kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur. .T. .Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. tıkaç.C. Tedavi . tülbent. bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır. yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme. . .C.Herhangi bir eyleme başlamadan önce. . ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma).İleri durumlarda.Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması. gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır. . ne kurulamak. . Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur.Otoskopik muayenede ödem. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir. o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme.Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo. Belirtiler ve Bulgular . . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde. yaz mevsimlerinde oluşur. . soyulma görülür. havuz ve kirli sularda yüzmekle. püy.C. parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur. kulak kiri” gibi adlar alan buşon. Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar.

Tümör vb. b. beyaz. . 28 T.Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış. İyileşme yoksa sevk gereklidir.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. .C. Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz. Öğretmenin görevi başarısız. . Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken. çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. . çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. geç dönemde. dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir.Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır. sekeller engellenebilir. Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. mukoid hatta zamk kıvamında olabilir. yarı saydam.Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir.C. okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir. mat.Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir. Ayrıca. sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir. İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir.Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir.Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir. Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir. Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir. Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. . Türkiye Korunma . Tedavi ve Sevk Kriterleri . Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli. Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür. Fizik Muayene Bulguları . kulak zarı zedelenmemelidir. Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları.Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise.

. Bazen okul çocuklarında. Korunma . . Fizik Muayene . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir. yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür. kafayı şiddetli çarpma. Tanı . . işitme sisteminin değerlendirilmesi. maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar.İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici. Günümüzde T. . işitme kaybı tanısının konulması.Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması.Yüksek sese maruz kalma.C. Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları.C.İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir.C.Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma. Edinsel SN işitme kayıpları: .T.Cerrahi komplikasyonları. implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan. Odyoloji bilimi. . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 .Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir. . . kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir. Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir. . Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı . Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir. işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Ototoksik ilaç kullanımı.Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve.Otoimmün nedenlere bağlı olabilir. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur. Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde.Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır.Kafa travması. otoskopik muayene normaldir. Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir. günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. zamanla artan tipte olabilir. Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması. C. Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir.Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir. şiş vb.Barotravma.

uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir. işitme 30 T. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır. Odyometreler tarafından belirlenen. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması. günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. konuşma bozuklukları. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir. erken yaşta fark edilen işitme sorununun. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç. Bu nedenle. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda. Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. motor. C. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır. İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. işitme kayıplı hastanın. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. İşitme aygıtları. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime.C. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. Ani gelişen bir işitme kaybı. sosyal) değerlendirilir. duygusal. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil.

normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil). Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 . tülbent. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır.C. kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur .) kullanılmalıdır. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. okul. • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler. aile.5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. çocuk işitme eğitimi almalıdır. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. C. T. Çocuk yaşayarak öğrenmeli.C. kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem. • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir. • İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. • İşitme kayıplı çocuğun.6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları. Kaynaştırma çalışması yapılırken. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek. öğretmen. programlar gün içine yayılmalıdır. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. • İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda.T. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli.C. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. C.

Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. snf içinde “dikkatsiz”. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda.Sağlık Bakanlığı. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için. • itme kayb olan çocuklar. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. itme kayb. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. kstl kelime hazinesi vardr. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. konu malarn %80-100’ünü anlamaz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Belirgin ö renme güçlü ü.C. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar. i itme cihaz olmadan. konu ma önemli oranda bozulur. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. kstl kelime hazinesi vardr. 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür. Sesten çok titre imleri fark ederler. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder.C. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. Grup içi konu malar anlama zorla r. • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar. konu malarn %100’ünü anlamaz. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir. 56-70 dB Orta. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. • Bu çocuklar. çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. Çocuk. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar.

Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. bireysel ve grup e itimi almaldr. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Snf ö retmeni. 39 T. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. E er uzman gerekli görürse. Snf ö retmeni.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler. gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir.C. bireysel ve grup e itimi almaldr. konu may okuma. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. Tam-gün özel e itim gerekir. Snf ö retmeni. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr.T. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir. itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. E itimsel takip önemlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 . Konu ma terapisi verilmelidir.C.C. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Snf ö retmeni. Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. 56-70 dB Orta. Özel e itim. Snf ö retmeni. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir.

34 T. 2003. J Pediatr Otorhinolaryngol.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. 12. Trondhjem. USA. identification. Erişim tarihi: 05.. 2..html.. Nobel Kitapevi. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.int/pbd/deafness/en/noise.(Ed). Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi. Germany. Yıl XXV. A. Ataş A.ozida. Belgin E. İstanbul: 312-325. 10.2005 28. Özcebe.. Böke b. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi. Merill Publishing Comp. Mc Carty P.(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf. 16. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment. 22. Rendsburg. T. 17th Danavox Symposium. Ataş A (2002): İşitme Cihazları. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders. In Verch..1997: 231-235. Geneva. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.. Kayıkçı.2005.gov/health/statistics/hearing. Böke B. 2004.2005. Türkiye Kaynaklar 1. Statistics about Hearing Disorders. Sözeri B. http://www. S.. Genç A. WHO technical meeting on noise and health indicators. Educational Audiology Handbook. Benson. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi.. 2003.. K. K. Germany. Ankara:393-402. Güneş Tıp Yayınevi. Sevinç Ş. World Health Organization Regional Office for Europe. Baltimore. Seaton. Atas A. and Deafness. Meeting Report. Belgium. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar. 05. World Health Organization. Appendix 4-D. 10. www. 2002. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Koç C. Allyn and Bacon. Aktaş F.. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. 28-30 October 1997.10..int/pbd/deafness/facts/ en/index. 7. U. 1999. Williams and Wilkins. ed.(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. E.. pp 914-919. Akdaş F. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım. Int. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde). Denmark. Booklet No: 3. Mathers.nih. IOR. 29. 48:119-124 15. 4. Belgin. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı. S. Alper C. Ataş. ND. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. Güneş Kitapevi. No: 5. İstanbul: Turgut Yayıncılık. www. (Eds) Williams and Wilkins. S. Güneş Kitapevi.who. Patricia B. 1996 6. Belgin E. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology. 23. Belgin E. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology. Çelik O. Rendsburg.Belgin E. 1987.G. Global Burden of Disease 2000. August 17. Özbayır. M. Kaya. World Health Organization. Akyol U (Ed). sayı 2... Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. 2005 Aug. Türk Otolarengoloji Arşivi.C.asha..tr/egitim/egitimseti/isitme... S. Anderson. E.Derinsu. M.Volüm 25. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders.who. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media. Facts About Deafness. In Verch. Matkin. J. Baltimore. Hepkorkut. 19. 2001. 2004. İstanbul. World Health Organization. MD. Can. Holmens Trykkeri. 69 (8): 1081-7. 20. 11. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey. Özcebe E. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre. European Centre for Environment and Health Bonn Office.. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. http://www. Özcebe. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs. Erişim tarihi: 04. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. 2000. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.htm. 27. IOR. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları. The ages of suspicion.. 184-188 17. Turgut Yayıncılık. Dündar. Myers EN. ed.2005. amplification and intervention in children with hearing loss. İzmir. Geneva. World Health Organization. Çağıcı. Böke. Ankara. 13. Kaya. 1991. Ataş A. S. K. 1997: 143-149. S.. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. S. 25.1987. KL. Sevinç Ş.. 5. April 14.. Canatan. Ataş A.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. Smith. 1997. MEK. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif.pdf. Ankara: 35-50. org/about/news/releases/2004/parents. World Health Organization. 14. Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma). 21.htm. 1996 8.2005. Kılınçarslan. Haziran 2002. Önerci M. 18. Önerci M. . Çelik O. Eibling DE. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde).. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. CD. 3. &Kricos. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Columbus. Ed: CD.Brussels. İstanbul. I. O. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar. A. 30.Sağlık Bakanlığı. http://www. In Post.10. Johnson.10. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application. Özcebe E. E. Böke B. B..Babayiğit. World Health Organisation – 2001 31. Böke B. 24. Aile Eğitimi Kitapçıkları. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss. 9. nidcd.C. 07 . P. Concha. 270-290.09 April 2003 . Belgin. Rockville. 1997. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries.. 19-21 November 1996. D. Erişim tarihi: 04. Boston. Working Paper. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. Akyol MU. Booklet No: 3. Ear Infections. Genç. Erol. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye. 1 (2): 105-110. Erişim tarihi: 04. A. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues. Ataş A. Sevinç. 10. B. 26.. Singular Publishing Group. Köselioğlu. Ağca. 25. Children and Adults Alpiner.gov. E.C. J.A.asp. Dilek Ofset. 2004.

Konuşmanın oluşabilmesi için dil. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Çocuklarda en sık karşılaşılan dil. .3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından. Dil. Bu sorunlar.Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . çocuklarda dil.C. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir. .C. dil-konuşma patoloğu. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa. çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır.Elektif mutilizm T. Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa. kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir. iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor. konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: .C. yarık dudak . konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir. işitme. konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa. solunum sisteminden. Dil ve konuşma gelişimi.3 yaşına geldiği zaman “Ne?.Prematür doğum . D. ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır. psikolog. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. motor. Bu nedenle. Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 . çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır. . Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır.Yarık damak. nörolog.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse. çocuk ruh sağlığı uzmanı. psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir. beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir. Bu nedenle. konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. görme.Okul başarısı düşükse. Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir. konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır. odyolog. .Otizm . Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. Bunlar. KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil. Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. “hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa. a.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa. Nerede?. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir.Serebral palsi . zeka. KONUŞMA Dil.Zeka geriliği . . Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. konuşma eylemi. kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı.T.1 DİL. çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir. . Dilin ağız yolu ile ifadesi. . . . eğitim odyoloğu. Bu yaklaşım pediatrist.

Ekolali olarak adlandırılan. Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık. Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd. Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri.Bebeksi konuşmanın sürmesi . genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim. Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm.Bilingualizm . ses bozukluklarını tanımlama. /ç/ seslerinin söylenememesi. Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir. Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur. c. iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup.Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması.Psikososyal yoksunluk b.Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) . Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları. /ş/. Konuşma kaslarının zayıflığı. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: . Örneğin. konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir. Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur. d. Çocuklarda. Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. Türkiye . sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir. Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir.Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) .Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) ./r/ sesinin söylenememesi . Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez.Bedensel nedenli ses bozuklukları . Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda. Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir. Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır. konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir.Santral işitsel işlemleme bozuklukları . artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür. Otistik çocuklar. ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir. Ses bozukluklarının nedenleri: .Sağlık Bakanlığı. /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) .C. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır. e. Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. /c/./s/. f.Bedensel olmayan nedenler 36 T. Ancak.

.. 2004. E. 1 (2): 105-110 11. The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa.asha.Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi. Iowa.Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin.10.51. Başar..R. American Family Physician: 1999. Özmert. Genc. 2002. MD.Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi. Çoluk Çocuk Dergisi.E. Özmert. 2nd Ed. Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları.1:123-130 13. Akyol U(Ed). Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II. Yorkston.1:137-142.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: . Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I. Tekin. 28 19.. 30.N.American 2.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2002. Eylül 2005 7. How Does Your Child Hear and Talk?. Strand. 15. A. June 20-July 1. www. 04. Türk ORL Klinikleri.Boğuk ses (hoarseness). 59(11):3121-3128. E. Türk ORL Klinikleri.Tropical Pediatrics. No... 3. Erişim tarihi: 07.C. Soysal. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları.10.Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi. USA 18. bu davranışlarının engellenmesi. .Ses düzeyi.1:147-151 16.. Leung C Dion Kao.htm. http://www. University of Michigan Health System. E.1. 2005. D. Tekin Ö. Genc. 22-26. .Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Erişim tarihi: 07.C.. 6. . Ö.R. Y. . Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. Annaul pp:1463.Yüksek ya da düşük burundan konuşma. . 2002. 17.Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi. Sennaroğlu... Türk ORL Klinikleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 .edu/1libr/yourchild/ speech.T. Psikojenik Konuşma Bozuklukları. E. Özcebe. Kök Yayıncılık.A. Tekin Ö (2003): Konuşma. Kaynaklar 1.. Belgin.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . Singular Thomson Learning. J.nichcy. O. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.N. http://members. 2000. .tripod. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. The Workshop for Specialists. org/about/news/releases/2004/parents.Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler . E. August 17. 2002.2005 12. www. Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults. A. 25-32 10. K. konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi. Türk ORL Klinikleri. Alexander KC.htm.Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme). F. 14. Relationship between physical.med.09.umich. G. K. . Pro. .2001.2006 T. Saraçbaşı. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları. Kulak Kayıkcı. M..htm Erişim Tarihi.Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması.Bağırmak.. Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu..ed. . Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. Laleli. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları. www. Beukelman. Ataş A. Yurdakök..com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic. Vol.1:143-146 4. Antalya 5. cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse.org/public/speech/development/ child_hear_talk. Ş.2005 20. yaş.htm erişim tarihi. Erişim tarihi: 04. Akyol U(Ed).. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda. Bell. Kulak Kayıkcı..M.05.. 1999..2005 8. Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için. K.C.10. Hedge. .asha. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar. Iowa City. Evaluation and management of the child with speech delay. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.org/pubs/factshe/fs11txt.. ME. environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren. Güneş Kitapevi Ankara: 219-224. 10. Rockville.2 KORUNMA . Speech and Language Delays and Disorders.2005. M. 2001 9. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88. D.htm. Belgin. E.Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi. Haziran 2002..

E-1 ve 2.E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1. Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2. Türkiye E. birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir.C. Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir. yerel (sürme kisti. süt azı dişleri (V) Resim 2. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer.C.E-1). hipertiroidizm). Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2. yerel enfeksiyonlar. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3.E-1 ve 2.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir. travma. süt azı dişleri (IV) 2.E-3 ve 2. annenin sağlığı. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar. hipotroidizm.E-2) (Tablo 2. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İlk süren kalıcı dişler. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer.E-5 ve 2. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur. Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir.Sağlık Bakanlığı.E-6) (Tablo 2. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu. Dişlerin sayı. sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir. Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir.E-2). Sistemik (raşitizm. Resim 2.E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T.E-4). Sürme zamanları Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2. İlerleyen yaşlarda.

T.C. Büyük azı dişleri (8) Resim2.E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.) Resim 2. Küçük azı dişleri (5) 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Büyük azı dişleri (7) 3.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş. Büyük azı dişleri (6) 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 .C.C.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.Küçük azı dişleri (4) 2.

büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5. travma ve yaralanmaları kapsamaktadır. Süt dişleri. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. diş çürüğü. diş eti hastalıkları.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması. küçük azı 1.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler.C. kaşınma. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır. Türkiye Tablo 2. E. büyük azı 3.Sağlık Bakanlığı. büyük azı 2.küçük azı 2. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . konuşma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayrıca.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1.süt azı 2.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2.ay 6. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır.C. süt azı 4. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır. ay 5. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.ay 6. Özellikle karma dişlenme döneminde. yerleşim bozuklukları. ay 5. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar. 40 T. kalıcı dişler sürene dek çiğneme. ağrı. a. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır.

) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb. bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur. Ön ve arka dişlerde kahverengi. özürlü çocuklar vb.C. emziğin şeker. çocukların geceleri biberon ile şekerli.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler. ağız kokusu. Çocukların yaşlarının küçük olması. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. serebral palsi. dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik. Resim 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur. yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 .) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü.E-7). meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur.C. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir. ilaç kullanımı. çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir. Ayrıca diş ağrısı. sütlü. siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2.T.C. Ayrıca.

meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz.E-8). dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç. peynir. • Toplumsal etmenler. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir. • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif. radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir. Dişler günde iki kez. • Düzenli ve dengeli beslenme. Yerel florür uygulamaları ise. • Sistemik sağlık durumu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar. Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir. Tablo 2. • Ağız bakımı. Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar. Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler. • Beslenme alışkanlıkları.E-3). antihistaminik gibi ilaçlar.C. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 42 T.C. fıstık. • Florürün kullanımı.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.E-8: Diş fırçalama T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 .C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.

doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde. hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır. dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0. Türkiye Tablo 2.6 ay 6 ay. 44 T.6 ppm 0 0 0.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir. hipofosfatazya.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti. boyut değişiklikleri.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3-0.C.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum. pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir.5 mg/gün 1. Dişeti hastalığı terimi.) • Metabolik hastalıklar (Diabet. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb.Sağlık Bakanlığı.0 mg/gün 0. Gingivitis (diş eti hastalığı). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. b. Diş plağı. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır. şişlik.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb. hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır. çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli.5 mg/gün >0.0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur.25 mg/gün 0.25 mg/gün 0.6 ppm 0 0 0 0 *1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 ppm 0 0. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV. Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır.

Hastanın fiziksel görüntüsünü. yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir. konuşmasını.T. sakızlar) önerilebilir. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir.C. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir.E-4’de özetlenmiştir.C. çapraşık. Maloklüzyon. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir.C. şişlik. Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . çoğu kişide çarpık. c. Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon. ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır.

Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı. İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı.C. radyasyona maruz kalması. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. ilaç kullanması. diş gıcırdatma) 7. B. Ektodermal displazi. Türkiye Tablo 2. tırnak yeme. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin. ağız solunumu. yanlış forceps uygulaması. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4. Beslenme bozuklukları (A. kızamıkçık geçirmesi. dişin gömülü kalması. Süt dişlerinin erken kaybı 4. 46 T. Herediter 2. Doğum sonrası: Serebral palsi. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. sürme yolunun değişmesi. Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. Kleido kraniyal dizastoz. dil itme. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. Diş çürükleri 3. Anormal dudak frenilumu 8. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı.C. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. Çocuğun normal kapanışını değiştiren. hipofizyal cücelik) 5. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir. Çocuğun dişlerinin teması. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir. Anormal diş sürme yolu 6. hipertiroidi. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır. Diş sayı. şekil anomalileri 2. derin yanıklar. konuşmasını. devam eden emzik emme. Serebral palsi. Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme.Sağlık Bakanlığı. tıbbi öyküsü. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir. akromegali. dudak emme ve ısırma. Travma (diş kaybı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hipofizyal gigantizm. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8. D vitamini eksiklikleri) 6. boyut. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. alkol-sigara alışkanlığı. sorunun büyüklüğü. C. genel sağlığı. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nedenler • Düşme. kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası.T. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir. Tedavi Çocuğun yaşına. yerine. Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. sallanma. travmanın şekline. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 . yer değiştirme ve yerinden çıkma. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir.). T. kusma. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. Travma sonucu dişlerde kırılma.C.C. Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baş ağrısı. kanama. sürme gecikmesi vb. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir. Hastanın şikayetleri değerlendirilir. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir. Travma Tanım Ağız. Eğer dişlerde sallanma. diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir.

Wefel. D. 60(3):197-206. Andreasen F. Pearson Prentice Hall.S. Mosby. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children. Tinanoff N. 1999. 2000... The Dental Clinics of North America.2000 Pinkham. Louis. Palmer CA.Sağlık Bakanlığı.2000. 48 T.C. F.5 th Edition. October. 2000.. Mosby. 1933. Copenhagen. Fields.G. USA. Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. B. Louis. W. 7 th Edition. Donly. 20(3):379-427. 3. Logan W. Pediatric Dentistry. 2000. Fields HW. Garcia-Godoy.A. St. 3 rd. Avery D. Eklund.O. USA. 1999.S. Nowak. Morganstein.. Cariology.. Mosby. Vanarsdall RL. 10. Bailey TJ. S. 7. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence. Orthodontics Current Principles and Techniques. Louis. 1998. Saunders. J. 8.W.. 3rd ed. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir. Dentistry for the Child and Adolescent. 9. hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir. Louis. J. Primary Preventive Dentistry. Dentistry. Garcia-Godoy F.A. St. 4 th Edition.. and Kronfeld R.E. 1999. J Am Dent Assoc.M. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dental Practice.O. Gluck. Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme. Tulloch CT. Harris.. 6.6 th Edition.H.R. 11. G.J.C. 43(4). H. Casamassimo P. Graber TM.A. 44(4). 2.. R. 3rd ed.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ed. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth. Mc Donald R. K. St. 3 rd Edition. N.. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.M. Journal of Public Health Dentistry. Mc Tigue. The Dental Clinics of North America. 12. Burt. 4. Munksgaard Publishers. Ackermann JL. Profitt WR.M. 2004. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik. New Jersey. Andreasen J. 5.july. 1993. and the Community. St. Jong’ s Community Dental Health. Mosby.J.

bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. T. Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler. herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. testin. olası tedavisinin yapılması.C. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. Tarama çalışmalarının başarılı olması için. ucuz olan testler seçilmelidir. . aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır . F. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için.C. bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir. Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir. • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa. testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir. . aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse.Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir. Tarama muayenelerinin amacı.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa.Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. komplikasyonları önlenebiliyorsa. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması.1 TARAMA TESTLERİ Tarama. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir.Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa. tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır. hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . kullanılan testin.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi.T. aynı koşullarda. Seçicilik ise.C. gözlemler. • Doğruluk: Uygulanan test. aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir. . . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 . muayeneler aynı kişiler üzerinde. saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. İyi bir tarama testi. TARAMALAR Tarama programları. Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır. Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit. hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır. tarama çalışmalarında. hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa.

Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir.C. .Sağlık Bakanlığı. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır. kapsamlı bir şekilde.C. kazaları önleme güçlüklerini. ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır. Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. 7. 3. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1. 8. F. görme ve işitme kusurlarını. sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. F. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır. 50 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tanı kolaylıkları olmalıdır. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. Türkiye . Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir. 6. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir. Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır. 9. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır. 5.3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise. Test. beslenme bozukluklarını. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler. Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. 4. 10.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur. 2. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa.Hastalığa erken tanı konulmasının.

(Bkz. Arada öğretmenin gözlemine göre. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları.C. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. işitme bozuklukları vb.T. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir.C. çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. İşitme Taraması İşitme kaybı. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. genel kas eşgüdümü. İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır. Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. söz dinlemeyen vb. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. ev koşulları. Bir kaza. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır. Muayenelerden önce gelişme öyküsü. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. Hekim. görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir.C. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme. T. b. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır. okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır. uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir. Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır. syf. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. 23) c. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. İşitme taramasında amaç. yaramaz. toplumsal gelişme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır. dikkatsiz. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir. saldırgan. Görme Sağlığı. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Otoskopik muayene ile buşon. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. 52 T. e. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir.F-1).Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir. kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. 38 ). • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. syf. Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2. • Anne-baba. • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. Yalnız. Ağız ve Diş Sağlığı. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. hekimler ve sağlık memurları. d. Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz. syf. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında. otoskopik muayene. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir.C. Öğretmenler. 3 ay boyunca ısrar eden. • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme. konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması.C. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. 9). işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi. tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. Ana babanın. Ergenlik döneminde. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. yabancı cisim vs.

F-1: itme taramas f.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2. DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında.C.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 .C.F-1: İşitme taraması ekil 2. erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar.C. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir.

Tablo 2. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz.Hipertansiyon. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar. Kifoz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl.C. hiperaktivite.C. tüberküloz vb. syf.F-1’de görülmektedir. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bazı bölgeler için guatr. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir. inmemiş testis. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir. hiperlipidemi.Sağlık Bakanlığı.F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. h. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. streptekok enfeksiyonları. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde.’nin altı anemi kabul edilir. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır. beslenme. i. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. hastalıklardır. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır. Bunlar barsak parazitleri. glikozüri. Anemi Taraması Ergenlik. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır. enürezis. Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir. hipertansiyondan kuşkulanılır. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır. 195) Ölçme tekniği önemlidir. okul çağında 12 g/dl. g. albuminüri. fıtık. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır.

Katkı. Dündar S. Belgin E. Tüzün Özgüner Z. 4. Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. İzmir. Green M. 189:710. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. 7. 2000. 21(2): 141-150. 1995: 210-223. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. 10. Katkı. Canatan D. Kaya S. Güneş Kitabev. 2. Ankara: Güneş Kitabevi. Akyol U(ed). yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması.. Kınık E. 48:109-118. 6. 1999. 25. Okul Sağlığı.C. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Belgin E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 .: Okul Sağlığı. Aksoy S. 1999. Pediatrics 2000. Kaynaklar: 1.C. 8. 25. Çağıcı A.ttb. İşitme Kayıpları. 5. Derman O. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar. 14. Ankara. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j.tr/STED/sted0600/3. STED. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Ağca O. Kayıkçı Kulak ME. 2000. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları. Erişim Tarihi: 4/9/2005. Moore JK. Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs. Arlington. Güneş Kitabevi. www. Pekcan H. 9. VA. Kaya S. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. 1995: 363-366. Children. 11. T. Metodolojik Araştırmalar. 2000. Özkan S. Moeller MP. Toplum Taramaları. Meteksan AŞ. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. National Center for Education in Maternal and Child Health. Şahin F. Özmert EN. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. 21(3):417-426. 106: 798-817.1992: 114124. EDS 2002. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı. Belgin E. rev. Pekcan H. İzmir. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. 12. Guidelines for Health Supervision of Infants. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing . Kayıkçı Kulak ME. 15. Tezcan S. Erol A. and Adolescents (2nd ed. Pediatrics 2000. 21(3): 436-448. 106:43. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bertan M. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar. Katkı.html. Ankara 2005: 9-11.).T. Haziran 2000. Yurdakök K.org. 2003:31-34.C. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Ankara. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. Genç GA. Ankara. 13. Bright Futures. Belgin E. Böke B. 16. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre. Joint Committee on Infant Hearing. Palfrey JS. 3. 2005. Güler Ç. Tezcan S. Ertürk BB.

Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur. A. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. kalsiyum. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A. • Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi. B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. besinlerle geçen hastalık riski artar. birbirinin yerine tüketilebilmektedir. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. A. yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . beslenme giderlerini de artırır.C. Okul dışından beslenme. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir. Tablo 3.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. Bir grup içinde yer alan besinler. ailenin. Tavuk. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir.C. gençler için ise günlük 3 porsiyondur. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir. Balık ve Ürünleri. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. dengesiz beslenmesine neden olur. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. okul başarısı düşer. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı. Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur. çinko. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. protein.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. Grup: Et. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır. • Kuru baklagiller. Türkiye 3. 1. fosfor.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 56 T. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. posa tüketimi yetersizdir. • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri.Sağlık Bakanlığı. magnezyum. Besinlerden günlük alınan enerji. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi.

Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi. makarna.Portakal.2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir. Bir porsiyon süt ve süt ürünü. . Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir. T. kuskus. demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır.1 orta büyüklükte patates.2 adet yumurta . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir. Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir. 4. un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır.8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2. Bir porsiyon meyve veya sebze.C.C. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et.Çilek. • Ekmek. .90 g et.bir büyük su bardağı süt veya yoğurta . riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir. . .T. erik gibi meyvelerin 3-6 adedi.Kayısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 . 3. • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler.1 su bardağı pişmiş pirinç. balık veya kuru baklagiller.C.60. . pirinç. karoten. börekler. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini.3-4 adet küçük krakere veya .1 orta boy havuç. Ayrıca protein. armut. Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır. elma. tavuk.1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir. .2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya . muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi. tavuk. . . bulgur. folat. fosfor. . riboflavin. limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur.Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı. şehriye. balık (2-3 köfte kadar) .1/2 adet hamburger ekmeğine. Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri. niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Tiamin. makarna veya bulgura (120-150 g). Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir. .1 ince dilim ekmeğe (25g).

bulgur vb. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte. aşağıda örneklendiği gibi. ay çiçek vb. • Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb. Tablo 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb.C. yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır.C. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli.A-2. tavuk.) seçilmeli.Sağlık Bakanlığı. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir. Her gün en az 1. Bir günlük örnek menü Tablo 3.) tüketilmemesi gerekir. Ara öğünlerde mevsimine uygun. sebzeli vb. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. Besin çeşitliliği artırılmalıdır. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . makarna. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb.) tüketilebilir.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir. Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. pirinç pilavı) / börek (kıymalı. kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır.). ekmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Tablo 3. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. • Taze sebze ve meyveler. haşlanmış yumurta. ekmek.5–2. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. katı yağlardan kaçınılmalıdır. yumurta. balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt. bulgur pilavı. ekmek. peynirli.) / makarna / erişte / çorba (pirinç. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara. mısır özü. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. 58 T. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir.A-2’de görülmektedir.

Çakır B. (Ed. WHO No: 880. • Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. Beslenme. 5. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. 1998 Karaağaoğlu N. Geneva.C. 2004 Pekcan G. UNFPA. Hatipoğlu Yayınevi. Daniels SR. Meteksan A. krema sosları vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . Kaynaklar 1. 95-113. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. 4:1:38-47. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. Gürler Matbaası Dış Tic. ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır. 4.Ş.T. 2004 2. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme.C. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. Sağlık Bakanlığı. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. 6. Van Horn L. American Heart Association. Birch CLL. Steinberger J. Kaplan Y. Pediatrics 2006. International Children’s Center (ICC). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Adolesan Döneminde Beslenme. Pekcan G. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners. Dennison CBA. Kesici C. Ankara.C. 2002.) tüketimi sınırlandırılmalıdır. p.) T. Stettler N. Şti. T. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi.C. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. Lichtenstein AH. Gidding SS. 117 (2): 544–559 Baysal A. Beslenme ve Diyetetik Bölümü.. Ltd. Ankara. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır. • Ayaküstü beslenmeden. Klinik Çocuk Forumu. 2004 T. • Öğün atlanmamalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Chapter: Nutrition for Adolescents. FAO/WHO. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines. Üç ana öğünün yanı sıra.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. 7. Teaching Materials for the Training Courses.C. Ankara. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. Gilman MW. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”. Rattay KT. 3. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. 2003. Ankara. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir.

Türkiye B. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir. futbol. (örnek. yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi). • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir. • Fiziksel etkinliğin sıklığı. futbol gibi) sınıflamaları vardır. başarı sayısı elde etme. yorgunluğu azaltmaktadır. Oyunlar. koşu. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır. Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. merdiven çıkmak. bisiklete binme. yüzme. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir. aşağıda tanımlandığı gibi. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır. • Sporlar: Yarışma. okula yürüyerek gidip gelmek. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. 60 T. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek. belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur. tip 2 diyabet. böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. enerji harcama oranını tanımlar.Sağlık Bakanlığı. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir. • Fiziksel etkinliğin şiddeti. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. yüksek tansiyon.C.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki. Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. Bunların başlıcaları. ip atlama. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. etkinliğe katılım sürecini tanımlar. esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. güven ve neşe vermektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . basketbol veya voleybol oynama gibi). yüksek kan yağları. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler. B.

• Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır. B. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama.C. • Her gün olmasa bile. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların. B. fiziksel olarak doğru postürde. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları.C. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir.2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir.C. • Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. Ancak. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları. Ayrıca. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler. • Değişik öğretme yollarını kullanma. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi.T. spor salonları). • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 . • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi.

kayak yapmaya. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. birlikte denemeler yapılabilir. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. den fazla değilse. • Eğer evde köpek besleniyorsa. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . birlikte gezintilere çıkılabilir. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. birinciye ödül verilebilir. 62 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. yüzmeye. kayak yapmaya gidebilirler.C. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir. • Doğa gezilerine. • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. temizleme işleri. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir. Oyunun sonucu ne olursa olsun. • Eğer evde köpek besleniyorsa. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. • Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir. koşma. • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. top atma ve topa vurma. dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler.C. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir.Sağlık Bakanlığı. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil. • Çocuklara ip atlama.

ay * Tempolu yürüyüşler.2 1. ay 2. yüzmek.6 6. ay 3.0 1. ay 4.B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek.B-3’te görülmektedir. koşu.2 1.4 2.5 T.C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.2–4.B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir .) 2.6+ 1.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1. Tablo 3.4–6.2 7. ay 5. tenis oynamak) Şiddetli (futbol. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 .T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır. BMR) Tablo 3.8 3. Tablo 3. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma.B-2 ve Tablo 3.4 4. Tablo 3.

Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. 4. Long BJ.7 x 3. Uğur Baysal S.Sağlık Bakanlığı. örnek olarak. Yıldırım F. University of New Hampshire. Wechser H et al. Calfas KJ. 1992. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2000. Pratt M. Sallis JF.B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0.com 5. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257. Bulut A.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0.C. www. Child Development 69 (3): 577-598.. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67.95 1.7 0. epstein LH et al. ca/paguide.2 kcal (veya 2. Exercise and Children’s Health.2 x 30 = 67. A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity.98 Erkekler 0.physsportsmed. Simons-Morton BG. Pellegrini AD. Cooperative Extension Program.ca/paguide. 2005 64 T. Corbin CB.edu 7. Family Guide to Physical Activity for Children. Sherman C. Determinants of physical activity and interventions in youth. 2000. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents. www. et al. 1998. Sallis JF.89 0. Türkiye Tablo 3.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1. Pratt M. 6. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Stone EJ. Patrick K. Ganley T. 8.7 0. Smith PK. 9. Sallis JF. Woorten WJ. The Pysician and Sports Medicine. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi.healthcanada.C.2 Bu bilgilere göre. 28 (2). Frank E. healthcanada. 3. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Promoting Physical Exercise and Activity in Children. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children. 1996. www. (online issue) http://www. Preventive Medicine 31: 112-120. Preventive Medicine 25: 225-233 2.unh. Güvenlik Kontrol Listesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. ceinfo.

şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. emzirmenin önemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir. • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a. • Sağlık üzerine kültür. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir. sağlık riski taşıyan tutumları önlemek.). sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler. gebeliği önleyici yöntemler. bağımlılık yapan madde kullanımı. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır.C. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. • Kişisel.). Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. gebeliğin oluşması. • Geçerli sağlık bilgileri. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği. gebelikte riskler. anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. doğum vb. gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb. Sağlık eğitiminin amaçları.C. doğum (doğum öncesinde doğuma.T. yetersiz ve dengesiz beslenme. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri.). Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine. alkol. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . C. sık doğum aralığı. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi. iletişim araçları. T. oturarak zaman geçirme. istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak. doğrudan güneş ışınından korunmak. sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak. öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların. bebeğe verilecek ek besinler vb. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler). • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara.

C. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır.Sağlık Bakanlığı. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. solunum. 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır. Bu birleşmeye döllenme denir.C. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. bireysel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Anne. Türkiye Üreme.5–4 kg kadardır. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi. Gebelik. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır. Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. dolaşım. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir. Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. 66 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir. Gelişmenin canlı. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. duyu organları ile işlevleri. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. gelişme. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. b. sindirim. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir.

Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. bedensel değişiklikler yer almalıdır. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir. Spermler. yasalar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir. siz de güzelliğinizi keşfedin. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. T. insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. Ancak herkesin güzel tarafları vardır. düşünce ve değerlerinin farkında olma. başkalarını dinlemenin önemi.C. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır.T. duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. olumsuz duygularla baş etme. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir. Erkeklerde penis. Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması. Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür.C. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir. sünnet. Ayrıca. çocuk hakları. duygularını belirtme ve paylaşma. bireysel farklılıklar. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . yalnız değilsiniz. Kadınlarda vulva. duygudaşlık kurabilme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. adet görme düzeni. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak). klitoris. testis ve skrotum bulur.C. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır. Bu siz de olabilirsiniz. başkalarının duygularına duyarlı olma. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. c. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir. Sağlıklı Zihinsel. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır. Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz.

boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. Aile yapısı. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi. 10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir. Ergenlikte değişim ve duyarlılık. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. okul çevresi. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli. Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır.C. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. çevrenin sağladığı öğrenme. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. İlerleyen yaşlarda. Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir. bunları aktarırken olgun. Her çocuk kendine özgüdür. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. Çocuğun yürümesi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. Ayrıca. cinsel dürtü artışı. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. yaşanılan çevre. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi. cinselliğin davranışlara olan etkisi. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır.Sağlık Bakanlığı. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. ergenlikte değişim kavramı. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. istenmeyen sonuçlardan 68 T. ailenin sık yer değiştirmesi. kendi yaşlarına. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. gruplaşmalar başlar.C. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. cinsiyetlerine. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. bazen bir işte çalışma. başkalarına da saygı duyarak. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma. Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı.C. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. farkederler. alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir. İnsanların. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir. Cinsellik. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. Aşılama. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır.T. sağlıklı uyku için uygun koşulları. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. T. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir. sigara. sağlıklı ve yeterli beslenme. diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. Bu karar. d. İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri. haz veren düşünceler. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. fizik egzersiz. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. yaşam biçimi. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma.C. Cinsel ilişki kurmak. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme. cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler. duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . Ailesiyle uzlaşabilmeli. Cinsel ilişkinin. cinsel eğilimlerine göre.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. sağlıklı olmanın önemi. İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir.C. Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır.

alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. i. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. Bu gruplar. mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. dişlerinizi fırçalayın. Her zaman dik oturun. mutlaka bir bardak süt. besinlerin içindeki karbonhidrat. meyve veya sebze bulunmalıdır. Sigara. Hep temiz ve bakımlı olun. Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. kişisel temizlik ve bakım davranışları. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. Bisiklete binme. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme. besin öğeleri ve besin grupları. Süt Grubu 2. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. besinleri sayma. alkol ve maddeden uzak durun.C. Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır.Sağlık Bakanlığı. Televizyon izlemeyi. Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. protein. Sebze ve meyve grubu 4. yağ. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. iş verimini düşürür. 1.C. 70 T. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi). Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. gelişme. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. dik durun. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. insanın büyüme. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız. Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. Atletik koşullar.

5-2 litre su içilmelidir. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli. şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır. Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır.). Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. ambalajlı besinlerin kontrolü. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir. Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. Daha sonraki yıllarda devam etmeli. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. T. taze sebze ve meyvelerin yıkanması. etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Uygun vücut ağırlığı korunmalı. Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. içinde bulunan katkı maddeleri. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık.C.C. Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. iyot yetersizliği hastalıkları vb. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler.T. zayıflık. sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir. Her gün 1. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 . Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı. Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz. Ürünlerin etiket bilgileri. etkileyen etmenler. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar.C. anemi. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir.

besin artıkları oluşmakta. Okul kantinleri çevre temizliği. yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır. Okul çağı.mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. limonata. sağlıksız. A ve C.C. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. günlük temizlik ve bakım davranışları. vücut temizliği. şişmanlık. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir. gofret. kek. vitamin.Sağlık Bakanlığı. tuvalet sonrası temizlik. Annenin sağlığını korur. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. taze meyve. cips vb. gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kurabiye. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. İçecek olarak daima süt. ayran tüketimleri desteklenmelidir. Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır. Okulda hamburger. kalp hastalığı. Anne sütü bebeğin ruhsal. Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. taze meyve suları tercih edilmeli. Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. ii. çikolata vb. besinler tüketilmemektedir. patates kızartması. ağız ve diş sağlığı temizliği. Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler. vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir. 72 T. ağız ve diş temizliği. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. şeker ve tuz içerikleri yüksek. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. süt. B2 (Riboflavin). çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır. Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. ayran. demir. Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları.C. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi. folik asit gibi vitamin. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. meme kanseri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. beslenmenin gideri artmakta.) tüketimi yerine. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. hipertansiyon vb). Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. meyve suyu. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler.

el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar. Bu nedenle günlük yaşantıda.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı. “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir. Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir. T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 .C. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. diş fırçaları. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1. tırnaklar. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır. bunların yanı sıra banyo süngerleri.000-100.T. Elleri yıkarken parmak uçları. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. diş. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır. Her insan kişisel temizliğinden sorumludur. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. Akan su altında durulanmalı. yemek hazırlamadan önce. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. dışarıdan eve geldikten sonra. Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır. ağız.C. göz temizliği yapmadan önce. eller ağza götürülmektedir. tozlu bir işi tamamladıktan sonra. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. lifleri. kirli. yüz. parmak araları. tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır). başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. Sabunlanarak köpürtülmeli.000 adet/cm² Alında : 10. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir.

bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir. Aksi halde. Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi. Yıkanmazsa. sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. 74 T. Çorap her gün değiştirilmelidir. Ayaklarda çok terleme varsa. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. genç kızların sevdikleri bir takıdır. Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. bir doktora danışılmalıdır. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler. Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine. Küpe. Yüz.C. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. El tırnakları yarım ay biçiminde. kaş) de takı takılmakta. mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. kulak iltihaplanabilir. göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı.

Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır. Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. 1. 3. 2. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı.C. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır. Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Daha sonra fırça. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur. 5. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır. Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır.T. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. üzerine tünememelidir. 4. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir . Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir.C. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür.C. 6. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. diş ipi kullanılması. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir. T. Daha sonra alt dişler fırçalanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 . Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır.

Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. Şampuanlara ayrıca koku. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. kızarıklık. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır. beden temizliği özellikle önem taşır. Değiştirme sıklığı. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. Bu nedenle. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. yağ. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Banyo yapma: Ter. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. Petler bir defa kullanılmalı. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir.C. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır. Lif. 76 T. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi. Giyeceklerin de yıkanması gerekir. su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir. Özellikle. diğer deri bezleri salgıları. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. Ancak saç kurutma makinası. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır.C. deri üzerindeki mikroorganizmalar. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır. toz. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. deri temizliği açısından gereklidir. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır. Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. deri döküntüleri. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. kir.Sağlık Bakanlığı. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. şişme. özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları. çamur vb. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. Pet açıkta taşınmamalı. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir.

Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler. kemik yapısının bozulmasına. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. Pamuklu. 2. sıcak. radyasyon. gözlük ve şapka takılmalıdır. Giyeceklerin. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir. bulunulan ortamın sıcaklığına. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. 9. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. 8. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. soğuk. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. Ucuz ve dayanıklı olmalı. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. İnsan vücudu. açık renkli giysiler. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. kimyasallar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bölgenin iklimine. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. sık sık boyanmalı. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. Vurmalar. Vücudu. genel vücut sağlığı.T. allerji yapmayan. ince. sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. bol. Ayakların korunması için de mevsimine uygun. çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler. T. Dış ortamda yağmur. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . Temiz olmalıdır. Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir.C. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir. çalışma koşullarına. Ancak. 6. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. Giysiler. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. şapka kullanmak. 5. güneş ışınlarından korumalı. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. açık renkli. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir. boyalar deriyi zedelememeli. kar. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır. dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. 7. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. koyu renk. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir. 3.C. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir. eldiven.C. Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. 4. hafif. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. toz ve kirden koruyabilmeli.

taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı. esnek. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. dar. iv.Sağlık Bakanlığı. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1. 9. 7.C. Ancak. 8. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. sütyen giyme zamanı gelmiştir. 10. 6. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı. bu ölçüler her zaman belirlenemez.C. 2. 4. Pamuklu dokumadan olanlar. 5. yürüyerek denenmeli. İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. 78 T. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli. 1. ayakta iken. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır. Ayrıca. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir. Yapıldığı malzeme dayanıklı. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir. 11. Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. Oturarak değil. Sivri burunlu ve dar olmamalı. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. hafif ve yumuşak olmalıdır.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. Topuk yüksekliği. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir. Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir.

Kendinizi fiziksel. trafik kurallarına uyma). Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. canını acıtır. Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. Daha büyük çocuklar için. Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. bisiklet kullanırken kask takma. anne. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin.C.). Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. vücudunun kendisine ait olduğu. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır. baba. 3. “Kötü dokunma. 5. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve. T. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. komşuya. sinirlendirebilir. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme. duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz. ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet. geceleri açık renkli giysiler giyme. motosiklet. 6.C. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin. yaya geçidi-üst geçit kullanma. yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir. e. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama. özel bölgelerine dokunamaz”. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız.C. kayığa binerken. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar. 4. güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. Özellikle yüzerken. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 .T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma. bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme. ehliyetsiz otomobil kullanmama. 2. • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. “Herkesin vücudu kendisinindir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır.

12. kazalardan korunma yolları. 2004. Bulut A. 3. İstanbul. A series from Advocates for Youth Vol.C. 2002. 2002.C. 14. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. ev. Arlington. VA. Güvenlik Kontrol Listesi. T. 2005. kurumlar. Saga Yayınları. Nelson Textbook of Pediatrics. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. 2. 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS). Yıldırım F. İstanbul. Designing Effective Family Life Education Programs.org T. Ankara. Children. Ankara.. Brindis C. çalışan kişiler. Çocuk Sağlığı Derneği. Palfrey JS.C. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Garipağaoğlu M. 2005. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi. 4. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. and Adolescents (2nd ed. sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. Chapter 13. sağlıklı kişi muayenesinin önemi. korunma ve erken tanının önemi. Milli Eğitim Bakanlığı. National Center for Education in Maternal and Child Health. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Green M. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler. Davis L. Milli Eğitim Bakanlığı.Sağlık Bakanlığı. Ankara. EDS 2002. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı. Gökçay G. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. 11. III. Pekcan H. 2004. 13. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. rev. 8.C. Guidelines for Health Supervision of Infants. Ertem İÖ. 2003 Uğur Baysal S. 10. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. www. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması). Kaynaklar: 1.1994. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır. 1998:519. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır. Bright Futures.siecus. 2004. Gelişimsel Pediatri kitabı. Arslan P. Ankara. 5. 9. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. Akdağ F. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. 2004. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi. Ankara. 7. H. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Middle Childhood p51–53.. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. Türkiye f. g. 6. 80 T. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi.).Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Sinem Ofset.

5 bulunmuştur.0 iken. yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir.C. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir.5 ve %10. İzmir. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14. Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır. Kırıkkale.8 ve halen kullanma %22. Harran.957 öğrenci katılmıştır. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler. Ondokuz Mayıs. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır. Diyarbakır. pipo.2 olarak bulunmuştur. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes.9’dur. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar. tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır. SİGARA.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16.C. Eskişehir. Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar. Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 . Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır..9 ve halen kullanım %14. a. kızlarda bu yüzdeler %21.C. 8.T. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır. Mersin. 12. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İlköğretim 7.. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D.9 olduğu saptanmıştır. İstanbul. Tütün bağımlılığı. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. KGTA. Mersin. Ankara. Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır. Tütün. Trabzon.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul.101) en az bir defa sigara kullanma %57. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T. nargile. Kocaeli. b.1. Diyarbakır. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). Osmangazi. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. Adana. Sigaranın yanı sıra. puro. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15.270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55. Sivas. Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen.

Bu noktada öğrencinin kendisinin. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. aşırı istek. Türkiye anlaşılabilir. Tütün bırakma yollarını araştırmak.Sağlık Bakanlığı. eğlence. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ebe. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. toplumsal olaylarda gizlilik. huzursuzluk. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. c. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. Tütün kullanımı. sağlık memuru. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. diş hekimi. 4. 2. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. Yoksunluk belirtileri sinirlilik. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. dikkat dağılması. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. Psikososyal gelişim.C. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. Sağlık çalışanları. cinsel çekicilik. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler. anne-babasının. fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. 5. Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir. bağımsızlık.C. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. heyecan. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . mesleki uzmanlıkta başarı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. güncel bilgileri izlemek. hemşire. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. baş ağrısı. 3. Sigara firmaları.

Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 . Örneğin. Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir. sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim. Ergenler. • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir.D-2’de sunulmuştur. T.C.C.C. bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”. hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir.D-1 ve 3. sigara içmeyenleri övme.T. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek. ö retmen. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m. Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak. ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek.D-2) ekil 3. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas . (Baknz ekil 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. (Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas.Sağlık Bakanlığı.C. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas. Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar. Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi. Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi). Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas.D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T.

brakmay daha önce deneyip denemedi ini. Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. miktarn. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini. zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin. Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn.T. destek olmaya devam edin. Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini. ekil 3. vb. sosyal. ba ta yaptklarn tekrar uygulayn.C. Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn. ekonomik. skl n. ba arsz olduysa nedenlerini sorun. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 .) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin. içiyorsa nedenini. Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn. gerekirse zaman tanyn. Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T.

Ankara. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir.989 ilköğretim öğrencisinden % 1.Sağlık Bakanlığı.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3.) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3. anabolik steroidler %3. uçucu madde kullanımı %5. Tütün tipi bağımlılık a. Türkiye D. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. Sivas. İzmir.4. • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Eskişehir. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. b. biyolojik. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler.2’si ve 12. alkol için %20. Diyarbakır. Eskişehir.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir. uçucu maddeler %4. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6. Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8. Kocaeli. İstanbul. Diyarbakır.9.991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ).7’dir. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kocaeli. Diyarbakır.) 86 T. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması.C.4’tür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İstanbul. Diyarbakır.2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen. Harran. • Ögel ve arkadaşları (2003).989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15.0. İstanbul. ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur. İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir. Mersin. Mersin. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb. Eskişehir. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. Adana.6’dır.0. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4. Kokain tipi bağımlılık 5. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir. Mersin. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Adana.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir. İzmir. İzmir. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması.5’dir. Esrar tipi bağımlılık 4. Ondokuz Mayıs.2 ve halen içme %22. Halen kullanım ise tütün için %18. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir. Trabzon. Mersin. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Kırıkkale. esrar %4. Osmangazi. Adana. Madde kullanımı yüzdeleri.C. Kocaeli. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003). madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0.101) en az bir defa alkol içme %47. vb. esrar kullanımı %4.

mevsimine uymayan çizme. Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. e. fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 . Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır. madde kullananların vücutlarında iğne izleri. Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d.T. anne-babasının.) c. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir). • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır. Bu noktada çocuğun kendisinin. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar. ruhsal. anlamsız şekilde terlerler. T. burunları akar ve göz bebekleri büyür.D-3). (örneğin. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır.C. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. nüfusun fazla olması. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır. alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. f.C. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. daha fazla para harcamaya başlarlar.

6. 4.C.C.Sağlık Bakanlığı. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ben kontrol edebilirim. 8. 6. 5. 7. simgeler vb. Doğru Bilgiler 1. bir şey olmuyor.D-3). Alkolün azı yararlıdır. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. 7. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır. Bunun yerine sevecen. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. 2. Alkolün azı yararlı değildir. Ben bağımlı olmam. ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. 5. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. Herkes kullanıyor. Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur. Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. 4. Herkes bağımlı olabilir. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. irade yeterli değildir. Türkiye Yanlış İnançlar 1. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir. Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. Benim iradem güçlüdür. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. 88 T. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma. figürler. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında. Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. 3. 2.

2. Grebb JA. Yıldız AN. spor. Haznedaroğlu D. Doğan YB. “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities. pp. Drugs and Tobacco. 3P Dergisi. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. WHO Regional Publications European Series No:66. Ergüder T. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies. Sadock BJ. 1996(4) Arıkan Z. 5. Ankara 1998. Bilir N.Öztürk. 1998.Young people and Alcohol.. 2005. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı. 1993. Coşar B. Özcebe H. B Uluğ. Williams and Wilkins. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ.D-3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. LS Neinstein). 12. Turkey.. 10. Substance related disorders. WHO. Lippincott Williams&Wilkins. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T. Health Professionals Against Tobacco. Ammerman SD and Neinstein LS. 1997.C. Synopsis of Psychiatry. T. pp. September 14-17. Çakır B. Philadelphia. Tobacco use among youth and related characteristics. Soz Praventiv Med. 1995 Arıkan Z. 1997 7. Warren CW. Soydal T. Turkey. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Uğurlu M. WHO. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 . Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. and Bülbül SH. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. düzenlemek (örneğin. 11.Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. Bertan M. Hilton Convention Center. 2005. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü.. 8. Kaplan HI. 55-56 Bilir N. Telatar G. Anderson K. Kırcalıoğlu N. Yayınları. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın. sanat. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf. Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. 1290-1311. 9.T. 3. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara. Doğan BG. 2000:139-148.C. Kriz Dergisi 1996 (4). Doğan Y. Arıkan Z. 230-234 Şekil 3.C.B. 2002. 4. 2005. 51 (2006) 13. Ankara. I Sayıl).C. Doğan YB. 6.

Çorapçıoğlu A.1271-1289. Letho J. 2002. Psikoloji Dizisi 5. Barr AM. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. and Future. Shafey O. Esen A. Fine J. 19. IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45. Philadelphia. Present. Dışişleri Bakanlığı. http://www. Ögel K. Sır A. Approaches to Alcohol Policy. Jandarma Genel Komutanlığı. 18. Türkiye’de sağlık Hizmetleri.who. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. pp. Taner S. Doğan O. 2002. Uğuz Ş. Guindon EG.who. Çorapçıoğlu A.euro. 1990. 15. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar). Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Liman O. Sır A. Yılmazçetin C. Çorapçıoğlu A.who. Bilici M. Yılmazçetin C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. Bağımlılık Dergisi 2003.1(1):90. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2003. WHO. Tot Ş. Tot Ş. Yorgancıoğlu A. Ögel K. 28. 15(2):112118. İstanbul. Soydal T. M. Tamar D.2004 .C. Yeniden Yayın No:4. Bilici M.. 2000. 26. Gazi Üniversitesi Tıp Fak. Lippincott Williams&Wilkins. Rockville. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. 16. Yenilmez Ç. Tamar M. 23. İstanbul. T.int/topics/smoking/en/. WHO Regional Publications European Seri No 60. Alcohol and drugs. Miller NS. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Methods. Ögel K.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. Evren C. Yenilmez Ç. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. Liman O. Uğuz Ş. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Çorapçıoğlu A. 25. Tamara.Gn. 90 T. 1993. 27. http://www. Lerner WD. Uğuz Ş. Tot Ş. Ankara. Ögel K.Sağlık Bakanlığı. Psikiyatri AD. 21. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı). 22. İçişleri Bakanlığı. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. Ögel K. “Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp. 17. 2003. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. 4: 67-71. Ankara. Tamar D. Tot Ş. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. Doğan O. Saray Kitapevi. 31. 32. Bilici M. 1995. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. Tamar M. Smoking. (Basılmamış doküman). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods. Sigara Bağımlılığı ve Hekimler. Toraks Dergisi. Yenilmez Ç. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. Yenilmez Ç. Bağımlılık Dergisi 2003. Liman O.pdf. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005.C. Maryland: A Report of Surgeon General. ANKARA . U. Taner S.S. Shuckid AM. Handbook of hospital based substance Abuse treatment. Neinstein LS and Anderson MN. 1993. Psikiyatri AD. M. Sır A. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. 24.C. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. 15(2):112118. 29. ISBN:975-590-072-1. Pergomon Press. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC. Bilici M. Doğan O. 4: 15-19. 20. WHO.K. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. Sır A. Uğuz Ş. Ağustos 2003. 30. Ergüder T. Doğan O. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. 1990. Tamara. psychiatric clinic of North America. Türkiye 14. Sağlık Bakanlığı. Ögel K. Ankara Üniversitesi Tıp Fak. Department of Health and Human Services. http://www. LS Neinstein).

Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir.Gençlerin %36.M. Gruplar arasındaki çatışmalar.5’i (%95. Bireysel Etmenler: a. zorbalık.6’sı (%95. çok boyutludur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5) ise sözel şiddet uyguladığını.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.3-12.9-49. duygusal. Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T.5-22. tüm ülke düzeyinde 261 okulda. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur.3’ü (%95.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını. Güven aralığı 15. . Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e.8’i (%95. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 . soygun. Tutum ve inançlar b. tehdit. ölüm.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında.1) ise duygusal şiddet uyguladığını.9-36. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97.7) sözel şiddet ile karşılaştığını.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını.3-16. tecavüz. Güven aralığı 21. . Bu araştırmanın sonuçlarına göre. incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi.Gençlerin %53’ü (%95.356. İletişim becerilerinin yetersizliği c.Gençlerin %22’si (%95. cinayet bu kategoridedir. .9) duygusal şiddet ile karşılaştığını. hırsızlık. Güven aralığı 27. Güven aralığı 11.T. Gençlere fiziksel. . haraç alma kabadayılık vb. 3. E.C. Güven aralığı 47. %35.7’si (%95. Alkol ve madde kullanımı d. Çocuk istismarı. %48. Bu gruplardan birisi çocuklardır. 2. Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir.3-53. Okul ortamında ayrıca cinayet. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma. 1.7’si (%95. T.7-36. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama). Güven aralığı 27.343. Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler.M. istatistiksel analizler. çete savaşları diğer örneklerdir. ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine.B. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir. Güven aralığı 52.5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır. %27. Güven aralığı 34. kundakçılık. Kaba. gibi şiddet biçimleri de görülmektedir. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur. toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup. %11. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1. E.C.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde. psikolojik yıkım.1-28. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür. Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir.Gençlerin %15.C. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır.

Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir. Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. Türkiye 2.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T. Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b. E. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu. Anne babalar. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar.4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur.C. d. Yoksulluk. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . E. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Ailesel Etmenler: a. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır.C. Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. E.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. öğretmenler. iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 . • Sonuçları. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri. Okul dışında. okul yöneticileri. 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır. psikologlar. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir.C. Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hemşireler. • Ortaya çıkan ortamların özellikleri. okul yönetimi ile işbirliği yapmalı. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler.T.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir. T. b. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur.C. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir. Bu program. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2. sosyal hizmet uzmanları. öğrencilere. Şiddetin Önlenmesi a. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. E. evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3.

Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir. Türkiye • Önlenebilirliği. • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. 94 T. • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. arkadaşlarıyla.Sağlık Bakanlığı. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. • Çatışma çözme. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. • Stresi azaltmayı. sözel becerilerde yetersizlik vb. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak.).C. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. okulla ilişkilerini yakından izlemek. c. d. • İnsan hakları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. düşük sosyo ekonomik düzey. • Çocuklarının TV. cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması. • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi. • Çocuklarına girişkenlik öğretmek. şiddet kullanmayan erişkin örnekleri). • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okul Yönetimi. • Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. • Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek.C. • Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. toplumsal beceriler. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ancak zorbalık. 8: 61-91. Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır. okul yönetiminin bilgilendirilmesi. 1999. Kingery PM. Mc Namara JR.tr WHO Information series on school health.M. çocukta içe kapanma.tbmm. Ankara. E. Scott AF. E. zeka düzeyi sınırda. World Health Organization. toplumsal becerileri az.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. www. Tübitak Matbaası. Kaynaklar: 1. T. 4. World Report on Violence and Health. 3. 2. 2004.C. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır. 5. 1998 Summer. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. davranım bozukluğu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 ..M. Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır. eds. Hurley RS. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür. Pruitt BE.B.T.C.10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu. 33 (130):319-30. World Health Organization. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz. The prevention of child and adolescent violence: A review. 6. dikkati toplamada zorluk.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar. Colwell B. Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007). Adolescence. gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir. T. Ballard D. Geneva. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi. ders başarısında düşme. Agression and Violent Behavior. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. 2003. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. 2002. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school.gov. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. Krug EG et al. Cirillo KJ. okuldan uzaklaşma.

Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. subkonjunktival kanamalar.spiral kırıklar. • Aile içinde geçimsizlik. diğer çocukların da istismara uğramış olması.1 RİSK ETMENLERİ a. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . suçlama. İhmal: Çocuğun beslenme. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. öğretmen. F. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere. aynı çocukta birden fazla kırık. zihinsel engelli). • Aile içi şiddet. gerginlik. reddetme. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı. ağız yaraları. duygusal veya cinsel tutumları. ticari amaçlı sömürüyü kapsar. sternum gibi kemiklerde kırıklar. sarsma. Cinsel istismar: Çocuğun. dayak atma. korunma.vertebra. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. iki taraflı gözaltı ekimozu. gelişimsel olarak hazır olmadığı.2 TANI a. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. • Çok çocuklu aile. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır. skapula.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. • Eğitimsizlik.Sağlık Bakanlığı.C. ihmali. • Üvey ana baba.C. • Ailede ruhsal hastalık. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. hiperaktif. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar. tek ebeveyn. a. simetrik yanıklar. kalçalarda simetrik lezyonlar. onay veremeyeceği. Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur. Türkiye F. barınma. F. ısırma. • Çok genç anne. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yakma. tehdit etme. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. aşağılama.uzun kemiklerde metafiz kırıkları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bir şekile benzeyen yaralar. 96 T. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı. vb. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. • Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba. çocukların ana-babaları gibi. b. onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır.

C. kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. • Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa.C. bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa.3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa. çocuk yönlendirilmemeli. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı.) a. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. gelişme geriliği varsa. • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak.C. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. a. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme. • Adli rapor tutulmalı. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir. Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. b.2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir). Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için. hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. • Ailede risk etmenleri varsa. • Çocuk sık sık zehirlenme. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 . İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama. cinsel ilişki taklidi yapmak. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa.T. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır. a. sakin bir ortamda. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır. akıntı var mı? T. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı.

olayla ilgisi olmayan öğrenci. 12 saat arayla 2 doz verilir. Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde. gece korkuları.Çocukla konuyu yalnızca bir kez.C. istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından. Vaginalis. T.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir.Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır. • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kurumuş sekresyon örnekleri. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. depresyon. Pallidum. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır. ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından. Trichomonas. . Trachomatis. . Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları.Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. içe kapanıklık.Sağlık Bakanlığı. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B. skar vb. o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. Gonorrhea. eritem. bardak çekme. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır. fissür vb. Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir. var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz. onu koruyun. G. . HPV. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği. tetanos). C. Hep B ve HIV). adli tıp hekimi. yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan. • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde.5 mg levonorgesterol.1 mg etinil estradiol ve 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından.  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür. inanmaz tarzda. m Vajinal. tükrük ve kan örnekleri. H.C. çocuk ruh sağlığı. Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin. Simpleks. Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. T. penil. anal sürüntü ve yaymalar. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. • Psikolojik tedavi m F. Türkiye Himende yaralanma. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. 0. • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: . Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 .

İstanbul: Epsilon Yayıncılık.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir. eds.. 2nd ed. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir.T. World Health Organization. England:John Wiley&Sons Ltd. Geneva. 7 Ek Sayı 1: 184-186. New York: Oxford University Pres. Monteleone JA. Louise.1998. Aldridge M.C. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır.Olay. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 . Fiziksel İstismar. Brodeur AE. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem. Şekil 3. Çocuk Hakları. • Uzun süreli tıbbi. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet.C. • Aşılamaya başlandıysa. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. Hergüner S( Editörler ). 2000 Krug EG et al. Çocuk Dergisi 2007. World report on violence and health. Çocuk İstismarı ve İhmali. Geger A. 1st ed. 2007. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . Uğur Baysal S. 5. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas.C. 2. West Sussex.1998. Wood J. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında. 4. Uğur Baysal S. T. 3. Missouri USA: GW Medical Publishing Inc. 2nd ed. St. 6. İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. Muram D. . Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners.F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1. Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference. Tüzün Ü. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Emans SJ. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur. 2002.

Kızamıkçık. Tüberküloz (Verem). Difteri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1.ayın sonu 6.ayın sonu 12. vücudun savunma düzeneklerini uyararak.tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. Tetanoz. Kızamıkçık. Bu yolla henüz aşılanmamış.ayın sonu 4.ayın sonu 2.C. www. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. Tetanoz. Aşılar. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. Kabakulak.gov. Poliomyelit( Çocuk Felci). Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aselüler Boğmaca. Kızamık. ay . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. (Bkz.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır.C. A. hastalıklar yayılamaz. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık. 2008 İlköğretim 1. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş. Kızamık. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar.saglik. aşılama bırakılan yerden sürdürülür. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar. Polio. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir. Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır. Boğmaca.Sağlık Bakanlığı.sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8. AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. Türkiye 4. İnaktif Polio. Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında. Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. iki yaşında Hepatit B. Hemofilus influenza tip b (Hib).

KKK. Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir. TT.C. Kızamık. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine. Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır.4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar. BCG).3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir. DaBT-İPA-Hib. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. A. Oral Polio. DT. A. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. T. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır.C. BCG. Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir. Td. KKK deri altına. Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar.T. Kızamık. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir. DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. Kızamıkçık. ısının birikmiş etkisidir. Difteri. KKK. aşılar eski haline döndürülemez.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aşıların bozulmasının nedeni. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. Kızamıkçık.

tr) Tablo 4. şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır.A-1: Difteri-Tetanoz (DT). Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin. Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır. (Bkz.5 ml Uygulama Üst kola. Sınıf ve İlköğretim 8. A. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir. gebeler dâhil olmak üzere. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. Tablo 4.A-1. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur.gov. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT.C. Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir. kızarıklık. TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir. oda yeterince sessiz olmalıdır.A-3 ve Tablo 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. ısı artışı ve şişlik görülür. 102 T. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır. Aşı. DT ve Td.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4. • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. www. Bu süre bir ayı geçmemelidir. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1.C. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır.saglik.A-2. Tablo 4. Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır.

İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2. • Kortikosteroidler. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar. alkilleyici ajanlar. Kabakulak. Işığa duyarlıdır. aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez. ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir.A-2: Kızamık. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. Tablo 4. kas ağrısı.000 doz). vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1. Lösemi. Özel durumlar Yoktur Doz 0. lenfoma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir. deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık. • Trombositopenik purpura öyküsü.5 ml Uygulama Üst kola. lösemi. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması.300. VVM donma ısısına duyarlı değildir. • Trombositopeni. Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır.C. antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. Hipogammaglobulinemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4.C.T.. KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. lenfoma. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T. sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler.C.

Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. 1. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600. Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz.C. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı.. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. ve 6. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir. ilk karşılaşmada. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .A. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir. Bu süre 1 ayı geçmemelidir. üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar..4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. splenektomi geçirmiş olanlar.Sağlık Bakanlığı. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir.000 oranında 1 ml Üst kol. steroid tedavisi alan). • Hemoglobinopatiler 104 T. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. kemoterapi. • Kronik kalp hastalıkları. Depolama A.C. Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir. • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar. kemoterapi. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır. • Kronik kalp hastalıkları. • Hemoglobinopatiler. Türkiye Tablo 4.

difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır. bronkopnömoni. • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden.C. • Kronik kalp. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. • Malnütrisyon. vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır. intrabursal veya tendon içi vb. • Ailede konvülsiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A..) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az). Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. • Antibiyotik tedavisi görme.T. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur. akciğer. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 . • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi. • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir). metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür. Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı. • 38. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem). böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. Aşı öncesi genel durumu iyi. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz.7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi. kemoterapi.C.C. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). lenfoma. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir. • Ameliyat öncesi ve sonrası. felç veya epilepsi bulunma öyküsü. Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. • Serebral palsi. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler.5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik. T.

Elk Grove Village. Long SS.Sağlık Bakanlığı. 2006 T.C. Kaynaklar: Pickering LK.C. Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Baker CJ. 27. McMillan JA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1. Türkiye A.02. Bu formlara. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. 106 T. baskı. IL: American Academy of Pediatrics. 2. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır.

2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. tanı ve tedavisi için T. Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir. IL: American Academy of Pediatrics. Kliegman RM. Philaelphia. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Elk Grove Village. B. Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir.C. baskı. epigastrik ağrı. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa. gebe bayanlarda. 2003. İştahsızlık. evde gebe. baskı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Antibiyotik tedavisi gerekmez. Hastalık erken çocukluk çağında.C. Long SS. Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler. syf. genellikle zararsızdır. syf. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız. 2. 131-132) B. 1. Hastalık hakkında daha fazla bilgi.C. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir.C. 17. syf 197-199 arasına bakınız. • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa. E hepatiti A tipine benzerken. 27. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. McMillan JA.197-199 arasına bakınız. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. 197-199 arasına bakınız.4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. Baker CJ. syf. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. Kaynaklar Behrman RE. WB Saunders Company. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.C. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . tanı ve tedavisi için T. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir.C. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa. 2004. 197-199 arasına bakınız. tanı ve tedavisi için T. 2003.C. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. B. 2006 T. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır. tanı ve tedavisi için T. Pickering LK. (Syf.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir. tanı ve tedavisi için T. ishal ve distansiyon olabilir. Jenson HB. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. tanı ve tedavisi için T. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. 2003. 171’de ilgili bölüme bakınız. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. B. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer.T.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur. syf. Hastalığın tanı ve tedavisi için T. Hastalık hakkında daha fazla bilgi.C. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. syf . Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur.197-199 arasına bakınız.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. Nelson Textbook of Pediatrics.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

C.1 KANAMALAR Kanama.C. Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. 3. bebekte 25 . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . B. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. açık yaraların kapatılmasını. 110). 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır. 114-118). Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın. 2. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml.300 ml. Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla. travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir. • Kesin tanının konulamaması. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. Kanama kontrolünü (syf. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır. Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir. İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin. rinore. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir. okul çocuğunda 200 . • Ayrıntılı öykü alma isteği. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf. Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır.Sağlık Bakanlığı. Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. kırıkların stabilizasyonunu (syf. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır. 114 T. 70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır.30 ml) oldukça tehlikelidir. Türkiye B. belli başlı acil sorunlardan biridir.

• Hastayı sırt üstü yatırın. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. a. bu durumda yapılacak en doğru şey. kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin.C. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). yine de ilkyardım yapılmalıdır.T. • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. T. genellikle vücut dışından farkedilmez. sızıntı şeklinde akar. aradaki damar duvarı nedeniyle. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. bazen öksürük. • Bulantı. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 . • Soluk alıp verme hızlanmıştır. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. kusma olabilir.Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. başı sağa veya sola çevirerek. kusma. hava açlığı vardır. • Deri soğuk ve soluktur. Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir.Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II. • Gözler donuk. Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın. doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. b. kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. Normalde arter ve vendeki kan. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz. İç kanama. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. • Akut karın bulguları olabilir.C.B-1). • Kapiller kanama: Kan sürekli. öksürme durumlarında hava yoluna kan. gazlı bez koyup bastırın. Pıhtıları kaldırmayın. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir. yavaş. bandaj yapın (Resim 1. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ancak. Damar yaralandığında. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. İleri tetkiklerin yapılıp. sürekli akar. • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir. çarpma. İlk yardım Herhangi bir vurma. • Çocuk soğuk soğuk terler.

Sağlık Bakanlığı. yaralı yere olan kan akımını engellemektir. sonraki bir saatte ise 5 . aksi halde gangren gelişebilir. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde. kemik ile deri arasında sıkıştırarak.B-2). temporal arter. gevşetme süresi kısa olmalıdır.) çıkarmayın. kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. Atel. Turnike gevşetildiğinde. • Kol ve bacak kanıyorsa. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir. Mesafe uzunsa. Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ara ara gevşetilmelidir. tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. Kol veya bacak sabitlenmezse. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. Ancak. Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin. brakial arter. • Atele alın.C. turnike yine sıkılmalıdır. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter.B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Resim 1.) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 . • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. vb. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin. tel. Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan.20 dakikada bir. İp. • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak. Amaç. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir.10 dakikada bir olmalıdır. • Şoka karşı önlem alın. Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir.C. yıkım ve kanama devam eder. tahta parçası vb. kanayan arteri.

C. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir.T. burun anomalisi. sinüzit. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. enfeksiyon. yüksek tansiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1.B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir.

Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır. • Şişme. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir. değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın.C. • İşlev kaybı. • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. B. aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa. kanama varsa durdurmak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 118 T. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin.B-3). Türkiye • Kişi dik oturtulur. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın. ayrışmamış kalça kırığı. 6. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın. • Şekil bozukluğu.C. ayrılmamış distal radius kırığı. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur. • Anormal hareketlilik. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak. Acil Servise sevkedin/götürün. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak. 4. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. 5. o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. ön kolun yaş ağaç kırığı. morarma. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1. Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. 2. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. Avuç içi kanamasında. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir. Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın. 1. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir. Kanama varsa durdurun. alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir.B-4). Örneğin. Kanamalarda ilkyardımın amacı.2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır. d. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. ayrılmamış humerus kırığı. • Burna. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır. • Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur. • Krepitasyon. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. Önce temel yaşam desteği sağlayın.

3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle.B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1.C. Bulgular • Ağrı • Şişlik. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir. • Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. • Çocuğu sevkedin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur.C. • Çıkık eklemi.T. bulunduğu pozisyonda sabitleyin. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B. • Çıkık kemiği. yerine yerleştirmeye çalışmayın. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 .C. T.

Sağlık Bakanlığı. çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın. • Sersemlik hali. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye B.C. • Hastayı sevkedin B. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar. altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin. • Bir kereden fazla kusma. • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır). temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir.C. 120 T. • Dalgınlık veya davranış bozukluğu. • Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın. • Yaralanma burkulma gibi görülse de. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir). • Görme bozukluğu. • Burkulma ayak bileğindeyse. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bulgular • Ağrı.5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. duyarlılık • Şişlik. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler. • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir. eklemi sabitleyin.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. hareket ettirmeyin. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir. Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır.

Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir. 1. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir. American Academy of Pediatrics. Head trauma in children. T. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Birinci A. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. mutlaka boyunluk takın. 2005 4.15:213. 110) • Hastaneye götürün/sevk edin. Ankara.C. 3. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Kesin ve mutlak öncelik. baskı. Uzel N. Analjezi amacıyla.T. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İstanbul. Goldstein B.C. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir.C. Ped Rev 1994. 5. 2: 64-78.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. Violence. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. Türkiye Klinikleri. Schwarz DF. Powers KS. Pediatr Rev 1996. Jones and Bartlett Publishers. 2005 2. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. Yılmaz HL. Pediatrik Bilimler. Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır.17: 197. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. Kaynaklar: 1. Çapa Tıp Kitapevi. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi. Karaböcüoğlu M. 2000 6. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. Uğur Baysal S.

dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar. • Özgeçmişte prenatal. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir.D-1’de görülmektedir. etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. syf. gelişim basamakları). Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır. kuvvet kaybı. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite. aşı sonrası. ANAFİLAKSİ Bkz. Nöbetin klinik davranışı. yere yığılma. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. enfeksiyon). Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. TC. zor doğum. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama.C.C. Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. üremi. hipoglisemi. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. zehirlenme. aşı uygulaması. 151 D. kafa travması. gözlerin yukarı kayması. hipomagnezemi. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır. 2003. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 122 T. Türkiye C. En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. arter tıkanmaları. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ensefalit. hiperbilirübinemi. subdural. hayvan ile temas. neonatal hipoglisemi. konfüzyon). süresi. enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. ağızdan köpük gelmesi. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. elektrolit dengesizliği.

2006 T. yere düşer. vücut ısısı) sağlanır. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi. Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir. 5. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach. kanama diatezleri. Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır. Ashwal S. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baskı.2003. enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir. 1. Elsevier Saunders Publications. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir.C. 1. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. 2. (syf. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. makrosefali. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir. 223). • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. 97). Principles and Practice. retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir. 2004 Fenichel GM. 97). Kaynaklar Cin Ş. görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG). Syf. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Antıp AŞ. Mosby Elsevier Publications. baskı. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım.C. retinitis pigmentosa. baskı. Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. Epilepsi. 4. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. koryoretinit plağı. maküler dejenerasyon.C.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.T. 2003.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 . (syf. optik atrofi. Pediatric Neurology. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Antiepileptik tedavi: Bkz. 2005 Swaiman FK. .. Ferriero DM.2-0.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. Ankara. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. 3.

daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. görme alan kaybı. depresyon. oksipital nevralji. Türkiye E. Bulantı. santral sinir sistemi enfeksiyonları. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar. vücut ısısı. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. toksinler (kurşun. kusma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. ataksi vb. Fiziksel etkinlik ile artar. servikal bölgede kas kasılması. uykusuzluk. Dört saatten uzun. travma bulguları (otore. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır.C. travma. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. ailede migren öyküsü. BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil. sıklığı. ortaya çıkış zamanı. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın. bazı besinler). meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. karbonmonoksit). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nedenler 1. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata. BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. egzersiz. Olguların %10-20’sinde aura vardır. TC. konversiyon.Sağlık Bakanlığı. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. ZEHİRLENMELER Bkz. ses ve ışığa duyarlılık) 124 T. iyi tanımlanamaması çocuk. temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. görme bozukluğu. nitrit. göz sorunları. ekimoz). Ağrı sıklıkla tek taraflı. hipoglisemi. Auraların çoğu görsel belirtilerdir. 2. 72 saatten kısa sürer. diş hastalıkları. bulgudur. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. duygulanım değişiklikleri. apse). diplopi. Fizik Muayene Bilinç düzeyi. orta veya yüksek şiddetlidir. nöbet sonrası.C. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir. nitrat. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. rinore. görme kaybı. görme muayenesi (göz dibi dahil). zonklayıcı. hipertansiyon. tümör. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. 2007 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . oksipital. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. psödotümör serebri. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. arteriyel kan basıncı.

C. ağızdan. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise. • Analjeziklere dirençli ise. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir.C. Görme sorunları varsa (kırma kusuru. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise. • Bir haftada 1’den. 2. Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. taşikardi. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa. kusma. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. T. ayda 2’den fazla atak oluyorsa. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. hipertansiyon. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. 4.A-1 de verilmiştir. nöbet. 6. • Atipik (ani başlamış. 5. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 . ateş. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır. • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. Sevk Kriterleri 1. 3.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır.C. ağızdan. 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg. ağızdan verilir. 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz.). bulanık görme ve görme alanı kaybı.

C. 33 Suppl 5: 111–125. Philadelphia. Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. Pediatric Decision Making.Sağlık Bakanlığı. 2. 2. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2. Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım. Neurol Neurochri Pol 1993.C.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2. FM* Görme taramas (astigmat. Headaches in the population of school children in Poznan. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. Berman S. and Facial Pain. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Cephalgia 1988. 2. Cranial Neuralgias. Pediatric Decision Making. baskı. Çağlayaner H. Klinik Çocuk Forumu. Türkiye BA A RISI Öykü. Kaynaklar: 1. 1991. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty. 1991. Uğur Baysal S. 3. 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Berman S. bask.

C. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. meme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. terleme.B-1’de görülmektedir. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı. panik. doğası. GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır. gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir.C.C. uyarıcı. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş. ısı. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma.T. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir.B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri. kaslar. halsizlik. süresi ve sıklığı. Tablo 2. solunum derinliği. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . alkol. Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2. hışıltı. ksifoid. huzursuzluk. sternum. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T.

hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çarpıntı.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. • Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir.Sağlık Bakanlığı. Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Sıklıkla bir üfürüm vardır. siyanotik çocuklardır. çarpıntı. egzersize dayanıksızlık. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır.C.C. Ancak.B2’de görülmektedir. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir. Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. • Ailede ani ölüm. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir. tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk. egzersize dayanıksızlık. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir. 128 T. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir. senkop sık görülür. • Gallop ritmi. • Ekokardiyografik inceleme gerekir.

T. Kocis KC. 13791382. Driscoll DJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. Chest pain in Pediatrics. • Aritmi varsa. Lippincolt Williams& Willuis. • Hafif analjezikler verilebilir.C. 3. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. Volume 2. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir. çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. Philadelphia. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. Pediatrics 1983. ed. Allen HD. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir. • Şok. 2001. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Ancak ısrarlı. The Pediatric Clinics of North America 1999. 716: 881-887 2. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir. Driscoll DJ. Chest pain in children and adolescents.C. T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 .C. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır. and adolescents. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. Gutgesell HP. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur.. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. Berger S. Clark EB. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. Kaynaklar 1. children.

fistül. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen. psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. dispepsi. eklem bulguları (kızarıklık. psikojenik ya da organik kökenli olabilir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı.C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir. sarılık. Nedenler Tablo 2. muayene bulgusu vermeyen. duyarlılık. şişlik. iltihaplanması. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir. etkinliklere etkisi. kasık/göbek fıtığı. çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen. ağrı. defans. Laboratuvar Tam kan sayımı.3). Üç ay boyunca. idrar tetkiki. tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye C. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı. yinelemesi. rektal bulgular (fissür. taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. uykuyu etkileyip etkilemediği. Tablo 2.Sağlık Bakanlığı. karın muayenesinde barsak sesleri. kabızlık). Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık.C. karaciğer-dalak büyümesi. üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli. dışkıda parazit ve gizli kan. iştahsızlık. eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş. Ağrının yerleşimi. hemoroid). safralı kusma. pelvik inflamatuar hastalık. barsak alışkanlığında değişiklik (ishal.C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. ısı artışı). kusma. inflamatuar barsak hastalığı. Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. yemeklerle ilişkisi. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. 130 T. boy). sedimantasyon. endometriozis. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015). kostovertebral açı duyarlılığı. yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kronik karın ağrısı işlevsel. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. yeri. Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır.

Recurrent abdominal pain.C. 17. American Academy of Pediatrics. Philaelphia. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür.T. baskı. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1. kabızlık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Pediatrics 2005. Jenson HB. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal. 3. Behrman RE. 2004.C. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. Subcommittee on chronic abdominal pain. 2. gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. Kliegman RM. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir. 115: 370-381. 23: 39-45. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması. WB Saunders Company. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 . inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. Chronic abdominal pain in children. Thiessen PN.C. yara) • Eklem şişliği. Tedavi. Nelson Textbook of Pediatrics. Pediatr Rev 2002.

sıklığı. solunum hızı. kanlı ishal. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi. 134). artrit. syf. lenfadenopati. Akut otitis media. • Ateş. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. baş ağrısı. • İdrar yaparken yanma. inflamatuar barsak hastalığı. Hastada bulantı. ateş. baş ağrısı. kan basıncı. • Kullandığı ilaçlar. gastrit. sinüzit. İdrar yolu enfeksiyonları. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir. Sinüzit (Bkz. 123). Dismenore (Bkz. syf. dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. kusma içeriği (safralı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. idrar tetkiki (dansite. peptik ülser. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. fekoloid. ateş. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. miktarı.). Dismenore. 2003. kostavertebral açı duyarlılığı. Türkiye D. Akut gastroenteritler. T. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. Üç-beş yaşlarında başlar. büyüme duraklaması. postnasal akıntı. bir ay içinde yaklaşık 9 atak). ishal. kan içerip içermediği). ishal. Pnömoni (Bkz. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. mikroskopi). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . syf. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Travma öyküsü. sarılık). • Öksürük.C. migren. Reye Sendromu. Fizik Muayene • Vücut ısısı. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. Akut gastroenteritler syf. • Ailede benzer öykü. Siklik kusma. lökositüri. syf. orak hücreli anemi). burun tıkanıklılığı. Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. baş ağrısı. birden bire ya da zorlayarak oluşu. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik. • Meningeal irritasyon bulguları. beslenme vb. defans. 134). duyarlılık. Akut gastroenterit (Bkz. toksik madde alımı. • Döküntü. sistemik enfeksiyonlar. • Ateş. idrarda yanma. Pnömoniler. Nedenler Gastroenterit. nabız.C. 138). 134). öksürük. • Dehidratasyon derecesi (Bkz.Sağlık Bakanlığı. Hepatit. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. gece/gündüz vb. Akut Otitis Media (Bkz. syf. • Karın muayenesinde barsak sesleri. bilirubin. kulak ağrısı. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. gece öksürüğü. İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. eşlik eden bulgular (karın ağrısı. syf. ilaç kullanımı. 132 T. 28). organomegali.C. 178). takipne. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır.). Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. daha önce geçirilmiş karın ameliyatları. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. reflü. Laboratuvar Tam kan sayımı. kafa içi basıncı artıran durumlar. Akut bakteriyel rinosinüzit.

dışkılı kusma. meningeal irritasyon bulgusu olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. fışkırır tarzda kusma. baskı. WB Saunders Company.). baskı. Kaynaklar 1.C. 2. • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. 2004 Berman S. Kliiegman RM. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü.T. • Gece birden bire başlayan kusma. 2. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. menenjit ön tanısı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philaelphia. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir. Sevk Kriterleri • Ateş. 17. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır. orak hücreli anemi vb. 1991. T. invajinasyon ön tanısı. • Bir haftadan uzun süren kusma. Jenson HB.C. karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı . • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı. Nelson Textbook of Pediatrics. Pediatric Decision Making. Salgın incelemesi yapılır. • Bilinç değişikliği olması. kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. Behrman RE. Philadelphia. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. • Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. Fizik Muayene Takipne.B-1’de görülmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni. 2003 B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye 3. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. solunum seslerinde azalma. hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir. Pneumoniae). Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. Pneumoniae) olabilir. hızlı nefes alıp verme. sedimantasyon yüksek olabilir.Pneumoniae). yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi). TC. ENFEKSİYON HASTALIKLARI A. segmental veya lober konsolidasyon (S.C. Tablo 3. effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). Pneumoniae). PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır. bronşiyolit) 134 T. Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. doğuştan kalp hastalığı. Pneumoniae). Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae). • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. öksürük.C. bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae). krepitan raller. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet. bronşiyal ses (S. kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş. baş ağrısı olabilir. Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S. önce kuru daha sonra balgamlıdır). Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu. bronşit. iştahsızlık. kronik böbrek yetmezliği. pürülan balgam.Sağlık Bakanlığı. Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir. halsizlik ve düşkünlük (S. Periferik yaymada toksik granülasyon (S.

ağızdan. 1-2 dozda. 4 dozda. 3-4 dozda.T. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. 72). kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir.Solunum sayısı >30/dk . Kişisel Temizlik ve Bakım. gün 10 mg/kg/gün. Pickering LK. • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: . (Bkz.C. • Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum. gün kontrole çağrılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. McMillan JA. baskı. ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.Siyanoz • Tedavinin 2–4. Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir.B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. 4 dozda. Elk Grove Village. apse. Diyastolik <60 mmHg . • Risk grubunda olan çocuklar. • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti.B-2). • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir.Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg. gibi) . gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar. ya da Azitromisin 1. • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir. 2006 T. plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir. IL: American Academy of Pediatrics. 2 dozda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 . pnömotosel. Baker CJ. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün. Long SS. 3 dozda. • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır. 27.C. günler 5 mg/kg/gün.Akciğer dışı hastalık (menenjit. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır. ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün.Bilinç değişikliği . kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. syf. Kaynaklar 1. Tablo 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. toksik görünüm. 2-5.Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C .

D. serumda SGOT. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı. CMV.Sağlık Bakanlığı. E. enterovirüsler. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV.C. su çiçeği. sarılık. Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. iştahsızlık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sağ üst kadranda duyarlılık.1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. Görülebilen belirti ve bulgular. EBV. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bulantı. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3. kızamıkçık. halsizlik. B. ilaç. kusma. parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir.C. HBV) yönelik seroloji istenebilir. idrar renginde koyulaşma. Hepatit etkenlerine (A. su. 136 T.C-1). dışkı renginde açılmadır. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez. C. Türkiye C. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. Tablo 3.C.

Diş fırçası. • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi . . Okul Çağı Aşı Uygulamaları.Cinsel sağlık eğitimi verilmesi.Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. syf.C. mutfak. . lavabo. IL: American Academy of Pediatrics. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 .C.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması. yemekhane. . Long SS. hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması). Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases.Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . McMillan JA. • Haftada bir kontrol önerilir. . Baker CJ.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama.Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk. bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir. . okul altyapısının (tuvalet. traş makinası.Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması. yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu. • Bağışıklama (Bkz. • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır.Kanla temas eden ortamın %0. evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. D hepatitlerinde: taşıyıcılık.5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi.Madde bağımlılığının önlenmesi. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı. Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi .(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması. Elk Grove Village. C. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi . kronik hepatit. . baskı. Pickering LK. 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . tırnak makasının ortak kullanılmaması.Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması. Komplikasyonlar Safra stazı. uykuya eğilim. . kantin. . • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde.Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. .Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa. bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1. fülminan hepatit. 27. 2006 T. karaciğer karsinomu. siroz.T. B.

TC. glomerülonefrit. ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. ağızdan) verilmelidir. TC. assending poliradikülitis. tiroidit. serebellar ataksi. 2006 T. McMillan JA. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. Elk Grove Village. ateş. Baker CJ. Long SS. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. myokardit. Artrit. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. • Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. 2003 E.Sağlık Bakanlığı. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır. 102).C. tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. mastit. baskı. endokardial fibroelastosis. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. IL: American Academy of Pediatrics. Türkiye D. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. syf. transvers miyelit.C. pankreatit. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. halsizlik. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa. trombositopeni. Pickering LK. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. Ayrıca. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir. Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Tanı Klinik Bulgular Titreme. 4 dozda. Kaynaklar 1. başağrısı. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 . Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. 2003 F. 27. Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur.

2003 4. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. oturma ağırlıklı (örneğin.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür. Şişmanlık ile hipertansiyon. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A. oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. Turner Sendromu. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları). metabolik sendrom (sendrom X) T. TC. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.A-1’de verilmiştir. beslenme alışkanlıkları. • Kişisel öyküde. Tablo 4.) varlığı araştırılmalıdır. Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . taşikardi. sınav başarısızlığı.C. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir. televizyon izlemek. alay edilmesi. Hipotiroidi. ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. şişman bireylerin varlığı. Cushing Sendromu. TC. izolasyon • Kalp damar sorunları. Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. hipertansiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir.T. akranlarından ayrılma. fiziksel etkinlik durumları. 2003 H. • Aile öyküsünde. (Bkz Ek:3 ). Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 . diyabet vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 .C. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz. yüksek kolesterol düzeyi. • Psikososyal sorunlar. yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi.C. bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayrıca kalıtım. kalp damar hastalıkları. Hiperinsülinizm vb. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. birçok hastalık arasında ilişki vardır.

Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir.Sağlık Bakanlığı. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. 140 T. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır. cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. Tedavinin başlıca öğelerini eğitim. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır. nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. metabolik sendrom. metabolik sendrom. taze sebze ve meyve tüketimi. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir. erken yaşta kalp hastalığı.C. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir. intertrigo. Türkiye • Ortopedik sorunlar. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir. Cushing hastalığı/ sendromu vb. Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli. dermatit. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hiperlipidemi. hipertansiyon. şişmanlık erken tanısı konmalıdır. özellikle alt eklemlerde ağrı. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır.) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. bacaklarda eğilme • Deri sorunları. ancak aile ödülün yiyecek. davranış değişiklikleri.C. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. akantosis nigrikans vb. ortopedik sorunlar. • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. egzersiz ve diyet oluşturmaktadır. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu.

AOA. Diet. 2.C. WHO Technical Report Series 916. 2002 WHO. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Childhood Obesity.C.htm Online Erişim Tarihi: 27. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır.obesity. Nobel Tıp Kitabevi. Ertuğrul T. Erişim Adresi: http://www. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . Günöz H. Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir. 2003. Kaynaklar 1. 2007. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur.shtml Online Erişim Tarihi: 27. http://www. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity. Centers for Disease Control and Prevention. Geneva. ISBN: 92 4 120916 X. 04. 04. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases..C. 3. 2007 Neyzi O. Health Risks. İstanbul. Pediatri. 4. T. About BMI for Children and Teens. Diagnosis and Treatment.org/subs/childhood/ healthrisks.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI.T.cdc.

C. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır. Edinilmiş Guatr. 216) Sevk Kriterleri (Bkz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır. Türkiye B. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili. • Ders programı kapsamında. Tanı (Bkz. Edinilmiş Guatr. termoregülasyon. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. hücre içi metabolizma.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. syf. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. • Guatr (Bkz. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir. İyot yetersizliği. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. Edinilmiş Guatr. syf. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri.Sağlık Bakanlığı. 142 T. syf. syf.C. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . nitrojen tutulması. 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. ışıktan ve güneşten korunmalı. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. daha zor eğitilen. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. Bunu önlemek için. hücresel oksidasyon. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır. Ancak ülkemizde.C. tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır. tuza iyot eklenmesidir. 216) Tedavi (Bkz. Edinilmiş Guatr. Tiroid hormonları. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir. protein ve enzim sistemi.

Vitti P. 2003. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pinchera A. Eğitim Broşürü. Haziran. Kasım-Aralık: 1224 TC. Aghinti-Lombardi.C.T. WHO. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli.1. Kaynaklar 1. 4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD. 1. Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. Micronutrient Deficiency Information System. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders. Rago T. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. iyot yetersizliği araştırılmalıdır. 3. Dunn J. 1993. WHO/EURO/NUT/98. MDIS Working Paper. 1998. T. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency. 2001. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır. Haar F. Iodine deficiency disorders in Europe. Klinik Çocuk Forumu. 2004. Public Health Nutrition. 2. 1990. and the Baltic States. Netherlands. İyot Yetersizliği Hastalıkları. ICCIDD.C. İyot. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. the Commonwealth of Independent States.C. 5. Pekcan G. Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi. Sağlık Bakanlığı. WHO/UNICEF/ICCIDD.

) sık görülmektedir. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. taşikardi.Sağlık Bakanlığı. peptik ülser. yetersiz besin alımı. hindi. zayıflama rejimleri. mandalina. Demir gereksinimi bireyin yaşına. tavuk. yüksek debili kalp yetmezliği. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. dil papillalarında atrofi. reflü ösefajiti vb. Meckel divertikülü. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. yumurta. olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. baş dönmesi • Dikkat azlığı. hemanjiom. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir. vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . karaciğer. mide barsak hastalıkları (peptik ülser. çabuk yorulma. ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir. Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. tahıllar. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. polipler. diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir.C. glossit • Efor dispnesi. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. greyfurt. Ergenlik döneminde hızlı büyüme.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. pekmez. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar. Koyu demli çay tüketilmemeli. cinsiyetine. parazit varlığı vb. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. çarpıntı. balık. Türkiye C. fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. yeşil yapraklı sebzeler. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. Et ve et ürünleri. yeşil biber. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp.C-1’de görülmektedir.C.8 12.8 .8 13.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4.9 yaş 8 – 11.C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7.9 11.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir.9 yaş 12 – 14.3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 .5 14.0 11. T. mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır.9 yaş 15 – 17.4 14.5 12.0 13.T.7 12. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.9 10.0 11.2 SS 10. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.5 12.0 11. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir.5 12.C-2’de görülmektedir. Tablo 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 . ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir.C.9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12. Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4. Tablo 4.

2003.C. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir. Preziosi P. and Control.pdf. WHO/UNU/UNICEF. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. World Health Organization. Iron Deficiency Anaemia. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Nobel Tıp Kitabevi. Online erişim tarihi: 21. Assessment. Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir. Prevention. baskı. (WHO/NHD/01.05. 4(2B): 537-546 Neyzi O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pediatri. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. 1. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır. 6.C. 4. doz uygun alınmadığında. Iron deficiency in Europe. İstanbul. Hercberg S. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7.who. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. 5. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. Ertğrul T. fumarat) ağızdan verilmesi uygun. Public Health Nutrition. Ankara. 2004 DeMaeyer EM et al. 2001. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. 1989. 2. iyi emilmediğinde. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır. Türkiye glukonat. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir.2007 146 T.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control. 2001.3) http://www. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Geneva. World Health Organization. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. Antıp AŞ. • Ekonomik. 2002. erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. A guide for programme managers. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir. Galan P. Cin Ş. 3. Geneva. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar.

Busse WW.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. syf. Kaynaklar 1. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. öksürük. kolik. yüzde kızarma. laktoz intoleransı vb. 2003 T. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır. 6. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir. Philadelphia. taşikardi. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir.C. bulantı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 . kaşıntı. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. egzema • Dolaşım sistemi. stridor.C. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir. Yunginger JW. hipotansiyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pennsylvania. öğretmen.). Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. şok • Sinir sistemi. ishal • Solunum sistemi. fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden.) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür.C. fıstık. Çocuk ve çevresinin (aile. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir. baskı Mosby. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir. 2003.T. ürtiker. buğday. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. yumurta. Bochner BS. soya.. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi. Simons FER. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt. vb. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden. Holgate ST. T. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir.) • Besin intoleransı (fruktoz. karides vb. kusma. Inc. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir. vizing. anjioödem. rinit • Deri. Adkinson NF. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.

Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır.C. Oxytetrasiklin. büllöz olmayanlar ise. pnömoni. • Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T. 7-10 gün). septik artrit.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. Yüksek ısı ve nem. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. syf. herpes labialis. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. syf. Sağlık Bakanlığı. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir.C. yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. • Kurutlar kaldırılmalıdır. Genel durum etkilenmemiştir.C. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar. 2003. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır. perioral dermatit.C. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. Genel belirtiler yoktur. . syf. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. 2003. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Türkiye 5. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır.C. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir. Büllöz impetigolar stafilokoklar. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi.A-1’de görülmektedir. Fusidik asit.Sağlık Bakanlığı. büllöz impetigoda ise septisemi. syf. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Büllöz impetigo. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. .osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Klinik . Flucloxacillin.C. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. Bölgesel adenopati vardır. büllöz pemfigoid ile karışabilir. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo.C. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. DERİ HASTALIKLARI 1 A. 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T. Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda. perleş. Şiddetli. • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir.2003.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi. 13) 148 T. staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir. 2003. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır. minör tavma bölgeleri. streptokoklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı. yanıklar. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez. Veziküler impetigo. herpes zoster. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı. herpes labialis. seboreik dermatit. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir.

böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır.C. tabanı nekrotik. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. büllözse. cephalexin. • Topikal antibiyotikler (bacitracin. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur. dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler. birinci kuşak sefalosporinler. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir.T. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur.2 EKTİMA Tanım Ektima. Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir. T. • Pedikulosis. skabies. Penisilin veya amoksisilin. kenarı kalkık ve morumsu renkte. cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. penisiline alerjisi olanlarda.C. neomycin-bacitracin. penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. mupirocin) günde 3 kez.C. eritromisin. • Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır. grimsi krutları olan ülser vardır.A-1’de görülmektedir. 7-8 gün kullanılabilir. • Keskin sınırlı. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 . Lezyonlar az sayıdadır. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. klaritromisin verilebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir. azitromisin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır. A. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır. üzerinde kirli sarı.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir. Sistemik belirti yoktur. yüzde. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir. Tedavi • Kurutlar kaldırılır. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir. Klinik Lezyonlar saçlı deride.000 Ü 750 mg – 1.5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3. Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600. kubbe şeklinde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1. Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler.5 gr A. 150 T.3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir. küçük frajil püstüllerdir. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel. ekstremitelerde.200. Kaşınma. Türkiye Tablo 5. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1.C.C.

C. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar. Coulson I. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık. Wolff HH.. 74). Comprehensive therapeutic strategies. • Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır.T. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. eritem. WB Saunders Company. IL: American Academy of Pediatrics. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. Premolar dişlerin yokluğu. T. Long SS. A. Kaynaklar Bolognia JL. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. • Nedene yönelik araştırma yapılır.4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir. 2001. 2000. Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler. Jorizzo JL. Comprehensive dermatologic drug therapy.10. 4. 27. Elston DM.C. Pickering LK. Braun-Falco O. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. Elsevier Pub. streptokokkus pyogenes. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. Elk Grove Village. fissürasyon. Kandida Albikans için nistatin. Burgdorf WHC. Canada. Berth-Jones J. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. James WD. Lebwohl MG. 1. baskı. 2006 Wolverton SE. yerel ısı artışı. Baker CJ. 2004. Springer-Verlag. Okul çocuklarında sık görülür. Dermatology. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır. Treatment of skin disease. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . Rapini RP. 2. 2006. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir. Berger TG. psödomonas türleri.C. Elsevier Ltd. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. nedene yönelik tedavi planlanmalıdır. Plewig G. 6. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf. Akut veya kronik gidişlidir. 5. proteus türleri ve anaeroblardır. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır. Edinburgh. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. Heymann WR. 2006. 74 ve 78). McMillan JA. Andrews’ Diseases of the skin. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. baskı. baskı. barsak parazitleri ve demir eksikliği. Clinical Dermatology. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. Berlin. Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf. 2.. Elsevier Ltd. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. Pennsylvania. 3.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Mukozadaki veziküller birleşirler. Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. boğaz ağrısı. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir. Tablo kendiliğinden geriler. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. Bölgesel lenfadenopati.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır. açılır ve erozyon gelişir. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler.C. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. bu lezyon hızla veziküle döner. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. VİRAL ENFEKSİYONLAR B. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. Ateş. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir. Türkiye B. Nükslerin sıklığı değişiktir. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. Temel bulaşma solunum yolu ile olur. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. ağız mukozasında (damakta. Eritem.C. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. halsizlik. 152 T. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir. Güneş ışınları. Bu sırada eritemli bir papül olabilir. kaşıntı oluşur. Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir.Sağlık Bakanlığı. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. Ateş. B. topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. gingivada. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller. fakat yinelemeler görülebilir. Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. dilde.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . 4 doza bölünmüş biçimde. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır. Klinik Suçiçeği. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur. genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T. Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir. özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu. Ayrıca. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler.C. Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir.C. Tablo 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir. VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir. Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün). • Toplum tabanlı. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu. Erişkinlerde. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur. 80 mg/kg/ gün. Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir. Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır.

batma. Verrruca filiformis: Boyun. kulaklar. burun ve göz kenarında yerleşen. İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir.C. 12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3. fakat alında orta hattı geçmez. deri renginde. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi. yinelemeler de daha sık görülür. Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur. oval. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler. Yanma. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir. poligonal. Trigeminal sinirin 3. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. karnabahar gibi görünür. Yuvarlak. ve 6. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. sert papüller şeklinde görülürler. 5. eller. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. tek tek yerleşirler. Yüzde.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. Genellikle 1-10 mm çapında. Normal kişilerde 1-4 gün. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. Grup içindeki veziküller aynı yaşta. Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar. dizler gibi travma bölgeleridir. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. günde püstülleşirler.Sağlık Bakanlığı. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır.C. tırnak kenarları. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). 154 T. Yüzeyleri hiperkeratotik. ve 4. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. Yaş önemli bir etmendir. Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. topikal kapsaisin. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. Kurutlar 2-3 hafta sürer. çene. Verruca plana: 2-4 mm. Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. sol. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır. Beraberinde tinnitus. asit borik solüsyon %2). farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez.

Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. Long SS. Comprehensive therapeutic strategies. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. Berth-Jones J. Wolff HH. McMillan JA. Elston DM. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. 5. 2000. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler. 2. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler. Bu bölgedeki verrükalar vajina. Edinburgh. Springer-Verlag. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. Braun-Falco O. %50 salisilik asid.C. elektrodessikasyon. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. 2006 6. Burgdorf WHC. Rapini RP.5 Podofilotoksin krem. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. %40 gümüş nitrat. Elsevier Ltd. 4. epidermal viral bir enfeksiyondur. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata. Canada. 2001. genital bölge. Heymann WR. T. Andrews’ Diseases of the skin. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. Elsevier Ltd.10. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. Dermatology. baskı. Hastalık temas yoluyla bulaşır. Comprehensive dermatologic drug therapy. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir.. IL: American Academy of Pediatrics. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. imiquimod. 2004. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. Wolverton SE. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur. sert papüllerdir. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler. genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. keskin kenarlı papül. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. baskı. Clinical Dermatology. WB Saunders Company. Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. 27. 2006. Lebwohl MG. fakat geniş yayılımlı da olabilirler. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. Berger TG. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. Salisilik asit. Berlin. deri renginde. 1James WD. Molluskum papülleri düzgün. Pennsylvania.. 2. Elk Grove Village. Gelişmiş lezyon sıkılırsa. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi. baskı. %0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. Ancak çok bulaşıcı olup. Tanı klinik olarak konur. Bolognia JL. Coulson I. Büyüklükleri değişebilir. B. Baker CJ. cantharidin de etkili bulunmuştur. Sağlıklı bireylerde. krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Plewig G.C. 2006.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan.T. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir. 3. O nedenle tedavi zorunlu değildir. Pickering LK. Treatment of skin disease. Jorizzo JL. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. Elsevier Pub.

şiddetli kaşıntı. yatağı. kanatsız. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. ekskoriasyonlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kask. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. Ancak tarak.C. Çocuğun giysileri. ancak sirkelerin bir bölümü. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. durulanır. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması. • Özellikle kapşonlu kıyafetler. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir.C. araba ve otobüs koltukları. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. Klinik Saçlı deride. ancak hareketlidirler. koltuk. kulaklık. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. Saç normal bir şampuan ile yıkanır. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür.Sağlık Bakanlığı. koltuk ve kanepeler gibi. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi. canlılığını sürdürmektedir. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. O nedenle bit enfestasyonu. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir. yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. vb.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. Türkiye C. bulaşma yolu. çoğunlukla. 6 bacaklı bir böcektir. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar. atkı. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. oksipital bölgede kulak arkasında. Okullarda. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. oldukça bulaşıcıdır. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kep. Baş biti. Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür.PARAZİTER HASTALIKLAR C. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır. 156 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . çocukların ceket ve paltolarını. O nedenle 7-10 gün sonra. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir.1. tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. fırça. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır. İlacın ilk uygulaması. tüylü oyuncaklar.

El sıkışma. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. öpüşme ile bulaş beklenmez.T. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir. 12 saat beklenip. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. • Bit salgınları sırasında. yurt. C. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur. İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi). iç giysiler. erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir. temizlik koşulları bozuk kişilerde. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür. hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. Giysilerin dikiş yerlerinde. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür. corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır.C. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var.C. Bulaşma. kalça ve uyluklarda kaşıntılı. ürtikaryal papüller. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hominis. halk arasında çok iyi bilinen. okul çocuklarında. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Daha çok sosyoekonomik durumu. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır. T. yakın fiziksel temasla olur. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. humanus’dur. Giysilerin. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır. yıkanılır. yakın kişisel temas ile gerçekleşir. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . Özelliği ensede. yoğun kaşıntı ile giden. Uyuz hastalığında bulaşma. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. interskapüler bölgede. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. O nedenle aile bireyleri arasında. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. bulaşma yolu. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. C. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için.C. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar.3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir. uzun süreli. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek.

ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. ayak bileklerinde yerleşirler. kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Görülmesi çok güç de olsa. tırnak altlarına. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. etken maddeyi. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. epidermiste. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. dirsekte. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. bilekte. erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir. tedavinin etkinliği azalır. erkekte glans peniste. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için. Özellikle el ve ayak parmak aralarına. tümüyle yıkanır. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. bir hafta sonra. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir. dermatitis herpetiformis. 158 T.C. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. ovularak uygulanır. dizlerde. diğer böcek ısırmaları. Banyo sonrası kaşıntı artar. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. gluteal bölgede. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. göbekte. bel bölgesinde. Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. kadında meme başı çevresinde. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. Bu uygulama. • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra.Sağlık Bakanlığı. Uyuz hastalarının tedavisi. ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü. İlacın temiz. • Kremin gözlerle. ayak tabanında vezikül ve büller. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir. bulaşma yolu. İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. • Tedavi. bir kez daha yinelenebilir. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. koltuk altı çukuru ön yüzünde. hastanın üzerinden çıkan giysiler. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. kaşıntısı olmasa da. Deriden kazıntı alınarak. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. artan kan akımı. Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir.C. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur. Çocuklarda el içi.

2. Clinical Dermatology.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Berger TG. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur.. baskı. Jorizzo JL. 151). McMillan JA. 6.10. Burgdorf WHC. James WD. Canada. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. arılar. 27. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Pickering LK. arının iğnesi deride kalmışsa.C. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. WB Saunders Company. Rapini RP. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur. Elsevier Ltd. Wolff HH. Dermatology. 3. Long SS. Springer-Verlag. Edinburgh. Coulson I. üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir. vezikül ya da büller görülür. 2. Heymann WR. 2006. C. 2001. Sağlık Bakanlığı. Comprehensive therapeutic strategies. Bolognia JL. Comprehensive dermatologic drug therapy. Elsevier Pub. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC.. Anafilakside paranteral adrenalin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Pennsylvania. Andrews’ Diseases of the skin. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir. 2000. Berlin. Berth-Jones J. T. 2006. baskı. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır. • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. Lezyonlar çift çift. Elston DM. Elsevier Ltd.T. Lebwohl MG. 2004.C. syf. Elk Grove Village. Arı sokmalarında. IL: American Academy of Pediatrics. 5. 2006 Wolverton SE. Plewig G. baskı. Braun-Falco O. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 . Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Baker CJ. 2003. Treatment of skin disease. 4.

WB Saunders Company. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. Elsevier Pub. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır.. Edinburgh. haşimato tiroiditi. kısa sürede gelişen yuvarlak. 160 T. keskin sınırlı olmaması. Berth-Jones J. D. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir.Sağlık Bakanlığı. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. Elsevier Ltd. trikotillomani. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2006.10. liken planus. 2004. Berlin. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente. Rapini RP. Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. saçların tekrar uzaması. Dermatology. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir. 2. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. 2000. Wolverton SE. Alopesi areata. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. Burgdorf WHC. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir. Türkiye D. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. keskin sınırlı. James WD.C.. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. Kaynaklar 1. Braun-Falco O. baskı. Canada. 2006. proksimal ucun daha ince olması) saptanması. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması. baskı. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur. Plewig G. Coulson I. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. 5. Comprehensive therapeutic strategies. sakal. Treatment of skin disease. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir. 2001. üzeri hafif skuamlı maküllerdir. Springer-Verlag.C. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir. Bolognia JL. Comprehensive dermatologic drug therapy. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. Berger TG.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde. Down Sendromu. Andrews’ Diseases of the skin. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur. Lebwohl MG. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. Jorizzo JL. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis. Clinical Dermatology. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür. 2.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. diabetes mellitus. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. sınırları keskin olmayan. Heymann WR. Pennsylvania. sistemik lupus eritematozus. Wolff HH. atopik dermatit. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi. 3. Elston DM. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar. Elsevier Ltd. Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır. 4.

C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . Beden görüntüsü. önyargıları gösterilmektedir. Hekimler Yayın Birliği. Dördüncü Baskı (DSM-IV). Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. 22-23. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır. 3. üremenin fiziksel. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. davranış bozukluğu. Cinsel sağlık eğitimi. D. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. R. bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir. doğası. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. Bektaş. WashinghtonDc. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. s.C. dismenore). Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır. Cilt:III. Roche Yayınları. Bu fiziksel değişimler. anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. 67-73. anksiyete bozuklukları. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. s. Kaynaklar 1.T. sanatsal uğraşlar. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. Aşkın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. 2. Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli. (1999) Depresyon El Kitabı. Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. İkinci Basım. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. cinsel kimlik bozukluğu. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları. Sayı: 22. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir). yeme bozuklukları. beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. okul başarısı.Y. 1994’ten çeviren Köroğlu E. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı. insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. Amerikan Psikiyatri Birliği. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir. İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar. Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. T. Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır.

(1985) Psikanaliz ve Psikoterapi.. 5.C. O.. Türkiye 4. Işıklı.. (ed) Scott J:R. Tanır H. Şenol. (ed) I. Ed) Erez. Güneş Kitabevi.. Bernet. S. Metaksan A.. s. Reproductive health risks of adolescents. Sevinç Matbaası. R. Rugancı.G...A. N. Çeviren: Erez. C. D. 587-597. Hoşgör. Nevrozlar-2. (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. Danforth Obstetrik ve Jinekoloji. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler. Öncü.C. ve ark. Birinci Basım. Ankara. E. 119 Offer. Ed) Birsöz S. 10. A. Lewis. A. F.M. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı. O. (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity).. Schonert-Reich. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. 8. 907-937. S..H ve ark. Öztürk. s. Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları.Williams & Wilkins. 6.M.. S. T. K. s. Karaman. Canat. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. O. Avcı. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları. s.. (2000) Puberte ve Ergenlik. Ozalp S. Sevinç Matbaası. s. çeviren Cinemre B. 7. Öztürk. 162 T. M. B. sf. Nurcombe. E.. Bilkent University. International Children’s Center (ICC). S. 106 13.33-36 11. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması.Ş. 2003. Yüce Yayınları. Kılıç. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Child and Adolescent Psychiatry. (Çev. s. İstanbul. p278-12p. S. 24-30. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi. (ed) M.. Canat. (Çev. Çuhadaroğlu.. Berksun.. İkinci Basım. Tubitak Matbaası. Sayıl. (ed) Ebert. Second Edition.. Birinci Basım. B.. 9. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. D.. 118 12. Boxer. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. W. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Odağ. Riddick.

inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar. Philadelphia. 18. The undescendent testis. Rozanski TA. İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. Scrotal Disorders. genetik etmenler (Noonan’s. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. 31:133. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. skrotuma inmesi beklenirken. Fertility index analysis in cryptochidism.C.Evaluating the undescendent testis. Theory and management. Kaplan GW et al.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. Kallman sendromu ve trizomi 13. T.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. Packer MG. McAleer IM. 153:1255. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. chp 28. Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi. • Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir. Adolescent Health Care. Schulze KA. Williams & Wilkons.Raven. SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. Urol Clin North Am 1995. Doğumdan 3-4. Adolescent sexuality and health related problems.C. Klinefelter. 4. Baltimore. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . Pfister RR. 1996. Aileler. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir. Kaynaklar 1. Neistein LS. gelişim anomalileri. Am Fam Physician 1985.T. Lippincott.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar. chp 5. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir. J Urol 1995. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1998. Strasburger VC. 3. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır. 5. buna “çıkan testis” denir. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Adolescent Medicine. TESTİS. Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır.C. 21). 22:107. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı. ayında. Bloom DA.

Baskı. Olcay.9 3.0.3 +/.1. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir. Ertuğrul.5 +/.9 5. hipofizer (Septo-Optik Displaze. tanıya yönelik muayene yapılır.B-1). Bölüm 19.5 SD 1. Gonodtropin Eksikliği). Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur. Tablo 6.0. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6.3 +/.1 +/. 2000. BH Eksikliği.9 6. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir.6 2. Nobel Tıp Kitapevleri. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 164 T.9 2.1 +/.9 3.8 3. T. Mikropenis.0.1.7 +/.7 +/.1 13.0 +/.0 6.4 3.3 +/. Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir.9 5.3 +/.3 2. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa.9 +/. gonadal (Klinefelter Sendromu.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.9 6. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır.C. Günöz H.0.Sağlık Bakanlığı.5 2.8 4. penis tek el ile gerilir.8 3.0.0 6.5 3.0.4 3. Prader-Willi Sendromu). Mikropenis ile ilişkili bozukluklar.5 +/.6 Ortalama – 2. Pediatri.0.1. hipotalamik (Kallman Sendromu.8 5.3 3.8 4. Türkiye B.2 +/. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır.8 3.0.0.4 +/.5 SD altında olmasıdır.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2.1. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür. 3.9 6.0 1. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir. N.3 Kaynaklar: 1.C.0 6. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken.SD 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .0 +/.7 9.7 3.1.

Hricak H. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. Neistein LS. epididimit. Testculer torsion: a surgical emergency. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır. Adolescent sexuality and health related problems. Smith DR. Çok acil girişim gerekebilir.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar. Prater JM. 3.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır. Stoller ML. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Kaynaklar: 1. 4. Her 4. diğer testise göre daha yüksektedir. Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı. 76:929. scrotum and spermatic cord. 1998. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir.C. Strasburger VC. Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir. Şekil 6. Arka yüzü ise çıplaktır. Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir. 2. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir. chp 28. Adolescent Medicine. Etkilenen testis. %15 erkekte testis. General Urology. Philadelphia.C. 1992. Şekil 6. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. Disorders of testis. Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. Kogan BA. chp 5. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit. Scrotal Disorders. Lippincott. Fizik muayene ile tanı konulur. 1996. Los Altos. 44:834.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir.T. 5. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Ani gelişir. ısı artışı ve duyarlılık saptanır. California: Lange Medical Publishers. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. Akut ve ağrılıdır.C. Baltimore. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. tunica vaginalis ile kaplıdır. In: Smith DR ed. Pediatrics 1985.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir. Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Williams & Wilkons. Am Fam Physician 1991. Overdorf BS. Adolescent Health Care.Raven.

İki taraflı olma olasılığı %15’dir.4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde. • Evre 3: Gözle görülebilir. vena cava’ya küçük açı ile açılır. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir.Sağlık Bakanlığı. 166 T. Şekil 6. Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir.B-2’de varikosel görülmektedir. Türkiye B. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir. Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. • Evre 0: Bulgu yoktur. Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir. Sağda ise. internal spermatik ven.B. Çünkü sol testis internal spermatik ven.C. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir. yatarak muayene sırasında da palpe edilir. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. 10 yaşın altında seyrek görülür. Varikoselektomiden sonra. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur. genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6. • Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez.2: Varikosel Görünümü Varikoselde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). Ailesel geçiş yoktur. geniş açı ile açılır. sol renal vene. Varikosel her iki testiste de görülebilir.

Loss of fertility in men with varicocele. DeFazio J. 1996. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır. Scrotal Disorders. Lyon RP. 832. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . • GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. 22:151. Reitelman C. Baltimore. Philadelphia. Lippincott. 59 (3):613.Raven. Urol Clin North Am 1995. Marshall S. şişliğin artması. • Büyük.T. Kaynaklar 1. Scott M. Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf.C. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir. Ob-Gyn Clin Alert 1986. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1998. 3. Goldstein M. Varicolece repair and fertility. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Adolescent Health Care. Gorelick Jl. Varicocele in youth. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. 138. Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir. chp 5. West J Med 1983. Öğrenci. inspeksiyonla görülmesi). 170). Adolescent varicocele. Adolescent sexuality and health related problems. Klinik bulgular varsa (ağrı. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse.’den daha az ise. aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. T. 2. 5. chp 28.C. Kass EJ. Fertil Steril 1993. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. Neistein L S.C. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir. Williams & Wilkons. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml. 2:36. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. Adolescent Medicine. Strasburger VC. 6.

yumuşak. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Adolescent Medicine. • Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. Türkiye B. Scrotal Disorders. Ağrısız. Travma. Kaynaklar 1.C. 4.Sağlık Bakanlığı. yumuşak. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. Adolescent Health Care. Adolescent sexuality and health related problems. In: Litt IF. 1996. 2. radyoterapi. Kessler R. Strasburger VC.C. Neistein LS. Sıklıkla hidroselin boyutu. sabahları küçülür. Pediatric Clin North Am 1980. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur. I. Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa.Raven. Philadelphia. Tanı • Hastada ağrısız. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir. Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur. Govan DE. kistik bir skrotal kitle vardır. J Clin Ultrasound 1993. Urologic problems in the adolescent male. ed. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Symposium on adolescent medicine.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner. Baltimore. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir.Normal scrotum and benign disese. 168 T. 21:355. chp 5. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology. 1998. 3. Williams & Wilkons. Gersovich EO. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir. 27:109. akşamları büyür. kistik. Lippincott. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir. chp 28. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar.

Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. 3. chp 5. Tam idrar tetiki ve kültür istenir. Adolescent Health Care.Raven. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia. Med Clin North Am 1990. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. chp 28. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. 1996. Strasburger VC. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz.C. 1998.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. Tedavide. Lippincott.C. Bovie WR. T. Williams&Wilkons. 74:1543. Neistein LS. 2. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır. Tedavi Skrotal destek gerekir. Adolescent Medicine. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. Baltimore. Scrotal Disorders. Akut dönemde yatak istirahati önerilir. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez. Buna prehn belirtisi denir. ama epididimiste azalma gösterir.C.T. Adolescent sexuality and health related problems.

gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir. hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6. okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5. 170 T. ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir. her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir.Sağlık Bakanlığı.C. Bu muayenenin önemi.C. Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4. Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3. kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. penisi testislerden ayırarak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5 cm’den. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. Türkiye B. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1. Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ayda en az bir kere.

valium “Diazepam”. thiacetazone.C. c) > 6cm ise.C. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. 1. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. Glandüler dokunun hissedilemediği. b) 4-6 cm arasında ise. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi. tedavi başla. MEME HASTALIKLARI C. Simetidin. hipertiroidi. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir. medikal tedavi ver. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. Fizyolojik bir gelişimdir. En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 . malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. şişlik ve gerginlik görülür. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur. yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. hipogonadizm olmadan. altı aya kadar tedavi yapılır. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir. Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid.T. cerrahi tedavi öner. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. T. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti. aromatazebıl androjenler. Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir.C. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. adrenal bez. yalnızca bilgilendir. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün. pseudojinekomastidir. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. böbrek hastalıkları. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek.

Am Fam Physician 1997. 172 T. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. Scrotal Disorders. Philadelphia. Bustos J. Williams & Wilkons. 4. ayda bir kez uygulanır. Türkiye 2. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3. Braunstein GD. 3. Strasburger VC. Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır. 2. Baltimore. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır. Gynecomastia N Engl J Med 1993. Neuman JF. Gynecomastia in adolescent boys. 6. Evaluation and treatment of gynecomastia. Lippincott. Kaynaklar 1. jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Dale JH Jr et all.C. Dihydrotestosterone heptanoate: IM. Neistein LS. Danazol 5. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. chp 28. Okula Yönelik Öneriler Ergenler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . chp 5. Hosp Pract 1993. 5. Adolescent sexuality and health related problems. Braunstein GD. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nydick N. 178:449. 1996.Raven. JAMA 1961.51:1835.28:37. 4.C. Adolescent Medicine. 1998. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni.328:490. Adolescent Health Care.Sağlık Bakanlığı.

2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. medrosiprogestron kullanılır. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. Comman. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir. hormon tedavisi.C. iyi destekli sütyen. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür. meme yapısı gösterilmiştir. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. duktal ektazi. Şekil . süt kanalı mastiti. Filloides tipleri vardır. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir. seröz / serohemorajik olabilir. T. Tedavi de sıcak tutma.T. enfeksiyon ve enflamasyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir. çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır. Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir. Kaslar üzerine oturmuştur. Galaktore. Atelia ise meme başının olmamasıdır.C. malignite. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur. analjezik. c. subareolar apse. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar. endürasyon ve ateş olabilir. Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir. meme dokusunun olmamasıdır. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. selim.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C.C. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik. gerginlik. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir. Amastia ve Atelia: Amastia. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş). a. Meme Başı Akıntıları Sütlü. Aureus nedeniyle oluşur.6. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir. Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. sulu. En sık meme gelişim anomalisi. Şekil 6. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır. Dev. Politelia meme başının birden fazla olması halidir. Juvenil. Mastaljia (periyodik. En sık Staf. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 . Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. mastitis. Meme başı akıntılarında ağrı. duktal papillom. renkli / yapışkan. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İdeal meme 250-300 mm3’dür. pürülan. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. Tedavisinde uygun sütyen. İzlem veya cerrahi önerilir. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. Ayrıca.C-1’de. Kafein alınımın azaltılması önerilir. analjezik.

Türkiye d. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir. Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir. Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1.

T. Bell M. 15: 643-664.C. 28:287. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3.Breast disorders in children and adolescents.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Dewhurst J. Neistein LS. Bower R. 1996. Kaynaklar 1. 5. Breast problems. Sırt üstü yatma 4. Baltimore. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme.C. Prim Care 1988. Ternberg J. Lippincott. J. Bachman JW.Raven. Adolescent sexuality and health related problems. Pediatr Surg 1976. Doğru bölgeyi muayene etme 5. chp 5. Pediatr Clin North Am 1981. 3:337. Strasburger VC. 1998. 2. Management of breast lesions in children and adolescents. Philadelphia. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6. Adolescent Medicine. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme. Adolescent Health Care. 3. chp 28. Scrotal Disorders. Williams & Wilkons. 7.

Common menstrüel problems. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 . Illınois: American Academy of Pediatrics. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir. • Müllerien sistem yapıları. Bulimia Nevroza. Blythe M. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur. Elk Grove Village. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi. muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır.C. 2. Adolescent Health Care. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir. sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir. 5. Polaneczky MM.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür. Williams & Wilkons. chp 28. baş ağrısı. Slap GB. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility. 16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. Lippincott. T.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. Adolescent sexuality and health related problems. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza.Sağlık Bakanlığı. Adolescent Medicine. 1998. Philadelphia. Kaynaklar 1. Nedenler 1. D. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur. Ağrının siklik tanımlanması. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır. Olgular irritasyon. Tedavisi himenin eksizyonudur. gebelik ve emzirme. Gecikmiş pubertede 13. ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. Obezite). Williams & Wilkins. uterus. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. adolesan. menarştan 18 ay sonra. 1989. Neistein LS. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar.Raven. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. menarşın olmaması. Baltimore. Kase NG. 13:43. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir.C. 2. D.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış. 4th edit. Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir. Glass RH. fallop tüplerinden oluşmaktadır.Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. Strasburger VC. D. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea. 3. amenorrhea and oligomenorrhea. 1991. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. In: Adolescent Health Update. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. Amonerrhea. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). JİNEKOLOJİK SORUNLAR D. Baltimore. pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Speroff L. chp 5. Türkiye D. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler. 4. ağızdan antibiotikler (Eritromisin. Scrotal Disorders. Pediatr Rev 1992. 3. vajenin 2/3 üst kısmı. 1996.

chp 5.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi.C. • Doğal progesteronlar verilebilir. T. Modern management of premenstruel sendrome. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Adetten önce 1 hafta uygulanır. 2. Parker PD.Raven. Adolescent sexuality and health related problems. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Premenstruel sendrome. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. stres yönetimi.T. Kaynaklar 1. Neistein LS.1993. 50: 1309. memelerde dolgunluk. Adolescent Health Care. 1996. vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir. Adolescent Medicine. gerginlik ve iş kaybıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 .49:71.C. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. Scrotal Disorders. 1998. 3. yorgunluk. Baltimore. Philadelphia. 5. iştah artışı ve ödem.C. Schiff I. Moline ML. karın ağrısı. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir. Strasburger VC. 4. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. Premenstruel sendrome: identification and management. New York: Norton. Lippincott. değişen ruh hali. Smith S. chp 28. AM Fam Physician 1994. Severino SK. Williams & Wilkons. • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir. Drugs 1995. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır.

Sağlıklı beslenme 3.C. semptom yok. sayfaları arasında yer almaktadır. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir. bulantı.D-1’de yer almaktadır. Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. Tedavide ilk seçenektir. emniyetine. Etkinliğine. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1.C. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. kişiye özel planlanmalıdır.C. ishal. günü sonlandırılmalıdır. 6. ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi. maliyetine. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7. Tablo 6. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T. Türkiye D. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110.Sağlık Bakanlığı. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Uyku düzeni 4.Riskli davranışlar öyküsü alınıp. kusma. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .) 5. madde kullanımı vb.Fiziksel egzersiz 2. Baş ağrısı.D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır. alkol. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6.Kalsiyumdan zengin beslenme. Tedavide ikincil seçenektir.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T. varsa uygun girişim yapılması (sigara.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre. kanama miktarı.T. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma.7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6. E2 (+) geri beslemesine. Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem. PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir. zaman. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem.D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T. “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır.C. Tablo 6.C.D-1’de verilmiştir. ritm.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 . mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir.D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6.

hiperplazi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sarkoma botyroides. travma. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. malignite. enfeksiyöz. endometrit. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. 180 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . polipler. malignite. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir. ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet. polip. güven sağlanmalı. morluklar. hirsutismus. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı.kz. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. ani kilo değişikliği • Çarpıntı. baş ağrısı. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. malignite.C. kondilom. enfeksiyon. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları. görme bozukluğu • Meme başı akıntısı. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır.Sağlık Bakanlığı. ergen. ergen ve ailesi bilgilendirilmeli. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü. diet. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit. tsh / prl. tam kan sayımı. fibroidler Diğer: Egzersiz. pz. ptz. berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi.C. Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik.

Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir. Kaynaklar 1. Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. Berenson AB. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. 27:1 March 2000. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir.C.B. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. Philadelphia. Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hormonal tedavi önerilmez. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. Başvuru sırasında kanama belirgin ise. menstrüel takvim tutmayı önerme. Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 3x1/3gün. 2. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences.C. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay).T. 1997 T.Saunders Company. hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir. Deligeoroglou E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 . Antiemetik ve demir desteği de yapılır. demir proflaksisi önerilir. W. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1. Adolescent Gynecology. vol: 816. Pennsiylvania.C. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir.

Clin Obstet Gynecol 1984. 1996. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ses kalınlaşması. 4. Kim MH. Am J Obstet Gynecol 1981. • Tüylenme derecesi belirlenir. soymak veya ağda yapma. et al.Sağlık Bakanlığı. Virilizasyon. finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan. İmplications. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton. ketokonazol. Philadelphia. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. Adolescent Health Care. göğüs. Türkiye E. etiology and management. siproteron asetat. elektrolizis. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir. • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Neistein LS. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. Rosenfield RL. • Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi.140:815. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. 182 T. chp 28. epilasyon). temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır.C. Lippincott. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir. 2. Strasburger VC. Scrotal Disorders.12: 649. 3. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır.C.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. Adolescent sexuality and health related problems. Baltimore. flutamid. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. chp 5. Williams & Wilkons. kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz. Hatch R. Hirsutizm. alınımı önlenmelidir. memeler. Hirsutizm. 1998. Adolescent Medicine. Hirsutizm. göğüslerin ufalması. Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 . Moris DV. Kaynaklar 1.Raven. androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır.

• Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay. Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.C.1990). Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. anormal bir durum şekline dönüşebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.T. POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır.

chp 28. 9:3. Baltimore. Kaynaklar 1. 1996. 3. Udoff LC. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 333:853. and Adashi EY. Philadelphia. Strasburger VC. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. Lippincott. Neistein LS.. 335: 657. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Adolescent sexuality and health related problems. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5. Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996.C. 184 T. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem. 2. N Engl J Med 1996. Insulin and the polycystic ovary syndrome. Williams & Wilkons. Türkiye • Wedge rezeksiyon. Polycystic ovary syndrome. 4. Scrotal Disorders. chp 5.Raven.C.Sağlık Bakanlığı. Franks S. 1998. Utiger RD. N Eng J Med 1995. Adolescent Medicine. gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. Adolescent Health Care.

Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması.C. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir. T. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. ekokardiyografi. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. programlanır ve uygulanır. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. Spor. Bu durumda. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır. Bu yaklaşımda. Antrenmanlar. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra. öncelikle kalp-damar sistemi. testis. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar.) başvurulabilir. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır.C. radyolojik tetkikler vb. SPOR YARALANMALARI A. c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması. Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır. eğer bir organ kaybı (göz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7.T.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 . b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir.

C. 3. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir.Sağlık Bakanlığı.emedicine. Kaynaklar 1. • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir. ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Öte yandan.com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles. http://www. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir. yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir.com/sports/topic156. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.C.sporbilim. Türkiye • Kontak lens. 2.

ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www.). • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur.com/gen/cocuklarda. Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.genetikbilimi.C. SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1. T. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir. bu bulgulara kilo kaybı. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir. Tanı Öykü (travma gibi). Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma. halter vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 .C. krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. yorgunluk. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir. uykudan uyandıran tarzda ise.C. yük kaldırma. istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır.T. Nedenler Bel ağrılarından genellikle. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. • Ağır spor antrenmanları.

İyi huylu bir hastalıktır. Kaynaklar http://www.niams. voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 . spora katılıma izin verilebilir. Türkiye C. gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. Böylece. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.atletik.gov/hi/topics/childsports/child_sports.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. çökme. Belirtiler • Diz kapağı altında. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir.emedicine. Tanı Tanı.C. 4.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. sıçrama. ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur. Wall EJ. Meisterling MR. Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1. Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır.40 T. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir. 26 (3): 39 . Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı). The Physician And Sportsmedicine – 1998.com/emerg/topic347. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. Ayrıca. Basketbol.C. Coping With Osgood-Schlatter Disease. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir.Sağlık Bakanlığı. öykü ve fizik muayene ile konulabilir. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda. 3. 2. Çok şiddetli ağrı yoksa. tüberositas tibia üzerinde koşu. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur.nih.

Nedenler Genellikle sert zeminde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 . Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur. Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır. Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.C. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır. Kaynaklar 1 .printo.C.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T. http://www. Tedavi Özel bir tedavisi yoktur.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır. Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T.Sağlık Bakanlığı. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur.C. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir. Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir. Tanı Klinik olarak tanı konur. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir. Türkiye E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi. http://www. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur.C. Kaynaklar 1. Ağrı başlıca yakınmadır.printo.

8-10 dakika. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. ağrı ve duyarlılık vardır. lateral ve Mortis grafilerileridir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. • Soğuk uygulama. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme. İşlev kaybı sınırlıdır. Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır. İnstabilite vardır. Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları. hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur.C. Yöntem. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir. morarma. • Koruma ve istirahat. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir. İleri derecede ödem. • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir. • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. 24-48 saat boyunca saat başı.C. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). İşlev kaybı belirgindir. havlu veya bandaj üzerinden buz T. Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. Tanı Öykü. Belirgin ödem. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır). fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. Amaç ödem gelişimini. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. Tedavi İlk tedavi. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır.

Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir. 3. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir.gov/hi/topics/childsports/child_sports. 55(3): 205-210 192 T.C. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. Kaynaklar 1. http://www. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra). 2. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır.dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada. Tek İ. Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. Yıldız A. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar. Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir. Ayak bilek egzersizleri verilmelidir. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır. 2.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.niams. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O.Sağlık Bakanlığı.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.orthoseek.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde.nih. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002.com/ articles/anklesprain. 1.niams.nih. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları. 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir. ve 3.lpch. Güler İ.C. 2. Öğüt H. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir. bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir. cerrahi onarım önerilebilir. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır.org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn.

hafif işlev kaybı vardır. Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır. KAS YARALANMALARI. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu. KAS EZİLMELERİ G.dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma). Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1. 2.C. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır. Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir. 1. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar. Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. T. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır.T.dereceden kas zedelenmelerinde. ani ve hazırlıksız gerilmelere. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur. Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür. KAS SERTLİKLERİ. Nedenler Kas yaralanmaları. spor. 2. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir. şiddetli ağrı.derece 14-21 gün ve 3. Öyküde.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. Tanı Öykü. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. Tedavi İlk 24-48 saat. Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. 3.C. hasta hareket (egzersiz.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara. Klinik Bulgular 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 .dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır. genel olarak. Masaj yapılmamalıdır. 3. 2. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur. ve 3.dereceden zedelenmeler 7-10 gün.

Kunduracıoğlu Burak. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur.Sağlık Bakanlığı. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavi Kas sertliğinde. Zergeroğlu Ali Murat. Emin Ergen.2 KAS SERTLİKLERİ. Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. spor. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir. 2003. duyarlı bölge saptanır. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı. Tanı Öykü. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. Nobel Yayın Dağıtım. Güner Rüştü. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. Ergen Emin. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir. Kas ezilmelerinde. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. Yazarlar. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1. • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir. kompresyon. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. Yoğun fiziksel etkinlik. Ulkar Bülent. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. Masaj yapılmamalıdır. G. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara 194 T. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır.C. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. Yukarı kaldırma önerilir. yukarı kaldırma.

5 mg/kg/doz.T.C. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir. Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır. İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kan basıncı yaş. . Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması). ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir. herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır.Tümer Standartları).Sodyum nitroprussid’in (0. Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri. havale. Ayrıca endokrin sisteme. Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon. DİĞER HASTALIKLAR A. baş ağrısı.3 – 0. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar. ağırlık. • Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır. • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8.C. Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur. steroid.Nifedipin (0. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir. Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir. Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir. • Acil hipertansiyon tedavisi. koma. Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir. cinsiyet. . • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır.25 – 0. T. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur. şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir. idrara çok ya da az çıkma. sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur.C.

nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur. Çakar N. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan.Ş. Kaynaklar 1. İnce E. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi. Ankara. Pediatr Nephrol 1999. Behrman RE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Köse K. Arvin AM. Antıp A. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ensari C. baskı. 2.13: 438–443 196 T.C. 3. Philadelphia. 2004 Tümer N. toplum olarak az tuz kullanımı. fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır. Kliegman RM.baskı. Yalçınkaya F. WB Saunders. Ekim M.C. Özkaya N. 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. USA 2004 Cin Ş. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Nelson Textbook of Pediatrics. 17.Sağlık Bakanlığı. Kara N.

Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir. Sevk Kriterleri Ödem.C. USA. Behrman RE. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.25 – 0. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. Meyers KEC. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır. USA. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir.Ş. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır. hipertansiyon. Su ve tuz kısıtlaması yapılır. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir. • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir. 2004 T. Kliegman RM. Elsevier Mosby. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hipertansiyon.baskı. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir. gerekirse yinelenebilir. hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. hipertansiyon. Philadelphia.C.C. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Philadelphia. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır. • Belirgin ödem. diğer volüm yükü bulgularının olması. Kaynaklar 1. 2004 Kaplan BS.17. 2004 Cin Ş. Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem. Nifedipin (0. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. 3. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. Arvin AM. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 . 2. baskı. veya 3. • İdrar muayenesinde bol eritrosit. WB Saunders. • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur.5 mg/kg/doz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. eritrosit silendirleri dikkati çeker.T. Nelson Textbook of Pediatrics . Ankara. Antıp A.

Arvin AM. Philadelphia. taşikardi. hipotansiyon. hipertansiyon. enfeksiyon (peritonit. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. Nelson Textbook of Pediatrics . 2004 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. baskı. Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. kişilik değişiklikleri. Meyers KEC. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. Klinik bulguları yaygın ödem. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır. ödem. Hepatit B enfeksiyonu. basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir. USA. Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2. Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. 2004 Kaplan BS.C. • Hareket kısıtlaması yoktur. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır. 3. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez.Ş. İdrarla yoğun protein kaybı. Kaynaklar Alpay H. USA. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur. şişmanlık.C. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir. hipertansiyon. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Antıp A. makroskopik hematüri görülmez. Hipertansiyon olmaz.17. idrar miktarında azalma. katarakt. Hastalığın prognozu kötüdür. Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. hiperglisemi. kanser. sellülit) ve trombozdur. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon. 2004 Cin Ş. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. Ankara. WB Saunders. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. osteoporoz. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Elsevier Mosby. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 .baskı. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. 4. 2. Philadelphia. Kliegman RM. 1. Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür.Sağlık Bakanlığı.2:164-167 Behrman RE. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. veya 3. böbrek fonksiyon testleri normaldir. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. mikroskopik hematüri seyrektir. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. Türkiye C.

Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında. perikardit görülebilir. meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. Böbrek işlevleri %50. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır. Üremi. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1. özafajit görülebilir.C. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. T. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. sistemik enfeksiyonlar. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser. konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. pyelonefritler. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. konjestif kalp yetmezliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sistemik hipertansiyon. halsizlik. kalıtsal hastalıklar. • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. kusma. böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. sol ventrikül hipertrofisi. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. • Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir.T. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır.C. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir. Gastrointestinal kanamalar. hemoraji). Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. • Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 .73 m²’in altına düşer. nefrotoksik antibiyotikler.

fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. Philadelphia. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir. Periton diyalizi. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. hipertansiyon. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. 4. Elsevier Mosby. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. 3. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. Kaynaklar 1. 1. Nelson Textbook of Pediatrics . Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır. • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan. İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir. Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Baskı. baskı. veya 3. USA. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. Ankara. WB Saunders. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. 2004 Cin Ş. 2004 Kaplan BS. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir.C. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. Standart aşılara ek olarak pnömokok. Alpay H. • Metabolik asidoz. Antıp A.17. USA.C. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.2:164-167 Behrman RE. hiperpigmentasyon. Meyers KEC. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. Kliegman RM. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. • Yeterli kalori verilmeli. Hib. Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur. Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. Philadelphia.Ş. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar. Arvin AM. 2. 2004 200 T. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler.

Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür.T. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır. Tanı Klinik Bulgular 1. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur. • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur. • İstirahat: Kalbin yükünü azaltır.C. • EKG tanı koymada yardımcı değildir. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır.C.5-1 mg T. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0.025-0.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 .C. Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2.040 mg/kg 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir. Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur. • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir.

C. 17.Sağlık Bakanlığı. Antıp A. Kliegman RM. Eur Heart J 2001. Swedberg K. Driscoll DJ.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde. 6. Ankara.Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) .1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0.08 – 0. baskı.Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β. 206. 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . syf. WB Saunders. Nelson Textbook of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. Clarck EB. 22: 1527– 1560 202 T. Gutgessel HP. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Philedelphia. Kaynaklar 1. Allen HD. 3. Volume II. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. 2001 Behrman RE. kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır. kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. baskı. Jenson HB.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir. Philedelphia. Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure. Lippincolt Williams & Wilkins.baskı. • Karvedilol 0. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Okula Yönelik Öneriler Bkz. EKG yakından izlenir.Ş. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen.bloker ilaçlar kullanılır. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır. 2004 Cin Ş.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) . 2004 Remme WJ. Children and Adolescents.C. • Kaptopril 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. .

Şekil 8. Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8. Şekil 8. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir.F-1. Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur. Tedavi gerektirmez. enfeksiyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. DİSRİTMİLER Kalbin çalışması.F-3) klinik olarak önemli değildir.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8. Tablo 8. Egzersiz ile kalp hızını artırırlar. Sinüs bradikardisi 2. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.F-6) dönüşebileceği için önem taşır. 8.F-1).F-1’de görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. II° AV blok (Şekil 8. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür.C.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1.F-2). Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider. sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. I° AV blok (Şekil 8.C. Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8. Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır. T.F-2. Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3.F-4.C.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 .

Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir. Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8. Yanıt yoksa adenosin 0. feokromasitoma. Şekil 8. Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir.C.F-8. Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir.1 mg/kg İV verilir. 204 T. Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır. baş dönmesi.F-5. I° AV blok Şekil 8.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Şekil 8. kardiyomegalinin bulunması.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 8.F-6. tirotoksikoz.F-7).F-4.F-7. Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır. II° AV blok tip I Şekil 8. II° AV blok tip II Şekil 8. egzersiz intoleransı. Yanıt alınamaması durumunda 0.F-3. Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır. romatizmal kalp hastalıkları. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop. Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0. Bazı konjenital kalp hastalıklarında. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1.Sağlık Bakanlığı. yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır. kalp yetersizliği bulguları. Tedavisinde “val salva manevrası”. Supraventriküler taşikardi 2.2 mg/kg’a çıkılır. tek taraflı karotis masajı.F-9).

4. 2.T.F-8. 2004 Cin Ş.baskı. Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-10. Şekil 8. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. Clarck EB. T. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Atriyal flutter Şekil 8. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda.C. 2001 Behrman RE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8. WB Saunders. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi.F-11.F-11). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. kardiyomyopati. Jenson HB. Lippincolt Williams & Wilkins. uzun QT sendromunda gözlenir. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8.Ş. kalp tümörleri. Volume II. Nelson Textbook of Pediatrics. Ankara.F-9. Kliegman RM. mitral valv prolapsusu. 206.C. Shah M. syf. baskı. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir. Pediatr Clin North Am 2004. Philedelphia. Evaluation of the child with an arrthymia. 2004 Kaltman J. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 .C. Children and Adolescents. Antıp A. Driscoll DJ. 51 (6): 1537–1551 1. Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir. baskı. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit. 17. 6. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1.F-10).Ventriküler taşikardi 4. Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz. 3. Kaynaklar Allen HD. kokain kullanımı. Gutgessel HP. Atriyal fibrilasyon 3. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır. Philedelphia.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır. Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır. Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. Hastaların beslenmeleri. 206 T. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. Romatizmal kapak hastalarında. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Hastanın solukluğu. Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir. soluk. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse. • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir.C. • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı. Çarpıntısı olan.C. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. VSD) profilaksi gerekmez. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir.G-1).Sağlık Bakanlığı. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır. artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir. Türkiye G. Büyüme Yetersiz kalori alımı. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir.

G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 .5 mg/kg. Baş ağrısı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1. im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1. • Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. oral (en fazla. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır. siyanotik hastalar. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. T. • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg.T. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg. 2gr) 50 mg/kg.C. fokal nörolojik bulguları.C. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg.C. kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir.5 mg/kg. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8. Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır. ağız.

2004 Bonow RO. Children and Adolescents.C. 1996(3):535–554 208 T. Carabello B. • Doktor. 32: 1486–1488 Cin Ş. 2004 Tunaoğlu FS. Driscoll DJ.C. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. Nelson Textbook of Pediatrics. Kaynaklar 1. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. baskı. spor yapmayı severler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 3.Ş. Philedelphia. • Müzik. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. Antıp A. WB Saunders. Allen HD. Ankara. kardiyomyopati. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. et al. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. De Leon AC. 4. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam. 5. Lippincolt Williams & Wilkins. 17. Volume II. Katkı Pediatri Dergisi. ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.baskı. Clarck EB. 2001 Behrman RE. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur. hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. 2. Philedelphia. Gutgessel HP.Sağlık Bakanlığı. Çünkü bütün çocuklar koşmayı. baskı. Jenson HB. J Am Coll Cardiol 1998. 6. Kliegman RM.

çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 . FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. Atak geçiren bir çocukta siyanoz. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir. sinüzit. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen. hışıltı. Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik. alerjik rinit.T. aşırı hijyenik yaşam. öksürük. ASTIM Tanım Astım. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları. • Nabız (>120 /dak. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. • Nabız (100-120 /dak.C. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir.) ve solunum sayısı (>40 /dak. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir. Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur. • Dispne konuşurken fark edilir. atopik dermatit) öyküsüdür.C.) ve solunum sayısı (30-40 /dak. Ayrıca hava kirliliği. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür. • Suprasternal retraksiyonlar vardır. allerjenler. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir. yoğun kokular. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür.) artmıştır.) artmıştır.

Aerochamber. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir. . • β-2 agonistler. PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır. Optichamber. Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir. Canchamber vb. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim. Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir.H-1). Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta. nedokromil. * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir.C. gelişen solunum sıkıntısı. Nebuhaler. Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri. ne zaman hekime başvuracağını. hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . . • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir. atak durumunda kullanacağı ilaçları. inhale kortikosteroid. Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir.Sağlık Bakanlığı. teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8. Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif.C.H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 . tedavi öncesine göre. Kromolin. Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir.H-2). Tablo 8.) 210 T. Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir.4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini. tedavi amaçlarını. tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. uzun etkili beta-2 agonistler. Astımın en sık rastlanan tipi.

C. T.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi.Egzersiz kısıtlılığı. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir. Tablo 8. Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir. .T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir. .C.C. Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir.Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. • Astımlı bir çocukta. profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 .Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını. . — Yavaş salınan teofilin. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur. — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur. bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir. oral kortikosteroid). • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra. tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır. 3. Istanbul. www.toraks. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi.09. .Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. Adkinson NF. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. araçları (aracı tüp. Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur. • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir. • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile.Egzersiz kısıtlılığı olan. .C. yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir. Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. Pennsylvania. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. Inc. • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir. Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir. Ortamda yoğun kokuların (boya. vernik. Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. küf mantarı. www. 2. hamamböceği. allerjenlerin (ev tozu akarı. 2006.. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention. • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir.tr Online erişim tarihi: 08. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi.Sağlık Bakanlığı. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır.09. Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır. . • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır. hemşiresini PEFmetre. PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı.org. okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır. Bochner BS. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 .2007 T. Kaynaklar 1. adrenalin. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. baskı Mosby. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır. Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur. NIH. Global Initiative for Asthma (GINA). Philadelphia. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır. Busse WW. 6. hayvan) bulunmaması. Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir. Yunginger JW. 0. 2000. . PEFmetre.2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi.Sık atak geçiren. Holgate ST. Simons FER. duman gibi).com Online erişim tarihi: 08. maks. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır.01 mg/kg/ doz. • Okul hekimi.ginasthma.

Tablo 8. yaşam tarzının uyumlandırılması.C. beslenmenin düzenlenmesi. çölyak vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken. insulin uygulaması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 . Tip 2 Diyabet.saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar.C.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır. Tablo 8. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır. doktor. dislipidemi. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen. egzersiz.T. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. hipertansiyon. aile.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar. polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit.I-1’de görülmektedir. Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır. Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir. Metabolik sendrom (obezite. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir. poliüri.C.I-2’de görülmektedir.

Enfeksiyon. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için. bilinç değişiklikleri. nefeste aseton kokusu. korkulu rüyalar tanımlanır. karın ağrısı. • Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır). egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. üremik koma akla getirilmelidir.Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. akut gastroenterit. kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı. • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir.1-0. ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir. Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın. Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. Hipoglisemi tedavisinde. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı. salisilat entoksikasyonu.C. Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir. Bu nedenle sınav dönemlerinde.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması. derin solunum. • Glukozuri ve ketonuri olmaması. Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır. akut ensafalit. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir. . 12 yaş üstünde 1mg veya 0. dehidratasyon ve koma gelişir. . konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur. yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir. 2. huzursuzluk. terleme.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı. ellerde titreme. aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. 214 T. Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0. . • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır.5mg.C. Beden eğitimi dersleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ajitasyon. kusma. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ortostatik hipotansiyon. Kara B (Çev. 2. baskı. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. Nobel Kitabevi Ltd. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır. Rappaport P. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir. Periferik nöropati). • Nöropati (Otonomik nöropati. mide boşalma sorunları. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. Pediatride pratik yaklaşımlar. Pediatrik Endokrinoloji. 4. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. Sizonenko P. Bertrand J. Pediatric Endocrinology. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. Yordam N. baskı. 2003 Lifshitz F. ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir. duyu kaybı. 2. Öcal G. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı. Diyabetik çocukların aile içerisinde. yumuşak derili. Kaynaklar 1. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir. hemşirenin. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin. kardiak denervasyon sendromu.D. sinir iletim hızı bozulur. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi.C.). 3. 2004 Günöz H. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir. 5. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. anestezi. Antıp AŞ. Kurtoğlu S. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. kabızlık. Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir. Pediatric Endocrinology. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir.William Schwartz. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. • Retinopati • Nefropati. 3. pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir.C. London. 1996 Süoğlu Ö. ağrı. öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. Diabetli olguların hepatit A. velilerin. baskı. 1995 Cin Ş. 1. Ankara. baskı. 2000 T.C. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması. ed. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . 3. 6. M. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. mesane disfonksiyonu. Newyork. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Marcel Dekker. derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir. Clinical Endocrinology. inkontinans. diyabetik ishal. Blackwell Science.

Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. deride kuruluk. Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir.Sağlık Bakanlığı. terleme. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. irritabilite. çarpıntı. amiodaron gibi ilaç. Tablo 8. normal beslenmeye karşın kilo kaybı. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. iyot. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sintigrafi) kullanılır. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. Türkiye J. yorgunluk. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma. uykusuzluk.C. kilo artımında artış. duygulanım bozukluğu. Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T. durgunluk ve okul başarısında düşme. halsizlik. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir. kabızlık. tremor. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. gıda vb. antitiroglobulin. saçlarda kuruluk. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. sıcağa dayanamama.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. soğuğa dayanamama.J-1’de görülmektedir. Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür. sinirlilik.C. Tiroidin diffüz mü.

1. Ankara. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları.C. Öcal G. 2.T. Geneva WHO publ. 2004 Günöz H. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2003 Süoğlu Ö. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 2000 WHO.William Schwartz. Kurtoğlu S. 3. KaraB (Çev. 4. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet. T. Tanısı konmuş. Cin Ş. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pediatrik Endokrinoloji. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 . Kaynaklar 1. ed. UNICEF and ICCIDD. M. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. Yordam N.).C. WHO/NHD:1-170pp. tedavisi başlanmış olgularda. Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir. baskı. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. Nobel Kitabevi Ltd. Pediatride pratik yaklaşımlar. Antıp AŞ.

Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. kalp. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur. Kliegman RM.C. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir). Kaynaklar 1. 2. artralji. hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. hepatosplenomegali gelişmesine. Transfüzyonla yaşatılan hasta. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. pnömokok ve H. 2004. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır. Defepiron ise artrit. Nelson Textbook of Pediatrics. Behrman RE. 2004 218 T. WB Saunders Company. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. karaciğer). Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. baskı. ateş. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması. baskı.C.Sağlık Bakanlığı. Ankara. Antıp AŞ. hızla kültür alınıp. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Jenson HB. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. 1. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. Türkiye K. Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir. bir üst merkeze sevk edilmelidir. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır. 17. Cin Ş. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır. Philaelphia. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. endokrin. ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli.

puberte gecikmesi olabilir. soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları. Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir.Ani soluklaşma T. ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 .Enfeksiyon .örn. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar. • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır. • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada.C. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir.). orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. . • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. Akut splenik sekestrasyonda.Ateş . Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir. dolaşımda kollaps oluşur. Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir. • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli. • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L.T. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir. • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir. Ağrılar genelde ekstremitelerde. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir. Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. uzun süreli koşu vb. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir.Akut göğüs ağrısı .C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dalma. iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar. Çok sıcak. Pulmoner infarktlar. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır. Klinik Bulgular Akut. Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında . parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır. • Büyüme geriliği.

Antıp AŞ. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Kliegman RM. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır. 2. baskı. Behrman RE. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir. Jenson HB. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2004 220 T. 17. baskı.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir. 1. Philaelphia.Senkop . 2004.Karın ağrısı . • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Cin Ş.C. WB Saunders Company. Türkiye . Ankara.C. Nelson Textbook of Pediatrics. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kaynaklar 1.

ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde. durgunluk. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal. Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu.C. açık renkli bol dışkılama olur. glutene duyarlılık sonucu gelişen.C. atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İştahsızlık.M-1’de. huzursuzluk sık görülür. köpüklü. gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8.C.M-2’de verilmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 8. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8. Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8. sessiz. ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır.T. Kusma görülebilir. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur.M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M.

3. Bu diyet ömürboyu sürdürülür. KaraB (Çev. arpa. • Çölyak hastalarının 1. ed. 4.C. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır. Report of the Working Groups 2000. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli. Cin Ş. klinik bulgu vermeyen olgulardır. Bhatnager S.C. M. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein. Hepatology and Nutrition. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 3. World Congress of Pediatric Gastroenterology. Decker BC. baskı. baskı. 1. Pediatride pratik yaklaşımlar. Pediatric Gastrointestinal Disease. Antıp AŞ. Nobel Kitabevi Ltd. 2000 222 T. Beslenmenin buğday. Troncone R. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. 2004 Hill ID. Tarama testleri ile tanı alırlar. Kaynaklar 1. Canada BCDecker Company. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.).William Schwartz. Cameron DJS. Maki M. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir. 2000: 32–45 Süoğlu Ö. Celiac Disease. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir.Sağlık Bakanlığı. 2. Ankara. 2000 Walker WA. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir.

salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır. epileptik sendrom. elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. genetik etmenler. syf. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. Nöbet tipine. (Bkz. etiyolojiye. yaş. Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir.C. 97. syf. santral sinir sistemi tümörleri. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. Konvülsiyonlar. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N. vücut ısısı) sağlanır. Doğru tedavi yaklaşımları.C. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır.2-0. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. ancak konjenital malformasyonlar. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Büyük kısmı idiopatiktir. perinatal travmalar.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi. öğretmen. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 . Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir. Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. kafa travmaları. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. toksik nedenler. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir. yere düşer. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir. T. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon.T. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. okul hemşiresi.

çocuğun yanından ayrılmayın. • Elbiselerini gevşetin. Handbook of epilepsy. Holmes GL. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. • Üzerine su dökmeyin. öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır. güven verici olun. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Demos Publications. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak.Sağlık Bakanlığı. 1. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın. • Sakin olun. ne yaptığını bilmez haldedir. 2.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diseases of the Nervous System in Childhood. • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. • Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir. baskı. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin. Türkiye Ailelere. 3. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun. baskı. 3. baskı. Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. Mac Keith Pres. • Çocuğu yere yatırın. Lippincott Williams & Wilkins Publications. Kaynaklar 1. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. Londra. Aicardi J. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. ağzına hiçbir şey koymayın. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın. 1998 Browne TR. 1993 224 T. 2. JM Pellock. 2003 Dodson WE.

Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. T. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır.C. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır. • Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir. Tablo 8. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır. dizartri şeklinde görülebilir. kabızlık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Yüzde 16’sında nistagmus.C. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. Kırma kusurları da sıktır. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür. kusma. Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır. spastisite. beslenme bozukluğu şeklindedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 .T. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır. Gövdenin denge sisteminde bozukluk. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. salya akıtma.O-1’de görülmektedir. Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. yutma ve çiğneme güçlüğü.

• Fizik tedavi. Tablo 8. aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir. göz. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü.O-2’de görülmektedir. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi. periferik nöropatiler. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek. beyin cerrahisi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir.C. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi.Sağlık Bakanlığı. • SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar.O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır. KBB. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi. • İstem dışı hareketleri baskılamak. prognoz belirlenmesi. Tedavi • Spastisiteyi çözmek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 . Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. göz. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir. Cerebral Palsy. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. Mac Keith Pres. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir.C. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır.T. Aicardi J. Londra. enfeksiyonlar. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. 2. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. • Okul sağlık ekibi. psikolog. dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler. çocuk gelişimi uzmanı. Shilt JS.C. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. ateş. baskı. kulak-burun-boğaz. diyetisyen. çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon. elektrolit dengesizliği. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir. Paterson Smith B. bu sorunların çoğu tedavi edilemez. Kaynaklar 1. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. nöroşirürji. Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. toplumsal becerilerine.C. 363: 1619–1631. 1998 Koman LA. Lancet 2004. kısmen düzeltilebilir. 2. duygu durumuna. T. ortopedi. odyolog. Fizyoterapist. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diseases of the Nervous System in Childhood. diş hekimliği.

hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk. Bozukluk. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. rehabilitasyon. Katılım ise. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur. disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır. Katılım sınıflandırması. vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar.Sağlık Bakanlığı. Türkiye P. bedensel işlev. danışmanlık. bakım. Katılım boyutunda. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. bireyin toplumsal çevresinde. yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2. zihinsel.C. ruhsal. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında.P-1) Tablo 8. 228 T. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır. ikincisi.C. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir. Birincisi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ICF. (Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. korunma.P-1: ICF Kategorileri 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ICF işlev kavramını. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. Etkinlik.

egzersiz. Zihinsel işlevler a. Eşyaları kaldırma ve taşıma b. Dikkat işlevi b. İşitme 3. alışkanlık. Günlük gereksinimlerini karşılama a. kişilik özellikleri. Giyinme e. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. Yemek yeme f. Öz bakım a. deneyimler. eğitim. Eğitim b. Bu etmenler yaş. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yürüme b. diğer sağlık durumları. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4.Temel yaşam etkinlikleri a. Ellerini ve kollarını kullanma 9. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. Parmaklarını kullanma c. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır. taşıma a. Çevrede gezinme 10.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. Bellek işlevi c. Üretme 7. hareket ettirme. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. Düşünme işlevi d. Bu boyutlar. İçme 11. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. cinsiyet. Tuvaletini yapma d. Günlük gereksinimlerini yönetme b.C. bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini. Eşyaları tutma. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. etkinlik düzeyini. Alma b. Bedensel bakım c. baş etme mekanizmaları. Çalışma T. Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5. Yıkanma b. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir. Yürüme ve hareket etme a. Görme 2.C. ırk. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir.T. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. İletişim kurma a. Bu etmenler.

duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. Eğlence ve boş zaman c. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme.C. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. sivil yaşam a. Bunun yanında. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya. boş zamanlar. Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. kan. soyutlama. Toplumsal. Zeka gelişimi bebeklik. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. çocukluk. kendine bakım. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir. 230 T.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir. kavramsallaştırma vb. Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. iş. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir. Türkiye 12. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. P. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk. okulla ilgili işlevsel beceriler. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama. algı. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. kendi kendini yönetip yönlendirme. toplumsal/kişiler arası beceriler. gerçeği değerlendirme. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta. Laboratuvar işlemleri: İdrar. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ev yaşamı.C. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. Öykü alma. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir. Toplum yaşamı b. Bunun tam tersi. kişinin bellek. toplumun sağladığı olanakları kullanma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar. iletişim. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir.Sağlık Bakanlığı. Ruhsal muayene: Depresyon. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir.

O halde benim çocuğum geri zekalı değil.C. İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir. hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır. Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp. Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . aritmetik bozukluğu vb. Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. Gerek yadsıma. . uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır.Birincisi. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak. “Bu çocuğu ben böyle yaptım. Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. psikotik bozukluklar.T. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır.” biçimindeki bir mantıktan hareketle. Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir. içe çekilme. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. otizm vb. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 . Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir. yeteneğinin de altında davranma. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur. yazma. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır. “Neden oldu?”. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra. baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir. Bunun sonucunda da. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi. onların. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir.C.C. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. T.

Çevreden gelen. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir. Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır.Sağlık Bakanlığı. Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. farkındalığı artırmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. Ancak.C. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir. P. erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır. Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız. Araştırmalara göre. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir.

ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır.C. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı. rehabilitasyon merkezi vb. fiziksel.C. Bu programlarda bedensel. özürlü bireye. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir.C. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır. Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır. zihinsel. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar. kemik. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden. Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir. Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. eklem durumuna. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. başarılı bir sonuç. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. evinde. özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. toplumsal.T. Rehabilitasyon. kas.

Aralık 2004. yüzme ve tenistir. Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338. Ailede çocuğa karşı olumlu.375. Zeka Gerilikleri. Çocuklarının. Ankara. ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır. 1986.ozida. • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli. bilek güreşi. halter.tr. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır.. Psikoloji Dergisi 1989. • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli. masa tenisi. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. Ayyıldız Matbaası A.gov. (7)23. özürlünün kendisi. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara. Çalış S. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. 444-456. Kaynaklar 1. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır. Akkök F. 395-400. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. 234 T. Neale JM. Öztürk O (Ed. ÖZ-VERİ Dergisi. Davison G. 2004. okçuluk. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. atıcılık. Anormal Psikolojisi içinde. 7. www. çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu. Türkiye sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bilir Şule. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır. 8. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler.C. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır.C. ılımlı. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi.) 1988. Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. 3. Akçakın M. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri.(1)2:153. Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir. Ankara. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ampute futbol. Spor.Sağlık Bakanlığı. 6. 2003. 2. İhsan Dağ (Çev. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması.C. basketbol.Ed.Ş. Bu spor dalları atletizm. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir. Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır.C. T. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü . • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. Öktem F. 4.) Ankara. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. 5.

uyumlu. utangaç. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar. kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. • Bireysel psikoterapi. karın ağrısı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. Bilişsel. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. yalan söyleme. • Tek başına kalma. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir. hırsızlık.T. Anne baba çocuğu korumak adına. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı. uslu.C. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 . ailesine bağımlı çocuklardır. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. korku duymasıdır. aşırı onay bekleyen.C. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır.C.

Ankara. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 5. birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir. 2003. Amerikan Psikiyatri Birliği. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. baskı. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. A Comprehensive Textbook. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Dünya Sağlık Örgütü. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 3. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Hekimler Yayın Birliği. 3. baskı. 9. 2000’den çeviren Köroğlu E. Ankara.C. 2002 Sadock BJ. 7. baskı. 2. 4. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 2000 Sadock BJ. Synopsis of Psychiatry. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Birinci Baskı. Washington DC. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Sadock VA. Sadock VA. 2. Medikomat.Sağlık Bakanlığı. 236 T. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar 1. Uluğ B (yayın yöneticileri).

2. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir. Washington DC. Örneğin dikkati kolay dağılan. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır.C. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. Sadock VA. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Sadock BJ. Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı. çocuğu anlamaya yönelik. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir. 9. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 . Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. depresyon. Amerikan Psikiyatri Birliği. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. 2000’den çeviren Köroğlu E. 2001. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.C. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. T. Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). baskı. Her çocuk aynı değildir. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. Ankara. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. Kaynaklar 1. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır. Hekimler Yayın Birliği. Synopsis of Psychiatry.C. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul. bilişsel.T. 2003. Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel.

“kavgacı”. ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler. • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir.C.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. evde.Sağlık Bakanlığı. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır. “hayallere dalıyor”. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama. “doyumsuz”. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”. “ruh halleri değişken”. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. “sabırsız”.C. • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. Öğretmen yakınmaları. sıklıkla ağlıyor”. başlangıç noktası vardır. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. • Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden. “çabuk heyecanlanıyor”. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. Türkiye C. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. dikkatsizce hatalar yapabilirler. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler. dinlememiş görünümü verirler. tetiği çeken bir etken. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır. stresli durumlarda hareketli olurlar. “asabi”. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

beceriksizlik.Özgül Heceleme Bozukluğu . Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır. Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır. okunamayan el yazısı. Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları . matematik. • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. algısal beceriler 8 yaş. sigara. çok-koç.Özgül Okuma Bozukluğu . Normal popülasyonda. • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün. ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır. % 8-10 oranında rastlanır.C. kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir. • Yazı yazmada zorluk. En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. • Elleri kullanmada hantallık.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi.d. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin. yarın) kavramları konusunda zorluklar. kişinin kronolojik yaşı. • Okurken kelime atlamak. 12-21.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk. q harfleri. • b. . C. “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 .Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda. sıklıkla yazım hatası yapmak.Nöroleptikler . p. Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma. “Fe” eksikliği. • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek. 6. bugün.9 gibi sayıları karışık algılama.C. 3-E. olarak algılamak vb. ince motor beceriler 5 yaş. “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir.Antidepresanlar . dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. gerekli akademik.Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ne.Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu . Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder.en.T. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T. alkol kullanımı.

Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. Kitap bakıp okumak. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. büyük satış mağazaları. 5. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. lokanta. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Yemek. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. tutarlı.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir. yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. ters yazma. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. 7. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler. Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. hiperaktiviteleri kötüleşir. Garaj.Sağlık Bakanlığı. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. hem de enerjisini harcamış olacaktır. 2. net. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte. Bu nedenle konulacak kuralların açık. Başlangıçta. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır.C. 9. Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Özel eğitim. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. 6. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. 3. Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. kontrol etmeye çalışmalıdır. güvenilir ve sağlam olmalarına. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. Çok önemli olmayan. Sevk Kriterleri Harf atlama. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. bul-tak bilmecelerini çözmek. Örnek göstermenin. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. 4. 240 T. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”. spor. Ödünsüz. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın. Bu çocuklar kurallara direnir. 8. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. 10. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu.

aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. kırık şişe.). başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur. • Ders başarıları düşüktür. arabaları çizme. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. Bazen bıçak. sopa. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. tuğla vs. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar. T. kabadayı. madde. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. özel eşyalarını tahrip etme. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir.C. yasa dışı eylemler. * Yönerge basit olmalı. psikiyatrik durum (depresyon vb. saldırgan. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın.T. hatta yok etme şeklinde görülebilir. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir. tabanca.3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. • Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun. Bu durum arabaların camlarını kırma. Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir. yıkıcı. Ödül/Puan sistemi uygulayın. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. biyolojik. Kalıtımsal. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. Genelde zeka bölümleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 . • Bu çocuklar genel olarak pervasız. Ceza zamanı uygulayın.C. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler. • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler. nörolojik defisitler. kaçmalarıdır. verdikleri sözlerde durmazlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. zeka bölümü. kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler.C. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. başkalarının evinde yangın çıkarma. evden vb. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir. * Göz teması kurun.

baskı. Comprehensive Textbook of Psychiatry. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Kaynaklar 1. 242 T. Birinci Baskı. 9. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Katkı Pediatri Dergisi. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 3. 7. böyle bir durumda sevk edilmelidir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Synopsis of Psychiatry. 2000 Sadock BJ. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 2003. 3. 5. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları.C. Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Sadock VA. 4. baskı. Ankara. baskı. 2. Dünya Sağlık Örgütü. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. 2002 Öktem F. Çocuk Ruh Sağlığı. Sadock VA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Medikomat. bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Uluğ B (yayın yöneticileri). Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. 17(5): 826-849 Sadock BJ.Sağlık Bakanlığı. 1996. A Comprehensive Textbook.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T.T. fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir. otonomiyi engelleyen kuralcılık. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur. YEME BOZUKLUKLARI G. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon.C. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. • Dinamik psikoterapi. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. Temel sorun iştahsızlık değildir. Hasta belirtilerini gizler. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık.C. • Depresif bozukluk. Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık. sorun çözmede yetersizlik. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur.C. ödem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. dehidratasyon. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır.

Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Kusma. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması. değişen sürelerle aç kalmak.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi . eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi . Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır.C.Sağlık Bakanlığı. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi . Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T. Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi.C.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması . G. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak.Olgunun ne yediğini. • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır.Hastanın. aşırı egzersiz yapmak vb.2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. laksatif ve diüretik kullanmak. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak. Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar. kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi.Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması. Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Kaynaklar 1. Synopsis of Psychiatry. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. Ankara. Child and Adolescent Psychiatry. Birinci Baskı. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. 1993 Lewis M. 1996. Hekimler Yayın Birliği. 2003 Ünal F. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. 2000’den çeviren Köroğlu E. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 3.C. Comprehensive Textbook of Psychiatry. 5. Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları. Medikomat. Amerikan Psikiyatri Birliği. 2000 Sadock BJ.C. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 3. Katkı Pediatri Dergisi. Çocuk Ruh Sağlığı.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 9. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . A Comprehensive Textbook. 17(5): 879-897 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. T. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. baskı.C. Washington DC. 7. Sadock BJ. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Dünya Sağlık Örgütü. 2002. baskı. 6. Sadock VA. Sadock VA. Ankara. Uluğ B (yayın yöneticileri).

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nedenler Genetik. Dünya Sağlık Örgütü. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. Cenevre.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır. baskı. 4. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde. Türkiye H. H. yaşın ilerlemesi ile azalır. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür. 252 T. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir. 9. organik ve ruhsal etkenler rol oynar.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir. 2003. banyoya gitme. A Comprehensive Textbook. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. 7. Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde. Child and Adolescent Psychiatry. kabuslar ise REM döneminde görülürler. Sadock VA Synopsis of Psychiatry.Sağlık Bakanlığı. Birinci Baskı.sekiz yaş arasında başlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 3. 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. UYKU BOZUKLUKLARI H. H. Uyurgezerlik genellikle dört . Kaynaklar 1. Belirli motor devinimleri yineleyebilir. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. baskı. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. dolaşır. Ankara. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir.C. antihistaminikler. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. Nöbetlerde beden hareketleri. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. 1992’den çeviren Öztürk MO. Medikomat.C. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar. tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir. benzodiazepinler). Uluğ B (yayın yöneticileri). Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 2000 Sadock BJ. 2002 Sadock BJ. Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz. çevresinin farkında değildir. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. uykuda konuşma. 2. 1993 Lewis M.

Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağızda köpürme.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir. • Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır.I-1’de görülmektedir. Tablo 9. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. I.C. • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir. opistotonus.C.T. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır.C. I. • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 . Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir. Çocuklarda karın ağrıları. T. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir.

• Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler). maddi tazminat alma. Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir.Sağlık Bakanlığı. belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir. Bunun için zaman ayrılması uygun olur. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç). işten kaçma. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir. Türkiye I. Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon.3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir. 254 T. • Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir. • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu.C.

17(5): 864-878 Taylor S. Somatoform Bozukluklar. Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. Garralda E. 6. A Comprehensive Textbook. 33:1223-1235 Fritz GK. Somatization in children and adolescents.C. 3. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Kaynaklar 1. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Washington DC. 5. 2002 Pehlivantürk B. Fritsch SL. T. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa. The management of somatoform disorder in childhood. Hekimler Yayın Birliği. 1997. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı.C. Hagino O.T. 2003. 1996. 2000’den çeviren Köroğlu E. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR).1994. 2001 Campo JV. 4. Fritsch S. Current Opinion in Psychiatry. Amerikan Psikiyatri Birliği. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. baskı. Katkı Pediatri Dergisi. 3. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır. 16(2):227231 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 . Ankara.C. Çocuk Ruh Sağlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa.

terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. • Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir. kızarma. 1996. Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen. Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak.C. Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. 17(5): 820-825 256 T. 2002 Sadock BJ. En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir. Türkiye J. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. 2003. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. • Medikal sorunlar: Balanit. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Ünal F. korkutma ve ayıplama şeklindedir. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. vulvovajinit. fimozis. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. baskı. 3. dövme. Çocuk Ruh Sağlığı.Sağlık Bakanlığı. Kaynaklar 1. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Çocukluk Masturbasyonu. Katkı Pediatri Dergisi. sevgi. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir. A Comprehensive Textbook. Synopsis of Psychiatry. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. ilgi vb. 2. 9.C. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. Sadock VA.

Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 .Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.T.Neyzi) Şekil 2.Neyzi) T. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C.

Sağlık Bakanlığı.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.Neyzi) Şekil 4.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O. Türkiye Şekil 3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Neyzi) 258 T.Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

4 -0.4 35.2 30.9 128.6 2007 WHO Reference 19.4834 19.15556 106.0 116.8 27.14790 102.5 15.8 28.8 21.3 46.3 0.4681 18.14459 101.1 18.8 26.9 SD 22SD SD 24.3 12.9 55.4 29.5704 26.8 128.4 55.2 118.3 33.6 129.6 16.3 14.5762 7:5.6 37.4 14.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.9 6:11 5 years (z-scores) -0.15928 108.5268 21.3822 7: 8 7:5.0711 29.3 17.1 136.1 19.3 22.17146 0.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.4954 8: 2 8:5.2 18.5 30.9 34.0 24.3 28.9 29.8 26.3 23.8 12.9795 6:10 82 0.8 18.3 22.7 137.8 23.17025 108.3 24.0 0.14295 100.6 40.4730 97.4329 -0.0 23.5606 24.5 28.2 18.C.7 122.3 21.6406 -0.2 120. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6 119.4901 28.5 111.7 25.1 19.6 105.5 Z-scores (weight in kg) 24.2960 87 102.0 123.6 20.15717 0.8 12.5 26.4773 18.9 35.C.0 41.0 29.3 24.5 13.2 31.1 32.0 17.6 31.4 13.2 14.2 130.15980 109.6 41.8 45.1 21.0 16.3 30.6 114.6 121.6 27.8 21.3740 0 0.0 41.5 18.6 117.3 29.7 56.9 16.3 25.6 33.6 137.0 30.2 44.3377 98.0 19.3 24.5 16.3 125.4 110.5471 23.7 26.04373 0.6 30.7 15.1 121.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.4 124.9 119.2 17.1 SD 53.7 30.9 15.2 124.0 129.4 25.0 21.5482 104.2 110.7 16.7 17.8 33.04520 0.0 114.2 19.16673 0.3 22.6 29.8 118.3 21.6 114.4 0.2 44.4711 18.2 -318.16287 110.3 45.3 26.6 32.14569 101.8 13.4 132.2 34.9 47.04399 0.8 12.15120 104.4 25.5934 -0.15175 104.4894 19.5240 21.7 13.0 136.3 23.5647 25.8 24.7 105.3 22.1 135.5447 23.0 0.7 131.5129 20.8 130.7 38.5757 26.2274 -0.5 117.16983 0.0 29.1 25.2 29.8593 103.9 0.0 18.04514 0.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.7872 9 0.6 Median 22.0896 -0.8 14.6 30.6 19.5942 -0.16435 0.7 49.3 21.6 0.5347 22.7 16.1 116.3 -0.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.8 38.2 119.16084 109.1 23.17186 0.2 26.17107 0.0 27.8 58.5667 25.6 -0.6 37.4 41.2 31.04495 0.0 2 32.4954 19.6 27.8 0.6885 99.5157 21.16854 S 0.4 15.04431 0.2 20.3 35.14900 0.4 117.3 Z-scores (weight in kg) 19.8 111.2 14.9 36.16579 0.8 19.2 21.5SD 122.1 SD 17.4984 19.3 38.9 112.2 15.1 23.8578 0.2 29.5 0.15230 0.5 113.9 23.5 135.3 15.8 25.9 39.04531 0.2 -315.15610 107.9 31.5 123.7 14.2 17.5495 23.8 19.6 13.3 122.2105 31.1 -2 17.2 36.2 SD 133.15393 105.4 115.7 119.7 039 812 568 311 044 769 0.8710 6 -0.5 127.04461 6:5.9 26.6 22.2579 95.9 106.5 19.4 27.1 27.6 116.5 59.5 -0.5 22.7731 5: 2 5:4.8 46.4 57.2 23.2 120.3 19.0 -0.2883 -0.1 20.3 18.6 14.5 32.2 32.4 40.0 20.1 127.2 34.7 SD 35.3 44.1 39.3 18.5 22.0583 3 6: 4 5.1 35.4107 9 7:10 5.6 113.5950 -0.8 22.1 14.4 21.4 20.2 115.5 14.4924 19.0 22.6 25.8 40.5 42.1 25.7 21.14514 0.6 27.1276 96.0 23.8 30.2 25.1 125.3 19.16809 0.8661 99.4 31.3 36.15339 0.14955 103.5 21.6 19.3538 88 89 90 -0.9 0.5805 30. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .0 25.1 0.8 -1 19.15770 107.6646 29.5 35.8 131.16764 0.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.7 20.4 37.0 26.4 19.5 125.5819 27.6 43.9 20.4 28.0 18.15876 112.5804 27.9 20.7 0.9545 -0.5 30.7 17.6 14.7791 M 29.15502 0.8 18.1 15.0 16.3 114.9 114.15663 107.4180 -0.5 31.1 27.9 109.4 Page 2 of 3 22.6 126.6 18.16483 0.6 0.0 14.8 115.6 24.5124 -0.6 32.17224 0.0 14.15010 0.8 23.8 -0.9 0.3 3 33SD SD SD 127.04475 7:5.7 SD -221.4 18.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.8 36.04382 0.9 17.5979 8 -0.4 23.9 16.1 57.8 45.0 22.6 134.04423 0.16337 0.16386 0.8 120.1784 81 100.7 29.04525 0.5 16.04407 0.8 112.2040 28.7 0.7 17.8 23.4864 19.3 116.5563 24.5 119.4803 18.4 SD 18.8 31.5 -0.3 127.5 121.6073 95.4 18.3 3 39.9 32.8 22.6 21.8 -0.1 20.0 19.6 103.2 0.0 18.5 28.1751 -0.5 12.2 13.4 20.6 23.5 123.6 20.04508 0.5859 L -0.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.4 -0.0853 103.9 31.5 51.4 353.16626 0.04355 0.0 40.16032 0.1 118.5319 31.0457 99.5686 25.6 28.1 107.0 110.2 16.8 16.2710 104.8 111.8 20.2715 30.5398 22.8 46.8385 5: 5 5:4.6 111.1 33.8059 3 5: 4 4.9908 -0.5372 22.15065 104.3663 29.2025 102.3 126.1 13.7 13.5 19.1 0.1 25.7 0.9 124.8 24.16532 0.6 15.7 17.3 112.2 17.0 SD 14.0 32.9 31.2 16.2 26.6 0.2 28.6 1 of 3 Page 15.8 128.8 843 587 2007 WHO Reference -0.0 131.04502 0.1 22.8 24.2 22.5 17.0 37.3 107.4 115.5321 22.8180 97.5 15.4113 98.1 48.2 16.2 20.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.8 15.2 36.9 109.5541 24.9 27.8 116.9 125.8 126.2 -0.5847 -0.5627 25.4 21.7 43.7853 104.4 27.6 35.5043 20.17066 0.8 38.3635 Page 1 of -0.5518 23. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 19.4 46.6 18.0 114.8 27.5 17.04390 0.8934 31.9 43.8 31.1 28.0 15.2 124.8190 -0.8 21.7 119.17262 19.2 138.9 22.9 28.5585 24.5 Weight-for-age GIRLS -0.04489 7:5.8 38.7 39.0 106.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.2 113.0 51.3 132.1 42.8 25.5740 26.0 S 0.6 120.7 SD Median 29.4393 7:11 8:5.0 122.4 25.5213 21.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.5872 -0.3 27.9 30.5 48.1 129.8 -124.1196 6 6: 7 4.8 34.5 35.6 124.8 109.6 126.6 16.16897 0.9904 3 0.0 -0.7 21.9663 18.1 16.5915 -0.4742 18.15284 105.9208 -0.3 43.9 23.8 15.8 52.9 25.7 54.4667 0 8: 1 5.9 20.4 22.7 27.6 121.16941 0.1 14.5958 30.9 0.3004 97.9 2007 WHO Reference 15.5722 26.9 18.8 22.2 21.04482Year: Month Month L101.9023 7 5: 8 4.4 104.4 SD 42.9 18.2 123.3 22.2 18.14679 102.7 19.6 129.3 0.C.5 20.2665 85 1 0.1 33.2 13.5 21.5013 20.9 33.5519 102.14350 0.3 17.2 13.4 32.1 36.04415 0.5 19.5 0.3149 -0.8 108.0 120.2 1 26.6455 -0.1 -0.8 17.04469 to 10 5.3 16.6 -0.5197 105.1 SD SD 26.0 26.5 41.16237 110.8 -0.0890 6: 5 6:5.4 37.5 26.0 -0.5833 28.5185 21.6 34.6 108.14845 0.0 127.9966 -0.4 -0.5294 21. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 .5 125.1 -0.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.6 16.16135 109.7811 96.7 133.9 19.4 128.1 44.0 37.2 20.9 50.3 0.9 115.2 30.5883 -0.3 118.04364 0.4 134.4 19.9 21.04439 0.04454 6:5.1 131.2371 84 101.6 37.0 0.0284 -0.9 114.0 34.5773 27.9 14.6 15.0275 6: 2 6:5.9 242.4 15.0 35.3 30.6 23.1 17.3 -0.3 125.04536 7: 4 7:5.5 17.16186 0.5789 27.7816 7: 2 86 0.6 37.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.4 25.0 120.15823 0.3 132.3 18.2089 83 100.5 30.1 31.6 113.5100 20.3 16.8 121.7 24.4 16.4 130.5072 20.2 33.0 17.T.8 18.0 26.2 37.9346 5: 9 5:10 4.0 30.5 33.8 24.16719 0.8 123.14404 100.3 16.7 M -0.4 20.7 -0.5925 -0.2 110.0 24.3 110.5423 22.3 14.14624 101.0262 -0.3 14.3 49.5895 -0.0 132.7 29.3 45.6 16.6 117.9 118.5 0.2 -0.1490 80 100.3 14.2 17.7 22.8 29.3 25.14735 0.2 -0.0 20.7721 -0.1 16.15448 106.

3 33.3 26.7 21.3075 20.4 -0.4 27.2 18.1 119.8 25.8 0.04423 0.8059 3 5: 4 4.13142 0.6764 -319.13880 0.8 13.1 132.2 120.1 119.2 17.8 115.3 24.9 131.3 21.8 24.3 20.6 39.5 118.9 0.1 19.6 21.5644 25.0 125.0 39.8750 -0.3 22.5 18.3 20.4 37.5 29.4 30.7 123.8 19.6 36.3 20.2 15.9 23.5 22.5 119.6 30.5765 97.3598 21.7 36.0 137.1 30.9 26.1 128.8 -0.8 -120.2 18.0 23.1344 97.1 19.16031 0.3 SD SD 27.2 15.3 106.7 25.8 30.4 116.4 25.0 115.5 14.3 33.1 30.7 17.8 18.2005 104.4 121.4393 7:11 8:5.2 21.5315 24.13105 101.1 117.8 19.1 14.6543 -0.6 23.3 116.2653 19.9 28.1 14.4 0.4137 Page 1 of 7 -0.7 20.7 29.8 46.0 137.2130 18.4 127.1 121.7 SD 41.3906 21.4 14.4 24.2234 18.4964 24.4833 -0.1 20.9 14.8 13.5 22.7 121.1 -0.8 19.1 113.3029 L101.0 27.4 21.2 31.4 32.6 21.3494 21.0918 99.9 20.7 20.2 20.9 SD 133.0 -0.3 16.9 SD Median 28.0 113.0800 8 -0.6 116.1 43.1 26.5 28.15319 0.15066 0.3 110.9272 -0.6 14.6 -124.2 17.5 21.3 20.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.3 132.2 31.5 2007 WHO Reference 19.3390 20.4 16.3 114.2 38.7 130.1 23.4107 9 7:10 5.8 23.3 35.14679 0.1 17.0 23.04355 0.0 30.8289 30.3 22.1 17.8915 0 0.5 21.0 26.04364 0.6432 -0.0 26.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.6216 27.2 120.7 15.9 117.14344 0.5128 -0.3 34.4781 23.15406 S 0.1 135.2 17.3 26.0 21.1 18.5 18.9 125.5 17.04415 0.15233 0.6 33.13402 103.3 29.3479 103.2 23.7 18.8 38.5 26.3940 96.9 128.9 25.4107 9 0.9346 5: 9 5:10 4.7731 5: 2 5:4.6278 27.4 17.14226 109.3822 7: 8 7:5.0 39.13178 101.2 55.6 18.8 27.4 -0.1490 80 100.1 -221.0706 105.5 136.4 125.2 126.4 25.9 20.04536 7: 4 7:5.5 28.3 26.9 33.2089 83 100.8710 6 -0.04407 0.04431 0.2 29.4163 -0.6 28.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.13246 102. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .9966 -0.3 -0.5 -0.6 30.1 34.2864 19.1 127.5057 95.3 22.4 106.8 17.04482Year: 5.9468 -0.3 15.6 16.12988 100.5 54.C.4 118.16213 0.0968 7: 1 85 0.0 -315.1 SD 50.4007 22.9 19.9 19.7 113.5799 26.4402 22.5 42.8 32.2 25.7 14.7 M 7: Month 2 86 0.3 24.7 36.9 16.1 29.8513 -0.5 19.9 110.04461 6: 5.5 131.13432 0.6 17.7 104.7 0.3 19.9 0.7 114.6446 L -0.1 30.6 35.5722 26.9 31.2 25.2 19.9 21.2026 18.7 34.13523 0.9 16.6 -0.9 15.6 0.9 26.6 121.7 19.5SD 122.6496 -0.8 30.9 22.13028 0.3 0.0340 96.8 112.9 16.9023 7 5: 8 4.3 14.5482 25.0 55.3 18.04475 7: 5.13462 104.13923 107.9 17.6 31.4 Median 23.6 14.3 121.0 16.8385 5: 5 5:4.0 231.1 15.7 24.8 17.4 32.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.3 36.7 13.3285 20.6 18.6 26.4 16.9 32.2870 99.15850 0.3 17.1 138.6689 -0.6 43.04508 0.8 19.3459 28.6 122.7 22.13372 0.1 21.6735 -0.3 13.8 107.1 19.0890 5 6: 5.6332 104.0 42.5595 103.4 30.2 15.6 27.0 123.6 19.0 44.8 12.2 113.3 30.5854 M 28.0 37.7 -0.7 112.6 34.14284 109.3 24.2 130.4 3 7 2007 WHO Reference -0.6 129.9 33.7 27.7 28.5 43.14170 0.3 14.3 19.8 49.2 -0.1196 6 6: 7 4.8 117.6 16.6 0.6 126.3 28.0 0.6 -0.3 118.2 111.2 28.1 19.5142 24.5 133.6 125.3217 29.8979 -0.04514 0.C.3538 88 89 90 -0.7 29.3 43.5 109.0 20.2 124.4 18.2 108.7 37.4 25.2 18.2 0.6 240.5 128.5 15.3 -0.1 27.5 45.2 16.8 25.2911 -0.5 44.7 0.1 24.13797 107.8799 98.3 19.1092 28.Sağlık Bakanlığı.8 42.13493 104.8 126.6659 -0.7 120.4 124.04382 0.9 18.6 1 of 3 118.13759 103.9 17.0 111.5564 25.0 15.4 -0.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.04390 0.2 31.4954 8: 2 8:5.4 28.9 SD SD 112.2 35.7 130.5 -0.7 0.8 27.9 117.2 41.1 40.6 110.13652 105.4 34.9 Page 16.7 56.14016 106.3 119.1 45.5946 26.7 108.1 16.7358 102.15760 0.7 24.16305 23.8 29.3 27.7 13.3501 30.13279 0.04495 0.9 22.1 30.7 135.9 24.15493 0.4 30.1 25.8 25.2 18.8 32.3 336.7 37.0 22.15581 0.2 -0.04399 0.0 52.6 48.9858 104.5 35.7 18.6752 -0.2 17.4 111.2548 19.1 44.5053 24.8 17.8 129.3 25.5 34.8 13.6624 -0.5399 25.3 18.4688 23.0 105.0 S 0.3 Z-scores (weight in kg) 24.5 Weight-for-age -0.6714 -0.4 123.13722 0.7 21.0 22.1 32.2 -218.0583 3 6: 4 6: 5.2 21.6393 -0.8563 95.13618 0.9 20.0 36.4 112.4 22.5229 24.1 0.9 6:11 5 years (z-scores) -0.5 16.7 26.5 15.5 0.4 115.1 28.2758 19.0 28.0 129.3 15.6 16.8 53.9 SD 34.9 29.0Z-scores (weight in kg) 122.2 -0.4 47.6872 -0.5 52.7052 98.3 0.4873 23.5 34.9 24.9 21.15940 0.2 29.7 29.3 22.7 20.3 27.5 0.6 109.7 22.5 26.1 39.6 133.2 41.3 122.04520 0.5101 3 0.2 36.1 40.7 26.1 105.5 SD 3 33SD SD 23.6585 -0.6152 27.3 350.1 19.7 28.9 25.8 114.2 13.7 116.13586 105.7 41.0 -0.13342 0.2371 84 101.5 29.5 123.8 -0.0 18.9 128.8 22.0 127.9 37.3 0.4667 0 8: 1 5.6 23.0 47.04373 0.9602 -0.6810 99.5 116.14117 109.16122 0.8 21.3 132.2 29.6 31.4305 22.8 16.4 24.6 23.0275 2 6: 5.4 134.1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.1 48.5 114.14472 0.13067 100.5 17.1 21.4 114.2 38.7607 97.3804 21.8 36.0731 29.0877 30.3 124.3 26.6 0.8 17.2 32.0 33.0 119.1 127.4 20.2 17.5 22.3701 21.7 19.8277 29.4 18.0 0.6 14.0 -0.5 31.3 25.8 -0.1 0.13969 0.4837 6:10 82 0.14539 110.13686 106.4 38.9 15.14065 108.6085 27.3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.8 24.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.3 33.7 110.14984 0.7 SD 21.1784 81 BOYS22.14752 108.2443 19.7 18.5 131.1 16. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 124.04489 7:5.7722 -0.6 126.9 114.3 20.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.1 20.6 24.9 28.14828 0.7 119.6 20.2 29.0 115.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.2132 -0.9 0.2 SD 19.6 44.7 23.6160 30.6 28.6 37.4 27.3 22.3 109.5 120.0 131.2 13.9 31.0 27.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.4499 23.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.9 40.5 19.2 13.4 22.8 9 2 8 1 4 9 0.6337 28.3180 20.8 14.6 19.2338 19.7 124.6017 26.9 19. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .8 132.8 23.4 23.6 18.5736 29.9 26.6802 -0.04531 0.1 2007 WHO Reference 16.0 0.1 -0.0 22.1 22.6 107.5 0.5873 26.8 25.8 51.15670 0.3 22.6 31.7 118.1 32.7 17.0 16.8854 31.1 29.0 21.6 120.2969 20.9 SD 2 SD 22SD 24.13213 101.2665 Month -0.2 27.0 123.4207 22.14407 110.7 18.2 20.8 19.2960 87 102.8 23.9 21.0 110.2 21.5 22.2813 100.2 35.0 115.13554 104.2 24.2 25.04502 0.5 Page 2 of 3 22.2 111.8 125.6 136.9 23.14905 0.14608 0.5 20.7182 102.4 125.0 34.04525 0.4 16.9 0.04469 to 10 5.15149 0.4 15.13311 102.1861 -0.7 24.13838 107.1 127.4594 23.7 120.7 42.0 126.04454 6: 5.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.2 45.7 33.3235 -0.7 129.5 114.1 35.04439 0.3 20.8 30.6 15. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3 33.7 18.7 35.5 39.1 18.

2 118.0 129.4 110.6016 95.0890 5 6:5.1435 1 103.5 108.8 112.9 133.3 127.8 158.04475 5.8385 5: 5 5:4.04373 100.7 123.6 118.35.3 112.4 119.7 116.1784 0.5 100.8105 0 0.9 147.8 127.0 116.2665 0.9769 99.04454 6:5.5 114.5 Height-for-age 1 119.3 121.6 129.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.35.5202 135.6 160.0 131.0118 134.2 146.4 106.9 149.9823 6.8 121.75.3 124.4667 0 8: 1 8: 5.1 Hizmetlerinde Okul 6.04542 107.7 126.6 135.1 153.3 142.7 129.0 113.C.0533 136.7 129.7 119.6 131.4 142.8 104.1 119.1 113.8 133.9208 8 1 119.2 121.0 145.04600 6.4 99.5 112.1 101.04616 0.6 146.4975 1 1 1 1 1 1 102.0 107.7 126.9929 0.4 121.3 150.8 123.1490 80 1 100.4575 0.9 120.55.2 139.04613 0.C.6 151.4 114.1 149.3 105.5 166.4954 2 8: 5.6 104.04431 5.5 118.5230 SD 0.7 113.5 125.04576 0.6 115.7 99.0 107.7 143.6 108.2371 104.4 124.3 1 SD 2 SD 127.0622 146.04508 5.5280 146.1 126.8 124.2 122.8 123.9 135.6 114.6 129.5 109.4 114.9 128.3741 6.4 152.04594 6.04461 0.8 131.3516 6.4 126.2 107.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.4 147.0 112.1490 103.1 120.2 123.4 119.6 110.6 137.04614 0.0 132.04390 0.5050 6.2 131.7 142.05.1784 82 GIRLS 100.0 136.7 97.7 111.04580 0.7587 7: 2 1 102.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.8 126.3 116.3 104.3 136.3538 0.5 130.9 0.9 148.4 123.0848 6.8 121.0 120.1596 96.5 145.4 129.9989 133.8 140.0 110.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.8 116.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.6672 0.8774 0.04565 0.9 139.6 139.1106 6.5 118.3 130.0 104.9 124.54.2 117.7 133.8 115. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.2 109.2 117.6 118.7 116.7 114.8 125.0 102.9 121.9 125.7 153.6 118.9038 0.3 104.0 126.6 101.6891 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 126.9 151.8 128.7 117.8 120.0 118.1 114.3039 6.1 114.9 108.7 158.2 115.6 152.7098 1 102.5568 99.3 118.8 135.8 131.6 138.3 120.04573 109.5 128.3243 105.4 143.7 111.3 154.04399 101.5796 0.6 132.7 154.2 123.0 97.0 124.4 152.8 127.2 160.2 147.3 133.9 124.3 140.6039 98.85.5519 0.1 137.1 138.1575 139.3 106.5 136.04536 7: 4 7: 5.3 138.3 124.8249 110.0 120.9 132.0 1 126.5109 1 129.04489 104.04531 0.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.3 115.0 135.5 128.0 142.1 143.7M 5.5 111.2 117.04489 7: 5.0 137.5 137.04608 0.04588 0.1 156.1 134.1 148.1258 110.7 96.7 137.04520 0.9 139.1 118.5 129.7 133.9 114.8 120.0078 6.8 134.1 116.0 156.5869 104.04536 0.04525 0.9 119.2 152.8 161.6 107.7 102.04616 0.04610 0.5 137.2338 3 0.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.6363 139.2 127.6 101.3 135.04514 0.4 119.1753 96.0 122.9 119.7 150.8385 0.8 135.9 132.7 154.4 127.9 102.7 120.2 150.9 159.8 147.4 111.2 105.2 127.7 139.1740 97.3 133.3 in cm) (height 110.9 121.5467 122.4 113.3 141.5 119.1 107.9 155.8 124.6 114.44.04600 5.1 118. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.2 118.9 119.0 128.5 128.7 131.6767 97.3 133.04415 0.5 128.2 108.7 150.1 153.6 133.2 157.8 115.6 157.0299 135.1 136.2 118.7 104.04475 7:5.5 118.6 136.2 108.6 135.9 143.3 134.6 109.7 2 of 7 Page 118.5 125.2 136.9 130.7731 100.2 106.8 142.6342 106.3 124.04431 0.5 143.1 122.2 129.0 111.8059 0.9 126.6 120.0 119.3 110.8 137.0 3 SD 152.9 103.8 106.0347 6.04611 0.4 129.6 116.7 131.6 114.04514 106.2 121.04399 0.7 1 142.04617 0.04407 101.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.6 2007 WHO Reference 129.C.04439 0.3 127.1 101.2 111.1352 6.04581 0.7 121.8 130.4393 0.0 125.04615 0.7 157.5 102.8 126.4107 0.0 127.04.04382 4.8 116.1 138.4 140.1 113.8 110.3 123.9569 5.8534 0.9 115.4 159.7431 0.6 122.8 126.3 121.0 159.0 110.1 2007 WHO Reference 116.3 039 812 568 311 044 769 0.8 127.4 139.6 114.8 111.8 126.8 2 SD 146.1 120.1 128.6 117.3 121.6 115.2 107.5 131.2 143.4 134.45.8 118.04407 0.15.3 124.6 149.1 111.3 141.8710 101.2 131.1599 SD 6.3 145.1 157.4 113.04604 0.4 144.8 106.0 162.9 111.8 127.04373 0.04607 0.9 133.6 153.9 115.9222 0.2 107.4 127.0 117.3 126.4954 S107.2089 0.3 135.2 100.2 112.5 131.0 118.7 103.04551 107.04482Year: Month Month L 101.4 156.2 115.5 104.5 M SD M 112.0035 1 129.2 103.4620 6.04616 0.0 150.2594 141.7 124.9303 0.04525 5.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.5 121.9 117.8 -2 SD Median 110.6 138.5 T.6062 0.3 133.3374 6:11 5 1 120.9 165.1 109.7 141.4 132.6 121.9932 130.0 Z-scores (height in cm) 127.1868 1 123.04588 6.8 118.5670 137.7 116.0 127.5 141.0 118.8 128.9 113.4 137.8 105.9 113.5670 123.2 131.05.6 100.0 114.5 119.6 125.6 103.9 143.1565 0.6 163.9 127.1 132.8 114.4944 132.2 115.04390 0.3 125.2 130.3 122.7731 2 5:4.8 111.8 125.1 142.04423 0.3 158.3206 0.0 121.2095 6.6075 124.1 122.2665 86 1 121.5 99.04612 0.1 125.3 1 121.2843 7: 1 85 0.8 131.0 125.6 114.5 137.2 10: 9 129 1 143.3822 7: 8 7: 5.1 109.14.8 138.4179 6.9023 0.7313 141.9 109.2 133.2 116.6 130.8 136.1 163.7 147.6 2007 WHO Reference 106.0 125.4 125.7 164.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.2 134.04597 5.5 124.04616 0.8 129.4489 114.1 123.04382 0.7 105.7 145.05.8 130.1 110.7160 0.3 134.0583 102.2 112.5044 117.1 129.0 136.2 123.4 117.5266 108.04364 0.7 1 SD 140.2049 140.04355 4.65.0 128.3 120.7 132.5304 1 105.2 149.2 98.04591 6.9912 132.3 127.6838 6.6 139.0 141.75.8 121.6 106.8 98.2 120.6 119.5 136.5410 136.2 104.4 125.3 113.6 1 of 7 107.9 103.2330 6.2 110.2 -3 SD -2 SD 115.6234 1 103.2 140.8 120.04520 0.8 134.7975 0.7 134.04495 5.2 108.3 117.3 131.04508 0.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .04561 5.04447 5.3 125.2 128.4 112.7892 110.04616 0.0275 0.8 142.2 131.04469to 19 years (z-scores) 5.9 122.5 105.4835 6.6 125.8 128.1196 0.4 125.2 128.04469 104.5046 M 134.6 123.3 109.1 146.55.4667 97.5 149.0 129.7 138.7 119.1 145.3 148.4 121.1 110.3 100.3926 6: 9 81 0.0311 99.1 109.2 139.2 132.7 141.5 122.8 95.8 112.6 123.4 113.6421 115.9023 7 5: 8 5:4.9 144.8 115.04502 0.3 126.5 151.4 150.6696 112.5 131.04584 Sağlığı Kitabı 125.8 97.3 96.4 116.1846 6.04605 0.4904 130.0 114.3 112.2 123.94.7 124.2 132.4 120.5 -1 SD 122.2 112.3 122.6 113.65.9 105.35.1 117.6 130.2 117.5951 0.7 108.1 130.9 120.3 144.4 125.7 140.3 111.7703 109.8 127.0 119.2 114.6451 95.2816 6.0275 2 6:5.7 112.04502 0.04482 0.5987 138.1 137.0 117.2 144.2 132.1 151.2 130.8 122.7 115.9 141.7 132.3 137.04615 0.2 -3 SD 105.0 118.8 123.2960 0.8511 0.0 115.5 125.7009 125.8059 3 5: 4 4.7 116.3822 105.0199 1 128.1167 138.0424 1 104.04577 5.6 100.0 116.04602 0.0583 3 6: 4 6:5.4 128.4407 6.04454 5.4107 9 7:10 5.2 138.1 124.0812 116.9 SD 3 33SD SD 117.3538 88 89 90 1 122.9 120.0 145.4 119.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.1 135.3 136.3 261 164.04617 0.04439 0.2 124.6622 108.6803 140.8 145.0 128.0 152.3 3 SD 138.95.95.2 140.2 126.5 123.8 123.04423 0.0890 0.3 132.2960 87 0.6 111.9 140.0 112.3277 6.5 110.5 129.3 136.7 10: 8 128 1 143.4 110.04556 5.3 128.0706 1 104.3 154.T.04614 S 0.2 10:11 131 T.04569 109.5 101.9891 Page 1 of 131.0 Z-scores 122.4393 7:11 8: 5.8 125.3 130.0 110.2 129.04461 6:10 5.6277 124.9 133.8 148.04547 5.5 138.75.6 112.5 148.5 132.04607 70.6 116.3 132.6 112.04594 5.1 135.1 139.5 129.7 10:10 130 1 144.04415 4.8 130.3 109.8 123.04597 6.2 113.3 119.6 125.04447 5: 1 5:4.1196 6 6: 7 4.04364 0.8 108.4 115.6 144.4 162.9 130.5 156.5 124.8 Page 113.1 117.0 110.6 116.4 123.2579 6.1 166.8 117.1244 98.6 126.8 107.5558 1 127.7 102.6 153.2 126.04591 110.5 146.0590 6.6 109.0 132.4 160.3 114.9966 102.5 120.4 146.6 119.8 119.7 122.3 113.0 843 587 115.6652 6.0821 137.8 155.04495 0.04609 0.2 138.2 109.04355 0.7 120.0 124.8648 0.1 106.1045 1 125.1 105.3874 0.5 145.4895 131.9657 0.5 -1 SD Median 127.1 122.7 137.9 111.4 133.2089 83 1 100.7 114.3967 6.6465 1 131.0 128.7 106.2 124.9 126.3 129.04531 5.5872 123.7 122.3 142.2 122.3 120.3 115.5 118.0 134.2371 84 101.4 134.04612 0.8 136.7 117.1 146.04571 6.4 0.0 130.04585 5.9346 9 5:10 4.9 .5 146.6 108.3 111.0 144.

9 156.8721 6.3 137.0 150.2371 1 151.7993 0.16.0 127.04588 6.8 166.4717 162.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.5596 161.9446 108.6 132.7 167.8 148.1 172.7 141.7 149.04454 0.04616 0.8 141.04170 0.0 110.3 148.2 182.2 162.0890 11:11 12: 0 5.2 169.1 106.6 159.5 169.1951 1 100.5 124.3 111.8 150.9 135.9319 0.4 154.0102 5 1 104.3 151.04468 6.1 129.7 Z-scores (height in cm) 124.7023 98.2 155.C.8 162.9 159.0 165.7 1 SD 168.3936 0.6 171.5 146.8340 0.2 176.3 141.04228 0.04616 0.9 108.5691 1 159.1 Height-for-age 1 144.9 166.2816 6.5 176.1 157.8385 130 GIRLS 96.6 182.6 173.7 135.04235 0.5 135.7867 6.9051 6.1 137.8 165.6075 0.8 173.0 123.8 169.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.6 142.9 145.0 176.1 162.7 2154.4 174.9 167.5 148.2 159.6 168.4107 159 1 157.04392 109.4 124.7 175.4 156.7526 0.2 139.1 153.9 116.2 149.3 155.3 154.3 158.5 162.4 2 SD 160.8 134.3748 101.4 144.8936 6.9 161.3 175.8 166.4 142.0 176.8 128.9 129.04277 0.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.5 127.04616 0.4393 161 104.5 114.4 122.0666 Year: Month Month L 1 103.04369 110.2 147.9 125.2 -2 SD 122.6 163.7 182.7 158.2 Median 134.4954 13: 8 13: 9 5.04616 0.3 146.5266 -3 SD 115.04594 0.3538 102.0583 11:10 5.7 144.2 161.9 182.3 127.1 118.2 121.5 145.7 147.4 176.6 139.5 173.1 142.1 152.6 120.8 109.7 136.04384 6.04535 6.3516 6.1 174.9 142.2 133.9509 0.4 157.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.2 Z-skor (boy (cm)) 134.9 136.4 176.0 172.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.8 146.04617 0.5 155.7 119.6692 0.8 140.7182 1 100.7 147.9 152.1845 161.1 147.6 118.8510 6.9184 107.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .8 126.7536 6.9 175.0 119.9 142.04541 104.9 155.3154 162.1 136.5 156.04125 0.0 138.2 173.6M 157.04189 0.1 121.3 132.9929 11: 0 0.5 131.36.9 142.04431 6.7 142.6 136.4 125.1 169.04520 13:5.4 165.7 145.5 163.56.04490 0.04255 0.2 182.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.7 151.1971 160.9 132.2 137.2 Page 116.3 144.2 131.7 104.8 154.2 121.6628 1 153.6 151.1 178.5951 3 0.3277 6.3 175.4 137.04201 0.04337 0.9 149.6 153.5 167.7 132.4 167.2 174.3 145.7621 6.04580 101.9023 1 146.3 170.9471 0.9 148.7 162.6 113.2 148.9 133.7 -3 SD 122.3 126.6 181.2 113.0 156.6 131.6 125.6 161.9 142.3 149.1 155.9 171.8790 6.6 169.4 175.04400 0.7 130.9983 160.76.3 168.5 132.4 119.3 142.0821 137.04361 6.4 147.4 162.7322 99.7 167.8 147.4 139.5560 162.3 116.3 153.4 182.7 110.4 158.04615 0.0275 11: 8 11: 9 5.4 143.8 114. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.04607 0.0 144.2 176.8 138.4290 101.2 103.6 158.8 154.2 109.0 142.9 143.8 159.8 138.2 165.7 156.04475 0.7 150.6 162.1 3 SD 127.5670 137.7 169.04345 6.6 137.5 172.1 155.8 SD 161.4 155.6 128.3 2 SD 146.0 182.7 169.0 168.04263 0.0 127.8 182.9518 109.7 125.3 142.7 134.1575 1 139.8873 6.3 Dünya Sağlık 152.6 161.5 143.7 139.6 159.9391 6.4M 0.2437 1 155.2 2007 WHO Reference 127.2 174.04423 0.8 128.04591 101.2 147.1 157.7786 6.8 156.2197 149.9 162.1 153.8 145.7 154.9040 0.9267 6.4 156.9 120.7 173.7 141.7310 142.3 171.2 162.9 170.3 155.3 157.1 133.0 123.6 123.9 145.3 130.9 182.04130 0.04152 0.3 181.7689 103.5 143.6 148.8 162.7 140.3 176.9 169.7 164.8 127.3 167.0101 1 156.5872 0.04576 6.6277 0.9 159.1 138.5 131.2 171.3 170.4 144.8 140.2 140.9 148.5202 135.0 2 SD 171.4 149.4 144.8 130.9 176.0 160.7 160.8 151.9 153.9 149.8189 6.9 176.8 181.7 110.3 128.4 141.1 149.9 155.4 136.8 159.0393 162.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.2 168.8115 6.2 113.7 115.2 136.04567 6.0 110.3 158.04502to 5.3 154.04195 0.04270 0.2 131.9657 11: 6 11: 7 5.2 168.6 160.7 148.0 153.3 158.7 149.9 129.8 142.3 155.5 124.04439 6.9120 6.04164 0.3 131.8126 162.5 4.0 1 SD 164.9 176.0299 135.04330 0.1 -2 SD Median 112.0 118.7165 162.3 150.8 162.8270 0.7 162.8640 0.3 169.1 182.04611 0.1 137. Türkiye 142.2 117.1164 162.9 5 of 7 Page 142.9 151.2 107.5 169.6 124.1490 12: 2 12: 3 5.1 127.8 2007 WHO Reference 114.2665 151 12: 8 152 5.8 117.9 179.9 132.5280 11: 1 133 0.8 131.3 114.3 142.3822 158 1 103.4 122.7381 6.2 3160.3 161.2 180.2 181.8 133.7 169.7151 6.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.7 157.36.96.1 112.1804 98.6 169.04557 6.9 -1 SD Median 155.2 133.04353 6.7269 13: 1 157 0.7 .4 152.7 150.0 169.8 152.1 122.16.2 139.8927 161.6 135.3 150.7 118.9 3 SD 178.3 136.2997 6 0.0430 161.04603 SD 6.8534 10: 8 128 0.7 174.4 115.6 3 SD 153.6 161.04423 S SD 0.6 171.2 3 7 2007 WHO Reference 159.3 127.9 141.119 yaş 121 (z-skor) 139.8 121.5 176.9 145.0 140.6 148.04136 0.6 162.1 175.8589 6.3 106.1 118.1 182.1262 0.0 155.0 166.7 112.2579 6.6594 162.9319 6.2 176.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.8 123.6 169.9222 0.0533 136.0 162.6 174.5 147.3719 162.1 169.3 123.3 145.2 152.04469 0.04497 6.04284 0.04446 107.2 146.1 169.7 179.4 142.9 146.2 157.6 130.8 126.2 157.8 168.0 161.0 141.6 149.9 144.4 142.4 150.9 127.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.0 181.2 175.04390 4.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.2 169.0 173.9 165.2 1147.7360 0.9487 0.7 139.1 168.1 154.4 148.8423 1 102.1167 138.7 129.2390 99.5 169.8 SD 148.6 114.0 137.5771 1 104.0 162.8 168.0 115.6 115.7 121.04510 0.04415 109.0 135.6 137.3039 6.1 146.6 0.2 149.4425 161.1 124.9 Sağlık Bakanlığı.04495 5 0.9415 142.96.06.8 181.1 137.2542 162.5 176.7394 151.8 157. 0.2 126.9 162.1 -3 SD -2 SD 141.9 114.8 126.06.4 142.8 136.8 179.5 169.9524 0.8 169.3 174.4 120.3 182.5 175.04399 11:4.9 147.9525 108.6 2 SD 175.7313 141.8 140.04503 105.04525 13:5.8 156.6 117.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.1 155.0 124.0 177.04439 0.04616 0.9 162.6 148.7 175.0 155.7 Z-scores (height in cm) 116.3 163.2 143.1 105.46.4 141.1 161.04614 0.7 146.6 146.9 115.36.04461 0.7 155.1 149.3874 9 1 143.8 142.9 182.3 162.8 163.04536 13: 7 5.4 162.04454 6.7704 6.04364 10:4.0 122.1 125.3 125.04119 0.4 160.0 150.6 133.1 138.3 126.9 149.5987 138.0 151.0 160.04531 0.6 132.9 138.66.2 176.9 149.2 155.7082 13: 4 160 0.0 159.04605 S 0.6 155.04571 0.04221 0.9 162.2 160.2 182.96.7 112.0 156.8744 0.9489 0.5 166.3 154.7835 0.2 135.7063 6.0 141.2 105.2 182.6 138.8346 153.4239 162.8 130.4 146.8 160.6 142.04214 0.6 180.5 182.0 176.5 147.2594 M 141.66.8 175.4179 6.6 129.04552 6.7 121.6 157.4835 6.6 1 SD 140.7717 161.3 137.7 154.7 132.3 162.7 139.04314 0.2 113.6 154.0 132.06.4 164.3 168.0 116.86.3 SD 154.9 119.5 153.9 149.7 111.8 153.5 152.0 154. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.4 166.9 161.4 149.9365 6.3857 Page 1 of 160.7 117.5 172.4 125.0 2007 DSÖ Referans 262 155.4 160.2 150.8 124.6 154.04447 0.9 143.1 156.2 182.04483 6.7731 127 1 142.5643 160.9 120.1 135.5 120.5 160.4 147.04322 70.3382 1 159.04482 0.6 124.3176 161.04415 0.9 125.4 176.76.7 166.2 142.2 148.7 165.5 169.9122 0.04141 6.7 143.6652 0.4 124.5 154.7009 SD 0.7332 160.4 145.0041 1 154.7 169.5 141.04609 0.8 162.8 182.6838 S102.0 119.04508 13: 2 5.8 132.1 -1 SD Median 150.8 140.0 132.4 180.04176 0.4667 162 0.8 135.6330 1 102.8 141.4 177.8403 0.04516 6.2 T.5678 1 154.3 140.5 131.4 134.5 181.76.9 147.8039 6.56.1 163.0 175.9 182.5933 162.3 179.6 140.4575 10:11 131 144.4 180.1196 12: 1 5.4 152.3 153.9168 6.6465 7 0 2 5 1 4 0.0 139.1 139.1 129.2 118.0961 1 159.2 182.4 143.9 143.5 145.46.04476 107.2 4 of 7 138.7 150.5 138.2 -3 SD -2 SD 136.5 154.9 149.2 155.04147 0.8277 6.2330 6.3 -1 SD Median 135.04489 11: 4 11: 5 4.5 136.04584 101.9362 0.04407 0.7 178.6890 162.5670 100.1880 141.7223 6.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.5 148.9 1 156.8 134.8952 0.5156 162.3 121.2 120.4 128.7 129.1206 1 100.8 157.7425 162.9428 135.9 149.04158 0.3 156.6 153.7 1 SD 122.9 148.4 158.04461 0.3 128.2 135.9228 6.8 154.0 161.9 164.3 159.5050 SD 6.4 149.8059 129 1 95.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.4407 6.6 138.7 140.6 152.04612 0.5 126.7 125.6276 162.3 148.1784 12: 4 5.9564 162.1 155.0 123.C.2 162.7193 0.2 130.04597 6.5 148.7 169.3 151.8 162.7 140.8858 106.8 158.6 139.0 145.8 182.8516 105.04529 0.4 119.1 156.8 123.7 133.7670 162.5 167.8 137.3741 6.5 149.6 160.2 144.04617 0.04376 0.8 148.8710 132 5 1 97.3 149.8429 6.7 148.4 176.3206 7 0.3 130.06.3 Page 109.2 139.0 161.04600 100.2 182.1 151.8673 M 161.1 182.2 -2 SD 128.0 160.3 130.1 148.0 -3 SD 107.1 156.2 152.2327 99.04355 10:4.04514 13: 3 5.6 133.1 182.0 120.5 119.5 144.8 158.1 158.1 130.9 123.1 159.3 165.7 134.5467 0.5 152.7 131.2 134.1 140.7 1 154.6 125.1 163.8648 SD 6.04373 10:10 4.8 168.6548 97.9346 135 1 146.1 167.2 128.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.2 169.4 156.2 164.5 126.3 2007 WHO Reference 141.4 142.2095 6.2 164.04562 102.4 161.1 153.6990 141.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.4 166.6 168.5 111.2 -1 SD 117.5 177.04546 0.1 176.5 111.8996 6.0 156.0 128.3 153.04307 0.9 167.3 141.1 114.3 116.6363 S 0.1 3 of 7 129.2 152.2049 140.2 141.04292 0.3 162.9254 0.3 166.8 Z-scores (height in cm) 155.0 Örgütü 158.56.9 172.3 129.4 141.9 174.2 136.04248 0.04182 0.0 1 158.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.2089 12: 5 12: 6 4.7946 6.4 162.04431 0.5 138.4 108.6 182.04299 0.7 173.9 141.7467 6.2 162.6 170.8 129.5410 136.2 138.9 146.3 131.7 175.5 3 SD 182.04208 0.1 162.6 155.7 118.3 175.8 147.8133 104.2 119.3 164.1 147.7 -1 SD 128.5 119.04241 S 0.3 120.5 106.5 140.9 182.9520 110.5 117.04408 6.2 151.7 147.5 123.9460 0.7 110.04523 104.7 148.2 148.4620 6.9509 0.4 168.8425 1 105.1 146.7904 162.9 116.3967 6.4 134.

2 169.3 182.3 162.1192 1 163.6 125.5 -1 SD Median 155.2 156.2 106.3243 18: 6 5.6 2007 WHO Reference 143.8189 6.9 116.4 162.16.56.04355 0.2371 18: 7 5.8 108.9 182.9 182.8 142.2 162.2 176.3 143.76.9 176.9 6 of 7 143.2 102.1 169.9 131.7 129.3 176.9 169.6 156.66.9023 200 16: 8 16: 9 4.6 109.9 155.9 108.7704 0.04407 97.6282 105.6 141.8 162.1 149.8510 6.3 112.7 169.7223 0.4 169.1 -3 SD 142.8 155.7 127.2665 18: 2 18: 3 5.8 135.4 150.9 149.5 121.5 163.04364 0.3 163.9 169.9 149.7151 0.7 162.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.3 169.5908 0.7 162.8 148.8429 6.2 113.7670 162.2 142.3 176.5678 108.5 182.6 156.8 105.8 141.9 119.6 143.5 106.7 107.7 175.6 113.3 SD 2 SD 175.04164 0. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.2 168.1 182.2 169.C.8 116.9 150.9 119.6 149.1 120.8 0.9 131.7 127.9 156.9 124.7 125.7 182.4667 5.04228 0.8545 5 to 0.9476 5 0.7 156.9 133.7425 97.1 169.0275 206 M 1 162.6890 162.1548 101.4 142.6 123.9 127.9649 17: 6 210 0.9 169.9 3 SD 182.5409 104.04454 0.04514 0.04104 6.4 163.7 1 SD 169.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.9120 17: 3 207 0.0 156.1 162.7 149.0 121.2 2 SD 176.6028 107.0862 1 102.0144 100.9 129.6 169.5 1 163.7 149.04475 0.2 155.2 176.3 110.2 843 587 5.9 125.2 114.04461 0.6 122.5 143.3 155.04053 6.9 Z-scores (height in cm) 156.3 119.1279 1 163.4 156.4 155.9 182.8 169.1784 17:10 17:11 5.6 123.5 143.1 2176.9 155.3 163.3 176.6 182.0 176.9 141.0 163.0 169.8 138.8 176.7 148.1 SD 101.9 156.6 149.04502 0.6 182.6276 95.04030 6.1 169.9 118.6 169.7 116.8 126.4 120.6 149.76.04119 6.04508 0.8 137.6 169.7 169.7 149.16.1 162.9 182.8 163.9 SD 123.2 1 162.3 1169.9 128.1 123.04201 0.0733 1 101.4 156.4 162.8 136.1 176.9 182.9 149.04373 0.1 149.6917 0.2 163.5 182.2 163.9 182.9 182.04147 0.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.8 163.04023 0.9 162.1196 99.0 176.8 136.0 169.8126 103.5 120.1 125.04062 0.4 149.7 163.5 114.9 132.3 176.5741 0.3 176.04447 5.3 142.0 149.6 149.6696 104.2 143.5 108.96.7 110.3 176.8 163.2960 18: 4 18: 5 5.9 118.04469 0.0 117.8743 1 1 162.0 162.2 182.3 163.3 163.6 148.8 182.7 131.0 121.4 182.0300 1 100.1 156.56.8 143.6 156.2 142.2 176.4 156.7 149.5 169.5 143.7731 16: 2 16: 3 4.8277 6.3 142.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .04016 6.0 120.04495 0.04136 6.04439 17:5.6 143.1 143.06.04094 6.4 169.6770 S SD 0.5 156.04012 0.7536 101.5968 0.8059 16: 4 4.4 150.1 176.7 130.7 142.7621 0.8 118.1 150.6 107.0 182.06.8 163.7 128.3 163.04158 100.5 143.6164 0.0 143.6 182.4 112.0982 1 163.6844 0.2 182.6 182.9 134.3 176.8 149.7 169.0 115.9 182.04026 6.04071 105.3 176.3 112.5 142.96.9 163.5457 0.7 169.7 130.04525 0.5802 0.0 169.4 113.6 109.8 182.9 130.5 148.3 176.04130 0.2 176.3 143.04084 104.04431 17:5.04520 0.7 Yaşa göre187 – 1 162.4107 18:10 5.6 5.1164 162.1 114.1 124.7 131.3 155.3 111.6594 96.9 182.3 176.8 137.4954 5.3 143.6 169.5 114.4 Z-skor (boy (cm)) 155.2 110.7 182.1 163.6 124.6 156.04390 0.8 169.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.04221 0.8 127.9 128.8346 6.9 132.8 182.0393 162.5569 0.2 182.5 115. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.6088 0.0 120.9 142.8 162.0 156.3 176.8 117.04423Year: Month Month L 98.04482 0.9 Örgütü 182.1 123.6415 0.5 106.0 119.1 156.4 148.04170 6.3 163. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .0 156.5 182.2 110.2 126.3 182.5632 0.7 162.8 182.3 176.1 143.06.5 156.1 149.04009 109.5847 0.3 150.0 182.9 182.36.7 162.3 176.5933 162.36.6 162.04152 6.2 169.2 176.9966 205 98.1 110.0 169.3 162.7467 0.6 126.8 155.4 169.3 142.4 162.8039 6.1 110.7 115.4 114.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.04034 107.8 142.8 163.9 149.2 176.46.2 156.4239 162.04058 106.2 176.7904 97.6 169.0 109.04208 0.9 143.7 -3 SD -2 SD 142.6 114.0 142.7063 0.0451 1 163.2 142.86.2 176.3 169.0 162.8 116.7310 101.2 143.04109 6.2 176.2 156.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.04531 0.9300 4 1 99.04214 0.04182 S 0.6 162.8710 1 1 1 1 1 1 95.0 120.7 116.8 121.5 122.0 169.1 156.04037 6.7 149.4 163.7 -1 SD Median 156.819 yaş 188 (z-skor) 162.8 175.1534 1 104.5 176.2 176.2 176.9 3182.3822 18: 8 18: 9 5.04114 102.9 117.0595 16: 7 199 4.6 182.5230 104.0 155.1 162.6 162.6 162.3 105.04141 6.2 149.1418 1 103.1490 17: 9 5.6622 0.6 114.3 149.6 163.6 124.04045 0.4 162.66.3 156.5 122.9 169.3 176.5 163.04089 0.2 111.9 -2 SD 148.6 169.8 3 SD 182.1 142.0 182.7381 0.3 0.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.6990 0.1 163.4 0.8 149.7 129.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.5 156.04125 102.9 118.5521 109.8 117.1 182.9 156.1880 0.5 156.4717 M 162.3 176.0 118.0890 209 1 162.5 162.4 113.2 162.0 119.2 125.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.3 148.1092 1 102.2 182.04099 103.C.3 3 SD 182.04066 6.6 142.04536 17: 7 17: 8 5.1 Page 110.0 149.5 169.9 126.3154 S 0.5 156.7946 SD 6.8 162.1 124.3 162.9817 1 100.0 163.7867 141.7 141.6 162.3 132.6357 0.06.04189 0.7 115.3 143.4 112.4 162.9 133.4 149.5156 162.9 142.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.6223 0.9 125.3 132.3 176.2 148.0 163. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9346 201 16:10 202 16:11 4.04080 6.3 176.7786 100.1 150.5 162.2 155.4393 18:11 19: 0 5.04049 6.04195 0.3719 162.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.04489 0.5 149.0 162.1508 1 104.3 169.4 182.2 149.2 182.5 141.04382 0.04041 107.9 129.7 169.0 149.9 135.4 156.04415 17:4.9 127.7 176.6 156.8 182.0 150.3 176.8340 0.5 111.7 128.5 Dünya Sağlık 175.1 169.4 105.3 176.7 169.8 142.4 119.8115 6.7 148.56.7165 96.04019 109.5 2 SD 162.1469 1 163.6 156.5 162.6548 0.9983 1 163.2 162.2 121.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.2 176.0 1 162.2 149.0583 208 99.3 155.9 150.04075 6.6 143.1 169.5 169.C.9 182.7 169.2 162.1 163.1 122.2 169.1355 1 103.8 163.04176 6.8935 17: 2 0.2 111.

6 103.04172 0.4 129.0 125.6716 6.9 134.4 130.7 121.3 144.9 115.2 1 125.0162 0.9 123.1 139.4 132.04535 0.2 98.5 135.9046 99.7 110.04414 109.4549 115.3 126.6 103.7 106.1 143.4 116.7 127.2495 Page 1 of 131.6 102.8 126.0 128.5 113.6 144.7 144.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.04619 0.7731 2 5:4.0 120.04334 0.4 120.3 1 122.0463 104.04203 101.5 114.2 121.8 105.9 119.04475 7:5.6 140.5 116.6 143.5 130.7 125.04686 0.5 131.6 149.8 126.1 140.3508 114.8 124.1 102.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.5 114.0 5.04280 5.6 111.2 126.9325 117.4 116.8 117.0 102.7082 0.0 129.2 114.9 133.2 153.7 5.3 128.04698 0.2252 106.4 157.6122 6.9509 98.7368 142.0 107.6 122.1 106.6 139.4954 8: 2 8: 3 5.9547 0.7 118.9023 7 5: 8 5:4.04626 0.5 151.1 130.2 137.7 126.3705 130.04311 0.8 135.2 101.1 109.3 119.4 119.1 115.4 110.5 129.3 124.3 125.04478 5.0 1 SD 128.3 157.5 111. 0.1916 142.5 159.4 127.4369 0.3 4.0729 SD 6.9 109.9 156.9 133.3 133.7 149.9 125.9268 0.4 114.0 161.9 SD 3 3 3 SD SD 117.5 138.7 132.0 1 126.1 148.5 154.8 122.8 120.Sağlık Bakanlığı.0 122.7985 0.04495 0.8 156.7 107.8 111.3 114.4 126.3 101.6 163.9 117.4 121.4 124.6884 132.4 140.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8672 102.8 131.6 133.04489 5.6 128.8303 8 1 120.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.0 148.7383 0.8059 3 5: 4 4.1 128.3 122.7 100.4829 136.5 122.1 143.7 148.0 118.6 138.1784 81 BOYS 100.8 135.4545 1103.8 125.9 127.6 139.8 155.2 128.7 108.04195 0.0 136.7147 0.0 113.8006 111.6 147.5 123.3 135.3 125.4 125.5 125.2 129.8 109.1 145.04462 110.5 107.8 119.6 115.7 137.4 112.3 119.8 130.4 125.4 4.0 119.9 124.2 144.1 123.5 129.5 124.2 116.4 131.04661 0.8 134.4 123.4 103.6 137.04502 0.1 110.5 113.2 120.4887 1 129.04703 6.0 159.04709 0.3 116.3 5.2 130.04257 4.2 131.2647 95.6 116.2 138.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.1 123.4 114.5 118.1 106.8 96.1 113.2 133.9 111.3 140.5 135.9 135.4 120.5 162.5 -1 SD 122.1659 0.5276 0.5 151.4 116.1 141.9110 96.04446 5.2 114.0031 133. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .4393 7:11 5.2 108.8 116.8636 96.4 127.7795 138.04382 107.8 145.5 125.3 112.4 123.4 114.3462 107.1 113.1 126.0 139.0 119.9 122.9 103.7 120.5 161.6 108.8387 141.9570 103.04355 0.04612 0.5 104.9 111.4331 6.2 103.0 128.7 137.2 122.8 99.7 130.0 124.6837 101.6 136.9 110.7 119.3441 6.8 106.5 109.04525 0.9 111.0 152.3 105.9 148.1 112.8 122.5 128.04604 0.3 133.5 1 SD 140.0 118.04326 5.04342 5.4404 M 133.0 123.04461 6:5.04234 4.1 132.04422 109.04318 105.9 118.3 118.6 127.4 126.6 132.7483 135.1 110.9 120.8156 1104.4 115.04469 to 19 5.9 141.5 142.4 5.1 150.1 124.9104 1 126.0 125.8 120.2371 84 101.8 131.0 4.04430 5.6034 1 129.2 120.7 106.04390 5.04439 0.2 119.8 122.0 131.6 134.4630 6.9 122.5 127.4 119.1357 105.4280 97.0736 1 124.4 116.0 127.2 114.8 126.04399 0.1 147.3 130.0 110.04633 0.8 132.8770 134.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.0 123.7 105.2859 141.8 138.8 126.0 131.1035 6.5 160.04454 0.6 139.5 130.04531 0.1 138.1 162.6 125.3948 140.04431 0.4 120.7 4.6 116.7906 123.04514 0.04264 0.04366 0.3 112.9 117.6 164.7 132.9 118.8 121.9 5.3 144.4 -1 SD Median 127.4432 98.04597 0.7 119.2 132.04164 4.9 116.2 131.4671 0.9 113.0 118.1 123.3 126.6 119.6 130.6179 109.9 125.0 5.0 137.2119 138.2 0.2 114.0 124.0 5.8 133.04574 0.8 119.3159 S SD 0.1 123.6 120.5 126.8367 0.4067 0.04211 101.8 138.7 144.9 122.04543 0.7 107.8300 5.04438 0.1 115.2 99.6226 0.3 104.3 117.5 112.7 104.8 111.9 6.1 144.1 111.04423 0.7765 0.04382 0.0 133.7 129.0 117.8 147.0501 136.0 129.8964 0.6168 136.8 157.6 116.5 119.6538 0.04495 0.6 112.2 132.04714 0.5 126.7684 0.8700 99.5 4.9860 0.5577 0.9 127.3 118.04350 107.5 105.1 149.7 125.4 111.2 113.8 143.8 98.0 119.7 124.1 142.6 150.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.1 135.0423 6.3 127.9153 137.04415 0.0 119.7 116.7 107.7 T.9 158.4 143.6781 110.0 127.04303 5.3 122.0 160.9 120.6 120.6750 7: Month 2 86 0.9 125.4500 0.4034 6.3 127.0 137.2 137.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.1 145.1949 0.6 108.8 114.C.9 125.3 135.1590 1105.8 135.9 119.7 129.3 2 of 7 Page 117.5 129.3 in cm) (height 111.2 143.3 110.7 5.04358 5.1 109.5 Height-for-age 1 120.9 128.4 113.04589 0.8 107.4 6.2 107.8385 5: 5 5:4.3 113.5795 144.7 115.5 118.3640 104.3 140.8602 5.3764 0.2 126.1634 6.6 101.3822 7: 8 7: 9 5.9 137.1 108.7338 0 0.8 143.8 -2 SD Median 112. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.5 104.9 131.5878 0.6 2 SD 146.1 102.3 T.04249 4.04582 111.5 127.1 149.2 117.0275 2 6:5.3338 95.7 128.04187 4.5522 6.1 124.2 116.1 125.4 156.9 112.0 125.04374 5.5 137.8 121.5 130.0 153.04398 5.6418 6.5 113.9 120.0 110.2542 6.2 125.9 155.7 146.04454 6:5.3 154.5 122.7 125.1 115.3 127.1 151.3 121.0466 1 129.1 121.4 128.5 152.5 2 SD 133.3243 7: 6 106.6 114.5 124.6 124.7 106.0511 144.1196 6 6: 7 4.8060 102.4 124.4 118.8 105.8 128.2 104.04551 S 0.2 130.8710 6 -3 SD M M 5:4.7 122.8 5.0 142.0 151.6 145.0 116.2 121.04390 0.2 118.2 121.7 115.5652 133.1126 143.3 128.8 111.3 131.5233 6.0 111.2 131.3 -3 SD -2 SD 115.7 111.2 112.0 150.8 113.3 124.3085 9 0.04241 0.6 142.5 149.2651 1 127.0 120.6501 143.9 147.8 119.7129 1104.04559 0.5 129.7 117.4107 7:10 5.5 5.9510 5.9 139.6 134.4 134.2235 6.5 146.6 7: 7 5.1 136.3145 6.9 4.1055 0.0 Z-scores122.04364 0.04520 0.04667 0.0 129.3 147.1 2007 DSÖ Referans 121.8103 131.4 132.04406 0.1941 99.04566 0.1 150.6092 1102.4973 108.7 153.1 4.7 115.04487 5.7 2007 WHO Reference 130.9 100.5 142.6 121.6 131.8 124.2 106.3 5.3 120.1 136.8 132.9300 1 1 1 1 1 1 102.0 129.0 135.7 121.7 116.4 112.4 148.0 140.9 157.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.2 165.04508 0.7 141.3737 6.6 130.2 118.8 101.7853 6:10 82 0.6 110.0 116.7306 116.6 5.9 97.6480 0.8 136.0 126.2 152.5 153.C.6 109.5 119.3 132.4 140.4196 99.1 130.8203 124.04287 0.4 128.7 132.0 115.3 112.6 133.1 163.4 129.2 121.04272 104.3 142.3 115.0 141.5158 139.4 118.4 118.04536 7: 4 7: 5 5.9346 9 5:10 4.1 138.04519 0.5 125.2 144.6 110.0 Z-scores (height in cm) 127.9 116.04511 7 0.9540 140.2089 83 1100.6 4.8 127.2 130.2960 87 1102.0118 6.0 2007 WHO Reference 116.7 112.0797 139.7 143.3 145.3 155.1 109.8 136.1429 7: 3 0.9410 97.04407 0.9 121.9 117.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.4 112.2 136.4 155.0 108.0 140.1 139.8 115.04692 0.4 146.6 102.2 108.5 150.8 123.4 112.2 128.2 107.5 128.9 5.3474 137.2665 Month L101.2 105.8 127.9 130.04640 0.3 110.5275 0.8 126.1 5.2 -3 SD 106.04647 0.3 137.8 123. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.7 M 1 122.3 123.9 108.04654 0.04527 0.5 140.0 133.4 109.5 146.0 111.9 154.7 120.6 121.6 121.0 2007 WHO Reference .2 151.5914 100.04719 Sağlık 6.2 117.4667 8: 0 8: 1 5.9 134.4 114.7 138.2837 6.9 135.9 134.5 137.9 115.8 121.8 128.9207 5.9 105.6 136.4 141.8 114.0 117.7017 6.5 117.3 3 SD 138.8 129.7 118.1829 0.4 131.0583 3 6: 4 6:5.2857 0.04180 100.2 123.3 121.6 134.4 113.9 124.6 115.5 136.8 113.1490 80 1100.1 121.5 5.2 110.5828 6.0890 5 6:5.4 133.9 115.9 132.7 131.4 123.3 114.8904 5.0 119.1 129.9 137.6 134.1 114.1 146.0 146.2 148.0753 0.1 112.04674 0.6 1 of 7 Page 108.3 123.9964 103.0 103.3 97.4 105.6 122.1 130.04226 0.04373 0.4 133.04503 0.0 103.7 133.2 110.0 117.7 128.9814 6.2 135.0 129.0 149.9 123.7 117.5 124.2 119.2 107.5 110.04482 Year: 5.4 156.6 124.6 113.1269 132.2 134.2053 7: 1 85 0.04680 0.1 141.4 120.7 109.1 113.5 109.2 108.5 129.04295 104.3 97.5 132.5 129.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.0 131.6 141.2 139.6 118.5361 2007 WHO Reference 107.1327 6.8 142.3895 112.4 134.6 110.04218 4.3 116.4 154.1 136.3880 118.2554 0.4931 6.04447 5: 1 5:4.04470 5.6 136.3 120.3 158.3130 134.6 145.1 117.6452 139.9 142.7 3 SD 152.5 150.3538 88 89 90 1 123.5 120.0 127.8 114.6 124.

7371 150.04538 0.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.1 127.1 129.3 166.5 149.7321 164.0 151. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.1829 135.9 136.3 132.1 130.1 144.7 170.04692 6.04646 0.7906 0.2 112.8280 0.7 143.04516 0.2029 0.3 131.3 180.0 6.0 144.04732 6.4 119.1730 0.7953 7.7 132.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.8 157.9 188.9 155.5 189.4 121.04559 145.04680 0.3 118.8 167.1 148.3948 0.7 114.2 110.0266 104.0 -1 SD Median 133.6 129.3 135.3 168.1694 1 150.04431 0.1 181.1 190.3 182.1 147.2 132.6 0.3145 165.04759 105.6 137.4 141.7851 7.9 173.0890 11:11 12: 0 5.4107 159 1 158.2 194.1 128.4829 136.6 141.2371 1 149.9 164.5 162.0807 99.6 7.2 157.6212 1 100.8 154.8258 1 102.2 194.4931 6.4 158.5 126.0 179.3 6.8 149.5 151.5 127.6 128.4 126.04508 13: 2 5.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.9 146.3 181.3 168.1 186.9 T.6 131.0 159.4 127.7 130.0 143.8 181.04714 7.8 2 SD 185.1470 0.1 130.7 109.2 166.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.0 140.9 843 587 115.1 152.9 192.04751 7.1 179.4M 0.1 113.4329 1 156.0937 5 1 104.04762 106.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.2542 117.4276 108.9 127.7 137.0 129.5 139.04423 0.0560 0.9 1 173.6 106.0 159.3 149.7392 174.6899 168.4 141.4 129.7555 150.2 134.1 162.0 148.8 197.5 6.8 181.7 126.0 150.5 157.9 169.4 151.1 135.0 154.3 149.04663 0.5 154.1 180.7 125.04399 11: 3 4.04451 7.2 177.4 182.04655 0.9 142.04355 0.6 147.8059 129 10:10 130 4.9082 -2 SD 6.4878 146.9 152.2608 0.2 137.4 130.4 196.04502to 19 years (z-scores) 5.5 169.5 131.7 155.7612 101.7483 135.7017 0.2 139.3 164.9 161.7 3 SD 180.5 136.1 142.9 180.6 173.3 170.1145 0.2 4 of 7 139.5 174.04750 0.0 139.7 153.1196 4.3 130.04531 0.3 132.6126 0.3606 172.0 146.04495 5 0.7789 7.2 188.04723 6.4 178.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.1451 0.04637 0.2899 1 100.2 158.4 165.9 194.2 167.2 156.3474 137.9 134.2 121.3 151.7 174.9 126.9 109.1 120.4 172.3 151.5522 0.3 116.3 162.5 143.6 127.7 154.7 16: 199 159.6 154.04484 7.7 146.4393 161 1 104.1 161.8 163.7 147.04747 0.2888 107.0 139.8 148.8 123.4 Median 134.5 137.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.7 133.8056 7.2251 0.2415 167.4536 108.6 148.6 136.5 142.4 159.5 169.0 149.04761 7.7 117.6 153.7 120.8 157.0 188.2 170.04527 0.3 149.3 141.7 112.4 137.04744 109.1 191.7 164.7909 7.04667 140.6 134.1 16: 3 195 1 173.9 132.4 140.2 143.9 129.7 185.04758 7.7 5 of 7 Page 149.7 148.6207 1 163.7053 151.7 -1 SD Median 162.3 121.3 183.8 145.6962 6 0.4680 170.4 140.7069 7.8 152.3 124.8 160.4 164.2235 -3 SD 115.0 2007 WHO Reference 124.1255 168.4331 6.5 147.9 126.2 176.2 196.0 2 153.4 178.9 157.4 141.1 121.2 156.3 122.8 142.5 155.7717 163.3 186.9 116.0 7.0426 145.6 170.8 1 SD 140.04514 13: 3 5.6 135.7731 128 10: 8 10: 9 4.4425 1 153.04373 5 0.2 197.0 120.6 118.6 149.2 156.1 104.1 174.04364 Height-for-age BOYS 0.5 159.1 133.5 3160.1 148.7 125.9 125.9 171.7681 7.04654 0.5 144.04461 0.04640 0.8 122.4 116.6 144.0 M 016 258 451 596 696 753 0.04736 6.5 124.04619 0.3441 6.9657 11: 6 10: 7 127 4.5 114.1941 6.2 113.04612 0.04671 0.0 156.3744 0.3 160.7224 7.4667 162 0.04396 0.3 128.1 152.1 190.4 187.04439 0.8 121.1 158.4 156.1 168.9 133.04495 7.6345 172.0 124.4 122.2 131.6 158.2 146.9 176.8042 7.6 172.6 158.4 122.9 189.5 159.6 128.8 130.9 182.3 159.6 156.9675 0.1 189.7 159.6 157.6 147.7 181.2 111.2 126.6 in cm) 130.4796 0.7 144.6 179.3 142.2 148.1 173.6 163.0 144.0 131.4017 0.5 156.8 142.2960 12:10 12:11 5.5 1 146.1 147.4 143.7 163.2 151.8 146.0 196.2 150.5276 0.5 156.2 174.0 166.1 108.9 141.6 133.04589 0.2 159.5 179.9 120.0 152.6 166.3186 0.6 162.6 165.6 16: 5 197 T.3 116.5 176.0 185.2 144.4 148.6 126.4 135.7 152.5 175.3 -1 SD Median 150.3 -2 SD 154.4 154.2 160.5 141.9 166.6 173.8 166.3 163.5482 168.1 -2 SD -1 SD Median 112.9891 98.6 176.1 146.5 148.8 105.7 147.8 156.0 150.8 190.6 145.3 166.04382to 4.8 182.8 150.C.04707 0.4 -3 SD 120.5 170.5 171.04763 107.9 173.2317 0.9 187.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.4954 13: 8 13: 9 5.9 155.4 16: 4 196 1 174.1 181.6 191.8 7.04609 0.3 183.7 170.7 189.4 122.8 138.5 142.6168 S 0.5 Z-skor (boy (cm)) 133.1 147.3145 6.3 145.7256 100.3 148.1 159.9 114.5233 SD 6.3 167.2 117.9 158.04701 0.2 132.0511 Year: Month Month L 97.1 139.0275 11: 9 5.1 182.4 148.04566 0.6 160.1 149.7357 7.8 151.8 in cm) (height 149.4 119.6 132.1 167.1 Dünya Sağlık 151.04626 6.8 143.0 118.5795 11: 1 133 0.2 174.9 157.7994 Page 1 of 165.9023 134 1 97.7 153.1 157.5055 0.04763 7.6 164.7 134.8 154.4 186.7 138.1 145.1 157.0 141.9 171.3 125.2 133.8 2 SD 101.5 146.9 143.4 144.3 165.8 114.8 153.5 197.4 136.7 -3 SD 107.8 160.04520 13:5.1 172.6 116.3 169.6 179.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.04764 0.04619 0.04730 110.2 164.4 154.3737 117.2 145.8004 7.3 154.7799 167.0 166.9 131.1 157.8 2 SD 172.6234 1 102.2 125.0 119.0 165.6 137.8 123.1 140.04753 104.8 163.3 149.04758 105.1 156.6 2 SD 158.5 152.5 150.6 140.0505 1 162.04725 7.7 135.8 150.7 168.04755 7.8063 7.04440 7.0 122.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.7586 7.7795 0.4 134.3 131.5 Page 109.0 114.04744 104.9 1 156.9 144.04475 0.5 118.0 155.2 125.4720 1 162.9 154.0 128.3538 102.5 150.04599 S 0.7 6.0 135.2 105.04686 100.4680 171.04597 6.3 133.2 115.7 145.7 153.0 140.1 173.4 125.8623 1 152.7 184.6 16: 1 193 1 173.1099 170.4 188.0093 0.0 159.5 156.9580 169.7639 149.0 Örgütü 157.7769 7.3 136.04698 0.6689 151.2 123.9 115.5828 100.8026 108.6 186.5 155.6 178.6 162.6 136.4 265 197.0 164.04694 70.2119 10: 1 121 5 .0748 172.3 150.7773 172.5 117.0 158.0 163.7 174.9 120.04714 S102.5 159.3 147.6 187.8710 96.8 3 SD 123.7 142.9 124.1468 0.9 161.5 135.3 137.6180 0.7 151.04548 0.9 160.6 190.2 128.4 119.1 157.6815 7.2 120.6 139.4 149.9927 98.1634 6.04687 0.3 141.7 196.2 146.3050 166.1 6.4 3 SD 127.0 167.9 161.0 119.9 6.1 166.6 117.0 118.7 1 SD 165.9 165.9 -2 SD 127.1 185.04633 0.7 157.8057 7.3 119.6418 0.3 130.8 171.04763 7.04762 107.7 146.5 110.6 167.2859 141.1 163.3 176.4 159.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.3 0.0 137.0858 103.7960 7.4871 13: 4 160 0.3 152.2665 12: 8 12: 9 5.3 167.8791 0.9 147.7 154.7 148.1 136.5 153.2660 Year: Month Month L 1 103.6 3 SD 193.8 110.9 167.2 125.3 153.4 153.04473 7.04447 0.6501 143.3 120.1 SD 101.2 130.8045 7.04582 0.6 174.9 137.4 160.04429 7.8 155.5 115.1 136.3 153.1 184.7 196.7 180.6716 101.0 178.2 131.04407 0.8 129.7838 7.04415 0.7 197.5 171.3549 169.0 159.6 134.97.7 147.6 6.6 129.2717 164.6 175.9 1 SD 177.9 118.9 135.4 123.8 110.9 128.0 6.7270 150.04454 0.2 139.0 142.C.8488 0.6122 0.2 154.04462 7.7984 7.04661 S 0.0 164.04679 0.8775 0.4 181.3243 13: 0 5.2 150.5 125.1 145.6 181.7 184.4 140.8 165.7483 7.6937 7.7164 158.2 167.3 175.2 162.1 162.1 3 of 7 126.1 165.3 138.5 186.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9 151.04525 13:5.3 182.4 Z-scores (height in cm) 161.7466 150.04482 0.2 163.9 179.5 7.8 129.8 132.5979 110.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.0 7.9 153.4 142.9 SD 2 SD 146.1 141.8 168.5 152.1 154.9 177.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.1 113.6539 13: 1 157 0.0 190.3 178.2 116.1 140.4 2007 WHO Reference 114.9 161.4 193.3 144.3 155.6569 0.8387 95.1 133.1916 96.4 173.0224 99.8203 SD 0.7 177.04740 7.3 146.5158 139.7368 95.7 Z-scores 124.57.04574 0.0 106.0 123.5 159.04735 0.0797 139.1 1 174.1 161.2 138.4 116.9 169.9 158.3 123.04728 102.04418 7.04628 0.9 195.0 147.7 164.8 138.8 169.0 148.0 197.4 195.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.219 yaş 122 (z-skor) 138.5 159.4 172.8967 0.9 120.04747 7.3 141.7 167.6 168.1 127.9540 M 140.7306 0.5 119.2 153.5 129.2837 6.9346 135 1 144.4071 0.2 162.2 195.5 3 SD 152.3 7.04506 0.3 -3 SD -2 SD 135.3856 0.0501 0.1784 12: 4 12: 5 5.0321 0.9 156.77.5 122.1 189.6757 0.6 145.5 143.9 169.4 123.6 125.9 177.04674 6.0 160.9 148.5 2007 WHO Reference 163.6 174.5 1 151.7 188.7 128.8 113.1 187.04763 7.2 129.2 130.5 162.9976 0.04647 0.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.04740 103.3 164.04604 0.4 134.8 182.7 163.0 131.9153 137.6 172.5 124.0 185.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.3 189.1 178.3 170.3 151.4034 6.1490 12: 3 5.5 171.9 181.7 187.0 172.04489 11: 4 11: 5 4.9 137.0583 11:10 5.04569 0.0 124.4 155.04754 109.6 142.5 192.0 143.2939 1 104.8 145.8 160.2 -1 SD 128.9 197.7 124.6376 0.9 144.2 161.04589 SD 6.3 170.8 1 SD 122.8 174.8 140.04390 11: 2 4.2 112.3 125.6 131.5 129.8 151.4 158.0 122.8 126.7 166.5 173.0 138.2 145.37.9 121.04407 0.8 193. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.04760 7.1 2007 WHO Reference 147.04719 0.7 126.7 145.7 138.9 171.5 155.8 155.7 110.3 123.9 156.0298 1 101.7 114.4 180.6 152.2 135.04536 13: 7 5.8063 SD 7.8 143.5 1 143.8165 166.1 176.1327 6.5297 109.7 135.1 165.7389 M 170.6 132.04385 7.2223 1 154.4630 6.5 165.4 7.1 111.6 118.1 172.3130 134.8 183.C.04720 7.5 191.7 161.1 128.9 T.8861 1 105.7 121.3 134.8896 0.2 124.04469 0.4 174.7898 7.4 138.7 111.04709 6.3 160.6 166.8 183.9 -2 SD 122.0 119.5 165.6924 7.3822 158 1 103.3 155.5760 0.6 Page 116.8 172.7 145.2 .5 127.1 136.04579 0.2 148.9377 0.7 180.3 149.6 Z-scores (height 111.04703 6.6 140.1 132.8136 171.5 169.3 106.9 115.3 179.1 142.1 136.4964 97.5 SD 157.1 7.4 157.3 151.04756 S SD 0.0 175.7 7.5 119.8 131.5784 174.7 166.6M 157.7 128.1126 0.5041 99.6 118.6 189.0 174.5478 149.0 175.9 7.6 172.3 159.3 134.5 107.4 188.3456 0.2 174.

7 119.9781 100.5 176.8432 1 100.7 183.3 170.6 183.6 158.7371 101.2371 1 175.6 198.04373 0.6 198.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.1 124.3 132.4407 0.4 165.1 -2 SD 157.8 138.4703 0.2 153.8 150.1 191.7 159.8 190.1 191.7 183.04429 7.0890 209 6 0.7 168.0 191.9 116.04204 7.0 175.4 168.3 190.1 164. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .4 160.4 118.0 197.6 174.5 190.04489 0.9 111.0 121.9 159.5 119.4954 5.3 176.8 137.1 191.04343 S SD 0.9 115.8 160.7 161.0 111.7 127.1 154.4 137.2 118.4 175.4 Page 110.07.3 198.2 175.04440 0.9 175.2 113.04418 7.0 198.5784 97.1609 103.C.6 2 SD 190.8 131.4 154.97.04531 0.77.0 1 176.8 176.1 198.0 154.6 -1 SD Median 165.8059 16: 4 4.1 194.04439 17:5.5 155.9 176.9 119.9 -2 SD 154.3 176.4857 0.3 132.9 161.2 176.04536 17: 7 17:5.0 174.2 168.04396 0.8 116.0 160.0 191.5 114.2 156.9 183.2 113.04385 7.8 160.3518 1 176.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.04407 16:11 4.3 106.0 125.7 129.7 198.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.4 161.7 181.1 189.5 168.3951 M 175.1 178.2 128.0 121.04527 0.3 153.5 163.8 129.0 163.6 128.67.7 168.2 2 SD 188.6 115. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 173.7164 0.2 113.6 118.9346 201 16: 9 16:10 202 0.6 117.2 183.7 198.7731 16: 2 16: 3 4.04451 7.3 176.8896 18: 1 5.2 167.04213 0.04508 0.4 147.C.8 193.7 157.67.7466 0.8 183.04281 105.3851 1 176.37.4 124.6 182.6 168.0 175.5 125.4 198.8 190.8280 96.5959 175.1 181.0748 172.3856 173.0 182.5 126.5 109.7 159.6815 0.1 114.5 107.7 167.9 190.8136 171.5 170.04177 7.0301 97.4162 1 103.1 180.9 168.1196 210 0.04261 106.0 116.4 176.5 153.9 179.04375 102.2 155.2 198.2 159.3 109.8 175.3 150.9 154.2665 18: 2 5.7898 7.0321 174.4 197.0 190.2 154.8 105.0 174.7838 7.6 132.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.7717 -3 SD 147.2 104.7639 100.4 173.3 173.1 128.04431 17:5.1 169.2 151.6 133.8 115.3395 0.3115 0.0 169.57.5 198.2 152.9966 17: 1 205 0.9 198.6 109.3 181.5 125.3162 1 102.4 183.4 1 SD 180.3 198.04447 17:5.04461 0.2 121.2 194.0 161.8 176.3542 0.7672 99.9 Dünya Sağlık 187.7 112.0 108.04423 17:5.0 160.2 -3 SD -2 SD 152.5 198.9 158.6576 0.9 155.5432 101.9133 1 175.8 176.04520 0.1 191.04516 0.3 166.3 151.2 183.8 119.8 120.5 174.2 18: 7 5.3 110.8 183.4 195.6 117.1 158.8 151.5738 0.2824 98.9 182.5 127.6 175.9 2 SD 174.7 175.4976 104.4 116.4393 18:11 19: 0 5.3 121.04355 0.9 166.3 183.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.3 123.04475 0.3 183.4 123.1 174.3 154.6 160.3 110.04548 0.04569 0.2 122.3 129.04311 104.1 106.1 191. Türkiye 2 SD 3 SD 186.4 182.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.8 183.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.04168 0.4 190.1 176.9 167.9 123.4 101.2 175.1 147.6 165.6345 M 172.04134 109.8 120.4 176.4 2007 WHO Reference 153.04232 7.2 152.3247 109.3 122.04322 0.2 175.2 102.7 189.2779 1 176.6 157.1925 101.7053 101.8 168.1 183.04482 0.8 126.7 119.1468 S 0.77.6 198.04150 7.8 118.6 198.0 174.0 169.5211 1 104.6 5.2 191.57.3817 0.9 180.5 126.04495 SD 7.2 123.4 124.1 167.6 158.1 110.2 112.7 166.6026 104.4 110.07.8 171.5 126.8710 0.04195 107.5 111.04407 102.2 167.1 150.9 169.04495 0.3 176.57.7789 SD 7.6174 0.9 112.7 148.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.1470 16: 7 4.04241 7.3 172.1 180.7 163.2 198.8 190.8 127.9 6 of 7 153.5454 0.6 153.0 161.6 105.9 172.8 197.6 172.5 164.6 154.9 198.8 175.2 190.4 187.5 114.3 117.4 129.8 112.1 161.4453 1 103.7 128.3 114.1 160.1 175.1 166.5 156.9 196.7 152.9 161.7773 S 0.0 191.4667 5.0380 1 100.04469 0.8967 173.3 183.04390 0.2 198.5 136.4565 107.8 130.8057 7.4 119.2 110.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.7 183.8 176.04538 0.87.04415 4.2 116.2 183.5 174.6 125.1 191.7 187.8 127.4 182.4 Z-skor (boy (cm)) 164.9 124.1 191.9 151.0 127.1 191.6 133.1490 8 17: 9 5.4 198.6 153.9 168.7 Bakanlığı.8026 7.1 153.3 -3 SD 149.5230 104.9 188.3 106.0 115.5 183.4 125.2 123.37.5 161.3606 172.6 Yaşa göre187 – 1 171.5 198.3243 18: 6 5.6 113.9 156.3 178.04185 7.1 3 SD 195.04454 0.5 154.8 164.9 Örgütü 195.04251 0.8 175.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.04462 100.0 3 SD 196.3 124.1 198.7392 0.8045 7.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.3822 18: 8 18: 9 5.9 189.04364 7.1 121.3 161.8 131.5160 105.7 196.9 176.04525 0.7 171.5 131.9 120.5 189.1 186.6 111.7 152.5 198.9 108.8 181.6 114.04579 0.17.04291 7.1784 17:10 5.0 169.2 191.6 183.1 148.6 161.6850 99.2368 1 102.04222 107.7984 7.0 183.5 135.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.8 176.0 117.1 161.6689 0.6 110.2 122.7 160.4 130.5 182.2 169.7 173.4266 0.9023 199 16: 8 200 4.6126 95.1 161.04484 7.04559 0.8 153.04142 0.4 183.4995 99.8 165.1 176.04514 0.6 175.4 159.4071 97.8 150.5 114.6 178.5597 0.5 134.4107 18:10 5.4 148.4 186.7 190.7 196.7 122.6 182.04364 0.6300 103.8 157.0583 208 4 5 0.7 183.3 189.8 120.6937 0.04271 7.6 179.2 169.4 174.6 168.7 173.3 179.3 168.9 194.1 172.5308 0.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.5 1 176.5 176. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.04159 109.1 191.7 1 176.6 176.5 197.07.7 149.4 167.6 159.1 181.0 171.6 154.8 176.1 190.1 107.6 114.04506 S 0.9 120.2 197.7 188.04382 0.7 151.5 168.2251 96.1 169.5 132.4 161.9 191.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.2 3 SD 198.3 Z-scores (height in cm) 118.5893 0.2 108.7555 0.5 131.07.2 197.1 191.3 176.0 1 SD 183.2 175.4 125.6 198.5 136.4123 0.04473 0.4 -1 SD Median 167.5010 0.9 173.8 196.2 191.2 153.3 176.4 161.5 135.0 183.2 168.0 149.4 198.5 161.97.04301 7.4724 1 176.6440 0.04502 0.4 174.2 187.5 160.1 166.1449 98.1 174.17.8 130.7 175.7953 7.7 154.6 149.4 105.9 152.4680 170.04332 7.7270 0.47.9 188.3689 108.5 197.6 120.04353 7.3980 0.8 198.0935 1 176.

4 SD 17.9 137.4 17.9 115.11469 0.2 23.8 15.4 15.815.0 14.8886 95.4642 17.12849 12.2 17.8 11.4 133.9 119.6 16.5 19.3439 100.1 23.0 12.215.3 27.2 116.6 11.1490 80 -1.4336 15.4 15.9 115.7 126.6 0.4298 16.7415 105.4763 16.2998 -1.2 19.12026 0.0 0.1 124.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.4 13.7 12.9427 96.4 116.0 23.0630 -1.6 20.7107 -1.11110 109.7 19.515.2089 83 -1.3499 15.6 17.09738 100.9 119.3060 15. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.6523 -1.2 116.4047 15.6 125.7 843 587 2007 WHO Reference -1.8 21.0 SD Median 15.7 12.015.5 11.6 22.6 120.4567 -1.4 17.4650 16.4606 17.0 18.0 24.9818 7 1 of -1.6 13.4 19.515.4 21.6 121.04536 7: 4 5.2 20.9 11.2 11.1 124.10746 106.1 15.4 19.7 12.2831 99.3095 99.5 16.9 13.7 13.4 12.7 12.3 14.1 132.7 20.4803 -1.12346 0.3 11.3 -1.3 23.12307 0.4593 -1.1 135.3 12.0 21.0 12.11380 110.7 12.5476 -1.6 13.11943 0.4199 15.5 25.3 15.5 26.9 17.9 111.3 22.5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.0 17.8 111.5 129.11291 0.3 15.0 13.12228 0.7 24.10700 0.7 12.8 25.8 15.10058 0.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.04502 0.8 20.8 29.6 19.12108 0.6612 16.4737 17.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.1 15.8 11.5 13.7 14.5 25.2 15.5200 16.1 29.3572 100.4 28.04431 0.4036 101.2 -311.0464 15.8 18.3287 102.9 110.4 29.9 15.8 15.8 11.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.5 136.12188 0.04364 0.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.04382 0.815.7100 16.8 24.3 17.3 117.3717 0.3425 12.7 13.8 112.2 11.8 2007 WHO Reference 11.2592 97.3 14.4 26.3200 -1.7 12.5 130.3 16.9 113.4 24.4954 8: 2 5.9 112.9 19.5 19.04373 0.4667 8: 0 8: 1 5.9 2007 WHO Reference .3637 17.11246 109.8 105.1 12.0 118.8 11.3 18.1 24.7 12.7 108.3880 15.8 16.5 12.915.3 17.4753 -1.10654 106.6 1 of12.9 112.5 13.7 11.7 12.C.12460 0.1 120.4 17.4 14.8 Page 7 11.7 126.11201 109.9 111.3 M S 0.4859 -1.7 17.12748 Okul Sağlığı -1.6 13.11901 S 0.2 114.4839 -1.2 15.8 14.7 13.4746 16.3 14.7 12.9667 0.12497 0.1 22.9 12.3 16.3 22.10012 102.1 12.0 17.215.11774 0.1 14.1 15.4526 -1.1 13.3 132.2 125.12643 -1.10837 107.0575 -1.0 15.1728 97.4 19.4238 0.1 13.4 23.7 12.8 15.3 12.9 113.6 22.3858 16.8 12.7 23.0 17.3 13.2 21.2 126.5 13.7 16.0 19.0 12.8 SD 11.2 14.3871 100.3697 104.11513 0.4 118.2 22.4 124.7 111.7 12.5 -1.2 18.6 17.0 17.8 131.7 29.2 15.9 15.8 12.6 137.4 17.9 21.5 12.0 16.2960 87 102.9 12.9 19.7 11.6 130.8059 5: 3 5: 4 4.5 129.3 13.7 14.0 123.9 16.04482 101.1 120.4 116.04407 0.04508 0.04495 0.2693 15.10608 105.11020 108.2911 -1.7 12.3 119.1 17.2 23.1 19.3822 7: 8 5.9 20.215.1579 15.4 0.4393 7:11 5.5979 -1.1784 81 -1.7 11.414.2 13.4 12.7731 5: 2 4.12067 113.9 132.09829 101.8385 5: 5 4.5 124.0208 0.3 120.3 15.6 16.2160 15.2166 16.0 122.4561 16.9 115.4 14.6 15.9 15.8 21.6810 -1.0890 6: 5 5.5723 103.7 15.2641 -1.9 110.5 28.9 114.4864 -1.0194 -1.9 116.2665 1 85 0.9 28.2 11.5 SD 18.8 14.5 22.4211 7:5.9 13.2 17.8 104.2464 -0.10974 0.0 22.5 24.2 121.8 0.2 22.04355 0.7 110.8 14.8 25.5 SD Median 16.0 15.2516 -1.8100 16.1 21.10287 104.9 22.5 SD 133.9136 0.3 15.8 22.3 129.5 21.04469 5.11065 108.1115 15.1316 0.4798 102.7 19.8 11.2 13.7732 -1.2 267 30.4 13.11816 0.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.4 16.9 15.1 13.0 118.3 13.4 117.0 20.2 27.04520 0.0296 15.7 11.6 128.4807 -1.015.9 20.715.2999 16.7 21.5 17.2 13.5 15.9451 -1.10379 104.3 123.5014 -1.9 19.2 13.9 15.9 SD 19.1 20.4 15.9 11.7 131.1 121.4866 -1.1 19.3 19.9954 -1.9248 -0.10195 103.4270 15.9 24.9 11.7 12.5663 16.3 15.3 19.09692 100.4482 17.4 22.0 0.7 19.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.3 20.09966 0.5 30.7 12.2 24.9 23.7 13.0 12.3 Page 2 of13.8 11.4688 -1.3600 -1.0 17.7 12.1 18.1427 99.12782 0.7 13.6 125.6246 -1.4125 -1.6 20.6 0.7 14.1 0.11731 0.9 18.9780 L -3 SD L M M -1.12148 0.9068 15.4 0.6 27.9 30.7 109.5 19.1 19.9 13.8 114.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.2 23.9 26.3 12.9 16.6 13.3 14.11644 0.7 0.9 14.4850 -1.0 16.5 12.5 125.5 16.8 11.5 20.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.2 -213.615.4 23.7 18.4107 7: 9 7:10 5.0964 -1.7 23.3 12.9 13.2438 -0.6 19.8 20.0 327.04423 0.315.7 15.3 118.3 115.0 19.2760 -1.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.6 11.3 0.10425 104.04390 0.2 115. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.1 17.9 15.2 15.C.9 13.09783 0.0 29.1 138.11601 0.6 131.8 13.04461 5.2 17.7 110.7 11.3 14.2 18.12384 0.0 13.2434 95.0 13.6 13.8 105.04489 5.7 126.8 16.2 -114.9 SD 22 SD SD 18.0 20.1759 M 16.415.3 11.8 112.2 28.3 323.4 21.4 14.9 14.6 15.7 22.3 21.3 15.0956 98.0275 6: 2 5.1 16.3 20.2448 96.2 15.12678 -1.1 125.4 22.4708 17.4 13.7 12.8 113.2 16.0 13.9 18.115.T.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.7 Year: Month Month -1.7 15.7 28.7 12.10517 105.3 17.3 11.1 17.0 0.3243 7: 5 7: 6 5.8 15.0583 6: 3 6: 4 5.0 SD 27.2433 -0.9 12.0 15.9 11.1358 16.7 12.4851 -1.7 13.3 15.3 17.3 16.1 12.7 12.215.1 16.9 120.6 16.7 134.9 114.7 0.7 12.3 25.8 13.9 16.0 18.3 12.6 219.2441 -0.9 12.9 23.4 17.4 13.1 11.8 18.9 15.6 125.6 14.04531 0.9 114.1 121.6133 16.8 11.1883 0.5 123.3 30.8 17.7 12.9346 5: 9 5:10 4.9 21.8 23.6 DSÖ Referans 13.8614 16.4864 -1.5 16.6 13.9 15.11156 0.5240 0.8 22.1 22.04514 0.2 19.615.1 22.8394 -1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.0757 0.6 18.9605 15.2 128.1 28.9 24.0126 97.12571 -1.1 13.9 21.5 122.8 17.3 0.7 12.2 15.9 18.0794 98.9 0.9 18.8 106.6 23.4677 17.415.4456 15.1196 6: 6 4.4825 -1.1 15.3966 104.10149 0.7 12.0 19.8 13.8 -114.2 13.1 18.6 T.12422 0.415.4 14.4398 15.2 19.0 11.2 2007 WHO Reference 12.4780 -1.6 29.6 19.0 122.8 SD 12.2019 15.9 120.1 17.014.3044 17.815.3538 88 89 90 7: 7 5.5 22.7 2007 12.8 114.3 118.3175 -1.C.015.9657 5:11 6: 0 4.3 16.4859 -1.4 20.6 14.9 22.04415 0.8 12.4838 -1.11985 0.8 12.2565 15.9 121.9 17.9 15.6 130.7 110.2 15.09875 101.8 15.0 14.8 12.0 12.3314 6: 8 6: 9 0.2 13.8 14.2 21.2459 12.5 23.5 0.6 25.1875 6: 7 79 0.4607 16.2697 0.0 19.9966 5: 1 4.3 12.11557 0.0 19.8 12.0 S 0.7 11.3395 103.0 30.5 14.2819 L M 15.7 11.2 114.5 16.7 12.4397 7: 2 86 0.8 11.2 26.7 106.7 17.0 15.4 18.5 21.4 16.4 12.0 15.0 12.2 23.3 19.4823 16.1 16.3 117.04475 7:5.8 13.1 26.6 19.1272 -1.3790 104.9 23.12607 -1.2 17.0 13.1 13.7 -212.10241 103.7 13.0 123.1 128.6 18.5 13.2487 -0.7 12.10883 0.10471 0.3 117.3 29.4 18.8 17.9023 5: 7 5: 8 4.0 123.4511 Page15.0 122.8 Kitabı 12.4 12.7595 16.7 0.5 129.3 17.8 127.7 107.6 13.8 14.1 19.2 14.9 13.4 17.10929 107.7 127.9 17.6 15.8058 -1.11859 0.12268 0.2 15.3 128.04399 0.115.0 27.2 19.8 SD 21.0 20.2433 15.0 119.4 7 13.1 13.10792 107.12816 0.11424 0.3 119.7 107.1 22.6 13.2 14.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.6 20.6 23.3 118.1 22.3 21.9 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .9 15.7 109.7 21.0 119.6 101.10333 0.2 136.04454 5.0 127.3 19.0 17.6 21.3 14.1 14.5 -1.1 12.5 0.8 22.4787 16.9 15.5 0.7 12.7 16.9090 -1.10104 102.5 12.7 17.4 117.10562 0.0 17.0 0.9 109.5 15.8 11.2 17.7 108.9 12.2 SD 13.2 14.5 21.9 16.1 12.4723 L -1.04439 0.0 131.2580 16.7 221.3 127.9 11.9 14.8 27.7 16.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.3 0.8738 -1.2371 84 -1.2551 -1.11335 110.3 15.9 14.12534 14.3 18.8 15.7 11.8 132.11688 0.7 26.7 17.1 0.3 25.9 0.2 127.0 135.2 0.2 SD 12.04525 0.2 15.8 19.5 124.4 19.5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.

8 25.2 18.2 23.7 13.616.4107 160 -1.2 36.4 132.0 14.4769 20.5333 -1.5 16.2 13.7 12.4389 97.1883 -1.4235 -1.3 31.14142 14.04447 0.12148 0.3 0.9 17.4 24.2 29.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.2 15.2 30.3 110.916.3 25.516.2 25.12460 0.5 112.04399 Year:4.3 13.04373 BMI-for-age GIRLS 0.8 19.4677 17.8 23.12678 101.616.4 12.13719 0.7 17.2 110.7 21.4 29.6 118.1 28.9 29.0 36.4 17.317.4 13.2 14.9 13.4 12.13949 0.6 14.12978 103.4667 162 -1.4 14.3 120.5 13.3425 16.8 22.1289 104.0 21.8 SD 136.2 14.3 Hizmetlerinde 24.3 24.6 18.4 20.14044 0.6 -2 13.2 27.8 133.5 129.3 34.4339 17.2 117.6 18.5 13.1 36.0996 184 -1.9 15.3 121.0 17.4 33.8 18.3 131.6 17.14005 0.9 126.7 17.2970 L M 13: 3 159 0.1 119.3 18.5 14.7 15.3 12.2739 19.6 123.6 111.0 15.7 16.3 109.5 23.6 18.4437 -1.14187 0.1 18.2 113.9 26.13469 108.4 122.04536 13: 7 5.7 18.1 26.8651 99.9 21.0290 -1.0 20.1 18.6 0.3 16.3 19.2 108.4 13.8 14.6 135.9 28.817.1644 20.7 14.4482 17.1297 -1.3 0.2 28.7 20.4298 16.8 18.5 107.2 18.9 23.3197 -1.0 3 SD 20.13559 0.14176 0.2 12.7 22.9 18.3483 102.7982 20.6 17.5 22.6 20.6133 S 0.9 22.3858 16.7 132.6 20.7 124.13873 0.4859 16.0 SD SD 20.7 15.13808 0.4839 -1.4642 -1.3755 18.2 12.2 13.14057 0.4 14.1967 -1.2 33.1 3 SD 27.2 131.518.3 0.5 35.4 112.9 15.2 35.6 15.3 14.6 14.04520 13: 5 5.6 128.8 23.0 114.6 14.8 14.3 0.9 18.04390 11: 2 4.2 125.7 25.5 14.9 125.3945 18.8 29.13214 105.7 15.0 14.1 23.5 123.7 14.3 134.7 14.2 16.8001 -1.13070 104.9 13.3 18.4 23.1 16.8 14.5938 20.2 15.7 28.8710 96.1 26.0 15.9 16.9 33.1 SD -116.4787 -1.9 17.2 120.0447 -1.9966 136 137 138 -1.2 128. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.2 28.5 22.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.6 20.8 20.1 118.8 121.14106 0.4288 17.4 35.4 35.3 35.12307 0.4807 L -1.6 14.9306 -1.1 13.615.2 0.5 29.4606 17.4526 17.6 113.9819 -0.7 SD 35.2 17.2 14.1 2007 WHO Reference 114.4803 -1.3195 18.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.1549 -1.4 20.1784 12: 4 5.2 17.4 14.5 SD 130.7 16.9 16.04475 0.7 14.8 15.4 18.0 119.04514 13: 4 5.9335 103.12643 100.2 Kitabı 36.1 36.8 13.8 34.9 20.1 29.5 15.6 106.5 20.2266 19.6 22.3 13.317.4 30.8 22.9 19.3 13.0 114.3 131.3 34.0 26.5 17.3312 -1.7 118.5 23.13601 110.13040 104.2661 19.6 18.5 5 years (z-scores) -1.9 108.8 14.3 111.6 31.14130 0.0 34.14094 0.7 28.6 13.2125 20.0 16.9 28.1 14.6006 -1.3 33.2 18.0 21.2 -214.4 118.2 20.5 Median 107.0 18.2 18.1152 20.13920 0.14118 0.6 124.6 23.7 27.0275 11: 8 11: 9 5.3121 18.0212 -1.6306 20.13622 0.1 126.8 30.1 116.04525 13: 6 5.8 15.0 18.5 35.4838 -1.2 120.1 0.9 124.6 22.6240 -1.9 0.7 333.2 20.4 20.7344 20.13825 0.2 19.0055 -0.4864 M 16.7357 -1.4 135.9966 -1.04423 0.9 130.0 23.7 19.1390 -1.1 19.7 34.7400 Page19.5 330.1 24.9 35.9667 95.4954 13: 8 13: 9 5.6 15.5 12.2 18.3883 -1.04355 0.4 0.3 22.0760 -1.0 16.9 28.3 34.7 105.0 125.9 -1 SD 14.5 15.2 15.615.9 23.4851 16.4 17.1 17.8 35.7 26.5 24.6 32.9 2 SD 13.2 31.3 12.1 13.7 113.12914 102.7 14.9 27.4 12.6 28.7 117.7 34.5 18.7 335.14070 0.0 29.9 -1 15.3 19.8 15.3 24.9656 20.8 15.0138 0.817.13756 0.0 0.1708 -1.9137 20.4 123.1931 104.13321 107.7 118.4847 -1.9401 20.3 19.13397 0.9 SD Median 20.1 14.6 104.12228 0.1 109.0208 -1.9 Page 4 of15.9 14.2 115.6 29.0525 -1.04489 11: 4 11: 5 4.8 114.3 13.14082 0.2 24.9 125.2345 19.9 108.4 31.1 115.3 22.12782 101.1 18.7346 -1.3 13.6 15.4 M 0.13858 0.0 0.0 SD 226.13492 S 0.7 14.4 21.6 13.1 16.4 116.3 14.7 18.8 20.6 12.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.4 12.7 20.5 23.1490 12: 2 12: 3 5.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.3 14.13841 0.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.5 16. 0.3 123.5 27.5 17.2580 16.5 15.9898 -0.3053 M 20.9 14.1 25.0 Z-skor (VKİ16.04502 to 5.3 27.2 17.4864 -1.8 -312.13642 110.9 21.3689 -1.0 SD 14.6 17.5 -3 12.2 14.5 28.117.9 16.13372 0.13241 106.5 119.13738 0.3 7 116.13934 S 0.1 16.0642 103.9991 0.6 2007 WHO Reference -1.9 23.5 14.0 0.2567 104.8 22.0 29.8580 20.1153 182 Month -1.4 22.3 23.2186 19.4 17.5 131.6 0.4 27.7 34.4567 11: 1 133 0.6 15.0 28.5 28.2999 16.4 18.12571 100.1 SD Median 16.3 14.9977 -0.3341 18.3 16.3 13.4 16.6 16.5 27.4 127.04415 0.7 22.5 13.9 119.1 14.3 106.416.1196 4.3 22.9 31.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.6 15.3499 20.8 125.7 16.4436 17.8 20.7 20.1 24.1 21.2 137.3 16.6 14.5 30.5647 12: 7 5.4 13.5 0.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.4 23.5200 16.1 22.8 BMI-for-age GIRLS 0.0 21.9 15.816.4 24.8 129.5 13.0 224.0 16.6 14.6 DSÖ Referans 16.1 27.3 36.9136 -2 SD 0.116.1 0.9 24.8 34.3 23.2 14.2 27.13099 0.8 SD SD -115.7 19. Türkiye 18.6 SD 127.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.5663 16.3046 18.5 123.6 17.3 19.8 SD Median 19.5 16.8 17.12946 101.2 13.4823 -1.8 16.1867 19.3 28.0603 -1.2 32.819.1 19.3 .3 23.8863 20.0 112.1 36.2894 19.7 26.8 20.7 17.7 Örgütü 28.8059 10:10 4.6 14.5 0.6 17.9346 Month -1.7 23.1316 96.2 30.12108 0.3 14.4 17.9 Başkanlığı.1 24.4 19.1 112.3 20.11985 0.13445 106.3 Sağlık 18.0 29.6 21.4 SD Dünya Sağlık 22.12816 S 102.3822 158 -1.4 15.9661 -0.6 27.04461 0.0133 20.7 17.04482 0.2 115.1 35.0 15.0 120.9 136.115.0 115.2 110.5045 -1.5170 20.3621 18.12849 0.8 19.8286 20.8 113.1 32.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.219.0 30.3819 100.1 3 SD 29.6 25.6 28.4 122.1 17.7 28.4 24.7 0.7 13.3 18.0890 11:11 12: 0 5.9 -313.7 18.12188 0.4825 -1.0 20.04364 0.0 0.3 16.316.2583 -1.618.6 35.8 33.13681 0.04469 0.14198 T.2 14.017.9 25.1 15.5 12.8 13.1 20.9 20.4 14.7008 20.9 127.2089 12: 5 12: 6 -1.0 2007 WHO Reference 14.6 Z-scores (BMI17.12346 0.7 15.2 127.2 28.0 13.9 20.0648 20.9 21.9 29.5 13.4 17.0 20.8675 13: 1 157 0.8 2) kg/m 15.1 SD 23.1470 -1.3 18.8 12.8 35.12067 0.9657 11: 6 10: 7 4.7 28.13186 0.6 119.9 36.0583 11:10 5.3934 20.8 31.2 20.3413 -1.8 14.1 13.5 21.3 126.8 22.2 29.12422 0.6 123.5 120.13268 0.0 33.4 16.13514 109.9740 -0.04431 0.7 124.12384 0.3 17.6824 -1.12607 0.3 15.417.4 138.0 21.617.8 13.13347 107.7595 16.8 17.3820 -1.4 14.918.0 35.1074 L 183 -1.0 120.8523 -1.0 2 23.6 129.9 14.C.6 20.1 137.4 132.4123 17.8 24.6 32.13977 0.1 36.04495 5 0.6 105.4660 101.0 130.0 25.04531 0.12026 0.1 33.7 15.13421 107.3 12.13963 0.4 13.7 19.7 24.0917 185 -1.2 23.9 19.5 17.6 21.9 0.12748 11: 7 5.4 119.4 16.12268 0.0368 -1.7 15.8 114.2371 101.416.6 34.9 23.5464 -1.4 15.9 -1.3 14.3637 97.1 19.1 14.04407 0.4 SD 28.9 21.2 32.6 16.3 18.7 13.5 23.4 23.8100 16.3269 102.2459 -3 SD 16.2 116.13662 0.8 20.8 31.3 13.5 14.5 27.3 22.8 18.1 Okul Sağlığı 29.8 127.0 29.0 14.5 2007 WHO Reference 12.5 132.8 15.8 0.13295 103.1232 181 -1.9 29.0 16.13580 109.14153 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.2 14.3 15.1 20.9 22.14031 0.13009 0.6 14.04439 0.8 19.5560 20.4180 99.4006 99.7 124.7 27.C.0 0.7668 20.718.1 114.4238 11: 3 135 0.3044 Month L 97.9 14.2 12.8 13.7 0.5 25.2 26.6719 98.6677 -1.6 1 SD 18.9 121.13791 0.13158 105.0 19.1629 -1.8 125.6 22.3 13.3 16.2 122.6 19.13991 0.4780 -1.8 18.0681 -1.3 12.4 12.0134 -1.5 16.3 36.5 33.7 SD 13.9 Bakanlığı Sağlık 20.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.9 15.8 28.3 13.3 27.1 122.13700 0.7 17.2SD 117.2595 20.12497 S 0.9 17.8 12.13537 109.8 115.1 7 16.0 15.6 16.4859 -1.2 26.7 19.2 13: 2 Year: Month Month -1.3 110.3 18.0 19.3 24.9582 -0.3 111.5 0.0 36.8 119.2 116.3 117.2 24.5 34.0 24.8 19.6 Sağlık Bakanlığı.6 12.3 14.0630 100.12882 0.3 -117.4 20.4 0.6 19.0 126.8 14.4 20.2665 151 12: 8 152 5.1311 19.9023 134 -1.8 35.518.8 28.1788 19.4kg/m2) in 12.0 36.04382 to 194.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.7 129.2 36.3 14.2425 19.0 121.6 16.13889 0.7 14.8 22.7 32.13774 0.2 121.3 21.6 16.3 13.8012 98.7 SD 23.1 128.5 16.14018 0.3 13.0 15.2107 19.1 36.9 35.9503 0.1 27.8 18.0 22.9070 -1.2639 100.2 2007 14.817.2027 19.3 12.5 SD -2 SD 13.6 19.4 0.4 24.2 24.2 12.6 16.2 27.04508 5.1 14.7 14.3 17.1 17.715.3 18.6 27.9607 20.6663 20.7 SD -215.7731 10: 8 10: 9 4.7 20.4 14.4357 20.7 14.7 22.8 13.5 19.9901 21.7 2 SD 21.2 29.04454 0.4 25.2504 105.016.0 24.4 22.2 19.3986 -1.6 14.2 15.4866 -1.2 13.3 16.4763 16.0 28.0 133.8 Median 16.4746 16.0757 -1.4 12.1 35.0 14.7 14.1 18.5 14.5 13.1 32.12534 -3 SD 12.3 19.7966 7 1 of -1.8614 M 16.017.1 14.4065 -1.1 21.6 23.6 24.14164 0.016.0 27.8 13.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.2 17.1 28.3553 18.4737 -1.2 110.1947 -1.8 19.8 120.218.118.13904 0.3 24.13129 104.12713 0.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1.5 17.0 13.4 128.2 36.4393 161 -1.3 16.3 18.9 26.9 -3 SD -216.4708 95.5 122.1 20.2 18.4 228.1 Page 5 of16.0 111.2 19.4850 -1.2816 19.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.717.4 13.2 24.2 17.3538 102.7 0.0 Page 3 of 7 109.

2 121.6 119.7 113.04454 0.9740 -0.7 14.5 29.9 24.8 21.8060 21.7 14.6 29.14106 100.4 111.4 20.7 14.0587 -0.9129. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7344 95.3 16.2 14.14423 0.4954 5.9 20.0 36.2 14.3 133.2116 100.0 14.7 16.04531 0.618.2 25.3 36.2 18.4 0.9 Örgütü 28.4 24.8623 -0.5 16.3 18.120.9024 21.3 127.118.8 14.2 -0.04355 0.7 16.3 24.0 24.0603 -1.14349 0.5 115.3 120.6 14.2 110.0 0.8 24.3 16.9 23.0 24.6 105.5 24.1206 -0.2 36.14432 109.7 14.14359 107.1 24.4 24.9130.2 113.6 14.3 132.7 -314.8 116.2 119.3055 -0.2 121.7 114.7 SD SD -118.218.2908 -0.C.8863 21.7 24.021.C.7 20.1768 -0.3200 -0.04520 0.0 24.6 36.3 131.718.6 104.8 29.0 24.2 126.6 18.14094 0.2 16.0447 L -1.5 20.7 36.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.2 135.2 120.3 24.4 125.1 114.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.7 Page 6 of16.4 104.8 103.8128.6306 20.018.521.720.8 115.5 0.1 1 24.4143 -0.1 29.4 21.6124.3341 102.1 20.4 116.0131.721.5 0.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.5 16.2 SD Median 20.3 14.2 36.14187 0.3 36.5 14.2665 18: 2 18: 3 5.5 14.7 112.6 29.4 29.7 18.1 36.5 14.0 36.9582 20.2 125.14208 101.1 16.13991 0.1 Z-skor (VKİ20.5 123.7 23.320.7 36.2 21.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.6 18.7 24.04536 489 208 926 648 374 105 5.0 3 SD 36.1 16.8127.4 111.9346 201 16:10 202 0.2 36.04439 0.2 16.7819 103.2 36.9264 21.9137 97.7 114.8 35.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.1 24.0525 -1.3 130.4357 20.6 -3 14.9 28.618.2 125.0212 -1.7 16.6 29.14386 106.5 16.3 18.0801 L 98.6 109.8 28.5 119.921.7 36.5 28.1944 100.4 21.3 110.14405 108.9 14.3 111.3 21.1 29.7 16.3 36.6 -216.7980 0.3 18.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.7738 21.04447 5.8 36.621.9023 200 16: 8 16: 9 4.14301 105.2 16.6 24.6 0.918.1 109.5 16.0 24.6 18.6 24.14070 14.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.3 16.3 36.9 24.2 14.13963 0.7 35.7 16.8 336.9901 -0.04390 0.3 16.14250 0.0996 -1.9129.3 36.5 36.9 21.0290 20.8 126.8783 21.9 29.8542 100.14396 0.5 117.8 21.5 36.14176 102.4 21.8301 -0.4 20.5 16.4 21.621.7 16.8462 21.1 120.5 16.0 16.7 107.2 110.0760 20.2 36.1 16.8140 21.0 20.318.3480 -0.4 21.3884 103.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.8 105.4667 5.8 21.3 129.2757 101.7 14.14219 0.5 0.14164 0.0134 95.7 125.04475 0.04423 0.8382 21.0 0.3 24.0 112.0 115.0681 20.1 123.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.9 0.3 123.221.6 29.3 133.2 29.2 24.1 0.3 121.0 16.5 18.2 136.521.14230 103.5 119.1 109.6 105.14291 105.1 29.0 20.04469 0.4393 19: 0 18: 1 5.8 14.4 7 110.7 106.421.8128.7 114.1490 17: 9 5.4 126.9898 20.418.3 16.918.818.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.14142 BMI-for-age GIRLS 4.3 21.04514 0.020.14271 101.5 16.14330 104.1586 -0.3 24.9130.2 36.6 18.3 0.6 SD 16.3 0.4 122.7731 16: 2 16: 3 4.9 24.3 124.8 114.6 29.118.14320 106.9 24.7 0.2 0.04364 0.14057 S 0.3 3 SD 36.1 124.6 123.8710 193 194 195 196 197 198 -1.0 0.7 28.5 120.7 0.2 18.6 21.8 23.3 14.5 18.2960 18: 4 18: 5 5.4769 0.1 2007 WHO Reference 14.6 118.0 0.3752 -0.3243 18: 6 5.04495 0.8 138.3617 -0.2 29.4 SD SD 24.7126.4 20.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.14005 0.3 36.5 14.4 121.4 14.04382 0.6 18.2 36.5 14.2 109.5 21.5 116.4 21.3 SD 129.14018 0.3 127.6 S 0.3 36.5 14.921.6 29.4107 18:10 18:11 5.4 21.14240 104.4 118.4 117.2 36.3 21.5 122.8286 96.8 21.3 132.3 131.6 24.9 21.7 24.8 21.5 16.14031 0.7899 -0.2 134.7 119.2 -2 SD 16.3 21.9 36.4 24.5 0.121.4 18.5 29.9819 20.9 36.4 113.0 29.218.3 112.9966 205 17: 1 17: 2 5.6 14.9 20.0055 20.3 128.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.418.1 36.6124.4269 104.7 21.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.0917 -1.3 21.3 21.14118 101.14414 109.221.5 29.4 125.0 29.1007 M -0.7 16.7 113.7 114.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.3 123.4 5.1 16.0 24.3 110. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.9 Dünya Sağlık 28.6 14.8863 -0.2 14.1 21.7 132.14368 0.8 20.6 122.7577 104.4 36.5 29.9661 97.8 115.3 36.8 23.2 21.6 117.3 16.3 128.218.420.0838 20.3 24.5 116.7008 -2 SD 96.6 29.8221 102.1 SD 2 SD 28.4 14.8 2 28.4 18.8580 -0.6 29.9401 -0.7 120.2 2 14.7 120.0 20.018.2 29.0 29.1 125.4 36.14082 100.14340 107.6 20.04431 0.3 14.8 35.04508 0.14261 104.0 108.9 14.5 16. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .3 16.2 135.6 2) kg/m 18.7658 -0.3 21.9184 99.8059 16: 4 4.8 21.3 132.14377 107.1 36.1 127.718.3 0.4 14.8 0.7 107.8 24.04482 0.04502 0.4 118.2 108.8 16.1399 99.5 14.3 29.4 24.C.04415 0.1 14.7 29.3 29.8 24.8944 -0.4014 -0.1784 17:10 17:11 5.7 16.6 114.021.7496 21.9104 -0.2 137.1 0.7 16.7 14.04525 0.2 119.9503 97.5938 20.3 131.5 29.7 106.9 36.7668 -1.5 14.2444 -0.6663 M 20.0 36.04407 16:11 4.14198 102.4 24.618.7 229. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 14.9 116.2282 -0.6 18.9977 -0.7 14.14281 0.5 29.0 117.6 3 SD 35.14153 101.14311 0.1 20.0 20.3538 18: 7 18: 8 5.2 16.04373 0.618.6 118.14441 0.9 18.4 110.3934 20.3 122.8 127.718.5 16.9423 21.9 2 SD 28.5 36.9344 -0.0138 -0.6 29.2 29.821.5 1 SD 23.0 24.2 121.6 36.8 14.2603 -0.3822 18: 9 5.7 111.8 Yaşa göre 187 -1.14130 0.4 124.9 110.5 29.7 112.7 14.5230 102.0 36.7 -1 18.5 16.0367 -3 SD 20.6 18.9 17.13977 0.9656 -0.3 124.6 118.4 24.6 35.5 28.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.4 18.6 29.6 29.04489 0.2089 18: 0 0.2 136.518.7 14.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.0 16.5 SD Median 16.2 0.14044 0.8703 21.7982 -1.7 25.3 137.1196 98.1 108.04461 0.

04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.1 0.2 19.9 15.6 15.2849 L M 15.0 13.7116 -1.4 120.09068 101.3 21.8 16.3 15.9657 5:11 6: 4.7 18.1 14.3 123.2 17.04390 0.1692 16.1 -114.0 122.4 119.0 0.0 14.7 12.7848 105.5974 16.0 127.1 14.5 25.6 13.7 15.6 20.1 13.5 T.8 129. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 18.6 17.3 21.3 S 6 8 1 6 6 3 0.3169 98.5 14.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.9 110.8 127.0 13.2 15.6 18.5 17.7 16.4 18.04514 0.3 18.3243 7: 5 7: 5.3 18.7 13.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.9850 17.1 13.6 14.5 12.8 -1.1 17.1 128.10214 0.0 127.9 2007 DSÖ Referans 13.2965 -0.08771 0.7 15.5 14.3 14.7 12.09567 0.3 12.5 0.09033 106.8 13.4 18.3776 15.9 13.2605 96.10522 0.09486 109.4 -1.9 14.0 129.5399 15.8 18.09735 0.4 136.10948 0.1078 M 16.9 17.1 20.5 19.9381 Page 1 of -1.7271 -1.0 13.04502 0.6455 103.3 14.6 12.9 19.4832 0 0.8 14.6 124.4 Okul Sağlığı 22.7 0.3 15.7203 16.2 15.04439 0.4 115.5814 -1.3 18.7 17.6 17.09176 0.09289 108.2 14.3 125.5 22.3 21.9116 -1.7 12.5 12.7 121.2 SD Median 15.4650 0.9 21.0 17.7 12.5 117.8094 -1.6 -1.1381 16.Sağlık Bakanlığı.5 12.9 20.1 17.6 133.2060 0.2 0.3 13.1 109.5 12.4 19.7804 -1.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.8 15.3004 16.4 14.4 13.1230 15.7731 1 5: 2 4.09651 0.7 125.1 20.8 22.0 16.0 -1.3 119.8 17.4 18.4 14.3 114.3 0.4 131.1 24.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.7 21.0584 15.7 16.2 -1.1 111.0 19.3 114.2 109.6 15.4 15.2 137.2 12.5 20.9 20.1 114.1 13.5 127.9 0.4629 15.3040 15.0275 1 6: 2 5.4 116.4 121.0801 15.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.5252 15.1784 81 100.2 109.6 121.9 16.2 12.4807 16.9 125.6 12.2 Page 1 of 7 12.3 19.1 105.7 120.08414 100.3 14.6 13.2684 -0.0 13.8 20.5 118.2 SD 13.1 114.10695 0.8322 15.5 22.9 13.7 SD 24.10170 0.9023 7 5: 4.4 0.7 26.5 13.8385 4 5: 5 5: 4.6 15.3538 6 88 89 90 5.4393 7:10 7:11 5.8 15.2 14.9 12.2 0.3825 97.2 12.3 119.3 -213.08597 0.2 12.10303 0.2 -1.0 13.3 21.2 15.4 20.9 12.8089 15.8 121.8 16.0 25.1 105.4790 15.09693 0.04454 6: 5.0 13.9 20.7862 -1.6 12.6851 -1.8 14.7 17.0 13.9 16.4 26.2 26.3 20.9 13.5 -1.04423 0.4 14.08570 102.0490 16.2 16.3351 16.6944 -1.1 14.7578 -1.5 0.08439 0.5 21.7 14.4 14.0 20.4 18.4137 6: 8 80 0.6 124.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.09406 109.6 18.3 18.2 118.1 26.4 17.0 13.7 18.1 121.1 14.2 27.0784 104.1 14.9966 0 5: 4.6 12.09609 110.3 126.1 113.5 118.3 132.04382 0.3 Sağlık 15.8 SD 133.04355 0.7873 -1.4065 16.2009 16.9392 16.7 -1.9 21.9 15.7 0.2 16.1 -1.08833 104.09327 108.0 18.0 0.1 13.1 110.2665 85 101.6 119.8 124.8 12.6651 -1.7 12.3 15.08741 104.8855 -1.3 114.04364 0.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.6 18.2371 84 101.2 15.2 15.8 -1.2 111.0 0.1 18.6 16.04431 0.4 24.8 14.7 SD Median 16.3 117.3 116.3 20.6 14.11070 0.4 13.3 0.09251 0.8941 16.7847 -1.11030 0.2 12.0 17.3 12.5 15.7884 -312.08653 0.2 24.10478 0.9 125.1 13.C.5 12.7133 104. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .4464 15.5 117.08543 0.8 14.1 16.2 20.2 12.0 22.6 0.8 19.3 131.4 14.8 18.3 13.3953 15.6 13.3 113.8 12.2960 87 102.3 114.4 113.5 18.2 20.7 16.5 12.4 14.9 26.6 21.5 13.0 22.2 28.7 17.0583 6: 3 6: 5.9 15.09864 0.7 122.8 14.9 15.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.1 14.4 18.3 15.3062 98.4 22.8 18.6 12.0 28.3 15.9 17.4 16.8 23.7 16.9921 15.1196 6: 6 5: 4.6376 16.04407 0.0 15.9 21.2 15.0 138.0 20.5 0.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.5210 7: 2 86 0.8 14.2 17.6 SD 12.5 2007 WHO Reference 12.5 17.09778 0.3 -0.7 119.0 18.0 15.2 16.7 13.5542 15.8344 -1.5 21.10082 0.3 118.3 16.3 117.4 116.4 20.4 13.7 21.1 13.09366 109.3 17.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.8 12.5 122.7 19.15.1 15.3 13.2 110.6 22.3 118.9471 15.0 17.09526 107.7 16.10566 0.6 128.4107 7: 9 5.6 20.1 15.3 25.7 122.10435 0.8 20.5 16.3 12.7468 -1.09951 0.3 125.0 15.0 130.9 Kitabı 28.09213 107.4 23.8 124.2460 15.9 SD 22SD SD 18.9 23.0 14.8 123.1017 15.1 12.3 20.8 15.5101 15.0 SD 18.1 15.2 15.7 16.2 112.8 12.09994 0.2 12.3414 15.04520 0.7 25.3 106.1 111.3 15.5681 15.1 104.10865 0.3 118.4 16.4 13.9015 15.7 13.1 22.1 18.08898 105.1 17.2656 15.6 26.04415 0.3 23.1490 79 100.6 125.7606 -1.7387 15.2 124.7407 -1.5 -1.7777 -1.8 22.2877 97.0 16.1 12.3978 7 0.4 12.8 13.9 16.04525 0.4 18.6 14.6237 103.2 15.1 .C.6 22.3 19.6 19.3408 -1.0 13.1649 15.6 25.6 15.4947 15.3 12.3 16.09445 0.9 19.1441 15.4473 -1.5578 16.8 21.6 14.0 16.7 17.8 15.6 -1.09103 S 0.2 123.3679 99.5 12.9 22.0 15.2 19.0 13.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.9 14.9 19.0 13.3 13.10906 0.1 135.5189 16.2 21.8597 -1.2089 82 100.5 14.5 14.3 13.9 Bakanlığı Sağlık 16.6544 L -1.2 20.10038 0.6 18.6433 -1.5 22.0 219.0 126.4 21.0144 15.3 13.7 18.0 -1.0 13.7 13.5 17.8 14.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.1 14.5 13.0 13.9 13.4 13.10738 0.3 116.8 20.8 123.7881 -1.4 115.6903 -1.3 18.1 Hizmetlerinde 19.3 15.6753 -1.1 13.2 129.3 12.5608 102.4433 16.1 13.2 13.10780 0.2 19.1 12.5 20.8554 15.2 20.7 12.9346 8 5: 9 5:10 4.5 18.0 13.08802 104.1 14.0365 15.10823 0.7 27.1 106.08464 101.3704 16.1 107.6 19.1 14.0 22.1 15.1 -0.0 17.9 13.04531 0.5 18.08490 101.6786 16.2 110.7 137. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.7196 -1.09821 0.4 116.3596 15.5 SD 13.7670 -1.3 130.2616 95.1 13.3822 7 7: 8 5.1 13.6 19.2 135.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.3 18.1 SD 19.04508 0.08865 0.4 19.0 16.1 SD 115.2 129.8 15.2 T.6 14.8 13.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.0 27.0 19.1 14.7 21.7 SD 20.10391 0.5 16.1 15.7 19.4 28.4 132.6 16.5 -0.1 14.4 12.0 20.5 132.1 115.4954 1 2 5.04475 7: 5.0890 4 6: 5 5.1 13.0 13.04447 6: 5.1 22.8 12.4 27.2801 -0.2 -1.3 119.3 14.4 0.3 16.9 18.8 12.8 -0.1 14.9 24.2 15.4 16.6 324.1 110.7 16.8 12.5 16.1 21.7341 -1.0 12.1 14.0 0.8 15.09907 0.5 18.4 16.2641 95.7856 15.9 14.3 15.4 20.10609 0.5 -114.3 22.3 16.9 0.9651 -1.3 114.2 -312.6 -213.2 131.08711 103.08931 105.6 14.1 13.2 18.4 16.8 12.7 14.08390 100.1 13.3 115.04482 7: 5.7 15.3540 99.6 Page 2 of 7 13.4 126.7 15.3228 15.1 112.5019 1 Year: Month Month -1.6023 102.8 12.5 134.0 123.6 0.04469 6:10 5.7 22.7745 -1.0 15.2604 -0.3 130.1 107.7 17.08998 106.3 0.3285 99.2 12.3 18.5 16.3 15.7 128.4126 15.8059 16.9 12.4 -1.0 21.08964 0.6 16.2 15.4 12.2 220.2 15.6199 16.0 19.9 15.7 126.3 16.4 120.1 12.6 18.7525 -1.10259 0.10989 0.7 14.4 17.8 18.1 108.7 0.0314 17.3 132.8 0.4 16.8059 5: 3 5: 4.4 13.4 14.08682 103.1 12.7 14.08625 102.3 14.3 13.5 13.6 12.3 -1.1 18.04373 0.3 SD 2007 WHO Reference 12.6 17.1 12.7 16.7 18.10347 0.0 -0.9 18.7 12.5 136.8497 16.9925 -1.09139 107.0 13.6 21.2 21.4 13.3 112.10126 S 0.9697 15.1 13.04489 7: 5.8 19.11110 0.9 14.1 21.0 16.2333 16.6677 104.1 112.3 23.9 0.2 22.2645 -3 L L SD M M -1.7710 -1.1 108.7828 -1.3 14.2261 15.7 -0.7 120.7032 -1.7 14.11189 14.04495 0.5817 15.8 25.8 12.2 17.2 110.9 25.1 23.6 0.5 27.2665 16.4 15.0 24.1 0.9 17.1 15.6 120.5 22.6 16.6 127.5 12.6 16.6 23.5948 15.9 20.9 16.7628 16.1856 15.8 16.3 120.8 15.8785 15.4 12.2 19.8 20.2 14.0 13.11150 0.8 16.1 21.1 23.2 15.2 14.2 14.7 321.0 13.8 16.4297 15.2737 97.4 131.9 27.0781 16.3 15.7626 -1.8 128.6 13.0 14.9 13.04461 6: 5.9243 15.7368 -1.2 12.6076 15.2 21.8 17.2619 96.9 17.5 14.0205 -1.10652 0.04536 3 7 7: 5.1 113.8 13.6318 16.4 -0.6 14.2 111.7621 15.

4 119.7 23.7 20.3 108.7719 17.8 14.7445 105.1 119.1 15.8 16.2 14.0 19.5 25.2 17.5074 -1.12428 0.2 20.5 129.6651 18.8 14.8 32.6 21.0 15.8 130. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.8 121.5719 19.0 17.7 0.1 13.2 21.4 -313.3 SD 34.2009 16.2 29.2 107.4860 104.7 18.4578 19.8 21.8 33.4022 -1.8 13.7525 16.8 -1.7 13.5 19.1 16.7 124.5 25.2 32.3 17.1746 97.3 15.12501 0.2 -1.7 33.11189 0.0 0.3149 195 -1.2 14.9 21.12310 0.7 13.7 114.7828 17.8287 0.7670 L -1.7 13.8 23.0 16.11342 103.1 SD Median 16.7 13.1 16.8 14.8 13.4 3 SD 127.4 27.5 17.5 111.7 -2 SD 13.3 DSÖ Referans 16.04482 0.2 127.2 21.6 -1 SD 14.3 20.3 14.6 14.1 SD 136.2 118.3 18.8 18.0 34.1 117.8 25.8 129.2233 20.9 29.3 14.4 132.3021 196 -1.11811 0.7 114.0 Dünya Sağlık 21.9 -213.6 16.4 14.7 -1.6 20.5 34.9 0.9 122.04495 12:11 5.7804 16.7117 19.6851 -1.3 24.4 16.12055 0.6 132.5921 19.10259 0.8 17.8746 -1.6 24.3 0.6 14.5 30.1262 -1.4 18.8987 M 19.3 27.8 16. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.7 34.11379 0.1 2007 15.6 21.1 16.9 19.5 19.1 -1.4 28.7 14.0 16.6 14.5 17.6 33.12627 20.1 32.11751 107.6 15.5 18.0 -115.6 14.0 25.12650 15.5 14.7341 -1.2 118.6 13.3 28.5 16.8 21.4617 -1.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.0 23.4263 -1.2 26.4 28.8 12.0050 -1.3 7 13.8 23.4 20.7 15.11266 102.5403 -1.2 118.2 0.10738 0.4 23.0 17.6786 0.3529 25.6 0.3 22.9392 96.8 26.6 30.11688 0.1 115.11556 105.5 -1.0 18.1 15.2 30.6 15.7032 16.9 18.0 -1.3 18.7745 0.7 15.04469 0.7 26.2 22.6 115.2 13.7 21.6 -115.8 18.1 117.4143 -1.6944 M 16.7 17.2 15.8 34.9 27.12396 0.5 26.9 23.8 25.2 33.1 19.8 13.5521 0.9 22.8 0.9 119.5 14.1 25.2 117.6482 18.7352 18.1 19.04536 13: 7 5.7 19.9 34.3 19.6 18.7 16.12603 20.6962 18.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.6116 19.2631 -1.0 20.5 34.9 0.12346 0.9 SD SD -116.5 23.6 14.2 18.1 15.7 15.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.8 135.11487 104.2 123.7 13.9 116.7 21.5821 19.0583 9 11:10 5.5 22.04489 11: 4 136 11:4.2 15.2 17.2 14.7 14.1 20.7 22.3 25.1 -1.8 Z-scores (BMI18.0 25.8367 19.1427 20.8 SD -216.8 13.3 118.9 -1.1 23.7196 -1.6 111.8 16.6 112.04423 0.0 22.4 -1.7 13.8 16.8941 -1.5 27.6 18.7628 -1.7 116.1 21.9 SD 23.6753 -1.3 13.9 33.3243 155 0 0.5 13.9 34.4 26.5 0.0 28.6394 18.9 17.8 28.1 13.1 34.04531 0.6486 19.11304 0.2 SD 27.0 16.9 14.2 17.7293 18.1 17.8 20.6 14.6 17.7 14.1 18.6 31.7 123.1 0.6 13.4799 99.7 18.5 23.0 13.8 2007 WHO Reference 14.1784 3 12: 4 5.9 15.5615 19.4 23.04431 0.1 -1.6 26.9 20.3937 -1.3 23.8 126.12272 0.10989 101.3 33.7578 -1.8 22.9 Median 16.3 15.8 -1.9 18.12458 0.0 125.0701 -1.11720 106.7 15.8 12.6427 -1.11110 101.6888 18.7 23.4107Month 3 159 4 0.7 30.1 35.10780 S 0.1 109.6020 19.6 20.8 14.5 19.9 130.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.12683 0.1 125.12005 109.8 15.0314 2 Year: Month L 0.2955 103.8 22.2 15.5 28.6 137.5 27.10391 12.11925 108.3 17.2 13.3 23.0 0.7461 17.2 27.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.5 22.7203 95.0 14.3 21.7847 16.2 334.4 14.2 120.4 -1.1 18.5 Z-scores (BMI19.7 135.1 14.7407 16.0 15.4 16.12694 15.0 128.1 35.12541 0.2 13.5 16.3 16.04475 0.11623 105.4 7 16.2 16.0 14.3 34.7 16.8 17.0 20.5 122.6 25.5 13.1 18.1 227.04364 0.7710 -3 SD 16.1 120.6 34.2 -1.6 12.9 14.2 15.8 16.0 28.9887 102.2734 98.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.2499 -1.0 16.3294 -1.9 115.5 33.1 18.4 16.5 124.1 17.6 18.6 14.8 28.6148 -1.5 Örgütü 26.6 0.9 19.6 27.5189 (z-skor) 16.7873 16.7 121.2 110.10948 100.2 128.3 16.3 31.3 -1.9 13.5 27.3653 -1.9966 -1.8 127.7102 18.0 20.5578 16.1 14.4 114.7168 18.04454 0.8059 129 9 10:10 130 4.5 Median 114.7 12.4 16.2 23.8 34.10478 0.2960 153 12: 9 12:10 154 0.0 14.9 26.4 3 SD 24.6 16.6795 104.04382to -1.1 15.4 17.8 16.8 13.4 124.8 20.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.10566 12.04439 0.1 133.2 17.6 15.0 17.7 0.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.6 17.9603 20.6 14.7 16.2621 20.5 14.8824 20.4221 -1.7 24.12125 0.8059 95.4393 160 13: 5 161 0.6644 0.10865 100.3 19.0 116.9850 11: 1 133 0.9 28.11415 104.6 9: 7 115 T.0 16.3351 16.10303 -3 SD 12.3 15.4 18.5217 19.8 120.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.4376 20.7 17.9 -3 SD 12.6 15.2 18.4272 99.3 13.7828 16.1 17.3 15.1 33.2 18.9 16.9 35.0 105.7 18.8 19.7880 17.3777 -1.7 32.1 23.8 13.8 14.10435 0.9 15.0 121.12191 0.9881 21.3 14.5 16.7 26.04415 0.5 114.2 25.0 271 35.9 12.3 30.6 19.4 13.3 13.4382 -1.3 17.6 17.4 31.4 128.11869 0.6 13.5 0.3 15.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.1 20.0 14.2 -214.4 123.5 24.8 -1.12579 0.4 109.8 20.8 32.9 14.8 129.3 21.3 26.2026 20.10347 12.0 15.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.2 15.7551 100.04390 11:4.9 24.7 112.04508 13:5.7197 0.04520 13: 5.2089 12: 5 12:5.04355 0.5 112.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.12591 20.7744 19.2 21.3900 -1.0 16.9355 20.0 16.9 SD 22.7 138.10522 0.3 122.8 13.3004 0.04525 13: 5.1 Page 4 of 7 14.8385 131 10:11 11:4.0 133.3 0.2330 102.04399 11:4.8 18.3 17.7 114.4 27.4 18. Sağlık116 -1.2000 Page 1 of -1.7777 16.8497 96.8 13.1 24.5 15.7033 18.1351 -1.0 222.2 -1.7 13.6568 18.7 12.2 108.7884 17.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.9292 101.4 14.11030 0.3 125.9 15.5 22.1 26.9 16.3704 16.4 19.7806 17.7 13.6 131.9 13.12291 0.04461 0.11979 0.2 21.12661 0.8 SD 2 SD 20.3796 20.4 14.9 332.3 20.0784 3 135 0.0 0.4500 -1.12233 0.12528 0.3 29.2 15.2333 S 0.2 19.2 126.3 Page 5 of16.8 16.3 32.8 17.2 15.5 -1.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.0 105.9023 134 -1.7861 17.9 121.9 26.8 12.5 16.3 16.9 SD 15.1 120.3 131.3586 L 103.2 16.5 -215.0 35.4 15.8 124.2 18.4065 16.2 16.4 32.0 16.7 16.1 22.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.2762 198 20.0 26.4 18.7645 17.8704 101.10652 0.7 121.3 18.9 13.5 20.2 120.7 -1.12079 110.3277 194 -1.12253 0.0 24.1196 0 12: 1 5.2 28.4 1 SD 18.5 14.0 19.1 131.2 16.1692 16.3kg/m2) in 13.7 14.6085 0.9 14.4 19.0275 8 11:5.9 116.4 18.7 113.2 22.3403 193 -1.8 -117.5 18.6 15.7846 17.6 13.6 113.7 27.4433 0.5 20.0 0.8 16.0 33.7 115.12567 0.6 18.0 20.2 0.1 17.7 225.7604 17.2665 0.8 12.7 SD SD 19.9 15.7731 127 10: 8 128 10:4.9 21.4733 L -1.6 19.8 122.9398 -1.3 16.7 127.3 13.2 16.5 15.3211 20.9346Month -1.5 22.5502 104.7559 17.1 28.9 3 SD 27.1096 102.4954 13: 8 13: 5.4 14.12328 0.11781 107.0 13.6 M -1.12412 0.8 29.9 16.1 134.0 119.3 2007 WHO Reference 13.9 18.3 21.9 28.2 15.11070 101.7873 17.8 13.6 22.8 115.3 Page 3 of14.4 17.0400 0.1 -314.2 18.5 17.11522 0.10823 -2 SD 12.3752 99.9 33.3 16.6 14.9 24.4 34.12102 110.9 25.0 21.7 21.04407 0.8 27.9 0.9kg/m2) in 17.6 20.5294 -1.6 26.4 30.8 2 21.9 104. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.2 24.12363 0.2 23.8 21.4 119.10695 0.0 -1.6304 18.1 SD 14.8 121.7 27.2 2007 WHO Reference 14.2 14.4 24.9 16.0 15.3 19.8 118.11656 106.4 0.8 34.0890 11:11 12:5.7 0.4 27.6211 19.1 12.6 20.2 24.5 18.1 0.9 0.8 15.0 111.3 23.3 137.12615 20.8 113.1 106.7 25.2 15.5 128.0 24.7862 16.11841 107.4 M 17.11898 108.2 118.7 20.3 18.4 22.6 -1.0 18.7 31.1 106.1 14.6 15.04447 0.1 15.4 -313.2 126.2 16.2648 -1.8 16.3 116.0 16.7 .2 23.0 28.4 17.8 19.3 18.2 21.6 129.3 14.2 22.4 127.12170 0.7780 17.2 17.1490 12: 2 12:5.5 23.5510 -1.7 14.8 20.1 24.5877 100.C.0 19.5 26.7 126.7 -1.10214 0.1 30.0 24.3 31.4 Median 112.8 23.1 SD SD 107.788197.2 110.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.4848 -1.6 12.2665 151 7 12: 8 152 5.9 132.5 17.4 20.2SD 117.7232 18.6 17.2 19.0 123.5 110.1 SD SD 21.0823 20.1 13.0 31.5 14.788497.6 19.10609 0.2371 6 4.0 16.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1.3 111.4 25.6 18.7 25.11952 S 109.1 843 587 0.7751 17.6 23.1 18.4 20.2 15.0 119.0 16.7 18.3 15.4 131.3 17.11451 104.2366 -1.8 15.6 19.5 120.5 33.6732 18.9 19.8 SD Median 20.2 14.9 27.7271 -1.7 23.5 132.4 16.5 21.6 34.12148 0.8 16.3 28.12212 0.12473 0.6 26.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.5 22.1 15.2 25.10906 0.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.9 31.3 18.8 15.7626 -1.6 25.7511 17.5 15.11590 0.1 28.3 14.9 124.0 17.6 103.0 15.1710 -1.3538 156 1 0.5974 16.4961 -1.1 119.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.9 122.9 16.12487 0.12380 0.0 18.3 18.9 17.3 18.3 20.12030 109.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.0 T.3 0.3240 -1.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.3 109.9 21.5 0.1 130.5 113.0 16.5 13.8 20.1 13.5 14.5185 -1.7 20.9SD 125.3 22.7 15.6 18.C.4 110.6 23.3 17.2 14.5853 19.8 114.1 27.3 15.6 29.5 18.0215 20.0 35.12514 0.3 29.7408 17.6985 100.2 136.C.3 Kitabı 15.12554 0.0 21.0 22.6 15.8124 -1.9 125.7 125.5 31.3 18.0 15.7745 16.8 14.0 27.12443 S 0.7 34.4 110.3 98.9 27.6 16.7684 17.6811 18.8095 -1.04514 13:5.5334 -1.6 15.6376 M 16.11150 S 102.4 22.0 23.6 20.1 34.5 123.9 20.7 19.7 15.1 22.4 26.4 20.4 14.2 20.8 14.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.3 19.4 33.12672 0.7 19.0488 -1.11228 0.

3400 -1.0 25.8824 -1.2 16.1 19.5 20.3 16.0 35.0 15.9 21.8 21.3 19.1270 21.04482 0.4 131.3021 20.4 20.0 29.4 35.7 15.7 16.0 20.04461 0.3 22.0 20.2 21.1140 104.6 17.12567 S 0.1 20.5521 -1.1 23.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.9 29.2 -0.6638 100.8 21.3 116.3900 -1.2 15.9 0.7 -315.1 29.7 112.0 0.04536 17: 7 17: 5.1 125.2 29.4 19.2 0.12726 0.0 19.9 19.3 28.4 16.04415 17:4.12807 105.1427 S 0.2631 20.5 124.7 0.3 129.5 136.3 132.2 25.8892 22.0 124.4 132.3 15.0 21.8 127.0407 21.1 119.5 29.8 114.12514 0.0 22.1 25.9 15.8 122.4 131.1 125.6 17.0 125.4393 18:11 19: 5.7 28.2 15.6085 -1.6644 -1.0760 103.5 -1.8 137.5 -0.7 27.4 131.2665 18: 2 18: 5.0 126.7SD 118.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.5 17.7 129.8 0.2 2007 WHO Reference 15.0 15.3 16.7 15.5 17.6 -0.2762 20.1129 21.1 35.7 121.7731 2 16:4.2 18.2423 L M -1.7197 -1.5 SD 23.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.3 109.5 27.1 25.7 24.7 29.7 114.3211 20.04454 0.12694 0.8710 -1.4 133.1 116.8 35.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.3 27.7 120.1962 21.12902 108.0 24.2233 21.4107 9 18:10 5.3796 20.5 5.3 0.6 17.4 118.5 35.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.04495 0.5 122.2 127.3 15.4 28.7 23.4 131.5 35.4 109.7 117.4 15.4 29.3 15.4 -1.3 17.5 29.4 35.9 0.1 35.3 29.5 18.9 24.12627 101.2 15.5 34.9982 103.12528 0.3777 -1.9 21.5 28.8578 22.7 35.7 SD 24.2 17.8 113.2 19.1 115.6 2 SD 27.6 18.5 35.4 20.2 7 15.12683 102.8 21.4 228.04489 0.9 17.4 27.5 133.0 0.4 110.9 20.3 15.2 128.3 22.4 123.2 35.4 35.5 24.8 -1.6 18.9 35.6 20.4 -118.9 2 SD 27.5 28.8 16.0112 21.04475 0.5 17.12501 0.4 19.7 24.12746 0.5 18.8 34.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.8 102.6 110.7 122.5 136.9 18.7 35.3 21.6 29.5 17.8287 -1.3 28.6 18.1 129.2 24.4143 20.12638 0.4382 -1.12541 0.6 111.12836 104.12787 0.12473 0.9 28.7 15.9 21.4822 -1.1 114.8 22.5 0.3 15.5 SD SD -118.6 19.0890 209 17: 6 210 0.0986 21.1 -3 SD 15.8 21.8 115.3 18.2 35.9812 21.04520 0.5 124.1784 17:10 17:11 5.5 120.2 -1.4 29.4 110.0 0.6 121.12615 100.12756 104.12777 18: 7 5.7 15.0 113.8059 3 16: 4 16:4.6 Page 6 of17.4 25.9355 -1.12579 -3 SD 14.1423 -3 SD 20.2 105.6 24.9881 -1.2 23.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.04407 5 to 0.12930 109.8735 22.3 117.7 111.8 SD 123.6 29.8 16.4 -0.1 -2 SD 16. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 15.2 105.3 120.9 125.3 110.4 24.6 125.5 135.9 14.236697.04382 0.1 15.5 18.9202 21.8 24.4354 0.6 -217.9 Median 17.12855 107.8 SD 28.2 110.04525 0.3 21.3 20.5 18.9 18.2371 -1.6 35.8419 22.1196 0.8 121.2 24.3 0.3 35.9 -1.6 15.1 114.1 19.9 127.0 124.8 15.7 18.0 19.12704 102.04447 5.4 107.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.1 20.8 123.8 20.6 S 0.12797 105.3 106.0 15.0 20.0 29.6 0.6 16.0 119.2 21.6 34.6 19.0 35.3 130.9 17.3 25.0 20.8 19.4667 0 5.2 20.0 0.04431 17:5.0 34.2 126.0 117.7 112.04364 0.3 123.6193 -1.3 20.4 118.1 Sağlık Bakanlığı.6 16.7 21.2 130.7937 102.04531 0.5 0.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.12672 0.0 23.9 21.9 24.9 116.9585 -0.8 22.9 16.12554 0.8 103.1550 21.289296.1883 99.9 35.6 34.5 17.0553 21. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .7 25.8 15.3 15.5 Örgütü 34.9 113.8 126.3 16.12661 101.4 25.4 106.3 0.2 35.5742 100.2 108.6 35.2 25.8 14.4954 5.12874 0.1 17.2 18.0583 208 5 0.0260 21.4 17.12591 100.0 21.12948 108.3 23.0 15.7 115.3 35.6 21.7 114.6 3 SD 34.1 127.4951 96.168898.2 118.1 18.5 SD 16.2 20.12845 107.4 16.1 25.3 129.3822 18: 8 18: 5. Türkiye 1 SD 23.12816 0.12826 106.2 15.7 -0.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.2 35.7 16.8 21.9509 21.6 19.1 20.8 335.8 0.3 15.8 126.1 29.8 15.2 117.0 25.5 19.2026 187 -1.7 125.4 132.1 120.04514 0.4022 5 .9182 102.0 -0.3 16.249997.8 15.12883 107.2 110.3403 20.04390 0.9966 205 1 2 206 0.6 23.0 24.9 15.2 128.1 122.3 118.6 21.4 3 SD 34.9 19.0 28.C.3 SD 35.4 124.12487 0.9356 21.7 28.19 yaş (z-skor) 20.3 17.8 114.182698.4263 M 20.5 35.6 29.3 22.5 Dünya Sağlık 27.3243 5 18: 6 5.4 34.5 17.8 16.8 114.2914 -1.2 15.12911 0.5285 100.9661 21.04423 17:5.2 18.5230 104.5 119.1 0.2 SD Median 20.1 -0.2098 21.7745 -1.5 S 0.12939 109.3 18.1 108.4 17.2 15.0 21.8 24.0374 -0.5 137.1 20.9 123.0 113.0 121.7510 101.6 19.0 115.9 28.8358 -0.0823 20.0400 -1.3653 L -1.8 111.6 25.3 27.04508 0.314995.1 35.5 29.8 2 27.8 23.7 17.2 116.4 110.2 24.2 35.1 19.2 28.9 35.6 18.5 19.3 21.12736 103.8 105.4 21.0 21.6 120.4 0.5 0.7 0.9 0.0 15.3529 16: 1 16:4.1 104.6 28.6 120.12893 106.141099.7 23.12650 -2 SD -1.2 119.6 35.2 29.2 15.1925 -1.0914 97.1 21.6 19.1 112.0 23.8 23.2 121.8385 5 16: 6 0.6 18.1 128.04373 0.3 19.4 17.5 111.1 28.7 34.8 138.8 22.4 17.5 135.12920 109.1 0.9962 21.1 15.12767 104.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.3 34.0699 21.04355 0.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.3880 99.7 27.1514 104.5 35.1 28.1490 8 17: 9 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 123.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.3 130.3 23.4500 -1.0 128.04502 0.04469 0.5 134.2960 3 18: 4 18: 5.5 -216.8773 -0.4 15.12715 101.4376 M 20.5 35.4 23.9 16.7 3 34.6 17.5 119.9 18.3 18.12603 0.0 20.2 127.9 34.9 SD 18: 1 5.3 17.8 15.6 119.0 24.9 124.3 132.8 116.8 21.9023 200 8 16:4.5 15.C.6 20.2 16.0843 21.5 16.3 29.2 29.7077 -1.9048 22.7 20.04439 17:5.0215 20.12864 0.3 24.5 0.4 107.327795.7 112.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 .Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O.C.C. Neyzi) T. Neyzi) Şekil 6 .Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O.T.

Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek.C. Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin. Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir. 274 T. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu.C. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak). • Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek.Sağlık Bakanlığı. • Konunun yinelenmesi. korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir.

Çocuğa özel bölgeleri sorulur. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır. okulda en sevdiği arkadaşı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak. varsa kardeşi. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir. T. Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir. ardından şu şekilde sürdürülmelidir. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin.T. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir. sınıfa söyleyecek. alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir. babası. en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir.C.C.

sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yemekler hakkında konuşmalar. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur. sonra izleyenlere neler iyiydi.Yiyecek gruplarının yetersiz. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur. Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 276 T. baba ve çocuğun davranışı. Rol Yapma: Anne.C. 5-8. Eğiticiler de imzalarını atarlar.Sağlık Bakanlığı. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim.C. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir.

24 AY T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 .T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 .

Türkiye 278 T.Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

24 AY T.C.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 .

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. Türkiye 280 T.

.. Adı ........................... : .............................................. : ........................................................................./................... – .............................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.........................T.............................................................. Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir............C............. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...C... Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : ............... : ................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 .................Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ....... : ..................................................... Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir... : ...................................................................................................................C................................................ T........................................ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T..................................C............./....................................................

. Telefon Numarası : ...... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı....../………................... Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır............................................………………………..) Aldığı başarılı dereceler: .............C............./…………........................... Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S...........K................................. Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ………. o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T....……...................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o . Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek .............................S.........../…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: …………............................................................................./…………............haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: .............................................................................) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır...................................Sağlık Bakanlığı./………........................................................ ...... Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : ............... (En son bitirdiği okul)................ Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz.......C........ Adres : .................. Spora (düzenli antrenmanlara ...............................................................................................mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T... Tarih :…………................................................. Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ………………………............ Öğrenim durumu: ...................................

tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. ülser vb. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma. şerit vb.) Diğer 283 T. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman.C.) Fıtık Kanser. karaciğer. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. kabızlık Dışkıda kan. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ishal. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında. boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis. baş dönmesi. akıntısı.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak. his kaybı Kas. kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A. burun.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak. öksürük. çarpıntı Nefes darlığı. siğil.mesane hastalıkları (kum. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. dışkının koyu. spor yaparken göğüs ağrısı. uçuk vb. hemoroid.) Cilt hastalığı (egzama. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı. eklem. işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı. B veya C) Böbrek . tümör (vücutta şişlikler vb. kurt. bademcik vb.C. taş vb. safra kesesi hastalığı (gastrit. çınlaması. mantar. barsak.) Ruhsal sorunlar Mide. boğaz sorunları (sinüzit.) Kulak ağrısı. flebit Kan hastalıkları. karıncalanma.C. iştahsızlık Karın ağrısı.T. kasıklarda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz.

diğer) Tedavi (ameliyat.. çekme. Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş. Diğer sorunlar……………………………………………………………….(gün) Adet düzeni Düzenli : ………. ayak. Gebelik sayısı :……. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti. diz. omuz. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur. akıntı./………. ilaç. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?………………………………………. ayak bileği. el. yırtılma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. uyluk. 284 Sayı:………………………. çay. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.sırt.. sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :……….. dirsek. göğüs kafesi. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik.Sağlık Bakanlığı. boyun. kalça. kist oldu mu?………………………………. T. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı . kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası. ezilme. diğer) Tanı (kırık. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ağrı. Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol. sigara. Adet görme süresi :………./………. kafa travması. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi. Doğum sayısı : …………. kopma.. parmaklar. ameliyat vb. bacak. Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………... el bileği. çıkık.) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz. Düzensiz :…………..İmzası Tarih :…….C.. kol. bel.

…….…….… K.…….……………………………………. guatr)………………………. üfürüm)……………………………………………………. Göğüs deformiteleri (asimetri. wheezing. diğer bulgular)…………………………. …………. 285 T.C.…….V.………….………….……. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar …………. pigmentasyon.……. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. …………. Abdomen: (Kitle. Boyun (Torticollis.……. kitle.. …………………. Nabızlar (Radial.C.……. Ameliyatlar ………………………………………. palpabl lenf düğümü.……. Üst ekstremiteler ………………….…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:…………………………………………………………………. Oskültasyon (Ritm.(Şekil bozukluğu..B... dalak.…. boyun)…………………….…….…. tonsiller.……. hipertrofi.……. Karaciğer.… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral.B. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . femoral. gövde. Varikoziteler (üst..T. ronküs. Hastalıklar ………………………………………..C.……. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………..S. Yaralanmalar ………………………………….…. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ………. Allerji …………………………………. diğer)……………………………. deviasyon.……. diğer)……………………………………………….. K.. diğer bulgular)…………………………………. pectus carinatus-excavatus)…………..……………………………………….alt ekstremiteler.… Torasik vibrasyon (sağ-sol):…………………………………………………….…………………………………….

.C.Sağlık Bakanlığı./………….C. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ………………………. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . b) Yapılan muayenede ……………. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T./………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. TARİH : ……….………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur. Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.