T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI

SAĞLIK HİZMETLERİNDE

OKUL SAĞLIĞI KİTABI

ISBN Sağlık Bakanlığı Yayın Numarası HM Yayın No

: 978-975-590-236-4 : 719 : SB-HM-2007-17

© Bu yayının tüm hakları T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü’ne aittir. Kaynak gösterilmeksizin alıntı yapılamaz. Alıntı yapıldığında kaynak gösterimi “SB, RSHMB, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, yayın no ve tarihi” şeklinde olmalıdır. 5846 sayılı yasa gereği Mektep Müdürlüğünün onayı olmaksızın tamamen veya kısmen çoğaltılamaz.

Basım Tarihi : Mayıs 2008

Tasarım & Baskı: Yücel Ofset Matbaacılık Turizm Sanayi Tic. Ltd. Şti. Kazım Karabekir Cad. Kültür Çarşısı No: 7/12 06060 Ulus - ANKARA Tel : (312) 34231 11-12 - 341 95 96 - 384 64 26 Fax : (312) 341 87 50 e-mail : yucelofsetank@superonline.com

ii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI SAĞLIK HİZMETLERİNDE OKUL SAĞLIĞI KİTABI

EDİTÖRLER Prof.Dr. Hilal ÖZCEBE Prof.Dr. Betül ULUKOL Dr. Salih MOLLAHALİLOĞLU Uzm.Dr. Nazan YARDIM Dr. Feray KARAMAN

YAYIN KURULU Prof.Dr. Nihat TOSUN Uzm.Dr. Turan BUZGAN Dr. Ünal HÜLÜR Dr. Hakkı GÜRSÖZ Dr. Zekiye ÇİPİL Zeki KADI

Ankara, TÜRKİYE Mayıs, 2008
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

iii

PROJE DANIŞMA GRUBU Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA

PROJE TEKNİK ÇALIŞMA GRUBU Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Dr. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA

iv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Prof. Dr. M. Umut AKYOL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Fulya DÖKMECİ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Kadın Hastalıkları ve Doğum Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emin ERGEN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nevin ERGUN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü ANKARA Prof. Dr. Aysun İDİL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Emine Z. KILIÇ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülümser KUBİLAY Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hilal ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Ferhunde ÖKTEM Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Elif N. ÖZMERT Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Gülden PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Prof. Dr. Hikmet PEKCAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülent E. ŞEKEREL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Betül ULUKOL Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Songül YALÇIN Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin ADIYAMAN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Endokrinoloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Dilek ASLAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Orhan DERMAN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fak. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Selmin KARADEMİR Dr. Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Kardiyolojisi ANKARA Doç. Dr. Berna PEHLİVANTÜRK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Birgül PİYAL Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi ANKARA Doç. Dr. Figen ŞAHİN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Tülin TANER Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

v

Haluk ÇAĞLAYANER MEF Okulları İSTANBUL Uzm. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dr. Doç. Dr. A. Hülya ALTINYOLLAR Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Sağlık Ocakları Programlama Şube Müdürlüğü ANKARA Uzm. Bülent ÜLKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Spor Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Doç. Filiz ŞİMŞEK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Uzm. Doç. Nükhet İŞİTEN Sami Ulus Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Uzm. Nilgün ÇAYLAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm.C. Belgin ÖZHAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Vural DİRİMEŞE Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Gör. Dr. Dr. Dr. Z. Gör. Dr. Birsin ÖZÇAKAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nefroloji Bilim Dalı ANKARA Uzm. Dr. Dr. Dr.PROJE ÇALIŞMA GRUBU Doç. Dr. Gonca YILMAZ Keçiören Eğitim ve Araştırma Hastanesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Klinik Şefi ANKARA Yrd. Doç. G.C. Esra ÖZCEBE Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Öğr. Dr. Esin TEMEL Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi Başkanlığı ANKARA Uzm.Dr. Nilgün VATANDAŞ Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA vi T. Dr. Dr.Aydan GENÇ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji Ünitesi ANKARA Öğr. Songül ACAR VAİZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Güneş GÜR Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi 1. Meryem TEKÇİÇEK Hacettepe Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Pedodonti Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nüket PAKSOY ERBAYDAR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Nilüfer ÖZAYDIN Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Uzm. Dr. Gör. Dr. Doç. Dr. Gör.Dermatoloji Kliniği ANKARA Uzm. Dr. Ahmet ATAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Kliniği ANKARA Yrd. Dr. Dr. Gülsen CEYHUN Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı ANKARA Yrd. Dilek YALNIZOĞLU Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Doç. Aysu DUYAN ÇAMURDAN Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Öğr. Banu ÖZMEN İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü İSTANBUL Uzm. Dr. Sema ATTİLA Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Öğr. Dr. Dr. Dr.

PROJE ÇALIŞMA GRUBU
Uzm. Dr. Nazan YARDIM Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Araş. Gör. Dr. Güledal BOZTAŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Araş. Gör. Dr. Fehminaz TEMEL Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Dr. Halil AKCENGİZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muammer ARDIÇ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Şevkat Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Hatice AYAZ Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ergazi Mehmet Gözgü Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Berrak BORA BAŞARA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Fatih BATTALOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Batıkent 1 Nolu Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yıldırım CESARETLİ Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Zehir Araştırmaları Müdürlüğü Zehir Danışma Merkezi ANKARA Dr. Doğan CEYHAN Anıttepe Jandarma Dispanseri ANKARA Dr. Zekiye ÇİPİL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Belgin EMİNOĞLU Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Uyanış Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Toker ERGÜDER Dünya Sağlık Örgütü Türkiye Ofisi ANKARA Dr. Sema KARA Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Keçiören Kalaba Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Feray KARAMAN Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Levent KOŞAR TED Ankara Koleji Vakfı ANKARA Dr. Nezihe OKUTAN Ankara İl Sağlık Müdürlüğü 19 Mayıs Sağlık Ocağı Dr. Vildan SEYREK 9 Nolu AÇSAP Merkezi ANKARA Dr. S. Hatice TURAN 9 Nolu AÇSAP Eğitim Merkezi ANKARA Dr. Ömer VAROL Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Dr. Berna YILDIZ Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Saray Bakım ve Rehabilitasyon Merkezi ANKARA Dr. Canan YILMAZ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bulaşıcı ve Salgın Hastalıklar Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Nevin ÇOBANOĞLU Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Diyetisyen Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Sağlık Ocakları Daire Başkanlığı ANKARA Tıbbi Teknolog Gülay KARAODUL Sağlık Bakanlığı Sağlık Eğitimi Genel Müdürlüğü ANKARA Uzm. Odyolog Maviş KAYIKÇI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Ünitesi ANKARA Sos. Hizm. Uzm. Figen PASLI Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA Hem. Serap TAŞKAYA Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ANKARA Uzm. Psikolog Suphi TUNÇ Dr. Zekai Tahir Burak Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Gençlik Danışma Merkezi ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

vii

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof. Dr. Seval AKGÜN Başkent Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Semra ATALAY Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Kardiyoloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Erol BELGİN Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Kulak Burun Boğaz Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nazmi BİLİR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Rüveyde BUNDAK Pediatrik Endokrinoloji ve Oksoloji Derneği İSTANBUL Prof. Dr. Selda Hızel BÜLBÜL Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı KIRIKKALE Prof. Dr. Gülhis DEDA Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Nöroloji Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevgi BAŞKAN GÜLNAR Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı. ANKARA Prof. Dr. Metin KARABÖCÜOĞLU İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Pediatrik Acil Bilim Dalı. İSTANBUL Prof. Dr. Efser KERİMOĞLU Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Nihal KUNDAKÇI Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Pelin KOÇYİĞİT MÜŞTAK Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Sevin ERGİN ÖZDENİZ Halk Sağlığı Uzmanı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı İSTANBUL Prof. Dr. Şevkat Bahar ÖZVARIŞ Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bülbin SUCUOĞLU Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ANKARA Prof. Dr. Ayşegül TOKATLI Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Beslenme ve Metabolizma Bilim Dalı ANKARA Prof. Dr. Bihter YAZICIOĞLU Diş Hekimi Halk Sağlığı Uzmanı ANKARA Doç .Dr. Müjgan ALİKAŞİFOĞLU İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Adolesan Bilim Dalı İSTANBUL Doç . Dr. Adem AYDIN 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı İZMİR Doç. Dr. Banu ÇAKIR Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı ANKARA Doç. Dr. Nesrin DİLBAZ Ankara Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniği ANKARA Yrd. Doç. Dr. Türkan GÜNAY 9 Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı İZMİR Uzm. Dr. Cengiz KARA Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi ANKARA Uzm. Dr. Bige SURLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Çevre Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

viii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

PROJE 1. DEĞERLENDİRME KURULU
Dr. Derya BAYTOK Barış Sitesi Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Fatih CIRIK Kanuni Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Muhittin DEMİRKASIMOĞLU 112 Acil Sağlık Hizmetleri ANKARA Dr. Fercem ERBAY ER/PA Hemodiyaliz Merkezi MUĞLA Dr. İlknur EKİNCİOĞLU 19 Mayıs Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Yurdum KARABACAK Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ANKARA Dr. Eda KÖKSAL Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr. İbrahim KUMAŞ Perşembe 2 No’lu Sağlık Ocağı ORDU Dr. Özge KÜÇÜKERDÖNMEZ Hacettepe Üniversitesi Sağlık Teknolojisi Yüksek Okulu Beslenme ve Diyetetik Bölümü ANKARA Dr.Ali ÖZTAŞ Bademlik Sağlık Ocağı ANKARA Dr. Esin ŞENER Nurullah Baldöktü Sağlık Ocağı İSTANBUL Dr. MehmetAli TORUNOĞLU Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Bul. Salg. Hst. Şube Müdür V. ANKARA Dr. Nuran TÜLELİOĞLU Altındağ Sağlık Grup Başkanlığı 4 No’ lu Sağlık Ocağı ANKARA Dt. Ahmet ŞAHİN ÖZDEMİR Şuhut Devlet Hastanesi AFYON Uzm. Dyt. Arzum EKŞİ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ANKARA Nihal İLDEŞ Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Ruh Sağlığı Daire Başkanlığı ANKARA

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ix

PROJE 2. DEĞERLENDİRME KURULU
Prof.Dr.Serpil UĞUR BAYSAL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Beslenme ve Metab. Bilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Münevver BERTAN Uluslararası Çocuk Merkezi ANKARA Prof.Dr.Ufuk BEYAZOVA Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı ANKARA Prof.Dr.Ayşen BULUT İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Aile Sağlığı Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Gülbin GÖKÇAY İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Sosyal Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Olcay NEYZİ İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Gürson Çocuk Sağlığı Vakfı İSTANBUL Prof.Dr.Nedret UZEL İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü Acil Pediatri Anabilim Dalı İSTANBUL Prof.Dr.Kadriye YURDAKÖK Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı ANKARA

x

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

ÖNSÖZ

Değerli Meslektaşlarım; Sağlık Bakanlığı’nın amacı, sağlık hizmetlerinin yurdun her köşesinde, toplumun bütün kesimleri için erişilebilir, etkili, verimli nitelikli ve sürdürülebilir olmasını sağlamaktır. Hükümetimizce bu amacı gerçekleştirmek maksadıyla 2003 yılından bu yana Sağlıkta Dönüşüm Programı yürütülmektedir. Sağlıkta Dönüşüm Programı’nın hedefleri arasında temel sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesi ve sağlık insan gücünün bilgi ve beceri ile donatılması önemli bir yer tutmaktadır. Bakanlığımız tıp ve ilişkili diğer sahalardaki bilimsel gelişmelerin sağlık insan gücümüze aktarılarak hizmet kalitesinin geliştirilmesine büyük önem vermektedir. El kitapları, rehberler ve diğer yayınlar yanında uzaktan eğitim gibi bilişim araçlarını da kullanarak, hizmet içi eğitimler yoluyla sağlık çalışanlarının bilgi ve becerilerinin artırılmasını çağdaş sağlık hizmeti sunmanın gereği sayıyoruz. İlk ve orta öğrenim çağında 16 milyonu aşkın öğrencimiz bulunmaktadır ve bu yaş grubu sağlık açısından özel ilgi gerektirmektedir. Bu kitlenin sağlığının korunması ve geliştirilmesi için tıbbi bilgi ve yeniliklerin derlenip süzülerek bir kitapta toplanması önemli bir adımdır. Okul sağlığı ile ilgilenenler için başvuru kitabı niteliğinde, geniş hacimli, bilimsel bir kaynak ilk defa yayınlanmaktadır. Çalışmanın başından sonuna kadar titizlikle gayret gösteren Bakanlığımız merkez ve taşra teşkilâtından arkadaşlarıma teşekkür ve takdirlerimi ifade etmek isterim. Eserin vücuda gelmesinde emekleri bulunan akademisyenlere, uzmanlara, meslek örgütü mensuplarına şükranlarımı sunuyorum. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın sağlık çalışanlarımız ve okul çağındaki çocuklarımız için yararlı olmasını dilerim.

Uzm. Dr. Orhan Fevzi GÜMRÜKÇÜOĞLU Müsteşar

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xi

xii

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

SUNUŞ Sevgili Meslektaşlarım, Dünya Sağlık Örgütü’nün sağlık tanımı “yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil; fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir” şeklindedir. Çocukluk, gençlik, erişkin ve yaşlılık dönemlerinde çok farklı etmenlerin sağlığı etkileyen faktörler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Çocukluk ve gençlik döneminin önemli bir bölümü okullarda geçmekte olup, bu dönemde okul sağlığı yaklaşımı benimsenmektedir. Türkiye’nin nüfusu her ne kadar son yıllarda yaşlanıyor olsa da pek çok ülke ile kıyaslandığında genç nüfus oranı oldukça yüksektir. 2000 yılı nüfus sayımı verilerine göre ülkemizin 5-19 yaş nüfusu 20 milyonu aşmaktadır ve bu yaş grubu toplam nüfusun yaklaşık yüzde 30,7’sini oluşturmaktadır. Türkiye’de okul öncesi hazırlık, ilköğretim ve lise düzeyinde 16 milyonu aşkın öğrenciye 500 binden fazla öğretmen tarafından 60 bini aşan okulda eğitim ve öğretim hizmeti verilmektedir. Okullardaki öğrenci, öğretmen ve personel sayıları dikkate alınacak olursa, nüfusumuzun en az beşte biri okullarla doğrudan etkileşim içindedir. Ülke Kalkınma Planlarında da önemi vurgulanan 5-19 yaş grubunun sağlık bakım hizmetleri, Türkiye’de sağlık sistemi içinde öncelikli hizmetler grubunda olmasına rağmen “okul sağlığı” başlığında yeterince ayrıştırılmamıştır. Okul sağlığı dönemi uzun bir dönem olup, çocuğun yuva yaşamı, ilkokul dönemi, ortaokul ve lise dönemlerini de içine alan bir dönemdir. Bu da göstermektedir ki, çocukluk dönemi sorunları, prepubertal dönem sorunları ve adolesan dönem sorunları okul sağlığı sorunlarıyla iç içedir. Çok geniş bir dönem olan okul döneminde her aşamada çocuğun karşılaştığı risk faktörleri, çocuğun gelişim dönemlerine ait sorunlar, sağlık sorunları ve tüm bu sorunların çözüm önerilerinin ele alınması gerekmektedir. Ülkemizde, okul çağı çocuk sağlığına yaklaşım konusunda birinci basamakta Toplum Sağlığı ve Aile Sağlığı Merkezlerinde çalışan sağlık personeli için rehber kitap ihtiyacına binaen, okul çağı çocuklarının büyüme, gelişme ve sağlığını etkileyen faktörlerin tespiti, sağlıklarının geliştirilmesi, sık görülen hastalıklar ve tedavileri konusunda bilgilendirmek ve rehberlik amacı ile bu çalışma planlanmıştır. Bilindiği üzere Bakanlığımız daha evvel “Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri”ni hazırlamış ve birinci basamak çalışanlarının kullanımına sunmuştur. Bu rehber daha çok hastalıkların tanı ve tedavisinde birinci basamak çalışanlarına rehberlik etmektedir. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ise öncelikle koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında bir çalışma olacaktır ve hastalıkların önlenmesine yönelik, pratik çalışma hayatında sıklıkla başvurulabilecek bilgileri de içermektedir. Bu kitap, kendi alanında bir ilk olma özelliğine sahiptir. Ülkemizin Avrupa Birliği katılım sürecinde bilimsel ve sistematik bir çalışma olarak okul sağlığı konusunda atılmış önemli adımlardan biri olacaktır. Titiz bir çalışmanın ürünü olan bu eserin ortaya çıkmasında görev alan ve katkı sağlayan Sağlık Bakanlığı ilgili birimlerine, konularında uzman olan hekim ve öğretim üyelerine, birinci basamakta çalışan hekimlere, meslek örgütlerine ve Müdürlüğümüz çalışanlarına katkılarından dolayı teşekkür ederim.

Dr. Ünal HÜLÜR Hıfzıssıhha Mektebi Müdür V.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

xiii

xiv

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

Danışman öğretim üyeleri ile beraber çalışma programı belirlenmiştir. Alınan geri bildirimler doğrultusunda. elektronik ortamda “http://www.saglik. 81 il valiliğine resmi yazı ile rehberin sahada çalışan tüm birinci basamak hekimlerine duyurularak geribildirim formu aracılığı ile geribildirimlerinin alınması talep edilmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabını geliştirme çalışmalarında emeği geçen herkese teşekkür ederiz. verilmiştir.tr” adresinden geri bildirimde bulunarak katkı sağlayabilirsiniz. Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nı. uzman hekimler.gov. Türkiye’de okul sağlığı alanında çalışmış ve halen çalışmakta olan uzmanlar grubuna danışıldıktan sonra kitabın basım öncesi son hali.TEŞEKKÜR Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı’nın geliştirilmesine yönelik hazırlık çalışmaları Mayıs 2004 tarihinde Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı işbirliği ile başlamıştır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü T. Taslak doküman. konu ile ilgili öğretim üyeleri. ilgili konu başlıklarına göre yine öğretim üyeleri. uzman hekimler. proje editör öğretim üyeleri tarafından revize edilmiştir. Kitabımızın yaşayan ve güncel bir yol gösterici olması sizin geri bildirimlerinizle mümkün olacaktır. Revizyonu tamamlanan doküman Müdürlüğümüz internet sitesinde yayınlanarak geribildirimlerin elektronik olarak gönderilmesine de olanak sağlanmıştır. sahada çalışan hekimlerden oluşan yaklaşık otuz kişilik ikinci danışmanlar kuruluna gönderilerek geri bildirimler alınmıştır.hm. çok sayıda katılımcının emeği ve uzun bir çalışmanın ürünü olarak siz değerli sağlık çalışanlarının hizmetine sunuyoruz. 03-07 Ekim 2005 tarihleri arasında. sahada çalışan hekimler ve Bakanlığımız birimleri üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen bir çalıştay düzenlenmiş ve bu çalıştay sonucunda taslak doküman oluşturulmuştur. Devam edilen süreçte.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Amacına ulaşması ve yaşayan metinler olması için.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xv .

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .xvi T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

. 9 A........................................................................................................................................................................... 49 F..................................................................................................... 1 1....................................................................................................................................................................3 Sensörinöral (SN) Tip İşitme Kayıpları ........................... 1 B................... OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ ......... ................................. 13 A.................................................................... 23 B..........2...................................................................................... 9 A...................... 37 E............................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...2 Psikososyal Gelişme ................................................................. xiii TEŞEKKÜR .İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ................................3 Tarama Programlarını Uygulama Teknikleri .......... 26 C............... Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi ...................................................C.................................3 Korunma .................................................................. 18 A....... 24 B............................. Konuşma ve Ses Bozukluklarının Sınıflandırılması ....... 16 A................................................................................. Taramalar ....................................2 Güvenli Okullar Programı................1 Tarama Testleri ....... 22 B.....1 Temel Göz Muayenesi .........................1 Sağlığı Geliştiren Okullar Programı .............1 İşitme Kaybı ............ Okul ve Okul Sağlığının Tanımı ..........................................35 D................. 30 C.................C................................................................................1 Dil.............. 31 C.........................................................................3................................ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..26 C................................ 6 B........................................................................... Konuşma ................................. 29 C....4 Okula Yönelik Öneriler ................................................ İşitme Sağlığı ................................................................................... Ağız ve Diş Sağlığı ...... 13 A...........................2......................................................4 Ergenlik İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar .............. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME ................................................ 7 B.............................................2 Gelişme ..............................1 B...........2 Korunma ........................................................................................................3 Geliştirilen Yeni Okul Sağlığı Yaklaşımları................................................................................................................................................ Görme Sağlığı .............................. 25 B...... 40 F............................................................................................................................................................................................................. 7 2........................................................................................................ 50 F.......................................................................................................................... 38 E.. 35 D......... 31 D.. 9 A...................................................................... Yardımcı Araçlar ve Koklear İmplantlar .....................................................................1 Büyüme ..............................................................3............................................4 İşitme Kaybında Kullanılan İşitme Aygıtları................................................................................................................. 25 C...............................................................2 Göz İle İlgili Sorunlara Genel Yaklaşım ...........5 İşitme Kayıplı Çocukların Eğitiminde Temel Yaklaşım İlkeleri......................... 1 B............................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xvii .................2 Tarama Programına Alınacak Hastalıkların Özellikleri ...............................................3 Büyüme ve Gelişme İle İlgili Sık Karşılaşılan Sorunlar ...... xv BÖLÜM: I .......................... 23 B................................................................ 50 T..............1 Okul Sağlığı Hizmetlerinin Amacı ve Kapsamı ......................................................................................1 Ağız Diş Sağlığı Sorunları .... xi SUNUŞ .. 27 C..................................................... Okul Sağlığı Hizmetleri ........................................................................................ 7 B.................1 Cinsel Gelişme .......... 1 A.............................................................................................................................................................................2 İletim Tipi İşitme Kaybı Nedenleri ve Yaklaşımlar .......................OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM .........................................................................................................................6 İşitmenin Korunması .................49 F................................................................................2 Okul Sağlığı Ekibi ...................................................................

......................3 Aşıların Uygullanma Şekilleri ...... 107 B.............................................1 Tütün Kullanımı ................... Salgın İncelemesi ve Kontrolü ........................................ 93 E.................................................................................... 81 D.............................................................................................................................. 93 E.................3 Okul Dışı Fiziksel Etkinlik Programları ...........2 Şiddetin Nedenleri ...................................................................2 Besin Grupları........................................... 96 F................................ 101 A................9 Şiddete Maruz Kalan Öğrencilerin Tanısı ve Yaklaşım .................. 101 A..........................1 A Grup Beta Hemolitik Streptokok (AGBHS) Taşıyıcılığı .........3 Okula Yönelik Öneriler ........1 Sağlık Eğitimi Konu Başlıkları ve İçerik ........................................................................................60 B........................................... SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME ......1 Okul Çağı ve Ergenlik Döneminde Sık Görülen Beslenme Hataları ...................................................3............................. 92 E.......... 92 E.................................6 Birinci Basamak Sağlık Çalışanlarının Şiddetin Önlenmesindeki Rolü ................................... 65 D............... 91 E..2 Aşıların Yapısı ........................................ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.................................................. 56 A.. 96 F..................6 Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın Aşı Programında Olmayan Aşılar ....................... 91 E................................ 100 A...................................................................................................... 81 D..............................................................................1 Risk Etmenleri ....................................................................... 100 A.......................................................................................1 Aşı Programları........ Sigara.................................8 Şiddet Sorununun Çözümü Konusunda Genel Yaklaşımlar .... Fiziksel Etkinlik ............................................. Alkol ve Madde Kullanımı ......................................................8 Kayıt Bildirim ............................................................................................................................ 96 F....................................................................................................................................... 105 A................2 Salmonella Taşıyıcılığı ......................................2 Okul İçi Beden Eğitimi Programları ..................................................................... 93 E.......................................................................................................................... Sağlık Eğitimi .........3 Sağlıklı Beslenme Önerileri........................................................................2 Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı ....... 59 B.......................................5 Okul Çağı Aşı Uygulamaları ................................................... 101 A......................................................... 98 4.................................................................. 61 B..................................................... 65 C....................................................................................................................................................................................................................................... 100 A.........................................................................................................7 Aşı Kontrendikasyonları ve Yanlış Kontrendikasyonlar ............................................................................................................................................................................. 106 B................................... BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE ............... 95 E.1 Fiziksel Etkinliğin Önemi ............... 56 A..................................................... 61 C...................................................................... 92 E..... 107 B.............. 107 B............................... 56 A............................................................3 Şiddet İle Karşılaşılan Ortamlar ........................ Çocuk İstismarı ve Yaklaşım .................. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .... 104 A................ Aşılama ................................................................... Taşıyıcıların Araştırılması............ 108 xviii T..........C........................4 Şiddetin Etkileri ................................................................... 86 E....................... 95 F............4 Parazit Taşıyıcılığı .................................4 Soğuk Zincir .................................................................................................3 Akut Viral Hepatit Taşıyıcılığı ...7 Şiddet Açısından Okul Değerlendirilirken Aşağıdaki Özellikler Öğrenilmelidir ...................................................... 107 B.............................. 91 E...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................1 Görülme Sıklığı . Şiddetin Önlenmesi............................................... 56 A........................................................ 107 C...............................................5 Risk Altındaki Çocuklar .............C...... Sağlıklı Beslenme Önerileri... 102 A..............................................2 Tanı ... 60 B................................10 Şiddet Kullanma Riski Olan Çocukların Tanı ve Tedavisi ................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..

...............................................................2 İleri Yaşam Desteği ..... 147 5..... 144 D...........2 Ektima ....................... 154 B........................................................5 Anguler Keilitis ............................................... 148 A................................................................ DERİ HASTALIKLARI ....................4 Paronişi ............................................ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xix ............................ 122 E.................................................................................................................134 A.................................. 151 B.............................................. 127 C............................................................... Bakteriyel Enfeksiyonlar ...............1 Temel Yaşam Desteği........................................................... 124 2...........124 B......................................................... 120 B...................114 B....................119 B...........4 Pox Virus Enfeksiyonları ................................... Göğüs Ağrısı ..........3 Human Papilloma Virus Enfeksiyonları ....................................................... 118 B.......................................1 Herpes Simpleks Virus Enfeksiyonları . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T...................................... BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kusma .........................................................................................148 A......................................................... ENFEKSİYON HASTALIKLARI ...................................................................................................C... Anafilaksi ............................................................... 148 A........................152 B............................................................................... 110 A........... 150 A.................... BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR ............................................................................................................................................................................................................... 152 B..............................................122 D..................... Sindirim Sistemi Parazit Enfestasyonları ..............2 Varisella Zoster Virus Enfeksiyonları ............... Karın Ağrısı .......................................... 138 G....... 139 A..................... Şişmanlık ................................................. 139 H...........112 B................................. Pnömoniler....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................134 C................. 155 T................................. 124 A.......... Travma ........................................... 110 1................................. 139 B........................................................................................................... 151 A............................... 152 B...................................................................................110 A.............................................................BÖLÜM: II .......2 Kırıklar.. Demir Yetersizliği Anemisi........................................................................................... Besin Alerjisi ............................................................................................ 138 E.................................................................................................. 114 B................132 3............... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.......................... İdrar Yolu Enfeksiyonu ......................................................................................................................... Viral Enfeksiyonlar .....1 Kanamalar ..................................................................................... 138 F............................................................................................................... Kabakulak ............................................... ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM ..... Akut Gastroenteritler ........ Üst Solunum Yolu Enfeksiyonları ...... İyot Yetersizliği Hastalıkları ......... Zehirlenmeler.......................................................................................................................................................................................................................................................................C.......................4 Burkulma ........ 110 A..............................................................................................................................................................................................................................................SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM .....................................................................................................................3 Çıkık ....................................... Konvülsiyonlar .................................................................................................................................................. 142 C.............................................................................. Döküntülü Hastalıklar .................................................. 134 B....................................................................... 130 D............................................................1 İmpetigo ......... Temel ve İleri Yaşam Desteği .............................. 139 4.................................. Baş Ağrısı ........... Viral Hepatitler ................ 120 C......... 149 A.............136 D...................................................3 Follikülit / Bockhart İmpetigosu (Yüzeyel Püstüler Follikülit)..............................................................................................................................5 Kafa Travması..............................

............................................................................... Osgood-Schlatter Hastalığı ..... Patello-Femoral Ağrı ........................................................... 163 B...............................................................................................................3 Uyuz (Skabies) .........3 Testis Torsiyonu ......................................................................................................................2 Mikropenis .......................................................................................1 Himen Anomalileri ...... Polikisik Over Sendromu.....3 Follikülitis ..........................................................................................4 Varikosel ............................... 193 G......................... 169 B.............................6 Dismenore ................................................ 189 E.............................................. Skrotum ve Spermatik Kordun Hastalıkları ........2 Hematomlar ........................................ 176 D................................................................................................. Nefrotik Sendrom .....................5 Hidrosel ........................................................................................................................................ 157 C..................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.............................................................................................................. Kas Ezilmeleri............... 157 C.......................................................4 Amenore ................................... 187 C.............................................. 198 xx T.................................................................................1 Jinekomasti ............................................................................................................ 160 D..................... 176 D............................................................................................6 Epididimitis .....................1 Alopesi Areata ............................................................ ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI .......................................................................................2 Kas Sertlikleri....... DİĞER HASTALIKLAR .................................................................................................. 177 D.......................... 179 E..........................................................................................................................................................................................4 Böcek Isırması ............. 197 C... 168 B........ 163 B.......... Tüylenme Sorunları ........ 185 A................ 159 D................................... Meme Hastalıkları ...... 171 C............................................................... Akut Poststreptokoksik Glomerülonefrit .................................................... 164 B.................................................................. 156 C............................................... 191 G....................................................................................C.. Testis..................................... 173 D.........................1 Kas Yaralanmaları .................................................................................................... Kas Ezilmeleri .......... 195 A.... 195 B................. 176 D.............. 176 D.........................5 Premenstrüel Gerginlik .............. 188 D........................................ 156 C...................... Çocuk ve Spor .............. 161 A.... 182 F................ 161 B....................... 193 G................................................. 178 D.................... 185 B................................................................ Hipertansiyon.................................................................................................................................................................................................C.....................................................................................................................2 Pitriazis Alba..... Kas Yaralanmaları. Ayak Bileği Burkulması.......... Kas Sertlikleri... 160 D.............................................................7 Anormal Uterin Kanamalar .................................................................................................. 160 6................................................................... Sever Hastalığı .................................................................................................................................................................................. Paraziter Hastalıklar...................... 190 F.....................................................................................................................................................................2 Kızlarda Meme Hastalıkları.............................................................................................. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T................................................................................... 170 C...................................................................................................................................... 171 C................. 176 D........................................................................................................................................ Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü ..................C............. 166 B............................... Spor Yapan Çocuklarda Bel Ağrısı ..7 Kendi Kendine Testis Muayenesi ....................................................1 İnmemiş Testis ........................................................................................................................................... 194 8....... SPOR YARALANMALARI ........................ Jinekolojik Sorunlar ................................... 183 7...........2 Vücut Bitlenmesi (Pedikulozis Korporis).................................................................................................................. Üreme Sağlığı ............... Diğer Deri Hastalıkları ...............................................1 Baş Bitlenmesi (Pedikulozis Kapitis) ................................................... 165 B...............................................

.............. 201 Disritmiler ................................................. Tik Bozuklukları ......................... 235 B............................................................ 238 C........................................................................................................................... 243 D..................... 252 H........................................... 223 Serebral Palsi ...........2 Ortopedik Engelliler ...2 Bulimiya Nervosa ............................................................................. E............................................................ 206 Astım ............................................................................................................................................................................... 219 Çölyak Hastalığı ............................................ 254 J.... Dikkat Eksikliği ve Yıkıcı Davranış Bozuklukları .......................................................................................... 232 9........................................................2 Uyurgezerlik ... 203 Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi ............................. 252 I.............................................................................................................................................................. 218 Orak Hücreli Anemi............................................ P.......................................................................................................................................................................................... N......................................................... 243 D2 Enkoprezis ............. Okul Başarısızlığı Nedenleri ve Yaklaşım ............................................................. 237 C.................................................................... Yeme Bozuklukları .................... F....................................3 Somatizasyon Bozukluğu .......................................................................... 216 Beta-TALASEMİ .........................................C............................................................................................1 Gece Korkusu (Terörü) .......................................................................................................1 Konversiyon Bozukluğu ..1 Zihinsel Özürlülük .......................... 244 E.... T............ Somatoform Bozukluklar ............................................................................. 225 Özürlü Çocuklara Yaklaşım ....................... 250 H....... 213 Edinilmiş (Akkiz) Guatr .........209 İnsuline Bağımlı Diabetes Mellitus (Tip 1 Diyabet) ................................... K...........................................................................1 Anoreksiya Nervosa ............... 253 I................................. 228 P........................................................................................ Uyku Bozuklukları ............................................................................ Kekemelik ........................................... 230 P.........................................3 Karabasanlar ...............................1 Enürezis Nokturna ............... L..2 Özgül Öğrenme Güçlükleri ............................... 256 D..........................................................................1 Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ..................................................................................................................... 253 I.................................... 252 H...Kronik Böbrek Yetmezliği ............... O......................................................................... Ayrılık Kaygısı Bozukluğu (Okul Korkusu).............................. 199 Konjestif Kalp Yetmezliği ........................................................................................... 249 G.... 252 H... 241 D..................................................................................................................................................................................................................... J................................................................................. M.. 249 G.... Dışa Atım Bozuklukları ................................................ RUH SAĞLIĞI SORUNLARI ................ 248 G.............................................................2 Somamtoform Ağrı Bozukluğu ........................................................... 239 C.... G................................................... Çocukluk Masturbasyonu ...................................................................................................................................................... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü xxi ................ H.................................................... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı......................C......................................................... 246 F................................ I................................................................................................................. 221 Epilepsi .......... 253 I...................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.......................................................................... 235 A.................................................................................................................................................................... 238 C.........................................3 Davranım Bozukluğu .....................................

...... 273 EK 4................................. 257 EK 2.....Ulusal Büyüme Eğrileri (O.....................................C...EKLER EK 1.......... Neyzi Eğrileri) ...........................................................Türk Çocuklarında Normal Kan Basıncı Değerleri (Tümer Standartları)............ 274 EK 5................Yaşa Göre Ulusal Vücut Kitle İndeksi Değerleri....Oturma Planı ............. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .................................................................................281 xxii T................................................................... 259 EK 3........................................ ....... .........C..................Dünya Sağlık Örgütü Referans Büyüme Eğrileri..............277 EK 6.... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T...............Sporcu Sağlık Belgesi................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı................................................

hastalıkları önlemeyi. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ Okul sağlığı hizmetleri. maddeleri okul sağlığı ile ilgilidir. B. Okul Sağlığı. ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali” olarak tanımlanmaktadır. 1951 yılında 12. geliştirilmesi. ani gelişen hastalıklar ile yaralanmalara acil bakım sağlamayı.C. Dünyada okul sağlığı programlarının uygulanmasına 19. çocuk.C. gerekli ise tedavi etmeyi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı BÖLÜM : 1 OKUL SAĞLIĞINA YAKLAŞIM 1. 1958 yılında Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın sağlıkla ilgili işlerini yürütmek üzere kurulan Sağlık İşleri Dairesi Başkanlığı’nın 1984 yılında yayınladığı “Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi”nde okul sağlığı hizmetlerinin ele alınma biçimi ve okul sağlığının tanımı yapılmıştır. yüzyılda başlanmış ve 20. okula başlamadan önce muayeneden geçirilmeli ve sağlık durumu belirlenmelidir. Okula Kayıt Muayenesi: Çocuk. maddesinde ve 01/02/2005 tarihli ve 2005/15 Sayılı Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Genelgesi’nde belirtildiği biçimiyle okul sağlığı hizmetlerinin. 1930 yılında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu’nun 163. okula ve dolayısıyla toplumun yaklaşık beşte birini oluşturan topluluğa (aileleri ile birlikte düşünüldüğünde ise. öğrenciye. okul çocuklarının sağlıklı bir çevrede gelişimini sağlamak ve çocukların. okul sağlığına önem verildiğini göstermektedir. 1936 yılında yürürlüğe giren yasa ile okul sağlığı devletin yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi. OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİ A. geliştirmeyi.C. sağlıkla ilgili eğitim ve danışmanlığı içerir. daha uzun. öğrencilerin ve okul çalışanlarının sağlığının değerlendirilmesi.1 OKUL SAĞLIĞI HİZMETLERİNİN AMACI VE KAPSAMI 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 3. Aralıklı Fizik Muayeneler: Okul çağındaki çocuklar sürekli büyüme ve gelişme içindedirler. sağlık sorunlarını saptayarak kesin tanıya varmayı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. Milli Eğitim Şurası’nda ana okulları ve ilkokullarda “Okul Hijyeni” örgütünün kurulmasını sağlayan bir yasa tasarısının kabul edildiği. ve 164. b. Milli Türk Tıp Kongresinde “Okul Hijyeni”nin ana konu seçildiği belirlenmekte. genç insan ve yetişkinlerin daha sağlıklı. öğrenciler ve okul personelinin aileleri ile birlikte sağlığının değerlendirilmesi. 1992 yılında yeniden yayımlanarak ilgili yönetim birimlerine dağıtılmıştır. neredeyse yarısına doğrudan ya da dolaylı olarak) sağlık eğitimi verilebilmesi için yapılan çalışmalardır. Okul sağlığı hizmetlerinin amaçları. bu yüzden gelişmelerinin sürekli olarak izlenmesi gerekir. Türkiye’deki yasalar. 1953 yılında yapılan 5. geliştirilmesi. Milli Eğitim Şura Toplantısında ise okul hekimi. okul hemşiresi yetiştirilmesinin kararlaştırıldığı görülmektedir. Öğrenci Sağlığı: Sağlığı korumayı. okul çevresi.T. a. Bu rehber. Çağdaş okul sağlığı hizmetlerinin öğrenci sağlığı. Sağlık. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüleceği belirtilmiştir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 . OKUL VE OKUL SAĞLIĞININ TANIMI Okul. öğrenciye ve dolayısıyla topluma sağlık eğitiminin verilmesi için yapılan çalışmaların tümü olarak tanımlanmaktadır. ruhsal ve toplumsal sağlığa kavuşmalarını sağlamak ve sürdürmek. yüzyılın ilk yıllarında gelişmiş ülkelerde okul sağlığı uygulamaları rutin hizmet kapsamına alınmıştır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ailelerinin ve toplumun sağlık düzeyini yükseltmektir. okul spor hekimi. B. fiziksel. daha konforlu ve daha fazla üretken bir hayat sürmeleri amacıyla eğitim ve öğretim gördükleri bina ve kurumlardır. 1962 yılında yapılan 7. toplumda okul çağındaki bütün çocukların olabilecek en iyi bedensel. “Yalnızca hastalık ve sakatlığın olmayışı değil. sağlık eğitimi ve okul çalışanlarının sağlığı olmak üzere dört boyutu vardır: 1. sağlıklı okul yaşamının sağlanması ve sürdürülmesi.

okul ve çevresinden çeşitli nedenlerle yaralanmaktadırlar. Ayrıca görülme sıklığı az olan.Sağlık Bakanlığı. yaşlarında ve sonrasında da 18 yaşa dek her yıl sistemik muayenelerinin yapılması önerilmektedir. Akut ve Kronik Hastalığı Olan Öğrencilerin Tanısı. öğrenme güçlükleri gibi sağlık sorunları. Türkiye c. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. büyüme-gelişme geriliği. diyabet. Beden Eğitimi/Okul Sporları Çalışmaları: Çocuğun bedensel ve ruhsal sağlığını iyileştirmek için fiziksel etkinlikler okul sağlığı programları içinde yer almaktadır. bağışıklama. ilköğretim öncesi dönemde yılda bir. Sağlık eğitimi öğrencilere “ömür boyu sağlıklı yaşam için davranış değişikliği” kazandırarak sağlıklı bir toplum yaratmayı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 8. aralıklı fizik muayeneye ek tarama programları ile değerlendirilmelidir. Aralıklı fizik muayenelerin sıklığı. tarama muayeneleri ile belirlenerek tedavi edilebilen görme bozukluğu. Ruh Sağlığı Çalışmaları: Ruh sağlığı yönünden iyi olma hali. bulaşıcı hastalıkların ortaya çıkmasını kolaylaştırıcı çevre sağlığı koşullarının ortadan kaldırılması yoluyla okullarda bulaşıcı hastalıklardan korunma ve kontrol programlarını yürütmek yer almaktadır. Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş: Yapılan araştırmalara göre her çocuk hastalık nedeniyle yılda ortalama yedi gün okul devamsızlığı yapmakta olup bu hastalıklardan beşte dördü bulaşıcı hastalıklardır. Okul sağlık personeli. streptokok enfeksiyonları) tarama programlarına alınabilir. Kazaları Önleme ve İlkyardım: Çocuklar. Sağlık Taramaları: Okul döneminde sık görülen. d. Tedavisi ve İzlenmesi: Okul yönetimi ile okul sağlık ekibinin (sağlık ocaklarının işbirliği ile) “hasta” öğrencilerin hemen bulunup tedavi edilmesinin sağlanması gerekir. diş çürükleri. işitme kaybı. kişinin kendisi ve çevresi ile sürekli bir denge ve uyum içinde olmasıdır. okul içinde kazaya neden olabilecek ergonomik yetersizliklerin giderilmesi. bütün öğrencilerin gereksinimlerini karşılayan. e. gelişiminin izlenmesi. erken tanı ve yayılmayı engelleyici önlemlerin alınması. okulda ortaya çıkan bulaşıcı hastalık salgınlarının kontrolünden ve daha sonra salgınların ortaya çıkmaması için kontrol önlemlerinin alınmasına yönelik programların yürütülmesinden sorumludur. kendi evleri dışında. öğrencilere doğru sağlık bilgilerinin aktarılması ve sağlık konusunda olumlu davranışların kazandırılmasıdır. g. yaralanma durumunda müdahale edebilmek için ilkyardım gereçlerinin ve eğitimli okul personelinin sağlanması gereklidir.. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık aralıklarla izlenmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 2 . f. trafik eğitim parklarının sayısının artırılması. Okul çağındaki çocukların birçoğu için okul. ilköğretim çağından başlayarak çocukların bu parklarda eğitimine zaman ve kaynak ayrılması. Okuldaki baskılar. Trafik kazalarının önlemesi için özellikle trafikle ilgili bilgilerin verilmesi.C. yaşına uygun zihinsel ve ruhsal bir olgunluk göstermesi beklenmektedir. öğrencinin sağlığının değerlendirilmesi. Epilepsi. ortopedik kusurlar.C. ve 10. i. Okul sağlık çalışanlarının en önemli görevleri arasında. Bütün okullarda yaygın bir biçimde. h. astım gibi kronik sağlık sorunları olan öğrencilerin de özel olarak izlenmesi gerekmektedir. hepatit. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitiminin amacı. öğrencinin ruhsal sorunlarının ortaya çıkmasına neden olabilir ve çocuktaki ruhsal sorunlar da çocuğun okul başarısını etkileyebilir. idrarda albuminüri. Aralıklı fizik muayenenin amaçları. Okul çağı çocuğun toplumsal çevreye geçiş dönemi olup. Okul ortamı. zorlamalar ve ortama uyum güçlükleri ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir. daha sonra çocukların 6. glikozüri gibi sağlık sorunlarına yönelik tarama programları uygulanabilir. ilgilerini ve yeteneklerini gösterebileceği nitelikli programların uygulanması önerilmektedir. varsa çocuktaki hastalıkların erken tanısının konulması ve gerekli olanların tedavi edilmesidir. Toplumsal yayılma özelliği olan hastalıklar (örneğin parazit enfeksiyonları. toplu olarak bulundukları ve aile dışında toplumsal ilişkilerin kurulduğu ilk sosyal kurumdur. ancak kalıcı ve önemli sağlık sorunlarına neden olan yüksek kan basıncı.

2. Okul çevresi. toz veya çamur oluşmasına sebep olmayan malzeme ile kaplanmalıdır. Okul bahçesinin zemini girintili çıkıntılı olmamalı. ısıtma ve havalandırma. hayvan dışkı ve leşi. d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı hedeflemelidir. koridor sistemi ve zemin kaplaması: Okul koridorunun genişliği. vb. Okulun yanında gürültü yapan koku ve duman çıkaran fabrikaların varlığı: Bu fabrikaların okula uzaklığının en az 500 m olması esas alınmıştır. f. üremesine imkan vermeyen. Okullar. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. Okul bahçesi zemini. okul giriş ve çıkış saatlerinde bir yetişkin görevlendirilmelidir. öğrencinin sağlık eğitimi konusunda bir önder olduğu. Yürüme yolları beton veya sert yüzey kaplaması ile kaplanmalıdır. tuvaletler. e. tren yoluna. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. kapı ve diğer elemanları çatlak.T. sağlığa zararlı etkenlerin birikimine. gibi tesislerden en az 100 m. toplumsal çevre yapısının uygunluğunu da kontrol etmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 3 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. istismardan. Sağlıklı öğrenciler için okul çevresinin öğrencilere örnek oluşturacak şekilde yapılanması gerekir. 3 metre olmalıdır. haşarat. uzakta inşa edilmelidir. binası. okulun yeri. a. Yapılan çalışmalarda. duvarı. alt yapı kurumları. bina yakınında fiziksel ve ruhsal zedelenme yapabilecek etkilerin bulunmamasına özen gösterilmelidir. sıralar ve sınıfların büyüklüğü gibi konuları içerir. çöplerin yok edilmesi. duman çıkaran fabrikaların yakınına yapılmamasına. kolay T. Okullar. yönünden düzenli olarak takip edilmeli. çukur. atık birikmesi. Bir okulda çevre sağlığı konusunda dikkat edilmesi gereken konular aşağıdaki maddelerde özetlenmiştir. Okul bahçesinde veya yakın çevresinde kanalizasyon çukuru. g. Yapılan her muayene ve tarama. ailelerini de olumlu yönde etkilemektedir. okul sağlığı ekibi tarafından sağlık eğitimi için iyi bir fırsat olarak değerlendirilmelidir. ayrımcılıktan. aydınlatma. Okul Çevresi: Okul çevresi deyimi. c. Okulun kat sayısı. güvenli ve sağlıklı okul çevresinin sağlanması için sorumluluk almalıdırlar. Okul binasının yoğun taşıt trafiğinden uzaklığı: Okul binaları işlek ana caddelerden en az 100 m uzaklıkta olmalıdır. Özetle. haşere vb. oyun alanları. Okul bahçesinde ve yakın çevresinde seyyar satıcıların satış yapması engellenmelidir. okul çevresi kavramı çocuğun okul yaşamında karşılaştığı tüm fiziksel ve sosyal çevreyi kapsamaktadır. öğrencilerin kolaylıkla gidip gelebilecekleri yerde. Okulların yüksek gerilim hattından en az 30 m uzakta olması gerekir. öğrencileri bulaşıcı hastalıklardan. sigara. alkol ilaç-uyuşturucu ve uyarıcı madde kullanımını önlemek için gerekli önlemleri içermelidir. okul çevre sağlığını da tehdit eden unsurlar olduğu bilinmektedir. aileye ulaşmada en kolay yol olduğu da savunulmaktadır. Okul önünde yaya trafiğini düzenleyen sistem: Okul önlerinde bulunan yaya geçitlerinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. düşüp yaralanmaya. kahvehane vb. su sağlanması. bakımı yapılmalıdır. bar. tacizden.C. kaymaya ve takılıp düşmeye yol açmayacak. koku.C. Ayrıca anayola. Okulun bahçesi: Okul bahçesinde ve ders aralarında öğrencilerin kullanacağı alan 400 metrekareden az olmamalı ve öğrenci başına en az 5 metrekare olmalıdır. meyhane. Okul bahçesinin ağaçlandırılmasında bahçenin gözetimi. su tankı. gürültü. dershanenin aydınlanması ve havalandırılması dikkate alınmalıdır. Sağlık eğitimi ile öğrencilerin sağlıklı alışkanlıklar edinmesi. su deposu ve benzeri tehlike yaratan yerler varsa üzeri ve ağızları güvenli şekilde kapatılmalıdır. okul binalarının anayol üzerinde olmaması gerekir. kazalardan ve şiddetten korumak. b. temiz su ve temiz çevre olanaklarına sahip olmalı. İnsan sağlığını olumsuz etkileyen çevresel etmenlerin hepsinin. etrafı. yıkılma tehlikesi. toplumsal çevresi. çevrelerindeki yollarda trafik düzenlemesi için gerekli önlemleri aldırmak ve almaktan sorumludur. Şehir okulları. Okulda öğrenci başına düşen arsa büyüklüğü: Arsa büyüklüğü öğrenci başına 20-25 metrekare olmalıdır. Okul binalarının yeri ve konumu: Okul Çevre Sağlığı Standartları’na göre. Okulların koridor ve zemin kaplaması toz. öğrencilerin muayenelerinin yanı sıra okul içi ve dışı fiziksel. Okul bahçesine başı boş hayvanların girmesi önlenmelidir.

öğrencinin aşağı sarkması ve dışarı ile irtibatını engelleyecek parapet yüksekliğinin en az 50. tabure ve sandalyeler ergonomik olarak öğrencilerin ayaklarının yere değmesini. bölgenin coğrafi ve jeolojik özellikleri dikkate alınmalıdır. Sabit sıra ve masalar öğrencilerin rahatlıkla ayağa kalkmasına engel olacağından geniş aralıklarla tespit edilmeli ya da sıra üstleri katlanıp. h. yemekhane ve kantinlerin zemininin ve duvarlarının kolay temizlenebilir malzeme ile kaplanmış olması. Türkiye temizlenebilir ve yanmayan maddelerden yapılmalıdır. j. l. klasik tahtalarda tozsuz tebeşir kullanılması kriterleri aranmaktadır. 500-1000 öğrenci için her 100 kişiye 0. öğrencilerin kayamayacakları veya düşmeyecekleri şekilde en az 90 santim yüksekliğinde korkuluk olması kriterleri aranmaktadır. çıkış yönünde koridora doğru açılması.5 metre. kolay temizlenebilir olması kriterleri aranmaktadır.2 metrekare alan ve 6 metreküp hava hacmi düşmesi. uygun bir soğutucu bulunması. uygun bir ilk yardım dolabı ve malzemesi ile bir muayene masasının bulunması kriterleri aranmaktadır. çalışanların sağlık yönünden sürekli kontrol edilmesi ve açıkta yiyecek bulunmaması kriterleri aranmaktadır. genişliğinin ise 6 metreyi aşmaması. ısınmanın ve içme suyunun sağlıklı olması. ışık parlamasına meydan vermeyecek mantıkta. Dershane durumları: Sınıflarda her öğrenciye 1. i. Yaklaşık olarak dayanma uzaklığı kolun dirsekten aşağı kısmına ya da boyun 1/5’ine eşit olmalıdır. kız ve erkek öğrenciler için ayrı ayrı gruplar halinde olması. içme ve bulaşık yıkama bölümlerinin fiziki olarak birbirinden ayrı olması. yazı tahtasını kolayca görebilmesini. Mutfak. kapıların en az 90 santim genişliğinde olması. o. Merdivenlerin uzunluğu: Kat merdivenlerinin en az 2 metre genişlikte olması.C. masaların ve diğer malzemelerin kolay temizlenebilir olması. aydınlatmanın. tavan yüksekliğinin en az 3 metre olması. pişirme. oturma yeri öğrenci arkaya dayanarak oturduğunda düz bir şekilde döşeme üzerinde durabilmesini sağlayacak kadar alçak ve uyluk kemikleri oturduğu yere değecek şekilde yüksek olmalıdır. tabure ve sandalyelerin uygunluğu: Sıra.3 metre ilave edilerek yapılması. en fazla 80 santim olması kriteri aranmaktadır.C. ileri kayar hareketli. dershanenin her yerinden kolayca görülebilecek boyutlarda ve yükseklikte duvara monte edilmiş olması. Okul binası yapımında. yemekhane ve kantinlerin uygunluğu: Mutfak. 1000’in üzerinde her 100 kişiye 0. öğrencinin boy standartlarına uygun olarak boyunun ayarlanabileceği düzeneğe sahip olmasını ve oturma grupları arasında kolayca girip çıkmasını sağlayacak özellikleri içermelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sıra ve masalar öğrencinin dizlerini rahat hareket ettirebileceği kadar geniş yerleştirilmelidir. 15-20 erkek öğretmen için 1 tuvalet ve 2 pisuar. sayı olarak uygunluk için her 25 kız öğrenci için 1 tuvalet. aynı koridora açılan kapıların karşılıklı açılmaması. k. mat fakat açık renk bir boya ile boyanması. Sıra ve çalışma masalarının yüzeyleri pürüzsüz. gıda hazırlanan veya dağıtılan mekanların giriş katta ve yeterli büyüklükte olması. merdivenin kova hattı boyunca yıkama suyunun dökülmeyecek şekilde yapılması. n. 100-500 öğrenci için her 100 kişiye 0. 5-10 bayan öğretmene 4 T. Revir: Okulun idari bölümünde olması. diğer bölümlerinin plastik boya veya badana ile boyanması. sırt dayanma yeri kürek kemiğine kadar dayanmalıdır.Sağlık Bakanlığı. cilalanmış ve temiz olmalıdır. havalandırmanın. ayakta rahatlıkla durabilmesini. Sıra. tüm duvar veya zeminden en az 1. en az bir hemşire veya sağlık memurunun görev yapması. her 40 erkek öğrenci için 1 tuvalet ve 2 pisuar. m. sınıf uzunluğunun 9. Oturuş yüksekliği topuktan bükülmüş dize kadar olan uzaklığa. yeme. Kalça dayanma yeri bel kemiğinin en alt ucuna. boyun 2/7’sine eşit olup arkaya hafif eğimli olmalıdır. oturma yerleri menteşeli olmalıdır. pencerelerin sınıf alanının en az 1/5 oranında bulunması. Tuvaletlerin uygunluğu: Helaların her katta. kemirici hayvanların üreyemeyeceği bir ortam olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Şöyle ki. Oturuş derinliği yaklaşık olarak kalça uzunluğunun 2/3’ü veya boyun 1/5’i kadar olmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Duvarların boyası: Sınıf duvarlarının gözü yormayan aydınlatmaya yardımcı. mermer veya mozaik ile kaplanması.7 metre. Yazı tahtalarının uygunluğu: Yazı tahtalarının ön sıradan 2 metre mesafede.5 metrenin yağlı boya ile. döner merdiven olmaması.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yeterli genişlikte olması. kazma. maksimum görme hızı. kapalı ortam hava kirliliği havalandırmanın yeterli sağlanamaması. Dersliklerde aydınlatma şiddeti TS 9518’de belirtilen ışık şiddetinde. Tıbbi atıklar. t. Kazalar: Okul içinde. Yangın ihbar veya yangın söndürme tesisatı itfaiye ilgilileri ile görüştükten sonra yapılmalıdır. malzemelerin bulunması. Gürültü durumu: Değerlendirmede. profil köşesi ve sivri metal gereçler kullanılmamalıdır. p. zemin kaygan olamamalı. Küçük detayları belirleme ve küçük objeleri ayırt edebilme özelliği anlamına gelen görme keskinliği aydınlatma şiddeti ile doğru orantılı olarak artar ve 1000 lüks civarında maksimuma ulaşır. Ülkemizin de okulların elektromangetik kirlilikten korunmasına ilişkin acil önlemlere gereksinimi bulunmaktadır. kirişler. Ülkemizde okullara yönelik özel bir yasal önlem bulunmamakla beraber Avrupa’daki öneri kreş ve okullarının baz istasyonlarına. kriterleri aranmaktadır. eğitim yapmaya uygun durumda olması ve bunun devamının sağlanmasıdır. Dershaneler en 20-22ºC düzeyinde olmalıdır. kullanıma hazır oluşu. sağlık şartlarına uygunluk için lavaboların öğrencilerin boyuna uygun. Kalorifer ve radyatörleri kolayca temizlenebilir. Kapalı ortam hava kirliliğinin önlenmesi için okulun yeterince havalandırılmasına yönelik önlemler alınmalıdır. aşırı aydınlatmalarda ise parlamalar ve yansımalara neden olacağı için çalışma verimini azaltır. kapı ve pencere çerçevelerinde izolasyon için farklı malzeme kullanılması gibi çeşitli nedenlerle önem kazanmaktadır. kova vb. r. Değerlendirme sırasında uygun çöp biriktirme yerinin olup olmadığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 tuvalet kriterleri aranmaktadır. Yangından korunma önlemleri: Diğer binalarda olduğu gibi okul binalarında da taşıyıcı duvarlar. Isınma durumu: Okulun her yerinin eşit derecede ısıtılması gerekmektedir. usulüne uygun olarak uzaklaştırılmalıdır. Aydınlatma: Görme keskinliği.C. Çöplerin durumu: Çöplerin oyun alanından uzak bir köşede. kapıları dışarıya açılan 2 ayrı çıkış kapısı gerekmektedir. sadece araştırma anındaki gürültü düzeyinin tespiti objektif bir kriter olamayacağından okul idarecilerinden gürültünün şiddeti ve sürekliliği hakkında bilgi alınarak rahatsız edici bir gürültünün olup olmadığı sorulacaktır. sabun ve ayna olması. çıkış kapısı geniş olmalı.T. Değerlendirme sırasında yangın anında kullanılabilecek yangın tüplerinin büyüklüğü. idare. Altı veya daha fazla dersliği olan okullarda. döşemeler. Dersliklerdeki duvar ve tavan kaplamaları yanmaz bir malzemeden olmalıdır. okul hava hacminin yeterli olmaması. Sınıf kapıları dışarı açılmalı. u. Özellikle okullarda. içeri giren soğuğa ve hava akımına karşı koyacak şekilde düzenlenmelidir. v. ateşe dayanıklı bir şekilde yapılmalıdır. kürek. temiz. yetersizlik düzeyde ise görme etkinliği azalır. koku ve sıvıların dışarı taşmayacağı.C. Sağlık şartlarına uygunluk olarak tuvaletlerin bakımlı. ortak mekanlar ve bunlara ait koridorlar 20ºC ve diğer tüm odalar 15ºC düzeyinde olması gerekmektedir. Ortam sıcaklığı olarak duş ve soyunma odaları 22 ºC. q. muslukların öğrencilerin kolayca yararlanabileceği yükseklikte olması kriterleri aranmaktadır. yangın alarm sisteminin bulunması. yüksek gerilim hatlarına en az 30 metre uzaklıkta olması şeklindedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okullarda yeterli aydınlatmanın amacı. geniş kapsamlı ve gölgelenmeler yaratmayan biçimde olmalıdır.C. sivri köşeleri oluşturan malzeme ve ayrıntılara yer verilmemeli. ilk yardım ve kurtarma ekiplerinin oluşturulma kriterleri aranmaktadır. öğrencilerin sağlığını olumsuz şekilde etkileyecek biçimde etrafa saçılıp saçılmadığı ve belediye tarafından günlük düzenli şekilde toplatılıp toplatılmadığı kriterleri aranmalıdır. su. karasinek vb. s. sürekli. bakımlı. temiz ve kokusuz olması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 5 . Beş veya daha fazla derslik için el tipi yangın söndürme cihazları öngörülmelidir. İkinci önemli çevre sağlığı sorunu ise elektromangetik kirliliktir. kolonlar. yangın söndürme. Çöpler fazla bekletilmeden uzaklaştırılmalı ve uygun koşullarda yok edilmelidir. özellikle demir. Uygun olmayan aydınlatma. göz yorgunluğunun önlenmesi ve dolayısıyla efektif çalışmanın sağlanması için yeterli aydınlatma şarttır. T. okul ortamında öğrencilerin ve çalışanların çevrelerini kolayca görüp algılayabilmesi ve bulunulan ortamın güvenli. Son yıllarda kapalı ortam hava kirliliği ve elektromagnetik kirlilik yoğun olarak tartışılan iki önemli çevre sağlığı sorunudur. vektörlerin üreyemeyeceği biçimde kapalı olması gerekmektedir. kanca. Lavabolar: Lavabolarda sayısal yeterlilik için ortalama her 60 öğrenci için 1 lavabonun bulunması. merdiven korkulukları pürtüklü ve çocukların kaymalarını engelleyecek şekilde olmalıdır.

2006 . TS 12597/Nisan 1999 – “İlk Yardım Çantası . Ekip üyelerinin bu çalışmayı başarılı bir biçimde yürütmeleri için okul sağlığı konusunda mesleki temel eğitime.Okullarda Kullanılan” 5. Sağlık eğitiminde.10. hekim. rahat. Sağlık Eğitimi: Sağlık eğitimi. Çocuklar fizik. * (http://www. TS 5034 EN 14434/ 9. TS 10492/10. okul personeline ve öğrencilere yönelik sağlık eğitimi ile danışmanlık yapmak. okullar ile ilgili aşağıdaki standartları hazırlayarak Türk Standartı* olarak kabul etmiştir: 1.2006 –“Eğitim Kurumları İçin Yazı Tahtaları– Ergonomik.C. öğrenci velisi. Öğretmenlerin okul sağlığı çalışmalarındaki asıl önemi.Fiziki Yerleşim . Çocukların ve gençlerin sağlıkla ilgili olumlu davranışları kazanmalarını sağlarlar. çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı. aile hekimi veya bu alanda özel eğitim gören pratisyen hekim olabilir. okul sağlığı hizmet kapsamına giren öğrencilerin ve diğer okul personelinin sağlığını yakından ilgilendirir. 4. TS EN 1729-2 / 12. Bu nedenle öğretmenlerin eğitilmeleri ve örnek davranışlı -model kişiler.3.2006.Okullarda (İlk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Teknik ve Emniyet Kuralları ve Deney Metotları” 3. Sağlık çalışanlarının temel sorumluluklarının başında hedef grupların sağlık eğitimlerinin yapılması gelmektedir.tse.tr) linki kullanılarak standartlara ulaşılabilir. öğrenciye öncelikle kendi sağlığını geliştirme ve sürdürme sorumluluğunu edinmesi ve ayrıca diğer kişilerin sağlığının korunmasında sorumluluğu paylaşması da öğretilmelidir. psikolojik danışman ve rehber. bilgi. hemşire. sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyendir. Türkiye Okullardaki ergonomik koşullar. halk sağlığı uzmanı.Sağlık Bakanlığı.2 OKUL SAĞLIĞI EKİBİ Dünya Sağlık Örgütü.C. Hekim: Okul sağlığı alanında çalışan hekim.10. Okul ortamı. davranış ve değerlerin geliştirilmesini amaçlar.Genel Kurallar” 6. Sağlık çalışanlarının. Türk Standartları Enstitüsü. Hekim öğrencilerin muayenesini yapmak. hemşire ile işbirliği içinde çalışmak.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar Bölüm 1: Fonksiyonel Boyutlar 7. olanak varsa psikolog. çeşitli eğitim tekniklerini kullanarak hedef grupta istenilen sağlık. gerekirse okul yöneticilerini uyarmalıdır. kurulmuş ve işleyen bir örgüte gereksinimleri vardır. okul sağlığı programını yapmak ve denetlemekten sorumludur. öğretmen ve veliler olmak üzere başlıca üç hedef grup vardır. huzurlu ve sağlıklı olmaları. TS 11924/Ocak 1996 – “Yangın Önleme . Okul Çalışanlarının Sağlığı: Başta öğretmenler olmak üzere bütün okul çalışanları bu kapsamda yer almaktadır. çalışanların sağlığını etkileyebileceği gibi. TS 9518/Nisan 2000 – “İlköğretim Okulları . 1. biyolojik ve sosyal çevredeki koşullara büyüklere göre daha duyarlıdır. Bu ekipte yer alması gereken kişiler.olmaları son derece önemlidir. tutum.Mobilya-Eğitim Kurumlarında Kullanılan Sandalyeler ve Masalar-Bölüm 2: Emniyet Kuralları ve Deney Metotları 8. “eğitici” işlevlerinden kaynaklanır. öğrencilerin evde ve okuldaki sağlık eğitimlerinin birbirini tamamlayacak şekilde olmasını sağlaması gerekir. sosyal çevre yapısının uygunluğunu belirlenen standartlara göre kontrol etmeli. Orta Ve Yüksek Öğretim) – Genel Kurallar” 3.Orta Dereceli . TS EN 1729-1 / 12.org. Öğretmenlerin güvenli bir ortamda doyum içinde çalışmaları. okul içi ve dışı fiziksel. öğrencilerin okul başarısının artmasının yanı sıra özellikle ruhsal gelişmeleri üzerinde de olumlu etkileri vardır. Okul sağlığı çalışmalarını yürüten sağlık kuruluşu. desteklenmiş hizmet içi eğitimine. öğretmen. öğrenci. 6 T.Genel Kurallar” 2. okul sağlığı ile ilgili yayınladıkları raporlarda okul sağlığı çalışmalarının sağlık ekibi tarafından yürütülmesinin gerekliliği vurgulanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . TS 12014/Nisan 1996 – “Çevre Sağlığı – Okullar” 4. dolaylı olarak öğrencilerin okul başarılarını da etkileyebilmektedir. B.2005– “Okullar .11. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. öğretmen ve veliler işbirliği yaparak. Okulla ilgili.

ekip çalışması becerisine sahip. Bu nedenle. sağlık ve eğitim sektörlerinin işbirliği yaparak okulların öğrenciler. öğretmen ve veli arasındaki iletişimin sağlanmasında önemli rolleri vardır. Çocuk ve T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 7 . Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı arasında imzalanan 14. buna uygun yeni yapıların geliştirilmesi ve bu değişimin uygulanması. sağlık eğitimi.3. müfredatın geliştirilmesi. hakkaniyet. Okul hemşiresi. okuldaki psikolojik ve sosyal çevrenin iyileştirilmesi de yer almalıdır. “Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği Komisyonu” mali ve teknik yönden destek vermektedir. Programın içerdiği kavramlar. 3. Olanaklar kısıtlıysa gezici diş sağlığı hizmetleri ile tanı ve tedaviler yürütülebilir. Görme taramaları. 5. Okul döneminde ağız ve diş sağlığının korunmasına ilişkin davranışların öğretilmesi gerekmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okul sağlığı programında yer alan sağlık eğitimi programının yürütülmesinde. B. 4. Hemşire: Okul hemşiresi koordinasyon.3. Öğretmen: Okul sağlığı ve sağlık eğitimi programlarının yürütülmesinde öğretmenlerin önemli rolleri vardır. B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hemşire ve öğretmene bu konularda danışmanlık yaparlar. Sağlığı Geliştiren Okullar Programı’na “Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Bürosu”. okulda ve sınıf içinde demokrasi. Hemşire. başkalarıyla diyalog kurabilen. sağlık çalışanları. yeni eğitim ve öğretim yöntemlerinin sunulması ve toplumla işbirliğinin desteklenmesi olarak sıralanabilir. öğretmenlerin eğitimi.1995 tarihli protokol çerçevesinde yürütülmekte ve 2005 yılında 81 ilde 106 ilköğretim okulu sağlığı geliştiren okullar kapsamında yer almaktadır.2 GÜVENLİ OKULLAR PROGRAMI Günümüzde okullarda güvenliği tehdit eden başlıca konular: okulda şiddet.3. Böylece öğrencilerin. okulun içinde bulunduğu toplum ve ailelerle etkin işbirliği ile yapılan çalışmalar olarak özetlenebilir. Okullar okul binası içerisinde. öğretmenin yapmasının en etkili yollardan biri olduğu bilinmektedir. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi’nin getirdiği yenilikler sağlığı geliştiren bir okul çevresinin oluşturulması.1 SAĞLIĞI GELİŞTİREN OKULLAR PROGRAMI Sağlık eğitimi ve sağlığı geliştirme eğitiminin sadece sınıflarda verilen eğitim programıyla sınırlı kalmaması gerektiği kabul edilmektedir. GELİŞTİRİLEN YENİ OKUL SAĞLIĞI YAKLAŞIMLARI B. vücut ağırlığı-boy uzunluğu ölçümleri. Yeterli sağlık bilgisiyle donanmış olan öğretmenin. kendisine güvenen.07. kayıtların tutulması ve aile ile işbirliği konularında hemşireye yardımcı olabilir. okulla ilgili etkinliklerin yapıldığı yerlerde ve öğrencilerin okula ulaşımları esnasında karşılaşılabilecek her türlü tehlike ile riskten öğrencilerini korumak ve güvenliklerini sağlamakla sorumludurlar. Sağlık eğitiminin sağlık personeli danışmanlığında. okulda çıkabilecek bazı küçük sağlık sorunlarının çözümü. zorbalık. okula ulaşım sırasında meydana gelen trafik kazaları ve diğer kasıtlı olmayan yaralanmalardır. ailelere bilgi vererek yönlendirme. “Avrupa’da Sağlığı Geliştiren Okullar Ağı (ASGO) Projesi”. her an okulda olan ve okul sağlığı alanında eğitilirse bir hekim danışmanlığında öğretmen ve veli işbirliği ile okul sağlığı programını yürütebilecek kapasitede olan sağlık çalışanıdır.C.T. okul çalışanları ve okulla ilişki içinde olan herkesin sağlığıyla ilgilenen bir eylemdir. öğretmenler ve çalışanlar için sağlığı geliştiren ortamlar olarak yapılandırılmasını öngörmektedir.C. öğretmen. Bu yaklaşım. Diş Hekimi: Araştırmalar. fizik muayene ve taramalarda hekime yardımcı olmalıdır. okul sağlık kayıtlarının tutulması ve aşıların yapılmasından sorumludur. Psikolojik Danışman ve Rehber: Öğretmen ve hemşire tarafından ruhsal uyumsuzluğu saptanan çocukları birey olarak değerlendirme ve tedavi edilmesinde sorumlulukları vardır. hemşire ve hekime katkısı fazladır. Sağlığı Geliştiren Okullar Projesi öğrenci. düşüncesini söyleyebilen ve savunabilen. ayrıca ileri tetkik ve tedavi gerektiren öğrencilerin sevk edilmesine ve sonuçların izlenmesinde yardımcı olur. ağız ve diş sağlığına ilişkin sorunların genellikle en sık görülen sağlık sorunları olduğunu göstermektedir.C. diş hekiminin ekipte yer alması uygun olur. kişiliği gelişmiş yetişkin bireyler haline getirilmesi amaçlanmaktadır. ilk yardım. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. temel olarak. Bu kapsamlı projenin içinde sadece okuldaki fiziksel çevreyi iyileştirmek ve öğrencilerin sağlık sorunlarıyla ilgilenmek değil.

Commission of the European Communities. Karolinska Institutet. Vol. Okul Sağlığı. American Academy of Pediatrics Committee on School Health. okul. Ergonomiye Giriş Ders Notları. Neyzi O. 7. Eylül. Avrupa Sosyal Pediatri Derneği. Türkiye güvenlik konusunda yeni bir kavram olan “Güvenli Okul” (safety school).1997:210-234.Ekim 2005:6-12. sağlık hizmeti verenler güvenli okullar oluşturulmasında birlikte çalışmalıdır. Sefrinn JR. 1998. Masters of Safety promotion-Thesis. Vosskuhler ML Theory. Karar vericiler. USA. 17. Güvenli Okullar yaklaşımı. California. okulların güvenli yerler haline getirilmesini amaçlamaktadır. Eds.2(1): 31-39. 13-17 Ekim 1999. 8 T. MMWR. Adolesan Sağlığı. 10.1997:210223.C. Principles and Practices of Student Health. Okulların güvenlik konusunda halihazırda ne yaptıklarını değerlendirmeleri ve güvenliği nasıl geliştirebilecekleri hakkında kararlar almaları ve bunları gerçekleştirebilecek programları uygulamaya koymaları önerilebilir. Why School Health Education. Patrick K. Okul kaynaklı yaralanma. California. şiddet ve benzeri olayları önleyerek öğrenciler için güvenli ve sağlıklı bir gelecek sağlamak öncelikli olarak ele alınmalıdır. 9. fiziksel çevre. Güler Ç. Third Party Publishing Co. 1992. okul ve çevresindeki sorunların ortadan kaldırılması/azaltılması. 3. acil durumlarda yaklaşım. Pediatrics 2001. Igoe JB. Güneş Kitabevi. 50.1992. Ankara Tabip Odası. Güneş Kitabevi. İlköğretim Çağında Okul Sağlığı. Dünya Sağlık Örgütünün Güvenli Toplumlar programının altında bir alt program halinde sürdürülmektedir. Principles and Practices of Student Health. Batı Dünyasında ve Türkiye’de Okul Sağlığı (İçinde Kansu NA. 4. Yayınlanmamış). stratejik ve verilere dayanan sorun çözme yaklaşımının kullanıldığı güvenli bir okul ortamı geliştirerek sürdürmek. okul ve toplum liderleri bu programları destekleyerek güvenli ve sağlıklı bir akademik çevrenin geliştirilmesini sağlayabilirler. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. toplum liderleri. Ergin S. Sağlık Hizmetleri Uygulama Rehberi. sağlık hizmetleri. Etkin Eğitim Açısından Okul Sağlığı. Güvenli okullar oluşturmada amaç. Güvenli okul programları okul sağlığı programları ile bütünleştirilebilir. Ankara Koleji Ders Notları. Promoting Health İn Sesond Level Schools in Europe: A Practical Guide. Parcel GS. USA. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kaynaklar: 1. Eds: Güler Ç.C. CDC. okul personeli. İstanbul. Wallace H. Okul Sağlığına Stratejik Yaklaşım.1(1). 15.Ekim 2005:1-5 12. sağlık eğitimi. 2001. 2. Çağ Matbaası. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 13. 24 Ekim 2003. 26-30 Kasım 2001. Çocuk Forumu. Klinik Çocuk Forumu. Fişek NH. 5. Recommendations and Reports. Patrick K. Parcel GS. İstanbul: İstanbul Çocuk Sağlığı Derneği. 14. Igoe JB. (İzni ile. Gönüllü okullar. Ankara. Editörler: Bertan M. School Health Centers and Other Integrated School Health Services.Sağlık Bakanlığı. practice and outcomes in injury prevention and safety promotion with schools as a core unit of safe communities. Çağlayaner H. Ankara. Aileler. No. Özet Kitabı. Health Status Indicators For School Age Children. Çocuk Sağlığı Derneği. The World Health Organization Regional Office for Europe and the Council of Europe. Gönenli H. Muallim Mecmuası. 18. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Wallace H. MEB. 11. Aile Hekimliği Dergisi. 6.107:198-201. 1917:348-351) . Pekcan H. Halk Sağlığına Giriş. Okullarda olan yaralanmaların önlenmesine ilişkin öneriler toplumsal çevre. Milli Egitim Basimevi.1999. Eds. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. School Health Guidelines to Prevent Unintentional Injuries and Violence. Pekcan H. sağlık ve eğitim kurumları. Kleinmann JC. 1995. 2(13). İstanbul İl Milli Eğitim Müdürlüğü.1992. Okul Sağlığı Kongresi. aile ve toplum ve okul çalışanları başlıkları altında incelenmektedir. İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. Ankara. Editörler: Bertan M. belirlenen ölçütlere uyarak bu program içinde belgelendirilerek yer alabilirler. RR-22. aile ve toplumla birlikte çocuğu koruma stratejileri geliştirmektir. 8. Eylül. Güler Ç. Ankara. Ankara. 16. Third Party Publishing Co. Koşar L. Deneyim paylaşımı ve gelecek için öneriler. Özmen B. Hıfzıssıhha-ı Mekatip ‘okulların hijyeni’ Şakirdlerimizin Numa-yi Bedenesi ‘öğrencilerimizin bedensel gelişimi’.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. psikososyal. okul ilişkileri. Sağlık sorunu olan çocuklar daha sık izlenmelidir.) A. Her iki cinsiyette de boy büyüme hızı ergenlik öncesinde geçici bir yavaşlama gösterir ve ergenlik belirtilerinin başlamasıyla (kızlarda ortalama 10 yaş. Kemik epifizlerinin kapanması ile boy büyümesi ortalama 16 yaşında tamamlanır. 10-12 yaşlarında yılda 3-5 kg’a çıkabilir. yaşlarda.C. bilişsel ve psikososyal gelişiminin olduğu önemli dönemlerden biridir. Okul. Ergenlik boyunca kızların vücut ağırlığı ortalama 16 kg. kazaların ve şiddetin önlenmesi. aile içi ilişkiler.T. ergenliğin başlangıcından yaklaşık 1. Kızlarda DBH.. Sağlık Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı işbirliği ile okul çağı çocuklara yönelik izleme formları oluşturularak periyodik izlemelerin yapılması gereklidir. Bu düzenli kontrollerde okul ve okul çevresiyle ilişkili riskler de dikkate alınmalıdır. beslenme. cinsel sağlık. İzlem Sıklığı: Fiziksel büyüme ve gelişme yılda bir kez değerlendirilmelidir. Vücut ağırlığı da bu yaş grubunda hızla artar. Boy büyümesinin tamamlanması 18 yaşta olur ve kızlara göre daha geçtir.C. Menarş sonrası yıllarda kız çocuklarında kazanılan toplam boy ortalama 6. sonrasında da 18 yaşa dek yılda bir yapılmalıdır. hormonlar. Ergenlikte boyca büyüme hızlanır. büyümenin ve cinsel gelişimin değerlendirilmesi. vb. BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ Okul çağı. meme gelişim evresi 1-3 arasında iken görülür ve bu hız 7-8 cm/yıl kadardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5–2 yıl sonra (genital gelişim evresi 3-4’de) görülür ve büyüme hızı kızlara göre daha fazladır (8–9 cm/yıl). Ergenliğe kadar son boyun % 80’ ine ulaşılır. T. Büyüme. psikososyal gelişme ve sağlık sorunlarının erken tanısına ilişkin kriterlerin yer almasına özen gösterilmelidir. İzlem Süreci: • Öykü • Fizik muayene (antropometrik ölçümler. 8. beslenme. ve 10. toplum. OKUL SAĞLIĞINDA İZLEME A. Bundan 1-3 yıl sonra ilk adet kanamasının (menarş) başlaması ile büyüme hızı azalır. Büyümenin en hızlı olduğu dönemdeki boy büyüme hızına doruk büyüme hızı (DBH) denir. sistemik muayene) • Psikososyal gelişimin değerlendirilme (okul performansı) • Tarama testleri (yaşına uygun) • Bağışıklama • Sağlık eğitimi (sağlığın geliştirilmesi.5 cm’dir. madde kullanımının önlenmesi. Erkekler ergenlik süresince ortalama 20 kg alırlar ve boyları ortalama 25 cm (18-33 cm) uzar.1 BÜYÜME Hücre sayı ve büyüklüğünün artması ile vücut hacim ve kütlesindeki artış büyüme olarak. Erkeklerde DBH kızlara göre ergenliğin daha geç bir döneminde. 5 yaşında 2 kg olan yıllık ağırlık artışı. boy uzunluğu 15 cm (8-18 cm) artar . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çocuklar beş yaşından ergenliğe kadar olan dönemde yılda 5-6 cm olacak şekilde oldukça sabit bir hızla büyürler. çocuğun birçok açıdan gelişimini etkilemektedir. Okul çağı olan 5-19 yasları arasındaki çocuk ve ergenlerin sağlığının izlenmesine ilişkin belirleyici özellikler aşağıda sunulmuştur. Sistemik fizik muayene ise 6. Sağlık izlemi beş yaşından ondokuz yaşa kadar uzanan okul çağında da sağlıklı ve üretken kuşaklar yetişmesinin ön koşuludur. çocuğun hızlı fiziksel. organların biyolojik işlev farklılaşması ve olgunlaşması ise gelişme olarak tanımlanmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 9 . (2–11 cm arası değişebilir).C. Ergenlik sonunda her iki cinsiyet de boyunun % 99’unu tamamlamıştır. diş sağlığı. ruh sağlığı. genetik etmenler ve kronik hastalıklardan etkilenir. Okul çağı çocukların sağlık izleminin en önemli göstergeleri belirli zaman aralıkları ile büyümenin izlenmesi ve sağlık durumunun kontrol edilmesi ile sağlanabilir. Bu izlemelerin içinde fiziksel büyüme ve gelişme. erkeklerde 12 yaş) yeniden hızlanır.

Bu amaçla sağlıklı çocuklardan elde edilmiş ölçümlerden yararlanılarak vücut ağırlığı. boy uzunluğu ve bunların dışında kalan birçok parametre için yaşa göre alt ve üst sınırları da belirleyen ve normal dağılımı gösteren eğriler hazırlanmıştır. göz-kulak kepçesinin üst kısmından geçirilen çizginin yere paralel ve ayni düzlemde olmasına dikkat edilmelidir. genetik etkiler sonucu ortaya çıkan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ölçüm aletlerinin standart olması.ro/medical_informatics/bone_age/v1. Bu eğrilerde yaşlara göre yüzde dağılım (persentil) değerleri belirtilmiştir.academicdirect. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.0/ web adresinde bulunan Tanner-Whitehouse Test programı kullanılabilir. Büyüme ve gelişme düzeyinin değerlendirilmesinde standart referans olarak yalnızca ortalama değerlerin kullanılması hatalara yol açar. İlk 2 yaştan sonra her çocukta ölçümler genellikle o çocuğa özgü persantil çizgisini izler. Ölçümlerin Yorumu Persantil eğrileri: Sağlıklı çocuklar arasında. Büyümenin değerlendirilmesinde çocuğun takvim yaşının doğru olarak belirlenmesi esastır. Boy uzunluğu standart ölçüm araçları ile yapılmalıdır. persentil çizgisinin altında olması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir düşme göstermesi durumunda genel sağlık 10 T. ağırlık ve boy büyümesinin yanı sıra yaşa göre gelişme düzeyini de belirleyen önemli farklılıklar (biyolojik varyasyon) olabilir. persantil çizgileri olarak gösterilir. Daha duyarlı olan elektronik teraziler de kullanılmaktadır. Ölçüm aracında dikkat edilecek önemli bir nokta başa temas edecek düzlemin geniş olmasıdır. En doğru sonuçlar “stadiyometre” olarak bilinen aletlerle yapılan ölçümlerle elde edilir. Bunun için çocuğun doğum tarihi öğrenilerek takvim yaşı yıl ve ay olarak hesaplanır. Hedef Boy: Büyüme sürecinde genetik özelliğin önemi dikkate alınarak anne ve babanın boy uzunluğundan çocuğun erişkin yaşta ulaşacağı boy uzunluğunu yaklaşık olarak belirleyen bir öngörü (prediksiyon) yöntemidir. Değerlendirme sol el . Ek 1) veya Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanan referans eğriler kullanılabilir (Bkz.C. Çocukların ağırlık ve boylarını değerlendirmek için ulusal büyüme eğrileri (Bkz.el bileği grafisinin sağlıklı çocuklardan elde edilmiş atlaslarda (Greulich-Pyle atlası. Çene mandibula köşesinden yukarıya doğru hafif itilerek. çocuk ve topuk. ölçüm sırasında çocuğun herhangi bir yere dokunmamasına özen gösterilmelidir. Ölçümlerin doğru yapılması için hemşireler bu konuda eğitilmiş olmalıdır. Tanner-Whitehouse atlası) aynı yaşta çocuklardan elde edilmiş grafilerle kıyaslanması ile yapılır. Ek 2). Ölçüm yapılmadan önce terazinin ayarı kontrol edilmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ender olarak persentil eğrisinde 1 veya 2 çizgilik oynamalar görülür. Hastalık geçiren ya da boy büyümesinde bir sorun kuşkusu olan çocuklarda değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır. durabileceği en dik pozisyonda iken ölçülmelidir. Taner-Whitehouse atlası ile kemik yaşını değerlenmek için http://vl. Vücut ağırlığını ölçmek için genellikle 100 grama duyarlı teraziler kullanılır. normalin alt ve üst sınırlarının da bilinmesi gerekir. Vücut ağırlığının ya da boy uzunluğunun yaşa uyan 3.Sağlık Bakanlığı. Kemik yaşı: Kemik olgunlaşma düzeyini belirleyen bir ölçümdür. Hedef boy aşağıdaki formüllerle (cm olarak) hesaplanır: Erkek çocuklar = (anne boyu +13) + baba boyu 2 Kız çocuklar = anne boyu + (baba boyu – 13) 2 Elde edilen değerde hata payı ± 5-10 cm olabilir. Türkiye Büyümenin İzlenmesi 5-19 yaş grubundaki çocukların yılda bir kez boy ve vücut ağırlıklarının ölçülmesi ve uygun standartlar ile değerlendirilmesi gerekmektedir. ve 97. Boy uzunluğu. ölçümlerin kurallara uyularak yapılması elde edilen verinin güvenilirliği açısından çok önemlidir.C. kalça ve skapula bölgesi ölçüm tahtasına temas edecek şekilde. Değerlendirme Ölçümler yapılırken çocukların sadece iç çamaşırı ile kalması ve çıplak ayaklı olması. alt ve üst sınırlar genellikle 3.

Yaşına göre vücut ağırlığı ya da boy uzunluğu ortalama değerlere uyan bir çocukta z-skor (SDS) değeri “0” dır.69 54. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı durumu.64 76. hastalık belirtileri. VKİ aşağıdaki formülle hesaplanır: VKİ = Vücut ağırlığı (VA) (kg) Boy uzunluğu2 (m) Sağlıklı çocuklarda yaşa göre VKİ persantil dağılımını gösteren standart eğriler de vardır. Okul çağında başlayan şişmanlık.73 38. kemik yaşı gibi parametreleri içeren bir değerlendirme yapılması.42 25. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.16 89.23 91.30 42.87 23. persantilin çok altında olanların mutlaka beklemeden incelemeye alınması gerekir.32 24. Ancak aşırı vakalar büyüme hormonu fazlalığı açısından inceleme gerektirir.73 54.60 52. persantil üzerinde bulunması ya da daha önceki bir ölçümde saptanan persantil çizgisinden belirgin bir yukarı sapma göstermesi ise.31 71.2 SD 16.72 18.51 87.59 69.45 Ortalama 20.C.05 62.17 49.64 80.79 95.85 37. Okul çağında vücut ağırlığının 97. persantil altında olmasına çoğu kez düşük sosyoekonomik durumda olan ailelerin çocuklarında. toplum ortalama değeri belirlenebilen birçok özelliğin değerlendirilmesinde kullanılmaktadır.30 93.37 20.75 21.24 62.T. toplumun normal ortalama değerinden sapma derecesini ifade eden bir terimdir. kalp hastalığı gibi önemli sağlık sorunlarına yol açabilen ve Türk çocuklarında da sıklığı giderek artan bir sağlık sorunudur. bu eğrilerle değerlendirilir (Bkz.A-3 ve 2.07 67. Z-skor yöntemi. Boy uzunluğu ender olarak 97.12 31.05 32.40 34.83 49. Tablo 2.23 113.05 39.38 36. Tablo 2.00 + 2 SD 28. Z-skor için.53 29.60 65.64 23.71 27.09 89.97 38.A-2.94 11 T.17 30.A-1: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 15. yetersiz beslenme sonucu rastlanır.46 26.39 48.72 29.1 SD 18.00 61.82 + 3 SD 35.86 22.A-1. sonuçlara göre çocuğun sık aralarla izlemeye alınması ya da uzmana sevki gerekir. 2.75 75. Bunlardan en sık kullanılanı Vücut Kitle İndeksidir (VKİ). Bu duruma hemen daima annebabanın uzun boylu olduğu ailelerin çocuklarında rastlanır.37 92.83 26.98 69. + 2 SD ve – 2 SD arası değerler normal üst ve alt sınırlar olarak kabul edilir. hedef boy.13 31.88 111. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şişmanlığın daha doğru olarak değerlendirilmesi için çocuğun boy uzunluğunu da içeren formüller kullanılır.56 83.77 61.45 43.80 48.07 73.76 19.25 31. Z-skor: Z-skor.78 47.37 38.23 .95 46.72 .55 65. Ek 3).99 96.62 17.A-4’de 6-18 yaş arası sağlıklı Türk erkek ve kız çocuklarında her yaş için vücut ağırlığı ve boy uzunluğu z-skor (SDS) değerleri verilmiştir. özellikle boy büyümesi sorunu olan çocukların değerlendirilmesinde bugün en seçkin yöntem olarak kabul edilmektedir.37 56.-2.79 55.82 110.13 56.54 52.92 49.86 19. ileri yaşlara uzanan ve diyabet. şişmanlık bulgusudur. bireyin ölçülen parametresinin. Vücut ölçümlerinin z-skor olarak belirlenmesi.74 + 1 SD 23. ortadan sapma veya standart deviasyon skoru (SSS. Muayene edilen çocukta elde edilen VKİ değeri.65 31.07 44.19 37.79 79.46 22.70 38. Vücut ağırlığının 3. persantil eğrisinin üzerinde bulunur.78 17. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .37 22.57 49. SDS) terimleri de kullanılır.86 61.C. bu yöntem ile büyüme durumunun yaş ve cinsiyetten bağımsız olarak ifade edilebilmesi ve küçük değişikliklerin de gösterilebilmesi açılarından.66 44.21 15.C. Boy uzunluğu yaşa göre 3. Ancak neden belirli değilse inceleme gerekir.83 26.35 109.

22 63.66 58.41 56. Türkiye Tablo 2.21 + 1 SD 25.27 126.19 112.07 127.76 42.54 137.63 177.58 150.37 + 2 SD 126.59 142.05 Tablo 2.48 33.24 183.78 21.31 49.29 121.64 38.33 83.09 182.77 60.29 144.99 112.73 54.89 49.86 53.93 32.Sağlık Bakanlığı.87 126.97 39.24 156.10 193.64 194.13 181.62 17.19 + 1 SD 121.08 121.89 70.37 173.19 114.90 150.31 136.68 177.50 19.33 46.26 149.09 46.96 + 2 SD 123.24 44.37 143.62 + 1 SD 119.14 152.29 184.61 149.83 126.16 Ortalama 20.04 160. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.54 149.76 36.34 126.54 161.67 22.26 152.49 155.98 25.92 20.36 146.62 180.58 138.19 146.51 38.81 115.09 162.58 151.84 49.45 160.71 46.18 157.44 111.97 103.27 106.93 165.74 135.00 143.48 148.50 126.17 130.30 158.12 72.02 71.43 130.29 111.95 25.24 170.18 165.C.33 83.53 138.95 141.05 16.63 159.51 42.60 .58 163.41 131.94 30.25 .87 165.44 157.05 166.42 27.43 146.83 34.04 143.65 144.70 174.63 80.39 30.70 77.98 188.57 165.24 159.92 49.31 + 3 SD 132.74 144.78 150.93 81.29 + 2 SD 33.99 137.71 155.19 137.13 70.1 SD 17.09 56.40 30.02 107.74 136.45 175.92 168.2 SD 105.38 176.91 62.72 140.87 143.63 + 3 SD 50.92 .97 157.73 180.25 121.81 159.52 53.02 149.70 24.78 172.34 43.73 147.57 136.02 153.03 174.85 .62 116.52 120.01 137.09 134.59 122.99 195.71 154.93 17.69 131.29 154.92 40.45 74.22 31.53 Tablo 2.89 38.54 132.32 156.26 126.70 141.18 + 3 SD 127.69 184.92 110.76 188.62 157.2 SD 15.93 51.62 26.34 162.08 18.42 166.14 161.61 116.84 175.1 SD 111.36 73.12 157.04 186.14 153.28 55.51 67.62 172.44 41. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.14 186.44 174.00 169.90 150.29 163.76 178.95 163.58 .24 139.77 58.35 26.37 138.20 155.52 36.53 53.23 17.17 188.32 190.79 121.51 Ortalama 115.63 165.81 146.74 Ortalama 116.28 181.79 120.98 49.64 162.A-4: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 12 -3 SD 100.50 154.92 150.52 15.66 179.50 122.82 141.00 145.27 57.68 T.76 132.35 131.A-2: Sağlıklı Türk çocuklarında boy uzunluğu z-skor değerleri (erkek) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 103.62 165.09 169.49 168.91 168.51 44.A-3: Sağlıklı Türk çocuklarında vücut ağırlığı z-skor değerleri (kız) Yaş (yıl) 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 -3 SD 13.22 64.85 149.63 21.78 132.51 28.92 132.63 126.60 156.2 SD 107.98 167.83 63.1 SD 110.33 50.89 45.68 172.93 131.84 20.49 174.16 60.36 134.17 143.04 43. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .98 37.82 129.77 173.86 121.C.93 39.44 66.21 144.72 116.00 .67 83.54 168.

C. Jinekomasti genellikle 1-2 yıl içinde kaybolur. • Çocuğun büyüme hızında her hangi bir anormallik (persantil eğrisinde kayma) yakın takip gerektirir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Testis hacmi. Kız çocuklarında pubis kıllanması cinsiyet hormonları ile ilgili değildir. Meme gelişiminin tamamlanması yaklaşık 4 yıl sürer. T. çocukluktan erişkinliğe geçiş sürecidir. • Büyüme eğrisi 3. Bazı çocuklarda pubiste kıllanma meme gelişmesinden önce başlayabilir. kas hacmi ve kuvvetinde belirgin artma olur. bacaklar. büyüme ve kemik olgunlaşmasında belirgin hızlanma. Ergenlikte vücut biçimi de erişkin dişi özelliklerini kazanır.A-6’da verilmiştir.1 yaş). diğer taraf bir süre sonra gelişir. aynı yaşlarda olgunlaşmaya başlayan böbreküstü bezlerden salınan androjen hormonların etkisi ile oluşur. testis palpasyonu ile hissedilen hacme uyan tesbih büyüklüğünün belirlenmesi ile yapılır. persantilin çok altında. gerekiyorsa uzmana sevk edilmelidir.2 GELİŞME A. omuzlar genişler. A.C.0 veya altında olan ya da ek patolojik bulguları olan çocuklar ivedilikle değerlendirmelidir. bu çocuklar büyüme hızı yönünden persantil eğrisinde bir süre izlenmeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bireyin z-skor değeri aşağıdaki formülle de hesaplanabilir: z-skor (SDS) = çocuğun boyu (cm) – yaş ve cinsiyete göre toplumun boy ortalaması (cm) yaş ve cinse göre toplumun boy sapması (SD) (cm) Anormal Büyümenin Değerlendirilmesi • Büyüme verileri kesinlik ve doğruluk açısından kontrol edilmelidir.A-5 ve 2. Bu süreç iç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar tarafından başlatılır ve sürdürülür. mikrosefali vb. Bazı çocuklarda başlangıçta meme gelişmesi tek taraflı olabilir.C. Ergenlik yaşlarında ortaya çıkan diğer bir belirti pubis bölgesinde kıllanmadır.6 yaş) arası başlar.2. ergenlik sürecinin özelliklerini oluşturur. Erkek Çocuklarda Ergenlik Belirtileri İlk belirti testis hacminin artmasıdır. Testis gelişimi (genital gelişim) 3 – 5 yıl sürer.5 yıl sonra görülür. Bu patolojik bir durum değildir.T. Prader orkidometresi denilen ve üzerinde değişik boyutlarda tesbih şeklinde taneler olan bir aletle ölçülür. erkeklerde: 9 – 14 yaş (ortalama 11. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13 . Testis hacminin 4 ml veya üzerinde olması ergenliğin başlamış olduğunu gösterir. Ölçüm. • Büyüme sorunu fark edildiğinde eşlik edebilecek semptomlar yönünden çocuk yakın izleme alınmalıdır. ya da z-skor değeri – 3. Erkek çocukların % 60’ında meme büyümesi (jinekomasti) görülür. Menarş (ilk adet kanaması) çoğu çocukta meme gelişmesinden 2-2. Puberte sırasında erkek çocuklarda ses kalınlaşır.0 olması)]. durumlar söz konusu değilse ve diğer yönlerden sağlıklı olup yalnızca boy büyümesi anormalliği kuşkusu varsa.1 CİNSEL GELİŞME Ergenlik. Bu durum devam ediyorsa ileri araştırma gerekir. Testis ve yumurtalık gibi cinsiyet organlarının ve cinsiyete özgü dış görünüm özelliklerinin gelişmesi. gövde gibi bölgelerinde de kıllanma gelişir. Kız Çocuklarında Ergenlik Belirtileri Erken değişiklikler meme tomurcuklanması ve areola çapının artmasıdır. Erkek çocuklarda daha sonra vücudun yüz. Testis gelişmesini kısa bir süre izleyerek ortaya çıkan diğer bir belirti pubis kıllanmasıdır. Ergenlikteki değişiklikler ve Tanner sınıflamasına göre evreler Tablo 2. vücut oranlarında ve bedensel yapıda değişiklik. vücut biçimi değişir. • Tanı konulduğu anda ileri tetkik gerektiren orantısız büyüme [ekstremite kısalığı (baş-pubis / pubis ayak oranının > 1. Ergenliğin ilk klinik belirtileri kız çocuklarında 8 – 13 yaş (ortalama 10.

Kız çocukların meme gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2.A-1’de. bacakların iç kısımlarına da yayılmıştır. Kıllanmanın dağılımı erişkin tipi kıllanmaya yakındır. düz veya kıvırcık uzunca tüyler vardır. skrotum ve penis erişkin erkek boyutundadır. miktarca erişkinden daha az kıllanma Erişkin dişi tipi bacakların medial kısmına da yayılmış kıllanma Meme gelişimi İnfantil. Kıllar bacağın iç kısmına atlamamıştır. Skrotum cilt rengi koyulaşır. areola çapında artma Meme ve areola belirgin olarak büyümüş.C. kıllar koyu renkte ve kıvırcıktır. Skrotum ve testisler büyümeye devam eder. kaba ve kıvırcık kıllanma. Skrotum ve testislerde büyüme başlar.A-5: Kız çocuklarında memelerin ve pubis kıllanmasının gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Labiaların medial kenarında seyrek. kıvırcık. papilla belirgin Tablo 2. hafif pigmente. skrotum cildi daha da koyulaşır. gelişme yok Meme ve papillada tomurcuklanma. areola ikinci bir kabarıklık yapıyor Erişkine yakın. areoladaki kabarıklık gerilemiş. skrotum ve testislerde büyüme başlamamıştır.A-6: Erkek çocuklarda sekonder cinsiyet belirtilerinin gelişimi Evre 1 2 3 4 5 Pubis kıllanması Yok Penis kökünde seyrek. Testisler. hafif kıvırcık tüyler Koyu renkte.C. Peniste henüz büyüme yoktur. erkek çocukların dış genital yapı ve pubis kıllanması evreleri Şekil 2. kıllar seyrek olarak pubis simfizine yayılmış Kaba. Testis ve Penisin Gelişimi Penis. Türkiye Tablo 2. Penis uzamaya ve kalınlaşmaya başlar. Kıllanma artmış. Glansın büyümesi ve kalınlaşmasıyla penisin büyüklüğü artar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-2’de görülmektedir. areola ve papilla sınırı belirgin değil Meme daha kabarmış.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kıllanma daha belirgin ve yaygın. 14 T.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 2.C.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 15 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-1: Kız çocuklarda meme gelişimi ve ve pubis kıllanması evreleri T.

• Çocukların gelişim hızları.8 yaş : 12.2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.A-2 : Erkek çocuklarda genitalyapı gelişimi ve pubis kıllanması evreleri Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin ortalama başlama yaşı Tablo 2. Tablo 2.C. ilgi ve gereksinimleri birbirinden farklıdır. • İlkokula yeni başlayan çocuklarda kısa veya uzun süreli uyum sorunları çok yaygındır.1 yaş : 10. nörolojik ve psikolojik durumunun değerlendirilmesi gerekir.4 yaş : 14. Bu nedenle her çocuktan aynı düzeyde başarı beklenmemelidir. Ancak normalden sapmalar varsa. yarışma. birşeyler yemek gibi belirtilerle kendini gösteren uyum güçlükleri birkaç gün ya da birkaç haftayı bulabilir. derste gezinmek. altını ıslatmak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. sorumluluk ve başarma duygularının yerleşmesidir. anne-babaya olan yakın ilginin azalması. • Okula uyum sorunlarının çözümü için evdeki olumlu ilişki okulda da sürdürülmeli. sıraya oturmamak. 16 T. Okul Çağı (6-10 Yaş) • Başlıca özellikleri.2 PSİKOSOSYAL GELİŞME Okul çağında çocukların psikososyal gelişme özellikleri. sınıfta durmamak. öğrenme. yetenekleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.A-7’de görülmektedir. ödev. bir tür anne baba modeli olan öğretmen çocuğa duygusal doyumu sağlayacak şekilde davranmalı ve bizzat kendi davranışlarıyla da çocuk için iyi bir örnek oluşturmalıdır. Sınıfa annesiyle birlikte girmek.3 yaş : 13.3 yaş : 13. ağlamak.2 yaş Erkek Testis büyümesi Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Yüz kıllanması Ses çatlaması : 11. Türkiye Şekil 2. altını kirletmek.6 yaş : 12.3 yaş : 10. ergenlik öncesi dönem ve sonrası için gruplanarak aşağıda özetlenmiştir.5 yaş A.Sağlık Bakanlığı.A-7: Türk çocuklarında ergenlik belirtilerinin başlama yaşları (ortalama değerler) Kız Meme Pubis kıllanması Aksiller kıllanma Menarş : 10.

Bright Futures: Guidelines for Health Supervision of Infants. Neyzi O. Tanner JM. Derman O. 21(6): 720. • Bu dönemde başedilecek en önemli konulardan biri cinsel kimlik gelişimidir. Darendeliler F.who. Kiabı P:210-234 Güneş Kitabevi. Body mass index references for Turkish children. 2002 12. Ergenlik Çağı Erken Ergenlik (11 – 13 yaş) • Puberteyle birlikte ortaya çıkan biyolojik değişikliklere karşı uyum ve başetme çabası içindedirler. Darendeliler F. Arlington VA: National Cebter for Education in Maternal and Child Health 6. Tanner JM. (Erişim tarihi:15 Aralık 2007) T. 3. • Ana babadan ayrışma süreci başlar.C. • Psikososyal gelişimin. Analysis of puberty and pubertal growth in healthy boys.T. Adolesanda Klinik Değerlendirmenin Temel Prensipleri. Katkı Pediatri Dergisi. aynı cinsle arkadaşlık etme eğilimleri daha fazladır. Marshall WA. 95: 194-198. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Eur J Pediatr 2007. Adolescent Friendly Health Services.N. Cinselliğe ve karşı cinse ilgileri artar. Hacettepe Tıp Dergisi. 11. • Kuralları ve sınırları zorlamayı dener. Halk Sağlığı Temel Bil. Günöz H. Kanbur Ö. Furman A. • Sosyal ilişkiler arkadaş grubundan kişisel ilişkilere yönelmiştir. WHO. 1995. 4. Palfrey JS. s:302. Children. • Ergenliğin başından beri yaşanan duygular. Bas F. • Cinsellik konusunda ilgileri artmış olmakla beraber.1969. Baş F. Marshall WA.. Growth references for Turkish children. Neyzi O. Adolesan Dönemde Fiziksel Büyüme ve Cinsel Gelişme. Bundak R. Okul ve ergenlik yaşlarında büyümenin izlenmesi Çocuk Dergisi 2007. Cilt 32. 2001. Furman A. Acta Paediatrica 2006. • Somut düşünce dönemini aşabilmiş. Darendeliler F. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Geç Ergenlik (17 – 19 yaş) • Büyüme ve cinsel gelişmenin tamamlanması ile kaygıları sona ermiştir.308 5. Orta Ergenlik (14 – 16 yaş) • Hızlı pubertal gelişmenin yavaşlaması ve gencin bedenine alışması dönemidir. • Duygu ve davranışlarında yorum ve ifade biçimlerinde aşırıdırlar. Bundak R. 7(Suppl 1):23-25. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşirler. Arch Dis Child. and Adolescents (2nd ed. Bundak R. güvensizlik veya çekingenlik duyguları ortaya çıkabilir. Acta Paediatrica 2006.45: (239):13-23 9. hızlı büyüme ve cinsel gelişmeye aynı hızda ayak uydurması zor olabilir. 95: 1635-1641.C. Bundak R. eds 2002. 166: 595-600 2. soyut kavramları düşünebilme yetisi gelişmeye başlamıştır.C. Okul Sağlığı. beceriler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 17 . The WHO Child Growth Standards. 1970. rev). Duygusal dalgalanmalar sık görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • 9–11 yaşları arasında kasları hızlı gelişir. WHO. 44(235): 291-303. Gren M. Variations in the pattern of pubertal changes in boys. Neyzi O.740 7. Kınık E. Gunoz H. www. Saka N. Pekcan H. • Büyüklerden yardım istemek ve akıl danışmak artık rahatsız etmez.html.int/childgrowth/en/index. Gunoz H. 10. Bas F. Variations in pattern of pubertal changes in girls Arch Dis Child. • Düşünme ve davranışlarını daha iyi değerlendirmenin sonucu olarak pişmanlık veya utanç. • Soyut düşünce yeteneğinin gelişmesi ile gelecekle ilgili daha gerçekçi hedefler belirlemeye başlarlar. Bu yüzden açık havada oynamalarına ve düzeylerine uygun spor yapmalarına olanak sağlanmalıdır. 8.. 2000. özdeşimler harmanlanarak kimlik duygusu oluşur. Kaynaklar 1. riskli davranışlara girişebilirler. Sayı 4. Ankara.

beslenme öyküsü. 3–6 ay sonraki kontrol bulgularına göre. Boy Kısalığı Boy kısalığı tanısı için aşağıdakilerden en az birisi olmalıdır: .Sağlık Bakanlığı. . büyüme temposu persantil eğrilerine uyuyorsa normalin varyasyonu olarak (ailesel kısa boyluluk) kabul edilir ve başka inceleme yapılmadan 3-6 aylık aralıklarla izlenmeye devam edilir. ancak bu durum normal varyasyon sonucu da görülebilir. Çocuk ergenlik yaşında ise ve boy kısalığının yanı sıra cinsel gelişmesi de gecikmiş ise en sık olasılık yapısal büyüme ve gelişme gecikmesidir. Türkiye A.0 SD değerin altında olması.Çocuğun boy persantilinin.2.Yaşa göre boyun 3. anne ve babanın gelişme öyküleri. Sağlıklı çocuklar arasında büyüme temposu ile ilgili belirgin bireysel farklılıklar olabileceği iyi bilinmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Büyümesi belirgin geri olan ve izlemede büyüme hızı düşük. buna karşın anne-baba boyundan hesaplanan hedef boyun 50. Yaşa göre vücut ağırlığı ve boy uzunluğu sınırda ya da alt sınırın biraz altında (1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.. persantilde.0 SD değerde veya biraz altında). (büyüme temposu persantil eğtisine göre yatık gidiyorsa) olan çocuklarda büyüme geriliği nedenleri araştırılmalıdır. persantil ya da -2. persantilin üzerinde olması gibi).C. Büyüme geriliğine yol açan durumların başında yetersiz beslenme ve bireysel farklılıklar gelir. öykü ve fizik muayene bulgularının normal olması durumunda başka bir inceleme yapılmadan çocuk izlemeye alınır. 18 T.0 SD arası) olan çocuklarda. persantil ya da – 2. . hedef boya uyan persantil değerin altında olması (örneğin. ve 3. Büyüme kayıtları. . persantil ya da – 2. Büyüme geriliğinin saptanması durumunda en etkili tanı araçları iyi bir öykü ve fizik muayenedir.5.Kemik yaşının boyuna ve yaşına göre uyumsuz ileri (2 yaştan daha fazla) olması. persantilin ya da z-skorun (SDS) – 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.0 SD’un altında olması düşük ağırlık olarak tanımlanır.3 BÜYÜME VE GELİŞME İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Zayıflık Çocuğun yaşına göre vücut ağırlığının 3.Büyüme hızının yaşına göre düşük olması (izlemede çocuğun persentil kaybetmesi). çocuğun boyunun 3. Bu durumda da ileri inceleme yapılmadan çocuk bir süre (6–12 ay) büyüme ve gelişme açısından izlenmelidir. Bu olgularda beslenme yetersizliği söz konusu olabilir. Birinci ve ikinci basamak sağlık kurumlarına başvuran büyüme geriliği olgularının % 80-90’ında gerilik görece hafif derecededir (ağırlık veya boy yaşa göre 3. psikososyal sorunları da içerecek şekilde araştırılmalıdır.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Büyüme geriliğine yol açabilen başlıca durumlar aşağıda sıralanmıştır: • Normal Varyasyon • Beslenme Yetersizliği • Renal Hastalıklar • Dolaşım Sistemi Hastalıkları • Solunum Sistemi Hastalıkları Ailesel kısa boyluluk Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Enerji malnutrisyonu Vitamin.A-3’te büyüme geriliği olan çocuklara yaklaşım özetlenmiştir.C. mineral yetersizliği İdrar yolu enfeksiyonu Kronik böbrek yetmezliği Doğuştan kalp hastalıkları Kardiyomyopatiler Astım Bronşektazi Kistik fibrozis Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları Gastroözefageal reflü Besin alerjisi Karaciğer hastalıkları İnflamatuar barsak hastalıkları Malabsorbsiyon Tiroid hastalıkları Hipofiz hastalıkları Adrenal bez hastalıkları Diabetes mellitus Kondrodistrofiler Raşitizm Tüberküloz Parazitler Yineleyen enfeksiyonlar Galaktozemi Aminoasit ve organik asit hastalıkları Depo hastalıkları Demir eksikliği anemisi Orak hücreli anemi Talasemi Yapısal anomaliler Dejeneratif hastalıklar Kromozom anomalileri Doğuştan sendromlar Depresyona bağlı yetersiz kalori alımı Çocuk istismarı • Gastrointestinal Nedenler • Endokrin Hastalıklar • Kas-İskelet Hastalıkları • Kronik Enfeksiyonlar ve Enfestasyonlar • Metabolik bozukluklar • Kan Hastalıkları • Sinir Sistemi Hastalıkları • Genetik Hastalıklar • Psikososyal Etmenler Şekil 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 19 .T.

eritrosit sedimentasyon hızı) Çocukta büyüme geriliğinin nedenleri araştırılırken takvim yaşı. ancak erişkin yaştaki boyu normale (hedef boyuna uyan boya) ulaşır. Aşırı Büyüme Aşırı büyüme ya da uzun boyluluk birkaç şekilde tanımlanabilir. ikincisinin kemik yaşı 8-9 olsun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Büyüme sorununun hormon eksikliği ya da sistemik bir hastalık ile ilgili olduğu düşünülen çocuklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Geçerli boy ortalamasında + 2 standart sapmasının üzerinde bir büyüme • Büyüme eğrilerinde yüzde 97’nin üzerinde bir büyüme • Yıllık büyüme hızının: — Puberteden önce 8.A-8) Tablo 2.A-3: Büyüme geriliğine yaklaşım Büyüme geriliği olan çocuklarda inceleme gerektiğinde bazı temel laboratuvar incelemeleri birinci basamakta yapılabilir: • Tam kan sayımı ve periferik yayma • İdrar incelemesi • Kemik yaşı • Kan biyokimyası (kanda üre.A-8: Büyüme geriliği olan çocuklarda takvim yaşı. boy yaşı ve kemik yaşı karşılaştırılarak bazı olası tanılar düşünülebilir (Tablo 2. yaklaşık 3-4 yıl sonra puberteye erişir.C. transaminazlar vb. diğer biyokimyasal. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .) • Tüberküloz kontrolü (PPD. kreatinin. persentil civarında olan iki çocuktan birincisinin kemik yaşı 12.10 cm’den fazla olması — Puberte döneminde 12 cm’den fazla olması 20 T. Bu çocuklardan birincisi normal yaşta puberteye erişir ve erişkin boyu yine 3. Türkiye Şekil 2. takvim yaşı 12 olan ve boyları da 3. boy yaşı ve kemik yaşına göre olası tanılar Değerlendirme Takvim Yaşı > Boy Yaşı > Kemik Yaşı Takvim Yaşı > Kemik Yaşı > Boy Yaşı Takvim Yaşı > Boy Yaşı = Kemik Yaşı Takvim Yaşı = Kemik Yaşı > Boy Yaşı Olası Tanı Hipotiroidizm İzole büyüme hormone eksikliği Yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi Ailesel boy kısalığı Örneğin. hormonal ve genetik incelemeleri bir üst basamak sağlık kurumunda yapılmak üzere sevk edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. İkinci çocuk geç olarak. persantil düzeyinde kalır.C.

C. 139). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 21 .T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Aşırı büyüme ender görülen bir durumdur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. (Bkz. Şişmanlık Şişmanlık. Şekil 2. tanı koyma. Ergenlik öncesi yaşlarda patolojik uzun boyluluğun en sık nedeni doğumsal adrenal hiperplazidir. Daha da nadir aşırı uzun boyluluk nedeni büyüme hormonunun aşırı salgılanmasıdır. yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasıdır.C. Şişmanlık.C.A-4 ve 2. syf. Büyümesi izlenen çocuklarda zaman içinde fark edilen beklenen değerlerden sapma kuşkusunda.A-4: Ağırlık sorunu olan çocuğa yaklaşım T.A-5’te özetlenmiştir. Patolojik olmayan uzun boyluluk nedenleri arasında ailesel uzun boyluluk en sık rastlananıdır. nedenlerin irdelenmesi ve nedene göre uygun olabilecek yaklaşımlar Şekil 2.

Büyüme Geriliği Vakalarında Tanı Yöntemleri. Aşırı Büyüme. Nelson’s Textbook of Pediatrics. Pediatrik Endokrinoloji Kitabı. Diğer puberte sorunları için ilgili bölümlere bakınız. 4. Edition Saunder’s 2000. 2. erkeklerde 9 yaştan daha erken ortaya çıkmasıdır. Phildelphia. Kurtoğlu S. Gecikmiş Puberte Cinsel gelişmenin ilk belirtilerinin beklenen yaşta (kızlarda en geç 13. Erken puberteye kıyasla gecikmiş puberte daha sık rastlanan bir durumdur. Kliegman RM. Bu çocuklarda da ileri inceleme için sevk gerekir. Kaynaklar 1. Rose L. Birinci Basım. Legler J. Yordam N. Kalkan Matbaacılık.Sağlık Bakanlığı. 1994 (5) s: 404. Bilginturan N. Vol. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.4 ERGENLİK İLE İLGİLİ SIK KARŞILAŞILAN SORUNLAR Erken Ergenlik (Puberte Prekoks) Cinsel gelişme belirtilerinin kız çocuklarında 8 yaştan. Erkek çocuklarda daha sık görülür. Ankara.58/No:1. Kızlarda menarşın 9. 1994 (5) pp: 409. erkeklerde 14 yaş) görülmemesidir. July 1998. 65-135. Behrman RE. 5.A-5: Boy sorunu olan çocuğa yaklaşım A. Jensen HB.5 yaştan önce başlaması da erken puberte belirtisidir. Katkı Pediatri Dergisi. 2003. Katkı Pediatri Dergisi. Günöz H. Bilginturan N. Aile öyküsünde de gecikme belirlenirse yapısal büyüme ve ergenlik gecikmesi düşünülür. 3. Assessment of Abnormal Growth Curves. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Büyüme Bozuklukları.. Türkiye Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. American Family Physician. Editörler: Günöz H. 16th.410.408.C. Öcal G. Puberte prekoks altta yatan ciddi bir hastalığın bulgusu olabileceği ve ayrıntılı tetkik gerektirdiği için acil olarak sevk edilmelidir. 22 T.

mesafeden tutulur. 3. hatta imkansız olmasıdır. ileri yaşlarda tedavinin güç. Görme Keskinliğinin Değerlendirilmesi: Okul çağında. Ölçüm mesafesinin eşel için belirtilen uzaklığa uygun olmasına dikkat edilmelidir. düzenli aralıklarla göz kontrolleri ve taramaları ile yapılır. Göz ve Yardımcı Yapıların Muayenesi: Cep lambası ile göz küresi ve göz kapakları başta olmak üzere tüm göz çevresi yapılar değerlendirilir.T. ölçümün diğer öğrencilerin olmadığı bir odada yapılması daha doğrudur. göz ve yardımcı organları ile ilgili yakınmalar (ağrı. kornea. Çocuk gözlük kullanıyorsa. görme ile ilgili diğer yakınmalar (gece körlüğü. Hirschberg testi: Bir ışık kaynağı 40-50 cm. erken tanı ve zamanında uygun tedavi için.C. Kırma kusurları veya görme aksı üzerinde engel oluşturan patolojiler (pitozis. 4. ışığa duyarlılık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 23 . diğer gözün kapalı olduğundan emin olmak koşuluyla (özel kapama bandajı kullanılabilir) yapılmalı ve göz kapatılırken üzerine bastırılmamalıdır. Özellikle birinci basamak hekiminin mesleki becerisi ve olanakları ile gerçekleştirebileceği niteliktedir. Bu muayenenin amacı. gözlüklü (düzeltilmiş) ve gözlüksüz (düzeltilmemiş) ölçümler ayrı ayrı kaydedilmelidir. Birinci basamakta antibiyotik dışındaki damla ve pomatların. görme keskinliğinin değerlendirilmesinde uzak görme keskinliği esastır. en iyisi gün ışığı ortamı kullanılmalıdır. Öykü: Özellikle. genel periyodik muayeneler ile birleştirilmesi gerekir. Ölçüm yapılan odanın aydınlatılması standartlara uygun olmalı.C. Periyodik göz kontrollerinin. Çocukluk çağındaki göz bozukluklarının ve hastalıklarının en önemli yanı. eşelin üst sıralarından başlanır. Muayene 1. ailelere gözde kayma olup olmadığı sorulmalıdır. erken dönemde tanınıp tedavi edilmezlerse. iris değerlendirilir ve pupil (göz bebeği) muayenesi yapılır. göz hekimine sevki gereken çocukların saptanmasıdır. konjuktiva. Simetrikliği anlamak için pupil kenarı ile ışık yansımasının ilişkisine T. göz ve görme yetisi ile ilgili muayene ve izlemeler.1 TEMEL GÖZ MUAYENESİ Donanım — Görme keskinliğinin değerlendirilmesi için gerekli kartlar (tercihen logaritmik eşeller) — Fokal aydınlatma için cep lambası — Ön segment muayenesi için büyüteç (tercihen 8x) — Göz koruyucu kapama ve flaster — Epilasyon forsepsi (trahomun endemik olduğu bölgelerde) — Direkt oftalmoskop — Temel ilaçlar: Antibiyotikli damla ve pomatlar ile göze uygun konsantrasyonda antiseptik solüsyonlar. sulanma vb.). Görme keskinliği her iki gözde ayrı ayrı. katarakt gibi) erken dönemde (özellikle ilk 10 yaşta) tanınıp tedavi edilmez ise. Ölçüm işleminde. ailesel veya kalıtsal göz hastalıkları ile ilgili bilgiler alınmalı. Bu nedenle göz kontrollerinin ve taramaların özellikle 4-6 yaş grubunda yoğunlaştırılması ve yıllık aralıklarla tekrarlanması önerilmektedir. Göz kontrolleri okul çağının her dönemi için önemli olmasına karşın 10 yaş altı grup için ayrı bir önem taşımaktadır. 2. Bulbus Hareketlerinin Değerlendirilmesi ve Şaşılık Muayenesi: Bu muayenede primer pozisyonda ve 4 ana yönde göz hareketlerinde kısıtlanma olup olmaması ve görme eksenlerindeki paralellik değerlendirilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C. görme keskinliğinin ‘tam’ olarak nitelediğimiz ideal düzeye ulaşması 3 yaş civarında tamamlanmaktadır. Gerekiyorsa yakın görme keskinliği de ölçülebilir. Her sırada en az 3 harfin doğru olarak okunması ile alt sıraya geçilir. Temel göz muayenesi olarak isimlendirilen bu muayene. renk görme sorunları). Görme keskinliğinin ölçümünde uluslararası standartlara uygun logaritmik eşeller tercih edilmelidir. tüm yaşam boyu geri dönüşümsüz olarak göz tembelliği (ambliyopi) oluşmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bir göz hekiminin yaptığı muayeneden farklıdır. Her iki gözün korneası üzerindeki ışık yansımasının simetrik olması gerekir. Çocuğun bu koşulları gerçekleştirebildiği en küçük sıranın değeri görme keskinliği olarak sağ ve sol göz için ayrı ayrı kaydedilir. Büyüteç yardımıyla kapaklar. yakın ve uzak görme durumu. Görme doğumdan sonra öğrenilen bir işlev olup. GÖRME SAĞLIĞI Okul sağlığı hizmetlerinde. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Öğrencilerin muayene odasına tek tek alınması. kızarma. B. örneğin steroidli olanların başlanması uygun değildir.

6. Çocuk gözlerini hareket ettirdiği için yanlış olarak göz kayması izlenimi edilebilir. Normal gözlerde retinaya ulaşan ve yansıyan ışığın sarımsı kırmızı. Böyle durumlarda ayrıntılı bir göz muayenesi önerilir.2 GÖZ İLE İLGİLİ SORUNLARA GENEL YAKLAŞIM Birinci basamak ve okul hekimliğinde göz enfeksiyonu düşünülen vakalarda kapak hijyeni ve sıcak pansuman önerisi öncelikli tedavi önerisi olmalıdır. Fundus Muayenesi: Birinci basamağın yürüttüğü göz tarama programlarında.C. Antibiyotik gerektiği düşünülen durumlarda ülkemizde uzun zamandır kullanılan antibiyotiklerin öncelikle kullanılması. — Üst solunum yolu enfeksiyonları ile birlikte görülen. bulanık bir kırmızı yansıma alınması. — Hafif pürülan akıntısı olan. beyaz bir yansıma alınması ve her iki gözdeki yansımaların simetrik olmaması durumunda çocuk göz hekimine sevk edilmelidir. parlak ve simetrik olması beklenir. genellikle fundus muayenesi yer almaz. göz hareketlerinde kısıtlanma saptanan veya baş pozisyonu gelişmiş çocuklar göz hekimine sevk edilmelidir. Sıcak su pansumanı. — Delici göz yaralanması olduğunda veya şüphelenildiğinde sterilite çok önemli olduğu için göze hiçbir şey uygulamadan (göz damla ve pomatları dahil). Türkiye de bakılabilir. Tek göz için ve her iki gözü aynı anda görüntülemek üzere (Brückner testi) yapılabilir. Serum fizyolojik yok ise temiz suyun (örneğin kaynatılıp soğutulmuş) avuca alınarak 15-30 dakika göze uygulanması da. — Kimyasal madde veya kireç yanıklarında da sevk edilmeden önce göz kapakları iyice açılarak. Sevk süresi uzun olacak ise parenteral antibiyotik uygulanması da önerilir. göz kayması olmadığını gösterir. hafif çapaklanmalar ve kızarıklık dışında problem oluşturmayan tablolarda ise göze sıcak su pansumanı uygulanması genellikle yeterli olmaktadır. yansıma alınmaması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yani ışığın retinaya varıp yansıdığı tüm optik ortamlar bu muayene ile izlenebilir. mümkünse kapaklar çevrilerek 15-30 dakika serum fizyolojik ile irrigasyon önerilir. Brückner testi ışığı güçlü bir oftalmoskopla. göz kayması ve bozukluklarının fark edilebileceği bir tarama yöntemidir. bu muayenede herhangi bir göz hareketinin olmaması. antibiyotik direnci oluşmaması açısından yararlı olacaktır. Kırmızı Yansıma Testi (Brückner testi) : Görme aksındaki opasitelerin (kornea patolojileri. hasta mutlaka göz hekimine yönlendirilmelidir. uyumlu bir çocukta ışık kaynağı gözden uzaklaştırılmadan hekim parmakları ile veya kapama araçları ile kısa süre içinde her iki gözü de sırayla kapatır ve 1-2 saniye içinde tekrar açar. Ancak okul sağlığı çalışmalarındaki periyodik göz kontrolleri sırasında sistemik hastalıkların veya genetik geçişli hastalıkların değerlendirilebilmesi için fundus muayenesi yapılabilir. göz kapaklarında şişlik. tümör). Normal yansımanın yerine siyah noktaların olması.C. Ancak fundus muayenesi için birinci basamak hekiminin midratik bir damla kullanması önerilmez. Böyle durumlarda birinci basamak hekiminin fundus muayenesinde tanı koyması beklenmez. gözün arka kısmındaki patolojilerin (dekolman. B. Oftalmoskoptaki dioptri kadranı. görme bozukluğu ve ağrı oluşturmamış durumlarda birinci basamakta sadece antibiyotikli göz damla ve pomatlarının kullanılması önerilmektedir. Devamlı ışığa bakan bir çocukta. banyo sıcaklığındaki su ile ıslatılarak göz kapalı iken göz kapaklarının üzerine hafif bastırılarak uygulanmasıdır. hemen ileri bir merkeze sevk edilmelidir.Sağlık Bakanlığı. Yaklaşık 50 cm uzaklıktan oftalmoskop deliğinden çocuğun gözlerine bakılır. Antibiyotikli göz damlaları ile 3 gün içinde düzelme olmayan. kapak ve göz hareketlerinde ağrı ile görme keskinliğinin azaldığı durumlarda. Hirschberg testi yapılırken. retinal skar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. temiz gazlı bez veya pamuğun. Hirschberg ve kapama testi ile kayma saptanan. 24 T. çocuğun pupillerindeki yansıma netleşene kadar çevrilir. Burada görülen yansıma oftalmoskoptaki ışığın retinaya çarpıp geri dönmesi ile oluşur. Sadece normal ve patolojik fundus ayrımı yapması beklenir. 5. — Göze kum veya başka bir yabancı cisim kaçtığında göz ovulmadan sadece serum fizyolojik veya temiz su ile yıkanmalıdır. göz üzerine baskı yapmayacak şekilde steril bir ped ile kapama yapılıp. katarakt). ışıklandırılması az bir odada yapılmalıdır. Hirschberg muayenesinde koopere olmayan. hafif ve orta ağırlıktaki enfeksiyonlarda güçlü antibiyotiklerin tercih edilmemesi. oluşabilecek hasarın azaltılmasına katkı sağlar. artmış pürülan akıntı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . kırmızı göz tablosu oluşturan. aileleri veya öğretmenleri tarafından devamlı veya zaman zaman kayma olduğu fark edilen. Göz hareketi varlığı mutlaka göz kaymasına işaret etmez.

Thylefors B. T. Örneğin beslenme tedbirleri ile A vitamini yetmezliği ve kseroftalmi. • Her iki göz aynı yöne doğru bakmıyor izlenimi veriyor ise. * Kornea veya konjuktivanın yabancı cisimleri * Künt veya delici göz yaralanmaları * Fiziksel veya kimyasal yanıklar B. uygun aydınlatma cihazları) uzak ve yakın görmelerinin iyileştirilmesi. Vol: 30. Strategies for the Prevention of Blindness in National Programme. 1990. 5. American Academy of Pediatrics. 8. • Çocuk ani olarak görmesinin azaldığını veya kaybolduğunu söylüyor ise. Pediatrics 2002.C. Halk Sağlığı Açısından Göz Hastalıkları.T. Red reflex examination in infants. İdil A.3 KORUNMA Birincil koruma: Okul sağlığı hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu önlemler göz hastalıklarında da birincil koruma açısından çok önemlidir. büyüteçler.C. American Academy of Pediatrics. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. WHO/PBL. bir göz kapağı aralığı daralmış ise. • Kaşıntı ve belirgin kızarıklık var ise. çevre sağlığı ve kişisel hijyen tedbirleri ile trahom ve diğer göz enfeksiyonları engellenebilir. 90/18. International Ophthalmology Clinics. • Çocuk uzağı görmek için gözlerini kısıyor ise. ağrı ve sistemik hastalık bulguları ile birlikte ise) — Şaşılık. Üçüncül koruma: Görme yetisini tamamen veya kısmen kaybetmiş çocukların medikal ve sosyal rehabilitasyon programları ile yaşam kalitelerinin yükseltilmesi ve eğitim olanaklarından yararlanması mümkündür. 1. konuşan kitaplar gibi) okula devamları (kaynaştırma eğitimi) sağlanmalıdır. ile oluşabilecek olası göz travmalarına karşı bilgilendirilmesi de önemlidir. Formulation and Management of National Programmes for the Prevention of Blindness. 111(4): 902-907. No: 1. Eye examination in infants. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Göz Hekimine Sevk Kriterleri — Bir veya iki gözde görme keskinliğinin tam derecesinde olmaması — Gece körlüğü. • Çocuk özellikle dikkatli baktığında herhangi bir yöne başını eğiyor ise. children and young adults by pediatricians. diplopi (çift görme). 1999. Policy Statement. 2002. 109(5): 980-981. bunun mümkün olmadığı hallerde görme dışındaki duyuların kullanılarak (Braille. Ekonomik Rehber. American Academy of Ophthalmology. Kaynaklar Amblyopia. atan oyuncakların da koruyucu gözlük olmadan kullanılmaması gereklidir. bulbus hareketlerinde kısıtlanma veya baş pozisyonu olanlar — Genetik geçişli bir hastalığı veya ailesel bir göz hastalığı olanlar — Sistemik bir hastalığı olanlar — Göz travması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Her iki göz kapak aralığı simetrik değil ise. Pediatric eye evaluations: Preferred Practice Pattern. 37-41. Winter 1990. İkincil koruma: Temel göz muayenesinin periyodik çocuk kontrolleri ile birleştirilmesi ve göz sağlığı taramaları ile göz hastalıklarının erken tanı ve zamanında sevki ile geri dönüşümsüz görme kayıplarının engellenmesi mümkündür. 1997. • Derslerine karşı ilgisiz ve başarı düzeyi yetersiz ise.4 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER Çocuklarda göz bozukluğu ve hastalığı belirtileri: • Aynı uzaklıkta bulunan çocuklardan birisi tahtadaki yazıları arkadaşları gördüğü halde göremiyor ise. s. göz hastalığı varlığından şüphelenilmeli ve göz muayenesi önerilmelidir. B. World Health Organization. A primary health care approach. 2. Preferred Practice Pattern. bulanık görme. Çocukluk çağında sık kullanılan saçma vb. Primary Eye Care and the Design of the WHO Programme for the Prevention of Blindness. Az gören çocukların çeşitli yardımcı gereçler ile (teleskopik ve mikroskopik gözlükler. kapalı devre televizyon sistemleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 25 . Pediatrics 2003. 4. Aile ve çocukların delici oyuncak vb.C. 2002. Policiy Statemenet. second edition. American Academy of Ophthalmology. Geneva. 3. yarım görme gibi yakınmalar — Kırmızı göz (özellikle görme kaybı. 6. 7.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Konuşan kişinin yüzünü gördüğü zaman konuşmayı daha iyi anlaması. periferik sinir yollarını da içine alan işitme kayıplarıdır. İletim tipi işitme kaybı: Dış ve orta kulakta meydana gelen patolojilere bağlı olarak ortaya çıkan işitme kaybıdır. ailesinde işitme kaybı olan bir çocuğun işitme kaybının erken tanısı için izlenmesi gerekmektedir. e. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. d. sorunu olan çocukların konuşma ve anlama becerileri önemli oranda bozulmaktadır.C.Sözel komutları yerine getirmede güçlük çekme veya hata yapma. . Yenidoğan taramasında normal olduğu halde daha sonraki dönemde çeşitli nedenlerle işitme kayıpları ortaya çıkabilmektedir.Okul başarısında azalma.Belli sesleri duymada ve sesin yönünü belirlemede güçlük çekme. . Ergen yaş grubu. her yıl yaklaşık olarak 2500 bebek işitme kaybı ile doğmaktadır. dış ortamda bulunan ve ses olarak adlandırdığımız mekanik titreşimlerin dış kulak yolundan içeri girerek. iç kulağı uyarması ve oluşan elektriksel potansiyelin akustik sinir aracılığı ile işitme korteksine taşınması sonucu ortaya çıkmaktadır.Sık tekrarlayan kulak ağrısı.Televizyon. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. . özellikle tekrarlayan orta kulak enfeksiyonları.Sağlık Bakanlığı. Türkiye’de. C. Ayrıca.C. b. iç kulak ve işitsel yollarda meydana gelen patolojiler sonucu çevredeki seslerin algılanamamasıdır. a. İŞİTME SAĞLIĞI İşitme duyusu. c. . İşitme. . Sensörinöral tip işitme kaybı: Kokleada meydana gelen sesin transfer ve dönüşümünü engelleyen. İşitme kaybına erken tanı konulamaması ve gerekli tedavinin verilememesi nedeniyle. sesleri algılama eylemi veya süreci olarak tanımlanmaktadır. . İşlevsel işitme kaybı: Organik patoloji olmaksızın ağır ruhsal travmaların veya ikincil kazanç sağlama çabasının ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. Bu nedenle işitme muayenelerinin belli aralıklarla yapılmasında yarar vardır. gürültü ve kafa travmalarına bağlı sensörinöral işitme kaybı için risk grubunu oluşturmaktadır. . doğuştan işitme kayıplarının en sık görüldüğü ülkeler arasındadır. Türkiye C. Ülkemiz.Gürültülü ortamlarda işitmede güçlük çekme ve konuşmaları anlamama. . .Sık geçirilen kulak enfeksiyonları. İşitme Kaybı Tipleri: Patolojinin yerleşimine göre işitme kayıpları aşağıdaki gibi sınıflandırılır. Santral işitsel işlemleme bozuklukları: Korteksteki birincil işitsel alanlarla Wernicke ve Broca alanları arasındaki iletişim bozukluğunun ortaya çıkardığı işitme işlevi bozukluğudur.1 İŞİTME KAYBI Dış. f.Yüksek şiddetteki seslere daha iyi yanıt verme. Karışık tip işitme kaybı: Hem orta kulak hem de kokleada meydana gelen patolojilerin ortaya çıkarttığı iletim ve dönüşüm işlevlerinin etkilendiği işitme kayıplarıdır. İşitsel nöropatiler: Ses enerjisinin koklear dönüşümünden sonraki işitme yollarından kortikal birincil işitsel alanlara kadar uzanan yollar üzerinde meydana gelen patolojilerin ortaya çıkardığı işitme kayıplarıdır. Dünya ortalamalarına göre doğuştan işitme kaybı insidansı 1/800-1/1500 arasında değişmektedir. Sesin iç kulağa iletiminde güçlük vardır. İşitme bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. dikat eksikliğidir. orta. 26 T. radyo veya kasetçaların yüksek sesle ya da yakından dinlenmesi. Çocuklarda İşitme Kaybının Belirtileri: . Okul çağına dek işitme kaybı oranı 5/1000’e ulaşmaktadır.Konuşan kişiye daha yakın olmayı isteme.Telefon kullanırken bir kulağın diğerine tercih edilmesi.

Otoskopik muayenede ödem. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 27 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Konuşmada ritim. kendini dışlanmış ve rahatsız hissetme. ne kaşımak için ya da herhangi bir nedenle kulağınıza hiçbir şey.Aileden alınan öyküde “çocuğun sadece duymak istediklerini duyduğunu” ifade etmesi.Dış kulak yolu duyarlı özellikle hareket ettirilince (kepçe çekilince) ağrılıdır. Belirtiler ve Bulgular . . parmak ve tırnak sokulması sonucu epitelin çizilmesi ile oluşur. hiperemi. kulak temizleme çubuğu vb kulağa sokulursa dışarıya çıkması gereken salgı içeride birikir ve bir tıkaç oluşturur. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Grup içinde çekingen davranma. . Korunma Buşon oluşumunu engellemek için öğrencilere. Gliserin ile buşonun yumuşatılması ve aspirasyonu da sık kullanılan bir yöntemdir. akıcı ve net olmaması. .Basit olgularda ve erken dönemde topikal antibiyotikli ve kortikosteroidli iki damla verilerek birlikte günde 3 kez 3-4’er damla damlatılması ve iyice yedirilecek şekilde kulak yolu girişinden pompalanarak karıştırılması önerilir. .Konuşmanın çok yüksek şiddetli ya da çok düşük şiddetli olması. ne kurulamak.Kısa süreli dikkat ve zayıf kelime hafızası görülmesidir. soyulma görülür. kulak kiri” gibi adlar alan buşon. Tedavi . dış kulak yolu salgısı ile toz vs.C. ton ve vurgu gibi özelliklerin olmaması (monoton konuşma). bazen otoskop giremeyecek kadar ödem (otomikoz) ve ağrı vardır. kurulamak veya temizlemek amacıyla yabancı cisim.2 İLETİM TİPİ İŞİTME KAYBI NEDENLERİ VE YAKLAŞIMLAR a.T. Tedavi . yerel temizlik ve tedavi için sevk uygundur. C. Normalde dış kulak yolunun koruyucu bir mekanizması olan bu salgı içeriden dışarıya doğru hareket eder ancak kulağı temizlemek.Herhangi bir eyleme başlamadan önce. . İnatçı ve tekrar eden enfeksiyonlar genellikle nemli iklimlerde. gibi dış etmenlerin birleşerek oluşturduğu sarı kahverengi yapışkan kabuğa verilen addır.Kulak yıkama işlemi de tehlikeleri nedeni ile seyrek olarak uygulanmaktadır. Enfeksiyon ajanlarının bütünlüğü bozulan epiteli geçmesiyle enfeksiyon oluşur.Buşon temizlemek deneyim isteyen ve kolayca dış kulak yolunu zedeleyerek ağrı ve kanamaya neden olabilecek bir işlemdir.Konuşurken bazı seslerin atlanması. havlu. tülbent. Ödem ve hiperemi dış kulak yolundan aurikula derisine taşıyorsa sistemik antibiyotik de başlamalıdır. özellikle de kulak temizleme çubuğu adı ile satılan pamuklu çubuk.C. tıkaç.İleri durumlarda. Dikkatle yapılmalı ya da hasta KBB uzmanına sevk edilmelidir. püy. . .İşitme kaybı buşonun temizlenmesi ile düzelir. . Travma da hemen her zaman kulağı kaşımak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Dil ve Konuşma Gelişiminde Gecikme Belirtileri . havuz ve kirli sularda yüzmekle. Buşonun dış kulak yolunu tam tıkayarak hava geçişini engellemesi genellikle banyo. Bu tıkaç hava geçmeyecek şekilde tüm dış kulak yolunu tıkarsa ses iletimi engellenir ve işitme kaybı ortaya çıkar. . yüzme gibi suyla temas edilen etkinlikler sonucu şişmesi ile oluşur. tülbent vb. ailelere ve tüm topluma verilmesi gereken öneri “Kulağınızı ne temizlemek. o eylemi önce başkalarının yapmasını bekleme. Dış Kulak Yolununa Ait Nedenler Buşon “Serümen. sokmayın” olmalıdır.C. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim yani havlu. .Konuşmanın yaşına uygun şekilde düzgün. yaz mevsimlerinde oluşur. Dış Kulak Yolu İltihabı Hemen her zaman travmaya ikincil oluşur. .

Patolojiler Çocuklarda seyrek görülür. Dış kulak yolu atrezisi saptanırsa sevk edilmelidir. geç dönemde. İyileşme yoksa sevk gereklidir. kulak zarı zedelenmemelidir. . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sinirsel tip işitme kaybı sekeli gibi ciddi komplikasyon veya sekeller kaçınılmaz olabilir.Kulak zarı görülemiyor ya da tanı konulamıyor ancak işitme kaybından kuşkulanılıyorsa hasta sevk edilmelidir. mat. sekeller engellenebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . okul çağı çocuklarında da rastlanılabilir. Sistemik enfeksiyon bulgusu ve kulak ağrısı yoktur.C. Gerekirse müdahale etmeden hasta sevk edilmelidir. iştahsızlık gibi sistemik ve kulak ağrısı ve akıntısı gibi lokal belirtiler vardır. parlak sedefi görünümünün yerine kalınlaşmış.Enfeksiyonlara tanı konulmaz ve tedavi yapılmaz ise. Kolesteatomlu kronik otit gibi daha ciddi ve kalıcı orta kulak hastalıkları.Sağlık Bakanlığı. yarı saydam. Bu çocuklarda erken dönemde yapılacak bir koklear implantasyon işitme sağlayabilecek iken. mukoid hatta zamk kıvamında olabilir.Tıbbi tedaviye yanıt vermeyen enfeksiyon durumlarında basit bir ventilasyon tüpü uygulanması veya adenoidektomi ile işitme hemen normale döner ve komplikasyonlar. Kulak boşluğunda sıvı akut orta kulak iltihabında pürülan nitelikte iken efüzyonlu orta kulak iltihabında seröz. Kronik orta kulak enfeksiyonları okul çağı çocuklarda çok sık görülür. Bazen kulakta dolgunluk hissi olabilir. çocukların bilişsel ve davranışsal gelişmelerinde kalıcı gecikme ve normalin altında gelişme riski ortaya çıkar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. . Tedavi ve Sevk Kriterleri .Önleme kulak yolunu temiz tutmak ve zedelememek ile gerçekleşir. b. Öğretmenin görevi başarısız. bu şans kokleanın kemikle tıkanmasına bağlı olarak ortadan kalkar. Yabancı Cisimler Küçük çocuklarda sık görülür. . Yabancı cisim çıkarılmaya çalışılırken içeri itilmemeli çocuğun kafasının sabit olması sağlanmalı. 28 T. çocuğa veya ailesine evde televizyonun sesini açıp açmadığı ya da televizyonu yakından seyredip seyretmediği sorulmalıdır. beyaz. .C. Tanı Belirtiler Akut orta kulak iltihabında ateş. . İşitme kaybı çoğu kez hafiftir ve kolayca gözden kaçabilir.Menenjit geçiren çocukların iyileştikten sonra işitmeleri kontrol edilmeli. Türkiye Korunma . Ayrıca. dikkatsiz çocuklarda kronik orta kulak iltihabına bağlı işitme kaybından şüphelenmektir. üzerinde belirgin damarların gözlendiği ve bombe bir görünümde olup olmadığı ya da incelmiş ve çökük bir zar ardında hava kabarcıklarının olup olmadığı araştırılmalıdır. Fizik Muayene Bulguları . Kronik orta kulak iltihabının bazen tek bulgusu işitme kaybıdır. Tümör vb. Canlı yabancı cisimler alkol damlatılarak öldürülüp çıkarılabilir.Orta Kulak Hastalıklarına İlişkin Nedenler Enfeksiyonlar (Orta Kulak İltihabı): Orta kulakta sıvı toplanması ve ses iletiminin engellenmesinin en sık görülen nedeni orta kulak iltihabıdır.Tanı konduğu zaman yeterli doz ve süre kullanılacak bir antibiyotik ile hasta akut orta kulak iltihabı gibi tedavi edilir ve 3-6 hafta sonra değerlendirilir. işitme kaybı olanlar vakit geçirmeden sevk edilmelidir.Otoskopik muayenede kulak zarının normal konkav.Sık orta kulak iltihabı geçiren ve/veya adenoid vejetasyona bağlı kronik burun tıkanıklığı ve ağız solunumu olan çocuklarda tedaviye yanıt vermiyor ise işitme düzeyinin saptanması için sevk edilmelidir.

şiş vb. . işitme sisteminin değerlendirilmesi.Kabakulak gibi virus enfeksiyonları ve. kronik orta kulak iltihabı tanısı koymak için yeterlidir. Enfeksiyon dışı nedenler: Travma: Trafik kazaları. Korunma . yaygın olarak 125 Hertz (Hz) ile 8000 Hertz (Hz) arasındaki frekanslarda işitme ölçümleri yapılır.C. . Meniere hastalığı gibi vestibüler sistemi de etkileyen ve baş dönmesi.Cerrahi komplikasyonları. otoskopik muayene normaldir.Orta kulakta sıvı travma sonrası hemorajik olabileceği gibi BOS kaçağına bağlı da olabilir.C. zamanla artan tipte olabilir.C. C. . Edinsel SN işitme kayıpları: . . Fizik Muayene . Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 29 . Odyometreler aracılığı ile yapılan işitme testlerinde.Otoimmün nedenlere bağlı olabilir. çınlama ve kulakta basınç varmış duygusu varlığı ile giden işitme kayıplarına rastlanılabilmektedir.İletimi bozacak karışık tip bir kayıp yoksa. maddeleri kulağa sokarak kulak zarını delme gibi değişik nedenlere bağlı orta kulaktaki zedelenme işitme kaybına ve daha tehlikeli hastalıklara yol açar. implantlar) uygulaması ve uyumun sağlanması alanında çalışan. Bunların da %30’u bir sendromla birlikte olur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı .İşitme kaybı daha ciddi veya ilerleyici.T. Günümüzde T. işitme kaybı tanısının konulması. Otoskleroz: Orta kulak kemikçiklerindeki kireçlenme ve hareket kısıtlılığına neden olan bir hastalık olan otoskleroz çocuklarda seyrek görülür. Bazen okul çocuklarında.Kafa travması.3 SENSÖRİNÖRAL (SN) TİP İŞİTME KAYIPLARI Çocuklarda görülen SN işitme kayıplarının %50’si herediterdir.Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. .Kulak akıntısı varlığı ve otoskopik muayenede yırtılma.Orta kulak iltihabına zemin oluşturan nezle salgınlarını engellemeye yönelik sınıfların havalandırılması ve temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır. Orta kulağın tümör gibi neoplastik hastalıkları ve diğer hastalıkları çocuklarda seyrek görülür. İletim tipi işitme kaybı ortak bir bulgudur.Ototoksik ilaç kullanımı. İnatçı kulak akıntısı veya kuru da olsa yırtılmış bir kulak zarı ile giden kronik orta kulak iltihabı cerrahi bir hastalık olduğu için sevk edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. .Yüksek sese maruz kalma.Her ne nedene bağlı olursa olsun işitme testlerinin ve odyolojik değerlendirmenin yapılması gerekir. Yine travma sonrası ya da kronik otite bağlı kemikcik zincir zedelenmesi iletimi bozmuş ve işitme kaybına neden olmuş olabilir. . işitme kaybında uygun rehabilitasyon yaklaşımlarının belirlenmesi ve uygulanması. günümüzde yaygınlaşan nesnel test yaklaşımları ile işitme sistemini daha ayrıntılı olarak inceleme şansına sahip bir bilim dalıdır. kafayı şiddetli çarpma. Odyoloji bilimi. Periferik işitmenin öznel olarak değerlendirilmesi amacı ile kullanılan ve saf ses çıkarabilen ses jeneratörlerine odyometre adı verilmektedir. . Tanı . işitme kaybında gerek görülmesi durumunda amplifikasyon (işitme cihazı.Barotravma. . Aile öyküsü varlığı çok değerlidir ve ailede işitme kaybı varlığı sevk ve işitme testi yapılması için yeterli nedendir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

erken yaşta fark edilen işitme sorununun.4 İŞİTME KAYBINDA KULLANILAN İŞİTME AYGITLARI. 125 Hz ile 18000 Hz arasındaki değerlendirmeler yapılabilir. Bu değerlendirmeler yapıldıktan sonra çocuğun ne tür bir özel eğitim alacağı (zihinsel eğitim. işitme 30 T. Türkiye yaygın olarak kullanılan odyometrelerde. Hastanın bir KBB kliniğine sevkini gerektirir. 125 Hz ile 8000 Hz arasındaki değerlendirmeler yer almaktadır. kesin tanı sonrasında başlamalıdır. İşitme aygıtının temel kullanım amaçları. İşitmenin yaşam kalitesini önemli ölçülerde arttıran çok önemli bir duyu olması. Uygun işitme aygıtı takılan veya koklear implant uygulanan hastaya özel işitme konuşma eğitimi verilmeden önce bireyin gelişim özellikleri (zihinsel. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . İşitme Kaybı Dereceleri Saf Ses Ortalaması (dB) 0-15 dB: 16-25 dB: 26-40 dB: 41-55 dB: 56-70 dB: 71-90 dB: 91dB ve üzeri: İşitme Kaybı Derecesi Normal işitme Çok hafif derecede işitme kaybı Hafif derecede işitme kaybı Orta derecede işitme kaybı Orta-İleri derecede işitme kaybı İleri derecede işitme kaybı Çok ileri derecede işitme kaybı Erken Tanı İşitme kaybının neden olduğu gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesi. günlük konuşma seslerini ve çevre seslerini duyarak dil gelişimini tamamlaması.Sağlık Bakanlığı. çocuğun ileri dönemde karşılaşabileceği dil. YARDIMCI ARAÇLAR VE KOKLEAR İMPLANTLAR İşitme kaybının olumsuz etkilerini gidermeye yönelik ve kişinin belirli oranlarda işitebilmesini sağlamak amacı ile kullanılan araçlara ‘işitme aygıtı’ denir. işitme kayıplı bireylerle çalışırken çok meslekli bir takım çalışması gerekmektedir. Odyogramlarda işitme eşiği hakkında bilgi veren grafikler bulunmaktadır. muayene bulgusu ne olursa olsun acildir. İşitme kayıplı bireylerin özel eğitiminde temel amaç.C. sosyal) değerlendirilir. Çünkü işitme kaybına neden olan etmen diğer duyuların işlevlerini bozabilir. işitme eşiklerinin gösterilmesi amacı ile kullanılan grafiklere “odyogram” adı verilir. duygusal. C. işitme kaybını ortadan kaldırmaya veya olumsuz etkisini azaltmaya yönelik çeşitli tıbbi/cerrahi yaklaşımların sonuç vermediği durumlarda kullanılır. konuşulanları anlaması ve kendini konuşarak ifade edebilmesidir. İşitme aygıtı verilmesi ve eğitime. motor. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle. çocuğun normal dili kazanma şansını yükseltir. Rehabilitasyon İşitme kaybının erken tanısı. Odyometreler tarafından belirlenen. dil gelişimi ve konuşma eğitim) ve ne tür iletişim yöntemi kullanılacağı belirlenmelidir. İşitme kaybına erken dönemde tanı konması ve tedavisinin planlanması. gelişimsel ve toplumsal sorunların önlenmesinde anahtar rol oynamaktadır. konuşma bozuklukları. işitme kayıplı hastanın. Bireyin eğitsel tanımlaması da yapılmalıdır. Kişinin alıcı ve ifade edici dil gelişimi ve diğer gelişim alanları değerlendirildikten sonra var olan yeteneği açığa çıkartılmalıdır. Ani gelişen bir işitme kaybı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. İşitme kaybının dışında başka bir sorununun olup olmadığı belirlenmelidir. uygun aygıt kullanımı ve özel eğitimi. çocuğun bireysel özelliklerine uygun eğitim programlarının belirlenmesidir. İşitme aygıtları. Yaygın olarak kullanılan odyogramlarda.C. sağlık çalışanları aracılığıyla doğru yönlendirilmesi ve uygun zamanda tanı konması ve tedavi edilmesiyle olasıdır.

• İşitme kayıplı çocuğun rehabilitasyonunda. hayat kurtarıcı olmadığı sürece kesinlikle kullanılmamalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 31 . normal işiten yaşıtları ile kaynaştırılmaları önem taşır.T. İşitme kayıplı çocukların dil ve psikososyal gelişimleri göz önüne alınarak kaynaştırma yapılmalıdır. • Akustik Travmalar: İşitme kayıplarından korunmak için çocuklara akustik travma ve gürültünün zararları ile ilgili bilgi verilmeli. hiç zaman kaybetmeden işitme aygıtı kullanılmaya başlanmalıdır (0-6 ay arası dahil). • İşitme eğitiminin planlanması ve uygulanmasında bireysel eğitime ağırlık verilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Enfeksiyonlar: Enfeksiyonlardan korunmak için genel temizlik kurallarına uyulması. özel eğitimci ve çocuk arasında uygun iletişim sağlanmalıdır. • İşitme aygıtının yanı sıra gerekli durumlarda yardımcı aygıtlar (FM sistem. kendisine ve ailesine yönelik psikolojik danışmanlık ve rehberlik verilmelidir. programlar gün içine yayılmalıdır.C. İşitme aygıtı uygulamasının yetersiz olduğu durumlarda veya bazı özel durumlarda (Menenjit sonrası koklear ossifikasyon gibi) kokleaya yerleştirilen özel protezlere Koklear İmplant denir. konuşma ve ses terapisine önem verilmelidir. titreşim uyaranlı (vibrotaktil cihaz vb. aile. • İşitme kayıplı çocukların dil gelişimlerini tamamlayabilmeleri için. Konuşma işlemcisi olarak adlandırılan dış parça. İşitme kaybı ne zaman saptanırsa. orta kulak iltihabına zemin hazırlayan solunum yolu enfeksiyonlarını engellemek için sınıfların havalandırılması. C. dış ortamdaki sesleri analiz ederek özel elektriksel dalgalara dönüştürür ve bu dalgaları kokleada bulunan elektrodlara gönderek. T. Kaynaştırma çalışması yapılırken. işitmeyi en üst düzeye çıkarmaya çalışan yüksek teknoloji ürünleridir. temiz tutulması gibi önlemler alınmaya çalışılmalıdır.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı aygıtını da önemli kılmaktadır. • Eğitim programları günün belli saatlerinde didaktik bir şekilde olmamalıdır. kulak temizleme çubuğu) kullanılmamasına yönelik bilgilendirilmesi önem taşımaktadır. • Ototoksik İlaçlar: Aminoglikozit türü antibiyotikler.6 İŞİTMENİN KORUNMASI • Kulak Hijyeni: Aileler. C. • Bireysel eğitimin yanı sıra ailelerin programlara katılımı sağlanmalı ve aile eğitim programları hazırlanmalıdır. buradan akustik sinir fibrillerinin uyarılmasını sağlayarak işitme duyusun oluşmasına neden olur . öğretmen. tülbent. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. okulda gürültü kirliliği engellenmeli. çocuk işitme eğitimi almalıdır. Çocuğun tüm çevresi programa katılmalıdır. öğretmenler ve çocukların kulağı temizlemek.5 İŞİTME KAYIPLI ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE TEMEL YAKLAŞIM İLKELERİ • İşitme kayıplı her çocukta bir işitme kalıntısı vardır. • İşitme kayıplı çocuğun.) kullanılmalıdır. kaşımak ya da kurulamak amacı ile herhangi bir yabancı cisim (havlu.C. Çocuk yaşayarak öğrenmeli. Uygun amplifikasyon ile çocuğun kalıntı işitmesini kullanması öğretilir. • İşitme kaybının derecesi ne olursa olsun. İşitme aygıtı uygulamak için herhangi bir yaş sınırlaması yoktur. okul. yüksek sesten korunma gerekliliği anlatılmalıdır. • İşitme eğitimi amplifikasyondan hemen sonra başlamalıdır. Çoğunlukla sensori-nöral işitme kaybında veya cerrahi/tıbbi olarak tedavi edilemeyen iletim tipi işitme kaybında sıklıkla kullanılan işitme aygıtları.

• itme kayb olan çocuklar. dinleme gerektiren durumlarda daha çok efor harcamakta ve daha çabuk yorulmaktadrlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye İŞİTME KAYBI DERECELERİNİN ÇOCUK ÜZERİNE ETKİLERİ • • • TME KAYBI DERECELER N N ÇOCUK ÜZER NE ETK LER Herhangi bir i itme testi yaplmadkça zor fark edilir. itme kayb. • Bu çocuklar. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. Konu mann anla lrl nda ve ses kalitesinde azalma görülür. Çocuk. snf içi konu malarn en az yarsn kaçrr. snf içinde “dikkatsiz”.leri Derecede itme Kayb • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz olmadan sadece iddetli sesi duyabilir. “istedi i zaman duyan” çocuklar olarak tanmlanrlar. Mesafeli ve fsltl konu may anlamada sorun vardr. 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • 30 dB’lik i itme kayb olan bir çocuk konu ma seslerinin %25-40’n anlayamaz. Sesten çok titre imleri fark ederler. Dil geli iminde ve anlamada gecikme. Çocuk kendi sesini duyarak kontrol edemedi i için.C. çocu un grup içinde yetersiz görünmesine ve kendine olan güvenini kaybetmesine neden olur. • 35-40 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Grup içi konu malar anlama zorla r. Bu çocuklar konu may anlamak için güç sarfetmek zorunda olduklarndan snfta dikkat da nkl  ve kaygl bir tutum içinde olabilirler. konu malarn %80-100’ünü anlamaz. Belirgin ö renme güçlü ü. E itimsel zorluklar açsndan risk altndadrlar. kstl kelime hazinesi vardr. sesin kalitesi ve konu ma bozulmu tur. Çocukta kendine güvenin azalmasna ve d lanma hissine neden olabilir. Bu çocuklar seslerin ne taraftan geldi ini anlamakta güçlük çekerler. dil ve konu ma kendili inden geli mez veya ileri derecede gecikir. 56-70 dB Orta. Bu nedenle davran sorunlar görülebilir.C. leti imde i itmeden çok görmeyi kullanrlar. 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • • • Tek Tarafl itme Kayb • 32 38 T. Sesleri fark etmeleri i itme kaybnn konfigurasyonuna ve kullanlan i itme cihazna ba ldr. konu malarn %100’ünü anlamaz. itme kayb bir ya ndan önce olmu ise. Dil ve konu ma kendili inden geli mez. konu ma hzl bozulur Tek tarafl i itme kayb bir kula n normal snrlarda i itmeye sahip olmas ve di erinde en az hafif derecede i itme kaybnn bulunmasdr. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. ö retmenin ö renci ile arasndaki mesafe ve i itme kaybnn hangi frekanslarda oldu una göre de i ir. Özellikle ortamda gürültü varsa konu may anlama bozulur. 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • • • • • 50 dB’lik i itme kayb olan çocuk. konu ma önemli oranda bozulur. özellikle seslerin zayf ya da konu macnn görü hizasnda olmad  durumlarda. • Okulda ya anan i itme sorunu snftaki gürültü düzeyi. kendisiyle ayn durumda olan çocuklarla arkada lk yapmay tercih eder. 55 dB’lik i itme kayb olan çocuk. Dil geli imi ve anlama yetersizdir. Uygun i itme cihaz ile çevresel sesleri ve konu ma seslerini fark edebilirler. itme kayb yakn bir zamanda olmu sa. Okulda bireysel veya grup ileti imi gerektiren durumlarda belirgin zorluk çeker. kstl kelime hazinesi vardr. i itme cihaz olmadan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

gerekli durumlarda i aret dilinin kullanlmas) Tek Tarafl itme Kayb • • • • • Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. itme cihazndan yararlanrlar Gerekli görülürse yardmc i itme cihaz da önerilir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. i itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. leti im becerilerini tam olarak kazanabilmesi için total ileti im yöntemleri (i itsel bilginin yan sra dudaktan okuma. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Snf içinde uygun oturma ve  k düzeni sa lanmaldr. Konu may okuma ve dudaktan okuma e itimi verilmelidir. Dil ve kelime da arc  geli imi uygun merkezler tarafndan izlenmelidir. Tam-gün özel e itim gerekir. Çocu un geli imine uygun olarak entegrasyon programlarna dahil edilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İŞİTMETME KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNEL K KAYBINDA UYGULANAN YÖNTEMLER VE OKULA YÖNELİK ÖNERİLER ÖNER LER 16-25 dB Çok Hafif Derecede itme Kayb • • • • Snf içinde uygun oturma düzeni sa lanmaldr. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. E er uzman gerekli görürse. Dil geli imi ve e itimsel izlem için uygun olan özel e itim merkezlerine yönlendirilmelidir. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri.C. bireysel ve grup e itimi almaldr. Konu ma terapisi verilmelidir. Gerekli durumlarda koklear implant için aday olabilirler. i itme kaybnn konfigürasyonuna uygun i itme cihaz önerilebilir. Snf ö retmeni. Snf içinde yardmc i itme cihaz (FM sistem) önerilebilir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir.leri Derecede itme Kayb • • • • 71-90 dB leri Derecede itme Kayb • • • • • • • • 91 dB ve üzeri Çok leri Derecede itme Kayb • • • • • Koklear implant için aday olabilirler. itsel becerilerin geli tirilmesi gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 33 . 56-70 dB Orta.C. E itimsel takip önemlidir. itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine etkileri konusunda bilgilendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Snf ö retmeni. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir Çocu un dil geli imine uygun özel e itim veya özel snf itsel becerilerin geli imini destekleyen özel e itim program ve konu ma terapisi gereklidir. 39 T. Snf ö retmeni. bireysel ve grup e itimi almaldr. Snf ö retmeni.T. Snf ö retmeni. Özel e itim programlarnda a rlkl olarak tüm dil becerileri.C. Özel e itim. Özel hazrlanm i itme cihazlar (CROS) kullanlr. • • 26-40 dB Hafif Derecede itme Kayb • • • • • • 41-55 dB Orta Derecede itme Kayb • • • • itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. kavram geli imi alanlar desteklenmelidir. konu may okuma. konu may okuma ve konu ma terapisi gerekebilir. itme cihaz ve yardmc i itme cihaz (FM sistem) uygulamas gerekir. Özel e itim uzmanlarnn denetimi altnda. Snf ortam çok gürültülü veya yankl ise. i itme kaybnn dil geli imi ve ö renme üzerine bilgilendirilmelidir. Özel e itim ve dil geli imi açsndan de erlendirilmek üzere uygun merkezlere yönlendirilmelidir.

Mathers.1997: 231-235. Alper C. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. 27. 18. Ataş. 16. İzmir. Özcebe.. Mc Carty P. 23. in proceedings of the second international meeting in audiology for the Mediteranean Countries. K. 48:119-124 15. 2004. Ankara Güneş Tıp Yayınevi. ed. Geneva. Belgin E. Ankara: 35-50. Erişim tarihi: 04. Erol. B. Smith. 13. Dündar. Geneva. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . nidcd.htm.. Prevention of Noise-Induced Hearing Loss.who. U.gov/health/statistics/hearing.(Ed): Hard of Hearing Deafened Born Deaf. J Pediatr Otorhinolaryngol. 2004. sayı 2. Ataş A. Sevinç Ş.. 30. 14. 9. E. K. Concha. Atas A.. Report of a WHO-PDH Informal Consultation. 2003.Volüm 25. Kayıkçı. S. A. Ear Infections. Erişim tarihi: 05.. http://www. Holmens Trykkeri. 05.. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi (içinde).. Prevention of Hearing Impairment from Chronic Otitis Media. Columbus. S. P. 3. Baltimore. Belgin B: İşitme Engellilerde Bir Alternatif. Germany. Böke. A. CD. Children and Adults Alpiner. MD. Belgin B: The Effect of Vibrotactile Aid on Discrimination of Acoustic stimulation Without Visual Cues.2005.. Johnson.nih.Babayiğit. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. National Institude on Deafness and Other Communication Disorders. Köselioğlu. Özbayır. www. Böke B. Singular Publishing Group. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi.. Yıl XXV.. Global Burden of Hearing Loss in the Year 2000. Türkiye Sakatlar Konfederasyonu Yayınları. org/about/news/releases/2004/parents. Ataş A.C. J. İşitme ve Orta Kulak Patolojilerinin Sosyal Çevre. Akyol MU. (Eds) Williams and Wilkins. Benson. IOR. ND... Aile Eğitimi Kitapçıkları. Belgium. Boston. 19-21 November 1996. Booklet No: 3. Musiek F E and Rintelmann W F (1999) Contemporary Perspectives in Hearing Assessment. Ankara ili çevresinde okul dönemi çocuklarında orta kulak hastalıkları insidansı. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları (içinde). Ataş A (2002): İşitme Cihazları. http://www. 10. Çelik O. 2003. Ankara:393-402. World Health Organization. Vibrotaktil ( Titreşim Uyaranlı ) Cihaz (Preliminer Çalışma). Ankara. Kulak Burun Boğazda Semptomdan Tanıya Tanıdan Tedaviye Algoritmik Yaklaşım. Özcebe E. Eibling DE. Erişim tarihi: 04. pp 914-919. 2. The ages of suspicion. Anderson. World Health Organization. Önerci M. In Verch.tr/egitim/egitimseti/isitme.. Can. 1997. Ağca. 2000..html. K.A. Kaya. A. World Health Organisation – 2001 31. Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı.pdf. Aktaş F. Dilek Ofset. Güneş Kitapevi.C. 10. J. Shames G H and Wiig E H (1990) Human Communication Disorders.G.asp.1987. World Health Organization. Belgin. S. Rendsburg. 22. Hepkorkut. Böke B. 07 . World Health Organization Regional Office for Europe. 2005 Aug..(Ed):Hard of Hearing Deafened Born Deaf. USA.ozida. Relationship of Degree of Longterm Hearing Loss to Psychological Impact and Educational Needs.. Statistics about Hearing Disorders. et al: Hearing in Elderly and Hearing Aid Application. Önerci M. 1997: 143-149. 1996 8. Working Paper. Global Burden of Disease 2000. E. 184-188 17. European Centre for Environment and Health Bonn Office. Çağıcı. Sözeri B.int/pbd/deafness/en/noise. Number Two in the series: Strategies for Prevention of Deafness and Hearing Impairment. 19. Yaş ve Cinsiyete Göre Dağılımının Araştırılması. Özcebe. Çağlar A: The children population with sensorineural hearing loss in Turkey. Özcebe E.K (Ed) Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. amplification and intervention in children with hearing loss. 7.Derinsu. 4. 1996 6. 2004.(Ed). 5. Genç A. 29. S. Meeting Report. ed. 2002. identification. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Haziran 2002. Aile Eğitim Setiİşitme Engelli Çocuklar. S.Sağlık Bakanlığı. Report of a WHO/CIBA Foundation Workshop. 1997. Myers EN. İstanbul: 312-325. World Health Organization. Türk Otolarengoloji Arşivi. I. Matkin. In Verch.A (2004): Digital ve Digital Olarak Kontrol Edilen İşitme Cihazları. IOR. WHO technical meeting on noise and health indicators. .10.. S.09 April 2003 . Trondhjem. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.. A ve ark (2005): Hacettepe Üniversitesi Yeni Doğan İşitme Taraması Bulguları. 11. 25. İstanbul. Baltimore.2005. Germany. 26. August 17. B. Güneş Kitapevi.(Eds): Cochlear Implants with Emphasis on the Pedagogical Follow-up for Children and Adults. Sorularla Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Ankara Güneş Tıp Yayınevi.. Belgin E (2003): Odyoloji’de Kullanılan Temel Kavramlar. Kaya. 17th Danavox Symposium. April 14. Int. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Rockville. 1999.. 20. Böke b. 2001. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi. et al: Etiology and Rehabilitation Possibilies of Hearing Handicapped Children İn Türkiye. Merill Publishing Comp. S. 34 T. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. 24. Educational Audiology Handbook. Williams and Wilkins. &Kricos.. 1987. 69 (8): 1081-7. Nobel Kitapevi.htm. Kılınçarslan. World Health Organization..2005 28.Belgin E. M. Ed: CD. İstanbul: Turgut Yayıncılık. KL. Canatan. http://www. E. www. In Post. 12. Erişim tarihi: 04. Akdaş F. 21. 1 (2): 105-110..10.. Akyol U (Ed).int/pbd/deafness/facts/ en/index. Allyn and Bacon. Denmark. 10. Genç. Seaton. Sevinç Ş.who. Facts About Deafness. Güneş Tıp Yayınevi.. O. Turgut Yayıncılık. E.10.. 1991. Kulak Burun Boğaz Hastalıkları ve Baş Boyun Cerrahisi. Belgin. Booklet No: 3. and Deafness.2005. Psycosocial Aspect of Hearing Loss in children in Rehabilitative Audiology.Brussels. İşitme Kaybının Teşhis ve Tedavisi. D. Katz J (1984) Handbook of Clinical Audiology. No: 5.asha.gov. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Belgin E. T. Çelik O. 28-30 October 1997.2005. Patricia B. Ataş A. İstanbul. Böke B. Ataş A. Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi. Sevinç.C. 270-290. Belgin E. M. MEK. Koç C. Appendix 4-D. 25. Rendsburg. Türkiye Kaynaklar 1.

C. çocuklarda dil.1 yaşına geldiği zaman ismini anlamıyor. motor. görme. nörolog. Dilin ağız yolu ile ifadesi. konuşma ve ses bozukluklarından kuşkulanıldığında tıbbi tanısının konulabilmesi ve uygun tedavi yaklaşımlarının sağlanabilmesi için mutlaka sevk edilmesi gerekir. Nerede?. psikolog.3 yaşından sonra aile dışındaki kişiler tarafından. . konuşma ve ses bozuklukları iletişim ve ilişkili alanlarda meydana gelen sorunlar sonucu ortaya çıkmaktadır. çocuğun yaşıtları ile uyumlu konuşma becerilerini gösterememesi olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle.5 yaşından sonra konuşmasında tekrarlamalar veya fark edilebilir çekinmesi varsa.5 yaşında basit bir öyküyü anlatamıyorsa. kişinin yalnızca nöro-motor gelişimine bağlı olmayıp toplumsal etkileşimden de ciddi ölçülerde etkilenir. Bunlar. kulak burun boğaz hastalıkları uzmanı. çocuk gelişimi ve eğitimcisi ve özel eğitim uzmanından oluşan bir ekip ile sağlanabilir. . Konuşmanın oluşabilmesi için dil. “hayır” ve bazı basit emirleri anlamıyorsa. çok net bir şekilde sınırlar koymayı zorlaştırmaktadır. Dil ve konuşma gelişim süreçlerinin dinamik olması ve yaşam boyu gelişim göstermesi. konuşma ve ses bozukluklarının sınıflandırılmasında oldukça değişik tanımlamalar kullanılmaktadır. beyin ve diğer vücut yapılarının ortak çalışması sonucu ortaya çıkan çok karmaşık bir sistemdir. Dil.C. . Bu sorunlar. Gecikmiş konuşma nedenleri aşağıda sıralanmıştır: . . ilgili kas-iskelet ve bunların innervasyonunu sağlayan tüm sinir sistemlerini içine alır.14-16 ay civarında sözcük üretmediyse. dil-konuşma patoloğu. çocuk ruh sağlığı uzmanı.C. zeka. konuşma ve ses bozuklukları aşağıda sıralanmıştır.Otizm . .1 DİL.Serebral palsi . konuşma ve ses işlevlerini sağlayan tüm sistemlerin normal olması gereklidir. Bu yaklaşım pediatrist. Dil ve konuşma gecikmesi ve/veya bozukluğu olan çocukların değerlendirilmesi ve eğitimleri sırasında çok meslekli ekip yaklaşımı gereklidir. yarık dudak . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Konuşma ise periferik düzeyde ağız ve kas sistemin dili ifade şeklidir. Dil ve konuşma gelişimi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Konuşma bozukluklarının tanısının okula başlamadan yapılmasında yarar vardır. Çocuklarda en sık karşılaşılan dil.Matürasyon gecikmesi (gelişimsel dil gecikmesi)i . KONUŞMA VE SES BOZUKLUKLARININ SINIFLANDIRILMASI Dil.T. Gecikmiş Konuşma Gecikmiş konuşma.Yarık damak. Kim?” sorularına yanıt veremiyorsa. Bu nedenle. Eğer bir çocuk aşağıda belirtilen özellikleri göstermiyorsa.3 yaşına geldiği zaman “Ne?. . solunum sisteminden. Gecikmiş konuşma tanısı konulduktan sonra nedenleri irdelenmelidir. . sözel ve düşünsel etkinliklerin oluştuğu üst düzey bir beyin işlevidir. konuşmasının anlaşılmasında zorluk varsa.7 yaşında üst düzeyde bir öykü anlatamıyorsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. . D.Zeka geriliği . Okula başlamadan ya da okulun ilk zamanlarından müdahale gerektirir. odyolog. psikomotor gelişim ve çevresel etmenlerdir. fonemlerin yanlış kullanımından dili anlama ve kullanma yetersizliğine veya işlevsel konuşma ve beslenme için gerekli olan ağız-motor mekanizmanın kullanım yetersizliğine kadar değişkenlik gösterebilir. a. Genel olarak yapılacak sınıflandırmada öncelikle dil ve konuşmayı birbirinden ayırmak gerekmektedir.Sözcük dağarcığının gelişiminde sınırlılık gösteriyorsa.Prematür doğum . eğitim odyoloğu. KONUŞMA Dil. işitme. iletişim amacı ile kullanılan her türlü yazılı.Elektif mutilizm T. Bu nedenle dil ve konuşma bozukluklarının nedenlerini ortaya koymakta ciddi zorluklar bulunmaktadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 35 . konuşma eylemi.Okul başarısı düşükse. .

Türkiye ./r/ sesinin söylenememesi . Ses Bozuklukları Çocukluk yaş grubunda. Çocuklarda. konuşmaları sırasında zamirleri kullanmaktan kaçınmaları ve konuşurken monoton özelliğe sahiptir. Apraksi: Normal kas tonusu ve eşgüdümüne karşın amaca yönelik hareketler yerine getirilemez.Bedensel nedenli ses bozuklukları .C. frenulum kısalığı ile karıştırılabileceği için bu durum dikkate alınmalıdır. ailelerin baskısı ile kalıcı bir hal alabilmektedir. kekemeliğin şiddetinin değerlendirilmesi çok güçtür.Bebeksi konuşmanın sürmesi . Ancak. Ağızla ilişkili aprakside dilin çıkarılması yapılamazken sözlü aprakside seslerin çıkartılması için gereken kasların konumlandırılmasında güçlük vardır. e. Santral veya periferik nedenlerle ortaya çıkabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Konuşma kaslarının zayıflığı. Ekolali olarak adlandırılan. f. Kekemeliğin erkek çocuklarda görülme sıklığı kız çocuklara göre 3 kat daha fazladır. Dizartri: Periferik veya merkezi sinir sisteminin zedelenmesine bağlı olarak konuşmayı gerçekleştiren kas kontrolünün bozulması sonucu ortaya çıkan motor konuşma bozukluğudur. c. konuşma sırasında ardıl hareketlerin planlanması/yapılmasında görülen bozukluklar olarak tanımlanmaktadır.Bilingualizm . konuşmaya başlama beş yaş ve sonrasında olabilir. ses bozukluklarını tanımlama.Sesin birden fazla sesle çıkması (Hedef sözcükte yer almayan sesin eklenmesi) . Motor konuşma bozuklukları içerisinde sözcükleri çıkaramama (dizartri) ve apraksinin birbirinden ayırt edilmesi önemlidir. Nörojenik Konuşma Bozuklukları Motor konuşma bozuklukları. Otizme Bağlı Olarak Ortaya Çıkan Konuşma Bozuklukları Otizm. Örneğin. sonuç almak için uzun süreli ve çok meslekli bir ekip yaklaşımı gerekmektedir. Kekemelik Konuşmanın akıcılığının ve uyumunun bozulmasıyla ortaya çıkan konuşma bozukluğudur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı.Bedensel olmayan nedenler 36 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . genel olarak çocuğun zihinsel düzeyi ile uyumsuz toplumsal gelişim.Başka ses kullanılması (Sözcükteki sesin yerine bir başka ses kullanılması) . Ufak dizartrik etkilenmelerde dil hareketlerindeki kısıtlılık.Psikososyal yoksunluk b. Fizyolojik kekemeliğin %75’i başlangıçtan itibaren 24 ay içerisinde kendiliğinden düzelebilmektedir. /ç/ seslerinin söylenememesi.Ses (fonem) atlaması (Sözcükte olan sesin söylenmemesi) . Sözcük içerisinde ses birimlerinin (fonem) normal üretimden sapması artikülasyon bozukluğunun bir göstergesidir. eşgüdüm bozukluğu ve paralizisine bağlı olarak konuşma sorunları gözlenmektedir. Bu çocuklar ‘Ben’ ve ‘sen’ gibi zamirleri reddetmeleri. Çoğunlukla diğer iletişim seçeneklerinin öğretilmeye çalışıldığı otizmd.Çarpıtmalar (Distorsiyonlar) (Seslerin nitelikli olarak çıkartılmaması. Birincil olarak erken çocukluk döneminde ortaya çıkar ve tanı konulması son derece kolaydır. Ses bozukluklarının nedenleri: . /c/. iletişim becerilerinin kazanılmasında oldukça yavaş olup. /ş/. d. Artikülasyon hataları aşağıda verilmiştir: . Artikülasyon/Fonolojik Bozukluklar Kişinin bağlı olduğu dilde yer alan sesleri./s/. gecikmiş dil gelişimi ve/veya çocuğun sözel olmayan zihinsel düzeyinde sapma ve basmakalıp (stereotip) oyun örüntüleri ile değişikliğe olan direnç ile belirgindir. değerlendirme ve tedavi çok dikkat gerektiren bir konudur.C. konuşma gelişim hızının çok fazla olduğu 3-6 yaşlarında fizyolojik olarak ortaya çıkan kekemelik. artikülatör organları aracılığı ile tam ve doğru olarak çıkaramamasıdır. Otistik çocuklar.Santral işitsel işlemleme bozuklukları . istenmeyen taklit içeren sözel davranışları çok sık gösterirler. /s/ sesini doğru çıkartan bir çocuk bu sesin söylenmesi sırasında dilini dişlerine yapıştırıyorsa sesin niteliğinde bozulma olması) .

org/about/news/releases/2004/parents.Yüksek ya da düşük burundan konuşma. Sennaroğlu. Lisan Gelişimi ve Bozuklukları.Bağırmak. Pro. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı .htm Erişim Tarihi. K. 6. 15. Çoluk Çocuk Dergisi. Kök Yayıncılık. http://www. Laleli.Ses sorunlarını artırıcı çevresel etmenler Ses bozukluğu bulguları: .nichcy. Iowa City.edu/1libr/yourchild/ speech.ed. Strand. Psikojenik Konuşma Bozuklukları.htm erişim tarihi. M. O. Özmert. Ataş A (2003): Ses Bozuklukları ve Rehabilitasyonu. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları II. D. Türk ORL Klinikleri. 17.1:143-146 4. 2002. 30. .. Güneş Kitapevi Ankara: 219-224.Alışkanlık haline gelmiş tını düzeyi.10.51. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. E. E. Saraçbaşı. Beukelman.Yaşanılan ortamın sağlık ve temizlik koşullarının sağlanması. Yorkston.2005.C. .med. Türk ORL Klinikleri. www.C. How Does Your Child Hear and Talk?. hışırtılı ses (harsness) ve hava kaçışlı ses (breathy) ile giden larenksin işlevsel bozukluğunun yol açtığı ses bulguları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 28 19. The Workshop for Specialists. Türk ORL Klinikleri.Sesin kötü kullanımına bağlı yapısal değişiklikler . . K..Konuşma ve dil bozuklukları uzmanı tarafından aileye ses sağlığının korunması amacıyla ses sağlığı önerileri verilmesi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 37 . 25-32 10.N.asha. 2004. Kulak Kayıkcı. Türk ORL Klinikleri. Annaul pp:1463. M. 2001 9. University of Michigan Health System. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları. 2002... Ö.Sağlıklı bir kas iskelet sisteminin sağlanması (İyi bir sese sahip olma için doğru nefes alıp verme). American Family Physician: 1999. Tekin Ö (2003): Konuşma. J. Ş. Y. Genc.2005 12. A.T. 3. Santral İşlemleme Bozukluğuna Bağlı Konuşma ve Lisan Bozuklukları I.. Tekin.” Kekemelik Terapisinde Müzikal Ritm Metodu” .E. August 17. Güneş Kitapevi Ankara: 81-88. Language and Learning: Parents Can Help Children Succeed in School.R. Kaynaklar 1.2001. . Tekin Ö. .10.N. . Çocuklarda Lisan Bozuklukları ve Lisan Becerilerinin Değerlendirilmesi.. Evaluation and management of the child with speech delay.org/pubs/factshe/fs11txt. Erişim tarihi: 07.com/Caroline_Bowen/phonetic_phonemic. Bell. E. Başar. environmental and sociodemographic factors and school performance in primary schoolchildren...htm. Ataş A.Tropical Pediatrics. E. Yurdakök. http://members. Haziran 2002.. Antalya 5.Boğuk ses (hoarseness). Speech and Language Delays and Disorders.1:137-142. Akyol U(Ed). USA 18.Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi.Fizik çevrenin (nem ve ısı) olumlu olarak düzenlenmesi. yaş..05. E. 59(11):3121-3128. Erişim tarihi: 07. K.A. Singular Thomson Learning. Hedge.10. 2005. 04. 1 (2): 105-110 11. İşitme Kaybına Bağlı Konuşma Bozuklukları. Vol. Soysal. E. Türk Oto-Rino-Laringoloji Klinikleri Dergisi.2006 T.R.Ses düzeyi. duyulamayacak kadar kısık veya rahatsızlık verecek kadar yüksek durumda.tripod. Management of Motor Speech Disorders in Children and Adults. 10.. çığlık atmak gibi ses davranışları sesin kötüye kullanımına neden olduğu için.. . Leung C Dion Kao.htm. Akyol U(Ed). Hedge’s Pocket Guide to Assessment in Speech Language Pathology 2nd Ed. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Relationship between physical. ME.. Iowa. Erişim tarihi: 04. Speech Language Hearing Associaion Clinical References Systems.Besin çeşit ve temizliğinin sağlanması. 2nd Ed. . bu davranışlarının engellenmesi. Kulak Kayıkcı.C. . Özcebe. The Stuttering Foundation of America and The University of Iowa. 1999. Okulöncesinde Artikülasyon Bozuklukları. Belgin. Rockville.1:147-151 16..umich. MD. www.2005 8.. Alexander KC.. June 20-July 1. www.. 2002.American 2. Genc.org/public/speech/development/ child_hear_talk. . cinsiyet ve beden yapısına uyumlu değilse..htm.asha. konuşma ve ses özellikleri örnek davranış örüntülerini oluşturacağından öncelikle bu kişilerin konuşma ve ses özelliklerinin değerlendirilip düzeltilmesi.1:123-130 13. Belgin. A.1. D..Çocukla aynı ortamı paylaşan ve çocuğun konuşma ve dil gelişiminde beraber olduğu yetişkinlerin.2 KORUNMA . F. . Eylül 2005 7.M. 14. 22-26.Kişinin uyku durumunun düzenlenmesi. 2002.. ağız ve burun tınısının uyumunun bozulduğu durumlar. 2000. G. No.09.2005 20..Ses değişikliklerinin uygun olmayan tını ve gürlükte gerçekleştirilmesi. Özmert.

süt azı dişleri (V) Resim 2. Bununla birlikte dişlenme zamanı genetik olarak belirlendiği için anne veya babanın ilk diş çıkarma zamanları da önemlidir. büyük azı dişleri) dışında tüm kalıcı dişler tamamlanır. yerel (sürme kisti. Altı yaş dişleri süt azı dişlerinin arkasından sürdüğünden genelde süt dişi olarak tanımlanırlar. Sistemik (raşitizm. yerel enfeksiyonlar. İlerleyen yaşlarda. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.E-1 ve 2.E-2: Süt dişlenme döneminde alt ve üst dental arklar Resim 2.Sağlık Bakanlığı. süt azı dişleri (IV) 2.E-1).C.E-5 ve 2. Bazı etmenlere bağlı olarak sürme zamanları değişebilir. travma.E-1: Süt dişlenme dönemi SÜT DİŞLERİ Ön kesiciler (I) Yan kesiciler (II) Köpek dişleri (III) 1. İlk süt dişleri genellikle bebek 6 aylıkken sürer. Sürme zamanları Tablo 2.C. Türkiye E. 12–13 yaşlarında 20 yaş dişleri (3. AĞIZ VE DİŞ SAĞLIĞI Diş gelişimi. boyut ve şekli birincil olarak genetik etmenler tarafından belirlenirken beslenme. kalıcı dişler ile süt dişlerinin birlikte görüldüğü bu döneme karma dişlenme dönemi denir ( Resim 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. doğum öncesi döneminden başlayıp ergenlik çağına kadar sürer.E-4). Resim 2. hipertiroidizm). hipotroidizm. İlk süren kalıcı dişler.E-1 ve 2. Toplam 20 adet süt dişinin sürmesi 30–36 ayda tamamlanır (Resim 2.E-2 de verilmekle birlikte çocuklar arasında bireysel farklılıklar görülebilmektedir. annenin sağlığı.E-2) (Tablo 2. cücelik) nedenlere bağlı olarak süt dişlerinde erken veya geç sürme görülebilir. sistemik hastalıklar ve gebelik döneminde alınan ilaçlardan (tetrasiklin) etkilenir. birinci büyük azı dişlerle (6 yaş dişleri) birlikte alt ön dişlerdir.E-2). Yirmi yaş dişleri eğer eksik değillerse 17–30 yaş arasında sürerler (Resim 2.E-6) (Tablo 2. Ağız bakımının tam olarak sağlanamadığı ve düzenli ve uygun besinlerle beslenmeyen çocuklarda 6 yaş dişleri çok erken yaşta çürümekte ve bazen de çekilebilmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .E-3: Karma dişlenme dönemi 38 T. Diş sürmesi ağzın ön tarafından geriye doğru olur.E-3 ve 2. natal ve neonatal diş) ve doğuştan (Down sendromu. Dişlerin sayı.

C. Büyük azı dişleri (6) 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 39 .T.C.Küçük azı dişleri (4) 2.E-4: Erken karma dişlenme dönemi (Alt ve üst dental arklarda ön kesiciler ve 6 yaş dişleri sürmüş.E-5: Daimi diş kapanışı DAİMİ DİŞLER Ön kesiciler (1) Yan kesiciler (2) Köpek dişleri (3) 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Küçük azı dişleri (5) 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2. Büyük azı dişleri (8) Resim2.C.E-6: Daimi dişleme döneminde alt ve üst dental arklar T.) Resim 2. Büyük azı dişleri (7) 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diş gelişimi ve sürmesi ile ilgili değerlendirmeler düzenli aralıklarla diş muayenelerinde yapılabilir. Süt dişleri.küçük azı 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . travma ve yaralanmaları kapsamaktadır. ay 5. Bu durum dişlerde çapraşıklıklara neden olmakta ve ortodontik tedavi gerektirmektedir. Özellikle karma dişlenme döneminde.5-7 12-13 17-30 Dişlerin ağız içine sürmesi sırasında görülen ateş.7 12-14 17-30 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 5.ay Oluşumun tamamlanması (ay) 18-24 18-24 30-39 24-30 36 Sürme (ay) Üst çene Alt çene 6-10 8-12 16-20 11-18 20-30 5-8 7-10 16-20 11-18 20-30 Dökülme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 9-11 9-12 6-7 7-8 9-11 10-12 11-13 Tablo 2. huzursuzluk gibi sorunlar için yerel ilaç uygulaması. Diş Çürüğü Tanım Çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. süt dişlerinin kalıcı dişler ile yer değiştirdiği bu dönemde diş hekimi kontrolünde olunması.E-1: Süt dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Gebelik(ay) Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. büyük azı 2. diş çürüğü.süt azı 2. büyük azı 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ileri dönemde daha büyük sorunların önlenmesi açısından önem taşımaktadır.ay 6.Sağlık Bakanlığı. 40 T. çürüyerek boyutlarının azalması sonucu kalıcı dişlerin sürmesi için gereken yer azalmakta veya tümüyle yok olmaktadır. diş eti hastalıkları.ay 6. kalıcı dişler sürene dek çiğneme. küçük azı 1. yerleşim bozuklukları.C. büyük azı 3-4 ay Üst çene: 10-12 ay Alt çene: 3-4 ay 4-5 ay 18-24 ay 24-30 ay Doğumda 30-36 ay Üst çene: 7-9 yaş Alt çene: 8-10 yaş Kron oluşumunun tamamlanması 4-5 yaş 4-5 yaş 4-5 yaş 6-7 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 30-36 ay 7-8 yaş Kök oluşumunun tamamlanması 9-10 yaş 11 yaş 10 yaş 12-15 yaş 12-13 yaş 12-14 yaş 9-10 yaş 14-16 yaş Sürme (yaş) Üst çene Alt çene 7-8 8-9 11-12 10-11 10-12 5-5. soğuk uygulaması veya ağrı kesici kullanımı önerilebilir. E. konuşma.1 AĞIZ DİŞ SAĞLIĞI SORUNLARI Okul çağı çocuklarında görülen ağız diş sağlığı sorunları. süt dişlerinin çürük ya da travma nedeniyle erken kaybı. kaşınma. Oluşabilecek sorunları engellemek ve erken kaybedilmiş süt dişlerinin yerlerini korumak için hareketli veya sabit yapılan yer tutucu araçlar kullanılır.C. Ayrıca. estetik gibi işlevler görürken ayrıca doğal bir yer tutucu görev görürler. Ağız ortamında bulunan bakterilerin karbonhidratları parçalaması sonucu ortaya çıkan asitlerin diş dokularında yıkım oluşturması ile ortaya çıkar. ay 5.E-2: Dişlenme dönemi Kalsifikasyon başlangıcı Ön kesici Yan kesici Köpek dişi 1. süt azı 4. ağrı. Türkiye Tablo 2. a.

C.T. bazı besinler nedeniyle) • Aşınma (hatalı diş fırçalama. yemek yemede ve konuşmada sorunlar ve dişlerde görünüm bozukluğu gibi yakınmalara neden olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ilaç kullanımı. çürüklerin onarımını zorlaştırmakta ve ayrıca çocukların genel sağlıklarını da olumsuz yönde etkilemektedir. serebral palsi. reçel veya bala batırılması erken çocukluk çağı çürüğüne neden olabilmektedir. Yeni sürmüş süt dişlerinin tam olarak olgun olmaması ve çürük yapıcı mikroorganizma olan streptokokus mutansın tükürükte yüksek oranda bulunması gibi nedenlerle bu çocuklarda çürük çok hızlı ilerler. dişetlerinde ve/veya yüzde şişlik.E-7: Diş çürüğü Nedenler • Yetersiz florür alımı • Yetersiz ağız bakımı • Ailenin kötü ağız sağlığı • Yoksulluk • Sık beslenme alışkanlıkları • Karbonhidrat ağırlıklı beslenme • Şeker içeren ilaç kullanımı • İlaç veya radyasyon tedavisi sonucu azalmış tükürük miktarı • Diş minesindeki derin oluk ve çukurlar • Geçmişte çürük öyküsü (Erken çocukluk çağı çürüğü) • Bazı sistemik hastalıklar (diyabet. özürlü çocuklar vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tanı Diş çürüğünün tanısı gözle ağız içi muayenede konur. emziğin şeker. dişler ile ilgili kötü alışkanlıklar sonucu dişlerde madde kaybı) T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. meyve suyu gibi içeceklerle beslenmesi sonucu oluşur.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 41 . Ayırıcı Tanı • Dişlerde erozyon (asitli içeceklerin sık kullanımı veya reflü.E-7). Ön ve arka dişlerde kahverengi. Ayrıca. sütlü. yeme bozukluğu gibi nedenlerle dişlerde bakterilerin katkısı olmaksızın madde kaybı) • Dişlerde doğuştan veya sonradan kazanılmış yapı bozuklukları (hipoplaziler) • Dişlerde renklenmeler (kötü ağız bakımı. çocukların geceleri biberon ile şekerli. siyah renkte çürükler ve diş dokusu kaybı izlenir (Resim 2. Resim 2. Ayrıca diş ağrısı. ağız kokusu.) • Doğuştan anomaliler (yarık dudak-damak vb.) • Gastro özafageal reflü • Tükürükte yüksek streptokokus mutans düzeyi • Azalmış tükürük miktarı Erken çocukluk çağı çürüğü. Çocukların yaşlarının küçük olması.

42 T.E-8). Yaş ilerledikçe çocuklar fırçalama yöntemini öğrenir ve yapabilirler. bireysel olarak da diş macunları ve florürlü ağız gargaralarıdır. Korunma • Bebeklik çağında ilk diş çıktığı andan başlayarak düzenli aralıklarla diş hekimi kontrolü • Erken çocukluk çağı çürüğünden korunmada biberon kullanımının özendirilmemesi ve kullanılıyorsa bırakılması • İyi ağız bakımının sağlanması • Diş fırçalama alışkanlığının dişler çıktığı andan başlayarak verilmesi Diş ve çevre dokularının temizliği doğumla birlikte başlar.C. Sistemik olarak içme sularından florür alınabilir. D gibi dişlerin yapısını güçlendiren maddeleri içeren besinlerin kullanımı (sütün içeriğindeki kalsiyum. Ayrıca diş hekimi veya çocuk doktorlarının önerisi ile florür tablet veya damla kullanılabilir. ara öğünlerin azaltılması • Kalsiyum ve Vit. Tablet kullanımında kişinin kullandığı içme suyundaki florür düzeyi önemlidir (Bkz. • Düzenli ve dengeli beslenme. tahıllar gibi besinlerin alımı tükürük miktarının artışına neden olur) • Düşük doz düzenli ve sık florür kullanımı. Yerel florür uygulamaları ise. Tablo 2. • Ağız bakımı. Ağız sağlığına olumlu etkileri olan florürün sistemik ve yerel olarak uygulanma yöntemleri bulunmaktadır. Fırça dişetlerine 45 derece açı ile değecek şekilde yerleştirilir. Çocuklarda diş çürüğünün oluşmasında başlıca etmenler olan. ara öğünlerde daha düşük çürük oluşturma riski olan besinleri kullanmak (havuç. Bu nedenle düzenli aralıklarla diş hekimine gitmek tedaviyi kolaylaştıracaktır. dış ve çiğneme yüzeyleri fırçalanır (Resim 2.C. Bu düzeye göre diş hekimi veya çocuk doktoru kullanılacak florür tablet miktarına karar verir. • Sistemik sağlık durumu. Florür içeren diş macunu mercimek büyüklüğünde fırça üzerine konur ve fırça ıslatılmadan ağız açıkken uygulanır.E-3). Dişetinden dişe doğru her dişe 4 kez gelecek şekilde dişlerin iç. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Beslenme alışkanlıkları. • Florürün kullanımı. diş hekiminin 6 -12 ayda bir uyguladığı jeller ve cilalar. meyve gibi ürünlerin satışının özendirilmesi • Diş ipliğinin yararı ve kullanımı konusunda eğitim Sevk Diş çürüğünün tedavisinden diş hekimleri sorumlu olduğundan çürükle karşılaşıldığında çocuklar diş hekimine sevk edilmelidir. sabah kahvaltıdan sonra ve akşam yatarken fırçalanır. antihistaminik gibi ilaçlar. radyasyon ve kemoterapi tedavileri) birincil olarak değerlendirilmelidir. • Toplumsal etmenler. Dişlerin sürmesi ile birlikte aileler çocuklarının dişlerini kendileri fırçalamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Tükürük miktarının azaldığı durumlar (antidepresan antihipertansif. Okula Yönelik Öneriler • Sınıf içi ağız sağlığı ve geliştirilmesi konusunda eğitim • İyi ağız bakımının sağlanması için fırçalama eğitimi • Florür uygulamaları (gargara programları) • Şekerli. fosfor ve kazein aracılığı ile çürüğü önleme etkisi vardır). fıstık.Sağlık Bakanlığı. Dişler günde iki kez. karbonhidratlı yiyecek ve içeceklerin sık kullanımının önlenmesi • Kantinlerde çürüğün oluşmasını etkilemeyen peynir. peynir. Türkiye Tedavi Diş çürüğünün erken tanısı ve daha sonra yapılacak tedavi planı koruyucu diş hekimliği uygulamaları için çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 43 .C.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 2.E-8: Diş fırçalama T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.

Serbest ve yapışık dişeti olarak ikiye ayrılan dişeti parlak pembe renkli olup dişlerin genel sağlığına destek sağlayarak enfeksiyonlara karşı direnci artırır. dişeti çekilmeleri ve dişlerde sallanma görülebilir. Nedenler • Yetersiz ağız bakımı • Tedavi edilmemiş diş çürükleri • Ailenin kötü ağız bakımı • Yoksulluk • Sistemik hastalıklar • Beslenme yetersizliği ( özellikle Vitamin C eksikliği) • Enfeksiyon hastalıkları ( HIV.) • Kötü yapılmış dolgu ve protezler • Ağızdan solunum • Yaralanma • Sigara kullanımı Tanı Ağız içi muayenede gingivitiste dişetlerinde kanama. Dişeti hastalıkları birincil olarak plak birikimi sonucu oluşmaktadır. pit) üzerlerinin çürükten korunmaları için diş hekimi tarafından onarıcı bir madde ile kapatılması işlemidir. boyut değişiklikleri.3-0. ağız mukozasının bir parçası olup alveol kemiği ve dişin boyun bölgesini sarmaktadır.0 mg/gün 0.6 ppm 0 0 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 ppm 0 0. Su ile çalkalama ile uzaklaştırılamayan diş plağının her bir miligramında 200 milyondan fazla bakteri bulunmaktadır.C. doğal bir biyofilm olup dişler üzerinde. AIDS) • İlaç kullanımı (Dilantin vb. Dişeti hastalığı terimi.6 ay 6 ay. hipofosfatazya. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . hematolojik hastalıklar) • Onkolojik hastalıklar (Lösemi vb. b. plak ve diş taşı birikimi görülürken periodontitiste ağrı. hem gingivitisi (dişeti hastalığı) hem de daha ciddi bir durum olan periodontitisi (diş etleri ve destek kemiğin hastalığı) içerir.5 mg/gün 1. çocukluk çağında sıklıkla görülen ve düzenli.6 ppm 0 0 0 0 *1.5 mg/gün >0. ağız ortamına sürdüğü veya temizlendiği andan itibaren birikir.3 yaş 3-6 yaş 6-16 yaş <0.) • Genetik nedenler ( Down sendromu vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Tablo 2. 44 T.Sağlık Bakanlığı.Dişeti Hastalıkları Tanım Dişeti. etkili diş fırçalama ile tedavi edilebilen veya önlenebilen bir inflamatuar hastalıktır. şişlik. Diş plağı.C.25 mg/gün 0.25 mg/gün 0.E-3: Florür tableti kullanım dozları İçme suyundaki florür düzeyi (ppm)* Yaş Doğum.) • Metabolik hastalıklar (Diabet. Gingivitis (diş eti hastalığı).0 part per million (ppm)= 1 miligram/litre • Fissur örtücü madde uygulaması Arka dişlerin çiğneme yüzeylerindeki çukur ve oyukların (fissur.

ileri itimli dişler ve/veya alt çene öndeliği şeklinde gözlemlenebilir. konuşmasını. T. diş ve yüz estetiğinin bozulması ruhsal sorunlara yol açabilir. şişlik. çoğu kişide çarpık. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Ağız lezyonları • Diş enfeksiyonları sonucu oluşan lezyonlar • Sistemik hastalıklarla ilgili ağız bulguları • Ağızdaki yaralanmalar Tedavi: • Ağız bakımının iyileştirilmesi • Diş plağı ve diş taşlarının diş hekimi tarafından uzaklaştırılması • Daha ileri cerrahi yöntemler İzlem ve Sevk Kriterleri Diş fırçalamanın düzenli ve etkili hale gelmesine karşın dişetlerindeki kanama.C.E-4’de özetlenmiştir. • Dişeti hastalığına yatkınlığı olanlarda düzenli aralarla diş hekimliği kontrollerinin yapılması gerekir. sakızlar) önerilebilir.C. c. • Diş plağının uzaklaştırılmasında kimyasal ajanlar (gargaralar. Dişe ilişkin maloklüzyonlarda üst ve alt dişler birbirlerine göre normal ilişkide değildir ve dişlerde çapraşıklık da görülebilir. Ayrıca ağız bakımının düzeltilmesine. Maloklüzyon. yerel etkenlerin ortadan kaldırılmasına karşın dişeti sorunları geçmiyorsa genel sağlık yönünden de hastaların hekime yönlendirilmeleri gerekir.T. Maloklüzyon Tanım Maloklüzyon. Korunma • İyi ağız bakımının diş fırçalama ile sağlanması • Diş ipi kullanımı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. çapraşık. diş fırçasının ulaşamadığı dişlerin kontak noktalarında bulunan diş plağının uzaklaştırılmasında kullanılır. Nedenler Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Tablo 2. İskelete ve dişe ilişkin olmak üzere ikiye ayrılır: İskelete ilişkin maloklüzyonlar. Diş temasları oluşmaya başladığı 8-9 yaşlarından itibaren diş ipliği kullanılabilir.C. ağrı yakınmaları sürüyorsa diş hekimine göndermek uygun olacaktır. üst ve alt çene kafatasına göre normal yerleşimde olmadığı zaman oluşur. Dişlerin önde konumlanması travmaya maruz kalma yatkınlığını artırır. Hastanın fiziksel görüntüsünü. dişler ve çenelerin uygun olmayan sıralanımı ve kapanışıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 45 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Süt ve kalıcı diş ankilozu 7. temporomandibuler eklem (TME) rahatsızlıkları ve ankilozu) 8. Travma (diş kaybı. emme ve diğer basınç alışkanlıkları kalıcı dişler çıkmadan önce bıraktırılmalıdır. radyasyona maruz kalması. ağız solunumu. gebeliğin ilk üç ayında geçirilen viral enfeksiyonlar. Anormal diş sürme yolu 6. Metabolik hastalıklar (Hipotiroidi. Kemik yapılarında bozukluk varsa çene cerrahisine gereksinim duyulabilir. dil itme. şekil anomalileri 2. Diş çürükleri 3. diş gıcırdatma) 7. konuşmasını. hipofizyal gigantizm.C. Doğum sonrası: Serebral palsi. ilaç kullanması. Diş sayı. alt çenesini normal bir şekilde kapatırken alt üst çene ve diş ilişkisi yönünden incelenir. Süt dişinin kalması ve kalıcı diş sürmesinin gecikmesi 5. Anormal dudak frenilumu 8. tırnak yeme. hipertiroidi. İzleme Emzik emme 2 yaşında sonlandırılmalı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Okula Yönelik Öneriler • Diş fırçalamanın önemi konusunda sınıf içi eğitimin verilmesi • Diş çürüklerinin hemen tedavi edilmesinin. sorunun büyüklüğü. tedaviden beklentilerini hasta velisi ve ortodontist birlikte değerlendirir. Tortikalis gibi başı içeren sendrom ve anomaliler) 3. devam eden emzik emme. Kleido kraniyal dizastoz. B. Ektodermal displazi. Çevresel etkenler (Doğum öncesi: annenin kötü beslenmesi. Çocuğun dişlerinin teması. D vitamini eksiklikleri) 6. Herediter 2. Doğuştan bozukluklar (Dudak-damak yarığı. çocuğun özel tedavilere ve işlemlere katlanabilmesi. Süt dişlerinin erken kaybı 4. maloklüzyondan kuşkulanıldığında daha ileri tetkikler için diş hekimine yönlendirilir. alkol-sigara alışkanlığı. ortopedik tedavi araçlarının kullanımı) 4. Çocuğun normal kapanışını değiştiren. boyut. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tıbbi öyküsü. yüze gelen travma sonucu kondil kırığı. Serebral palsi. akromegali. dişin gömülü kalması. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hipofizyal cücelik) 5. Uygun olmayan diş düzeltmeleri Tanı Genellikle belirtisizdir ve sıklıkla çenenin muayenesi sırasında kolayca saptanır.Sağlık Bakanlığı. hastanın dış görünüşünü bozan maloklüzyonlar mutlaka tedavi edilmelidir. Ortodontik tedaviler hareketli (tel ve akrilikten oluşan apareyler) ve sabit araçlarla (braketler) yapılır. Türkiye Tablo 2. Beslenme bozuklukları (A. C. Anormal basınç alışkanlıkları (Parmak emme. derin yanıklar. yanlış forceps uygulaması. İlerlemiş dişeti hastalığı ve TME yapılarındaki zedelenme Yerel 1. 46 T. kızamıkçık geçirmesi. Tedavi Maloklüzyonun ortodontik tedavisine karar verilirken çocuğun yaşı.E-4: Genel ve yerel maloklüzyon nedenleri Genel 1. dudak emme ve ısırma. sürme yolunun değişmesi.C. ısırma ve yeme işlevlerini etkileyen. genel sağlığı. yeterli ve dengeli beslenmenin öneminin anlatılması • Süt dişi çürüklerinin de eğer kalıcı diş sürmesi yakın değilse tedavi edilmesinin önemi • Erken yaşta çekimi gereken süt dişlerinin yerine yer tutucu yapılmasının önemi • Okul çağı çocuğunda öğretmen tarafından gözlemlenen anormal basınç alışkanlıkları konusunda ailenin bilgilendirilmesi ve yönlendirilmesi • Düzenli olarak diş hekimine gitme alışkanlığının kazandırılması. Bu alışkanlıklar kalıcı dişlenme dönemine geçmeden bırakılmışsa ortaya çıkan ön açık kapanış (alt ve üst ön dişlerin birleşmeme durumu) maloklüzyonu kendiliğinden düzelir.

kanama varsa serum fizyolojik ve gazlı bezle tampon yapılır.C. kanama. Çocuğun ağız dışı ve içi muayenesi yapıldıktan sonra yaralanmanın yumuşak doku. bilinç kaybı) değerlendirilip ilk yardım işlemlerinin yapılması gereklidir. yer değiştirme ve dişetinde kanama varsa hemen diş hekimine yönlendirilmelidir.). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. çarpma • Spor yaralanmaları • Oyun kazaları • Trafik kazaları • Kavgalar • Mental retardasyon ve epilepsi • Dişlerdeki yapısal bozukluklar (ön dişlerin ileri itimi) • Çocuk istismarı ve ihmali Tanı Genel sağlık ile ilgili bulgular (bayılma. Eğer dişlerde sallanma. Nedenler • Düşme. Eğer sistemik bir sorun yoksa yaralanma alanı akan suda yıkanıp temizlenir. kusma. yerine. oluş zamanına bağlı olarak tedavi şekli değişmektedir. sallanma. Tedavi Çocuğun yaşına. sürme gecikmesi vb. baş ağrısı. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Korunma • Düzenli diş fırçalama alışkanlığının kazandırılması • Florürlü macun kullanımı • Düzenli diş hekimi kontrolleri • Diş çürüklerinin erken tanı ve tedavisi • Çürük nedeniyle kaybedilen süt dişlerinin kapladığı boşluğu kalıcı dişler sürene dek tutabilmek amacıyla yer tutucuların yapılması • Dişeti sorunlarının erken tanı ve tedavisi • Anormal basınç alışkanlıklarının erken tanı ve tedavisi • Maloklüzyona neden olan yerel etmenler varlığında (doğuştan l diş eksikliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sevk Çocuklarda maloklüzyon saptandığında ortodontik tedavi için ilgili kurum ve kuruluşlara sevk edilmelidir.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 47 . Ağız sağlığı için acil bir durum olan yaralanmalarda eğitim ve erken girişim tedavinin başarısını etkilemektedir. Ayırıcı Tanı Adli olgu olabilecek trafik kazası. travmanın şekline. Eğer dişlerde kırık varsa kırık parçanın bulunup bir bardak su veya serum fizyolojik içine konup hastanın hemen diş hekimine yönlendirilmesi gereklidir. diş destek dokularında yaralanmalar ve çeneleri içeren kırıklar oluşabilir. dişler veya destek dokuda olup olmadığı kontrol edilmelidir. dudak damak yarığı ile birlikte görülen maloklüzyonlar ve ailede maloklüzyona yatkınlık olduğu durumlarda erken tanı ve tedavi • Sistemik hastalıklarla birlikte görülen sorunlarda tıbbi tedavinin bir parçası olarak ortodontik tedavi d. Hastanın şikayetleri değerlendirilir. yer değiştirme ve yerinden çıkma.T. Ağız dışı ve ağız içi muayene yapılır ve tedavi için diş hekimine yönlendirilir. kavga ve istismarlar ayırıcı tanı açısından değerlendirilmelidir. Travma Tanım Ağız. Travma sonucu dişlerde kırılma. dişler ve destek dokularına doğrudan veya dolaylı olarak bir darbe gelmesi sonucu yaralanmalar oluşur.

R. 3. N. 43(4). 1999. Sütün bulunmadığı yerlerde diş serum fizyolojik. Ed. 1999. Gluck. 48 T. 7. Burt.C. Dental Practice. Andreasen J. Ackermann JL.. Copenhagen.. Hastanın diş hekimine gitmesi gereken süre iki saati geçmemelidir. Garcia-Godoy. 6. St. 7 th Edition. Dentistry. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Orthodontics Current Principles and Techniques. 2004. 1999. 1933. 4 th Edition. Okula Yönelik Öneriler • Okulda düşme. 3rd ed. H. 1998. 2. Louis. Mosby. Louis. Primary Preventive Dentistry. Eklund. Pediatric Dentistry. 3 rd.J. Avery D. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. The Dental Clinics of North America.O.M. 3rd ed.A. Cariology. Donly. and the Community. 60(3):197-206. Profitt WR. Journal of Public Health Dentistry. St. Graber TM. Bailey TJ. Logan W. hastanın dil altı veya yanak içinde saklanabilir. W.. K. 9. 10.2000..S.A. St. J.2000 Pinkham.. Mc Donald R.W. J. 5. D. B. 4. Tulloch CT.E.july. Mc Tigue. Fields. Tinanoff N. Harris. 8. October. Louis. Mosby. USA. and Kronfeld R. Dentistry for the Child and Adolescent. J Am Dent Assoc. S. Dietary Determinants of Dental Caries and Dietary Recommendations for Preschool Children. Munksgaard Publishers.O. Vanarsdall RL. Türkiye Eğer diş ve/veya dişler bulundukları kemik boşluğundan ağız dışına çıkmış ise dişin bulunması ve soğuk süt içinde hasta ile birlikte hemen diş hekimine götürülmesi gerekir..S.. kayma gibi kazalara karşı önlemlerin alınması • Okulda bulunan öğretmen ve sağlık çalışanının ağız yaralanmaları ve ilk yardımı konusunda bilgilendirilmeleri • Öğrencilerin yaralanma sonrasında yapılacaklar konusunda bilgilendirilmesi Korunma • Emniyet kemeri kullanma ve çocukların arka koltukta oturmaları • Toplu taşıt kullanımının artırılması • Motosiklet ve bisiklet için koruyucu başlıkların kullanılması • Yayaların korunması • Spor etkinliklerinde koruyucu ağız araçlarının ve kafa koruyucularının kullanılması • Şiddetli üst ileri itim maloklüzyonunun erken yaşlarda tedavi edilmesi Kaynaklar 1. 11. 3 rd Edition.H. Garcia-Godoy F. Andreasen F. 2000. Pearson Prentice Hall.6 th Edition. 12. Pediatric Dentistry Infancy Through Adolescence. Morganstein. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Nowak. Textbook and Color Atlas of Traumatic Injuries to the Teeth. The Dental Clinics of North America. Saunders. 20(3):379-427.M. New Jersey. R. USA.5 th Edition. St. Jong’ s Community Dental Health.G. 44(4). 1993.C.A.. Casamassimo P.M.Sağlık Bakanlığı. Fields HW. G. Mosby.J. Developmental of the Human Jaws and Surrounding Structures from Birth to the Age of Fifteen Years. 2000. Mosby. 2000. F... Louis. Wefel.. Palmer CA.

Kişilerin kolayca kabul edebileceği testler. aynı koşullarda. herhangi bir araştırmada veya kurumda yapılan ölçümler. Tarama çalışmalarının daha ekonomik olmasını sağlamak amacı ile birden fazla hastalığın erken tanısı için çaba gösterilmeli veya aranacak hastalık bakımından riski yüksek olan gruplara yönlendirilmelidir. Tarama muayenelerinin amacı. hastalığı bulma konusunda o ölçüde duyarlı demektir. Uygun bir tarama testinin sahip olması gereken başlıca özellikler aşağıda sıralanmıştır: • Basitlik: Uygun bir tarama testinin hem uygulayıcılar hem de uygulanacak kişiler açısından basit.Toplumda sık sık tarama yapma olanakları yok veya sınırlıysa. TARAMALAR Tarama programları. tarama çalışmalarında. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. Seçicilik ise. . bir hastalık ya da bir hastalık komplikasyonu için risk altında olan bir toplumda test ya da fizik muayene yöntemleriyle hastalıkların henüz belirtisinin olmadığı bir dönemde tanı konulmasını sağlayan halk sağlığı hizmetleridir. gözlemler.C. kolaylıkla anlaşılabilir ve uygulanabilir olması taramanın başarısını artırır. Zira tarama çalışması bir anlamda sağlam kişi muayenesidir. . testin.Yanlış olarak tanı konulması kişiyi ve çevresini toplumsal yönden rahatsız edecekse. İyi bir tarama testi. bu test ve muayene yöntemlerinin hem hastalık tanısı koyma bakımından doğru ve güvenilir olması. Test seçiciliğinin özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Bir test gerçekte hasta olanların ne kadar çoğunu bulabiliyorsa. Test duyarlılığının özellikle yüksek olması istenilen durumlar şu şekilde sıralanabilir: . Bu yüzden testin duyarlılığı ile seçiciliği arasında bir denge oluşturulmalıdır. • Tutarlılık (Güvenilirlik): Bu gruptaki çalışmalarda. T. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. bazı testler veya çabuk uygulanabilen muayene yöntemleri ile yapılır. aynı gözlemciler tarafından tekrar edildiklerinde aynı sonuçları elde etme boyutu saptanır . hem de kolaylıkla uygulanabilir olması gerekir. Tarama sonrası hastalık kuşkusu olan kişinin tanı koyucu bir merkeze yollanarak hastalığının kesin tanısının konması gerekir. muayeneler aynı kişiler üzerinde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 49 . kullanılan testin. kişiler açısından kabul edilebilir olması çok önemlidir. ucuz olan testler seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. komplikasyonları önlenebiliyorsa.Yanlış olarak hasta tanısı konulanların kesin tanıları için gerekli ileri tetkikleri sağlık kuruluşları için işgücü ve giderler açısından bir yük değilse. F. • Duyarlılık ve Seçicilik (Geçerlilik): Duyarlılık terimi. aranan hastalık bakımından doğru ölçüm vermelidir. Bir toplumda gerçekten hasta olanların sayısı sağlam olanlardan oldukça az olduğu için. aranan hastalığı bulma gücüne işaret eder. hem hastaları bulma hem de sağlam kişileri ayırma konusunda güçlü olmalıdır. Tarama çalışmalarının başarılı olması için. testin gerçekte sağlam olanları bulabildiğini gösterir.T. tedavi edilemezse erken dönemde hastalığın ilerlemesini durdurarak çocukların ilerideki sağlık durumlarının daha iyi olmasına katkıda bulunmaktır. • Ucuzluk: Tarama muayenelerinde çok sayıda kişinin kapsama alınacağı düşünülürse.1 TARAMA TESTLERİ Tarama.Taranan hastalığın tedavi olanakları sınırlı veya tedavisi yoksa. . hastalıkların erken tanısının konulmasının yanı sıra iyileştirilmesi. Tarama çalışması için sağlıklı görülen topluma ulaşılması ve risk altında olan tüm nüfusun muayeneden ve tarama testinden geçirilmesi gereklidir.C. olası tedavisinin yapılması. saptanan her hasta başına yapılacak harcama yüksek olacaktır. • Doğruluk: Uygulanan test.Kuşkulu olguların ileri tetkiki için uygun yöntemler yok ve ayrıntılı tetkikleri sağlık kuruluşları için gider ve işgücü açısından yük oluşturacaksa. uygulanan kişilerde fiziksel ve ruhsal travmaya neden olmayan ve ilgi çekici olan testlerdir. • Kabul edilebilirlik: Tarama çalışmalarının başarısında.Toplumda taranan hastalık erken tanı konulduğunda yeterli tedavisi varsa veya ilerlemesi durdurulabiliyorsa.

ruhsal uyumsuzlukları ve ortopedik hastalıkları saymaktadır. Tarama harcamaları kabul edilebilir olmalıdır. Hasta bulma ve tedavi çalışmaları sürekli olarak yapılabilmelidir. Uygulandığında kişileri ileri derecede rahatsız eden testlerin toplumsal olarak kabul edilme olasılığı azdır. Testin hasta tanısı koyduğu hastaların içindeki gerçek hastaların payı testin pozitif öngörütahmin değeridir. beslenme bozukluklarını.3 TARAMA PROGRAMLARINI UYGULAMA TEKNİKLERİ Taramalar. Testin sağlam tanısı koyduğu kişilerin içinde gerçekten sağlamların payı ise testin negatif öngörü değeridir. tedavi ve prognoz üzerinde olumlu bir etkisi yoksa. Tanı kolaylıkları olmalıdır. Türkiye . Ayrıca belirlenen olgular için tedavi olanağı sağlanması da etik bir sorumluluktur. bu tür bir hastalık erken tanı çalışması için uygun değildir. Kesin tanı için yapılacak ileri incelemeler çok zahmetli ve masraf gerektiren yöntemler ise. 6.2 TARAMA PROGRAMINA ALINACAK HASTALIKLARIN ÖZELLİKLERİ Erken tanı çalışmalarında tarama programına alınacak hastalıkların da bazı özellikleri taşıması gereklidir. Hangi hastalıkların tarama programına alınmasının uygun olacağı konusunda Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenmiş on ilke vardır: 1. Test. Hastalığın bilinen bir klinik öncesi dönemi olmalıdır.C. bazı testlerin yapılmasına olanak verecek denli uzun olmalıdır.Sağlık Bakanlığı.Tanı ve tedavi izlemlerini yapacak yeterli sayıda/nicelikte personel ve kuruluşlar yoksa. 7. kazaları önleme güçlüklerini. kapsamlı bir şekilde. 5. bir kısmı sağlam olduğu halde hasta tanısı (yalancı pozitif) alırlar. Tarama testi sonucunda hastalık yönünden kuşkulu bulunanlar için ileri inceleme ve tanı kolaylıkları olmalıdır. Bir çok araştırmacı bu yaş grubunun önemli sağlık sorunları arasında diş çürüklerini. 3. Klinik öncesi evreden klinik evreye geçiş ölçütleri ve hangi belirti ve bulguların varlığında kişinin hasta olarak kabul edileceği önceden kesin olarak belirlenmelidir. 8. Tanısı konduktan sonra tedavisi bilinmeyen bir hastalığın erken dönemde bulunmasının bir yararı yoktur. Bu nedenle taramalar genellikle risk altında olan gruplarda ya da prevalansı yüksek olan durumlarda yapılmalıdır. 50 T. Prevalans arttıkça testin pozitif öngörü değeri yükselmekte ve negatif öngörü değeri düşmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Hastalığa erken tanı konulmasının. Hastalığın doğal gidişi iyi bilinmelidir. Hastalığın tanısı için uygulanacak test geçerli ve kabul edilebilecek bir test olmalıdır. F. görme ve işitme kusurlarını.C. Etkenle karşılaştıktan sonra organizmada meydana gelecek olan değişiklikler ve hangi zamanda ne tür patolojilerin bulunabileceği iyi bilinmelidir. 4. 10. Hastalıklar için belirli bir tedavi yöntemi olmalıdır. Erken dönemde bulunan hastaların tedavisinden sağlanan yarar ile erken tanı çalışmaları için yapılan harcamalar dengelenebilir olmalıdır. Tarama muayenelerinde kullanılacak olan testlerin bazı özellikleri taşıması gerekir. . 9. sistemlerin eksiksiz bir tıbbi muayenesi olabileceği gibi bazı sağlık sorunlarına yönelik olabilir. Toplumsal açıdan önemi olan yani toplumda sık görülen ve çok sayıda kişiyi öldüren hastalıklar tarama programına alınmak için uygun olan hastalıklardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Hastalık ölçütleri belirlenmiş olmalıdır. • Pozitif ve Negatif Prediktif (Öngörü) Değerler: Tarama testi sonucunda hasta tanısı konulan kişilerin hepsi hasta olmayıp. F. toplum tarafından kabul edilebilir olmalıdır. Diğer taraftan test hastaların hepsine tanı koyamamakta ve bazı hastalara sağlam (yalancı negatif) tanısı konulmaktadır. Etkenle karşılaştıktan sonra hastalığın ortaya çıkışına dek geçen zaman. Hastalık önemli bir sağlık sorunu olmalıdır. Testin seçicilik ve duyarlılık değerleri prevalans ile değişmediği halde öngörü değerleri değişirler. 2.

İşitme tarama testleri bireyleri hızlı ve ucuz bir şekilde ‘geçti’ ve ‘kaldı’ olarak iki gruba ayırır.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. duygusal sıkıntılar gibi insanı yaşam boyu etkileyen engellilik durumuna yol açar. Bu durum okul öncesi dönemde işitme taramasının önemini daha da arttırmaktadır. Görme Sağlığı. Okul sağlığı hizmeti içinde her yıl tıbbi muayene yapılması yararlı bulunmamaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı a.C.T. Kırma kusuru olan çocukların okul başarısını artırmak için bir an önce tanı konulması gerekir. işitmenin normal ya da normal dışı sınırlarda olduğunu belirlemektir. saldırgan. dikkatsiz. işitme kaybının tipini ve derecesini belirlemek değil. söz dinlemeyen vb. toplumsal gelişme. Bu sorunların %20-50’sinin iyileştirilmesi çok zor ya da olanaksızdır. tıbbi muayene kabaca gözden geçirmeye dönüşmektedir. Çocuklar okula başlamadan hemen önce ya da kayıttan hemen sonra önemli sağlık sorunlarına yönelik muayenelerle birleştirilmiş eksiksiz tıbbi muayeneden geçirilmelidir. Kalan gruptaki bireyler ise daha ayrıntılı bir değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanı ve odyoloji uzmanına gönderilir. Bu durum çocukların özellikle okula ilk başladıklarında tıbbi muayeneden geçirilmesi için çok önemlidir. görme muayenesinin okulun ilk yılından başlayarak her yıl yapılması konusunda birleşmektedir. Görme kusuru (kırma) olan çocukların önemli bir kısmı okula başladıktan sonra tanı konulur. uyum ve özellikle de iletişim becerilerini kazanmasına engel olma durumu olarak tanımlanabilir. syf. Hekim. İşitme taramalarında kullanılan yöntemin çocuğun uyumundan etkilenmeyen. Çok hafif dereceden çok ileri dereceye dek farklı düzeylerde olabilen işitme kaybı duyusal yoksunluk ile birlikte öğrenme sorununa dönüşerek. Okul çağı çocuklarında ya doğuştan çok hafif dereceden orta dereceye kadar işitme kayıpları ya da çocuğun geçirdiği orta kulak hastalıklarına bağlı işitme kayıpları gözden kaçabilir. İşitme taramasında amaç. İşitme kaybı fark edilemeyen çocuk aile bireyleri ve öğretmeni tarafından tembel. Olağan Tıbbi Muayene Okul çocuklarının yaklaşık %14’ünde okula başladıkları zaman iyileştirilmesi zorunlu bozukluklar bulunmaktadır. Muayenelerden önce gelişme öyküsü. sağlık durumu değişen çocukların muayenesi yapılmalıdır. özel bir hastalık söz konusu olmadıkça 3-4 yıldan daha az bir sürede çocuğun hastalık durumunda belirgin bir değişiklik olmayacağı görüşü yaygındır. Arada öğretmenin gözlemine göre. Okul yılları boyunca ortaya çıkabilecek ve eğitimi engelleyebilecek görme. İşitme Taraması İşitme kaybı. 23) c. işitme durumu konularına açıklık getiren bir öykü alınmalıdır. İşitme kaybı olan okul çağı çocuklarının okul başarılarının normal işiten yaşıtlarına göre %37 daha düşük olduğu vurgulanmaktadır. duygusal ve zihinsel gelişimi açısından da son derece önem taşır. (Bkz. T. Bu dönemde tek ya da iki taraflı işitme kaybı insidansının %15 olduğu belirtilmektedir. Erken bebeklik ve çocukluk döneminde normal işitmeye sahip olunması çocuğun konuşma ve dil gelişiminin yanı sıra toplumsal. yaramaz. iletişim becerisinin bozulmasına da neden olur. bireyin sahip olduğu işitme duyarlılığının onun gelişim. nesnel bir yöntem olması güvenirlik açısından önemlidir. Çocuk sayısı çok fazla olduğu için. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bir kaza. gibi sorunlara yönelik tarama muayenelerinin her yıl ya da 1-2 yıl ara ile yinelenmesi gerekebilir. çocukların iletişim becerilerinin gelişimini etkileyen. Bu incelemeler sonucunda hastalık kuşkusu olan öğrencilerin konunun uzmanı tarafından yeniden değerlendirilmeleri sağlanır. ailelerinin ya da öğretmenlerinin bulunduğu bir ortamda çocukların genel muayenelerini yapmalıdır. haksız tanımlara hedef olur ve yanlış değerlendirilir. işitme bozuklukları vb. Okul çağı çocuklarında işitme taramaları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 51 . Diğer taraftan kırma kusurları genellikle 10-14 yaşlarında gelişir. b. ev koşulları. İşitme taramasından geçen grubun işitme kaybı yok kabul edilir. Bu nedenle işitme kaybının fark edilememesi çocuğun okul başarısında zayıflık. Görme Taraması Görme kusuru olan öğrencilerle olmayanlar arasında okul başarısı yönünden farklar vardır.C. Bu nedenle okul sağlığı konusunda çalışanlar. Günümüzde nesnel ölçüm yöntemleri yüksek güvenirliği olan tarama yöntemleridir. genel kas eşgüdümü. okul başarılarını azaltan ve psikososyal uyumsuzluğa neden olan işitme kaybının ortaya çıkarılmasında büyük önem taşır. kişisel ve toplumsal uyumsuzluk.

beslenme durumuna bağlı olarak büyüme ve gelişmede sorunlar oluşturabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. diş sağlığını da içine alan sağlık eğitimi yaparlarsa daha yararlı olacaklardır. Otoskopik muayene ile buşon. 3 ay boyunca ısrar eden. Otoskopik muayene ve impedansmetrik ölçüm sonuçlarının uyumu güvenirliği arttırır. görsel ipucu olmaksızın normal ses şiddetinde söylenenleri anlamaması ya da yanlış anlaması. 52 T. syf. • İşitme kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı ve yüksek şiddette sese maruz kalma durumlarında da kulak burun boğaz muayenesi ve odyolojik değerlendirme önerilmelidir. d.F-1). sesin tayinini yapmada güçlük göstermesi (özellikle tek taraflı işitme kayıplarında) işitme kaybı kuşkusu uyandıracak davranışlar olarak değerlendirilebilir. Okul çağı çocuklarında işitme taramalarının yapılmasında önerilen yaşlar şu şekildedir. 9). Boy uzunluğu ve vücut ağırlığı ölçülüp yaş ve cinsiyete göre belirlenmiş standartlarla karşılaştırılarak büyüme ve gelişme izlenmelidir (Bkz. kontrol edilir ve gerekli girişim yapılır. Öğretmenler. Bu sorunların erken tanınması ve büyüme ve gelişmenin desteklenmesi için büyümenin ve gelişmenin izlenmesine gereksinim vardır. Ağız ve Diş Sağlığı.Sağlık Bakanlığı. hekimler ve sağlık memurları. konuşma ve öğrenmeye ilişkin sorun hissettiğinde. diş hekimliği alanında yetişmemiş bir kişinin yaptığı diş muayenesi yanıltıcı olabilir. Anormal timpanogram elde edilmesi durumunda uygun tıbbi tedavi başlanır. Ergenlik döneminde. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Yalnız. yabancı cisim vs. Tedavi etmeden önce her olgunun ayrıntılı muayenesi diş hekimince yapılmalıdır. • Bilinç kaybı ile beraber kafa travması olduğunda. syf.C. Büyüme ve Gelişme Taraması Okul dönemi sürekli bir büyüme ve gelişme dönemidir. Ağız ve diş sağlığı konusunda hekimin. kuşkulu durumlarda KBB ve odyoloji kliniklerine çocuklarını götürmeleri gerektiği konusunda yönlendirilmeleri önemlidir. Tarama odyometrisi ile yapılan ölçüm. Taramada kullanılan aygıtların kullanımı son derece basittir ve uzmanlık gerektirmemektedir. 1000-4000 Hz (hertz) frekansları arasında 20 dB HL (desibel hearing level. sağlık memurunun ve öğretmenin muayeneyi yapması önerilmemektedir.işitme seviyesi) den daha fazla olan tek ya da iki taraflı sensörinöral ve iletim tipi işitme kayıplarını belirler. işitme kaybına bağlı olarak çocuğunda gözleyebileceği davranışsal özelliklere ilişkin bilgilendirilmesi.Büyüme ve Gelişmenin İzlenmesi. • 5 yaş • 6 yaş • 8 yaş • 10 yaş • 11-14 yaşları arası • 15-17 yaşları arası • 18-21 yaşları arası Bunların dışında. Türkiye Okul çağı çocuklarındaki işitme taraması. Ağız ve Diş Sağlığı Taraması Okul sağlığı çalışmalarında sık görülen hastalıklardan biri de diş çürükleridir. konuşan kişiyi anlamak için dikkatlice yüzüne bakması. tarama impedansmetresi ve tarama odyometresi ile yapılan ölçümleri kapsar (Şekil 2. • En az 3 ay boyunca devam eden efüzyonlu otitis media olduğunda. Ana babanın. • Kulak kepçesi ve kulak kanalı yapısında değişikliğe sebep olan yüz ve iskelet anormalliklerinde. e.C. Tarama impedansmetresi ile orta kulak basıncı ölçülür. otoskopik muayene. • İşitme kaybına neden olan sendromların varlığında. tıbbi tedaviden yarar görmeyen orta kulak enfeksiyonunda kulak burun boğaz bölümüne sevk yapılmalıdır. 38 ). Çocuğun dinlemeyi tercih ettiği sesin şiddetinin yüksek olması. • Anne-baba. öğretmen ya da diğer okul çalışanları işitme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tarama sonucunda işitme kaybı kuşkusu olan çocukların daha ayrıntılı değerlendirmelerinin yapılması için kulak burun boğaz ve odyoloji kliniklerine sevkleri gerekmektedir. • Ailede işitme kaybı öyküsü olduğunda. Ağız ve diş sağlığının muayenesi ise ilgili bölümde açıklanmıştır (Bkz.

F-1: itme taramas f. Eğer eğilme 10 dereceden fazla ise ortopedist tarafından büyüme T. erkeklerde 14 yaşında ortaya çıkar. Skolyoz muayenesinde sırtın yukardan aşağıya gözlenmesi ve Adams Forward 62 –Bending Testi ile skolyoz belirlenir. DPOAE) veya Tarama Odyometresi Tedavi ve Takip veya KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Cevap Yok Cevap Var Elektrofizyolojik testler (ABR. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 53 .F-1: İşitme taraması ekil 2. boyca büyümenin doruğa ulaştığı dönemde kızlarda yaklaşık 12 yaşında.ASSR) Normal itme Cevap Yok E ik Var Odyolojik Takip ve Tedavi itme Kayb Odyolojik Takip ve Tedavi Şekil 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Otoskopik Muayene Anormal Normal mpedansmetrik De erlendirme KBB-Odyoloji Klini ine Sevk Normal Negatif veya Pozitif Basnç Otoakustik Emisyon Testleri (TEOAE.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. Duruş Bozuklukları Taraması Skolyoz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.

Görsel test ile omurganın dışbükeyliğinin yönü skolyozun yönünü gösterir. Diğer Taramalar Gelişmekte olan ülkelerde.Hipertansiyon. Kuşkulu olgularda ayakta yan torako-lomber grafi çekilmelidir. en az yukarıda belirtilen konular kadar önemli olan. streptekok enfeksiyonları. h. hipertansiyondan kuşkulanılır. Türkiye tamamlanana kadar izlenmelidir. anemi prevalansının özellikle kızlarda yükseldiği bir dönem olduğu için hemoglabin ya da hematokrit bakılması yoluyla anemi taraması yapılmalıdır. Anemi Taraması Ergenlik.’nin altı anemi kabul edilir. Kifoz. Yaş gruplarına göre tarama yapılarak belirlenebilecek bazı sorunlar için tarama zamanları Tablo 2. fıtık. beslenme. kalp hastalıkları ve brusellozis gibi sorunlardır. vertebranın normal dışbükeyliğinin artmasıdır.C.C. g. Muayene hasta ayakta ve öne doğru eğilmişken yandan bakılarak yapılır. i. albuminüri. Boyundan kuyruk sokumuna doğru giden eğrinin bozulması ve açılanmanın varlığı ile kifoz tanımlanır. hiperlipidemi. okul çağında 12 g/dl. tüberküloz vb. Sonuçlar yaşa ve cinsiyete göre değerlendirilebilirse de genel olarak okul öncesi yaşlarda 11 g/dl. Bunlara yönelik taramalar Türkiye’de önemlidir. Hasta oturtularak ve ölçme iki üç kez tekrarlanarak yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kan basıncı yaşıtlarına göre iki standart sapma kadar artarsa. En çok torakal vertebra bölümünde olur ve devamlı ağrı yakınması vardır. Normalde omurganın iki tarafının simetrik olması beklenirken dönüklük varsa omurganın bir tarafında kabarıklık dikkati çeker bu bulgu işlevsel (ikincil) skolyozda görülmezken idiopatik skolyozlarda görünür. Bunlar barsak parazitleri. enürezis. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı ölçütü yaşa ve özgül değerlere bağlı olup kan basıncı puberte olgunlaşması ile artar. gelişmiş ülkelerde o kadar önemli olmadığı için batı kaynaklı kitaplara girmeyen sorunlar da vardır. (Kan basıncının değerlendirilmesi ve hipertansiyona yaklaşım için bkz. hiperaktivite. syf. Tarama yapılması yararlı görülen diğer durumlar: ruhsal bozukluklar.F-1’de görülmektedir. glikozüri.Sağlık Bakanlığı. hastalıklardır. bazı bölgeler için guatr. Adams Forward –Bending Testinde hastadan kollarını serbestçe aşağıya sarkıtarak öne eğilmesi ve gövdesini yere paralel duruma getirmesi istenir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.F-1: Yaş Gruplarına Göre Önerilen Bazı Tarama Programları Görme İşitme Kurşun (Risk gruplarında) Anemi Hiperlipidemi (risk gruplarında) Kan Basıncı İdrar Analizi Tüberküloz (risk faktörü varsa) Pap Smear (cinsel olarak aktif adolesanlarda) Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (cinsel olarak aktif adolesanlarda) 54 5 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ 6 Yaş √ √ √ 8 Yaş √ √ 10 Yaş √ √ 11-14 Yaş √ √ 15-17 Yaş √ √ 18-21 Yaş √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ T. Tablo 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. inmemiş testis. 195) Ölçme tekniği önemlidir.

tr/STED/sted0600/3. Ann Otol Rhinol laryngol 2002. 5. Kaynaklar: 1. Metodolojik Araştırmalar. Children. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Ankara.ttb. 2000. 2000. 2000.T. Pekcan G ve Çobanoğlu Z.. 25. Arlington. Katkı. Kayıkçı Kulak ME. Ertürk BB. Canatan D. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 55 . Katkı. Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı. Moeller MP. 1995: 210-223.1992: 114124. 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Güneş Kitabevi. Güler Ç. Öğrencilerin Sağlık Sorunlarını Saptamak İçin Yapılan Taramalar. rev. 189:710. Böke B. Bertan M. EDS 2002. Akyol U(ed). Pekcan H. Haziran 2000. 6. Ankara 2005: 9-11. Çocuklarda işitme taraması ve odyolojik değerlendirmeler. Ankara: Güneş Kitabevi. Güneş Kitabev. Bright Futures. Dündar S. STED.org. 8. Aksoy S. Year 2000 position statement: principles and guidelines for early hearing detection and intervention programs. Pekcan H. Epidemiyoloji Tıbbi Araştırmaların Yöntem Bilimi. Derman O. 106: 798-817. 7. Kayıkçı Kulak ME. Kaya S. İzmir. Çocuklardaki işitme problemlerinin okul başarıları üzerine etkileri. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve Baş-Boyun Cerrahisi Kongresi.html. 16. Yurdakök K. www. Guidelines for Health Supervision of Infants. Tüzün Özgüner Z. Maturation of human auditory cortex: implications for speech perception. 2003:31-34.: Okul Sağlığı. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi. Early intervention and language development in children who are deaf and hard of hearing . 21(2): 141-150. yaş ve cinsiyete göre dağılımının araştırılması. VA. Okul Sağlığı. Pediatrics 2000. 1995: 363-366. Ankara. İşitme ve orta kulak patolojilerinin sosyal çevre. 11. Özmert EN.C. 1999. Şahin F. 106:43. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı j. Palfrey JS. Yenidoğan işitme taraması: başlangıçtan günümüze. Meteksan AŞ. 3. Halk Sağlığı Temel Bilgiler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 15. Belgin E. Ankara. 25. Toplum Taramaları. Erol A. Moore JK. Belgin E. 12. Pediatrik Kulak Burun Boğaz Hastalıkları.). 2005. Tarama Programı Sonrasında Yapılması Gerekenler Hastalık ve bozukluk bulunan çocuklar mutlaka daha ileri tetkik ve kesin tanı için ikinci basamak sağlık kuruluşlarına gönderilmeli ve sonuçları izlenmelidir. Belgin E. Green M. Özkan S. İşitme Kayıpları. 9. Erişim Tarihi: 4/9/2005. 1999. Kaya S. and Adolescents (2nd ed. National Center for Education in Maternal and Child Health. Ağca O. 21(3):417-426.C. Belgin E. Tezcan S. İzmir. Joint Committee on Infant Hearing. Katkı. 13. Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Kontrolü ve Yaşlılık Sorunları.C. 14. 21(3): 436-448. 48:109-118.: Adolesan Döneminde Uygulanan Taramalar. T. Çağıcı A. Tezcan S. 10. Kınık E. Ulusal Türk Otorinolarengoloji ve BaşBoyun Cerrahisi Kongresi. Pediatrics 2000. 4. Genç GA.

Tablo 3. okul başarısı düşer. A. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu nedenle çocuğun yeterli ve dengeli beslenebilmesi için çocuğun. çinko. Okul dışından beslenme. okul yönetimindeki kişilerin ve öğretmenlerin beslenme konusunda eğitilmeleri önemlidir. içeceklerin satılması ve çocukların bu yiyeceklerle beslenmesi. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden ya da bir kaçından her gün en az 2 porsiyon tüketilmelidir. • Okul kantinlerinde ve okul çevresinde besleyici değeri düşük ve sağlıksız yiyecek. SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ Okul çağı. posa tüketimi yetersizdir. besinler besleyici değerleri yönünden 4 grup altında toplanmaktadır. Bu yağın büyük çoğunluğu da doymuş yağlardır. gençler için ise günlük 3 porsiyondur. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. Çocuğun yeterli ve dengeli beslenmesinin en önemli göstergesi büyüme ve gelişmesidir. tavuk veya balık yerine rahatlıkla kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Grup: Et. • Ayaküstü beslenme veya abur-cubur yeme alışkanlığı. yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olur. birbirinin yerine tüketilebilmektedir. Hızlı büyümenin yanı sıra gencin sporla uğraşması enerji ve besin öğelerinin gereksiniminde artışa neden olur. Ayrıca ayaküstü beslenmede A ve C vitaminleri. Bir grup içinde yer alan besinler. Diyetteki doymuş yağ miktarı ve serum kolesterol düzeyi kalp-damar hastalıkları açısından risk oluşturur.2 BESİN GRUPLARI Besin çeşitliliği ile yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için. vitamin ve minerallerin vücutta en uygun biçimde kullanılabilmesi için dört besin grubunda yer alan besinlerin öğünlere dengeli dağıtılması gerekir. B grubu vitaminler ve demir yönünden zengin. Yumurta ve Kuru Baklagiller • Protein. bu tip diyetlerde enerjinin büyük kısmı yağdan gelir. Yemek zamanlarında da arkadaşları ile birlikte olmaktan hoşlanır. yağ ve tuz tüketimi ise yüksektir. • Kuru baklagiller çok iyi bir protein kaynağıdır ve et.1 OKUL ÇAĞI VE ERGENLİK DÖNEMİNDE SIK GÖRÜLEN BESLENME HATALARI • Okula sabah kahvaltı edilmeden gidilmesi. A vitamini açısından da iyi birer kaynaktır. Ayrıca reklamlar ve okulda beslenme durumunun denetlenmemesi de çocuğu yanlış beslenme alışkanlıklarına yöneltebilir. Arkadaş grubu ile daha fazla bütünleşir. Besinlerden günlük alınan enerji. çocuğun toplum yaşamına ilk kez bilinçli olarak girdiği dönemdir. Bu dönemde çocuğun beslenme alışkanlıklarını aile ve arkadaş çevresi etkiler. ailesinden çok arkadaşlarıyla birlikte olmak ister. beslenme giderlerini de artırır. besinlerle geçen hastalık riski artar. Ergenlik çağında çocuğun ana babadan ayrışma süreci başlar. fosfor. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. protein. Balık ve Ürünleri. Çocuklar için günlük önerilen miktar 2-3 porsiyon. • Ergenlik döneminde yanlış uygulanan zayıflama diyetleri. Çeşitli spor dallarının ne miktarda ek enerji gerektirdiği ve bunu karşılamak için diyetin nasıl düzenlenmesi gerektiği konusunda gençlere yeterli bilginin verilmesi ve bilinçlendirilmeleri gerekir.Sağlık Bakanlığı. Türkiye 3. yeterli enerji almadığı için bilişsel etkinlikleri özellikle dikkat. kalsiyum. SAĞLIĞI KORUMA VE GELİŞTİRME A. dengesiz beslenmesine neden olur.A-1’de besin grupları ve günlük tüketilmesi önerilen miktarlar özetlenmiştir. gece boyu açlığın ardından kahvaltı edilmemesi durumunda çocuk kendini güçsüz hisseder. 56 T. kompleks karbonhidratlar ile posa ve flavonoidler yönünden de çok iyi birer kaynaktır. 1. magnezyum.C. ailenin. Günde üç öğün yemek yenildiğinde ve her öğünde her gruptan besin önerilen miktarlarda bulunduğunda yeterli ve dengeli beslenme olasıdır. çalışma ve öğrenme yeteneği azalır. Tavuk.C. A. • Okul yemekhanelerinde hazırlanan veya evden getirilen öğlen yemeklerinin çocuğun günlük gereksiniminin üçte birini karşılamaya yetmemesi. • Kuru baklagiller.

Çocuk ve gençlere günde 3-4 porsiyon süt ve süt ürünleri tüketmeleri önerilmektedir.2 kibrit kutusu büyüklükte peynire veya . muz gibi meyvelerin orta büyüklükte 1 tanesi.C. kiraz gibi meyvelerin 10-15 adedi.1 küçük kase muhallebi veya sütlaca karşılık gelmektedir. . balık (2-3 köfte kadar) .T.Bir küçük boy yeşil kabağa eşdeğerdir. • Ekmek.Kayısı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 57 . 3.1 su bardağı pişmiş pirinç. pirinç. Grup: Ekmek ve Tahıl Ürünleri • Temel enerji kaynağını oluşturur. demir ve magnezyum) önemli bir kaynaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. şehriye.1/2 adet hamburger ekmeğine.C. niasin ve protein açısından iyi bir kaynaktır. armut.2 orta boy kurabiyeye eşdeğerdir. un ve irmikten yapılan tatlılar bu grupta yer alır. riboflavin ve B12 vitaminlerini içerir. tavuk. börekler. • Tiamin.90 g et. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bir porsiyon et. .Portakal. makarna.C. Grup: Taze Sebze ve Meyveler • Birçok vitamin ve mineral için (Özellikle C vitamini.2 adet yumurta . 4. fosfor. . limon gibi turunçgiller veya domates olmalıdır. Bir porsiyon meyve veya sebze.1 ince dilim ekmeğe (25g). elma. . tavuk.Çilek. erik gibi meyvelerin 3-6 adedi. folat.60. . .1 orta büyüklükte patates. Bu gruptaki yiyeceklerin herhangi birinden veya bir kaçından günde 2 porsiyon tüketilmelidir.3-4 adet küçük krakere veya . . Grup: Süt ve Süt Ürünleri • Kalsiyum için en iyi kaynaktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.bir büyük su bardağı süt veya yoğurta . bulgur. . • Aynı zamanda yüksek oranda posa ve flavonoid içerirler.1 orta boy havuç. Alınan meyve ve sebzenin bir porsiyonu yeşil yapraklı sebzeler veya portakal.Yeşil sebzelerin doğrandığı zaman 2-3 su bardağını dolduran miktarı. . riboflavin. balık veya kuru baklagiller. Ayrıca protein. . karoten.8-10 yemek kaşığı pişmiş kuru baklagiller 2. T. makarna veya bulgura (120-150 g). Bu gruptan günde 3-6 porsiyon tüketilmelidir. . . Bir porsiyon süt ve süt ürünü. Bir porsiyon tahıl ve tahıl ürünleri. Bu gruptaki besinlerin herhangi birinden veya bir kaçının karışımından her gün en az 5 porsiyon (en az 400 g) tüketilmelidir. . kuskus.

ay çiçek vb. peynirli.C. mısır özü. katı yağlardan kaçınılmalıdır. Sıvı gereksinmesinin çoğunluğunun su olarak karşılanması önemlidir.5–2. • Süt grubundan yoğurtlu bir yayla çorba / yoğurt / ayran / peynirli makarna / sütlü tatlı vb. mevsim salata Peynirli sandviç / Meyve Sebzeli köfte. 58 T. Besin çeşitliliği artırılmalıdır. sebzeler yemek olarak / salata şeklinde / meyve olarak • Ekmek ve tahıllar grubu yemek (bulgur. Türkiye Tablo 3. pirinç pilavı) / börek (kıymalı.A-2.A-1: Günlük tüketimi önerilen besin grupları ve porsiyon miktarları Besin grubu Et ve ürünleri. tavuk. aşağıda örneklendiği gibi. ekmek. Pişirme yöntemi olarak kızartma yerine ızgara. Yağ olarak bitkisel sıvı yağlar (zeytinyağı. Kullanılan tuzun iyotlu sofra tuzu olmasına dikkat edilmelidir. portakal veya domates Meyve / Meyve suyu / Ayran Etli kuru fasulye yemeği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) seçilmeli. • Kolalı ve diğer içeceklerin (enerji vb. Öğünler üç ana ve üç ara öğün olarak düzenlenmelidir.A-2’de görülmektedir. ekmek.) tüketilebilir. bulgur pilavı. yoğut Süt / Meyve Yemeklerde aşırı yağ ve tuzdan kaçınılmalıdır. haşlanmış yumurta. Ara öğünlerde mevsimine uygun. bulgur vb.Sağlık Bakanlığı. 1 orta boy havuç / 1 küçük domates / 120–150 g pişmiş yeşil fasulye 1 ince dilim ekmek / 120–150 g pişmiş bulgur / pirinç / makarna Sıvı tüketimi: Günlük sıvı tüketimi de önem taşımaktadır. balık / 2 yumurta 200 cc süt veya yoğurt / 50-60 g peynir 1 orta boy elma / ½ greyfurt. • Taze sebze ve meyveler. kuru baklagiller Süt ve ürünleri Taze sebze ve meyveler Ekmek ve tahıllar Porsiyon sayısı 2-3 3-4 En az 5 3-6 Porsiyon miktarı 60-90 g et.). makarna. Bir günlük örnek menü Tablo 3.C. besin çeşitliliğinin sağlanmasına özen gösterilmelidir. ekmek. yumurta. Menü Oluşturmada Genel İlkeler Her öğün dört besin grubunu da içermeli.) tüketilmemesi gerekir. Her gün en az 1. Tablo 3. Bir günlük örnek yemek listesi Öğün Kahvaltı Kuşluk Öğle İkindi Akşam Gece Yemek listesi Süt. taze sebze ve meyvelerin tüketimi seçilmelidir.0 litre sıvı tüketilmesi gerekmektedir.) / makarna / erişte / çorba (pirinç. sebzeli vb. • Et grubundan etli bir sebze yemeği / tavuk eti / balık / kırmızı etle hazırlanmış bir köfte / yumurta / kurubaklagil yemeği / kurubaklagil çorba vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çay ve kahve yerine bitkisel çaylar (ıhlamur vb. haşlama veya buğulama kullanılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi. Preparation and Use of Food-Based Dietary Guidelines.C.C. 2004 Pekcan G. Adolesan Döneminde Beslenme. ara öğünlerde de besin tüketimi sağlanmalıdır. Gidding SS. Lichtenstein AH. Hatipoğlu Yayınevi. • Öğün atlanmamalı. Pekcan G. 6. Kaplan Y. WHO No: 880. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü/ Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü. krema sosları vb. American Heart Association. • Rafine edilmiş unlardan hazırlanan ekmekler ve tahıl ürünleri yerine “tam ekmek”. Geneva. 117 (2): 544–559 Baysal A. • Yalnızca yağsız et ve az yağlı et ürünleri seçilmelidir. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. Kaynaklar 1. UNFPA. Gürler Matbaası Dış Tic.T. FAO/WHO. • Çok tuzlu ve çok yağlı yiyeceklerin tüketimi engellenmelidir. Stettler N. International Children’s Center (ICC). 7. 2003. Van Horn L.Ş. 95-113. Teaching Materials for the Training Courses. • Ayaküstü beslenmeden. Ankara. • Balığın düzenli olarak tüketilmesi teşvik edilmelidir. 4. 2004 2. • Şekerli meşrubat ve şeker eklenmiş meyve sularının tüketimi azaltılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Şti. Birch CLL. İlköğretim Çocukları İçin Sağlıklı Beslenme. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A.3 SAĞLIKLI BESLENME ÖNERİLERİ • Normal büyümenin sağlanması için fiziksel etkinlik ile diyetin kalorisi dengelenmeli. çocuğun her gün 60 dk orta derecede enerjik fiziksel etkinlik yapması sağlanmalıdır. Ankara.. 2004 T. (Ed.) tüketimi sınırlandırılmalıdır.) T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 59 . p.C. Meteksan A.C. • Yüksek kalorili sosların (peynir sosu. • Çocukların büyüklerini örnek alacağı unutulmamalı ve erişkinlerin de diyetlerine gereken özeni göstermesi sağlanmalıdır. Beslenme. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. “tam tahıl ürünü” tüketilmelidir. Üç ana öğünün yanı sıra. Rattay KT. 7 – 18 yaş grubunda günlük şekerli meyve suyu tüketimi 220 – 330 cc/gün ile sınırlandırılmalıdır. Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Chapter: Nutrition for Adolescents. Dennison CBA. Ltd.C. Ankara. • Çay ve kahve tüketimi sınırlandırılmalıdır. 4:1:38-47. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. Gilman MW. 1998 Karaağaoğlu N. Çakır B. T. Klinik Çocuk Forumu. Ankara. kahvaltı mutlaka yapılmalıdır. Daniels SR. 5. Pediatrics 2006. Kesici C. 2002. Steinberger J. abur cubur yemekten kaçınılmalıdır. Dietary Recommendations for Children and Adolescents: A Guide for Practitioners.

Oyunlar. Ancak sağlık açısından yararlı olan fiziksel etkinliği tanımlarken üç konu üzerinde durmak gerekmektedir: • Fiziksel etkinliğin süresi. • Çocuklar kalıtsal olarak etkindirler. Bireysel (jimnastik gibi) veya takım sporları (basketbol. yüzme veya bisiklete binme sırasında ani hızlanmalar gibi). koşu. • Sporlar: Yarışma. Anaerobik etkinlikler belirli bir süre içinde en yüksek verim gücünün gösterildiği hareketleri içerirler (örnek. kurallara uyma gibi değişkenleri olan fiziksel etkinliklerdir.C. esnek kuralları olan ve eğlenmek için yapılan etkinliklerdir. • Fiziksel etkinliğin şiddeti. Bunların başlıcaları. • Yetişkine oranla daha kısa süren yoğunlaşma gösterirler. futbol gibi) sınıflamaları vardır. basketbol veya voleybol oynama gibi). yüksek kan yağları. hafiften şiddetliye kadar değişebilen. yorgunluğu azaltmaktadır. • Fiziksel etkinliğin sıklığı. kalp-damar hastalıkları ve şişmanlıktır. • Yaşam Biçimi: Hafif-orta şiddetli fiziksel etkinliğin yaşamın içinde yer aldığı durumları tanımlamaktadır (örnek. (örnek. • Kilo kontrolüne yardımcı olmaktadır. • Anaerobik Etkinlikler: Kısa süreli. ip atlama.C. okula yürüyerek gidip gelmek. Fiziksel Etkinlik Tipleri • Aerobik Etkinlikler: Daha fazla oksijen tüketilmesini sağlayan. FİZİKSEL ETKİNLİK Fiziksel etkinlik. etkinliğe katılım sürecini tanımlar.1 FİZİKSEL ETKİNLİĞİN ÖNEMİ Çalışmalar göstermiştir ki. böylece kalp-damar dayanıklılığını artırarak sağlığa yararlı katkılar sağlayan egzersiz türleridir. • Çeşitlilik gösteren fiziksel etkinlik deneyimi çocuklar için önemli bir gereksinimdir • Fiziksel etkinlik yalnızca bir oyun-spor değil aynı zamanda bir öğrenme yoludur.Sağlık Bakanlığı. Katılım şansı olmayanlar ise hareketsizliği öğrenir. yüzme. çocukluk çağında başlayacak düzenli fiziksel etkinlik alışkanlığı sağlığın korunması için anlamlı katkılar sağlamaktadır. • Düzenli fiziksel etkinliklere katılım çocuk yaşta öğrenilir. Türkiye B. merdiven çıkmak. Çocuk ve Fiziksel Etkinlikler Bağlamında Bazı Temel Kavramlar Aşağıda Sıralanmıştır. yüksek tansiyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Günlük etkinlikler sırasında daha enerjik olmayı sağlamakta. B. • Oyunlar: Oyun oynamak da önemli ölçüde enerji harcanmasına neden olur. • Aile bireyleri hareketli olan çocukların spora katılım eğilimleri daha yüksektir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . aşağıda tanımlandığı gibi. • Kalın barsak kanseri riskini azaltmaktadır. • Yetişkinlik döneminde gelişebilecek kronik hastalık riskini azaltmaktadır. tip 2 diyabet. enerji kaynağı olarak oksijenin kullanımının kısıtlı olduğu şiddetli fiziksel etkinliklerdir. enerji harcama oranını tanımlar. Etkinliğin bitimi ardından enerji kaynakları yenilenir. futbol. bedensel hareketin tüm biçimlerini içeren genel bir tanımdır. başarı sayısı elde etme. belirli bir zaman içinde (örneğin 1 hafta içinde) fiziksel etkinliğe her bir katılımın sayısını tanımlar. Bunların içinde en önemlileri aşağıda sıralanmıştır. • Kaygı ve kuşkuları azaltmakta. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 60 T. güven ve neşe vermektedir. aile ile birlikte düzenli yürüyüşlere katılmak). bisiklete binme. • Kemik mineral yoğunluğunu artırmaktadır. bu nedenle fiziksel etkinlik olarak tanımlanabilir.

Beden eğitimi öğretmenlerinin çocukların bedensel olarak eğitimlerine aşağıdaki yaklaşımlarla katkıda bulunabilirler: • Çocukları fiziksel etkinlik açısından kişisel yetenekleri ve becerilerine uygun bilgilendirme. çünkü çocukların bu programlardan keyif almaları programın başarılı olmasının en önemli etkenidir. • Etkinliklerin olabilirse çocukların bireysel gereksinimlerine göre ele alınması. • Çocukları gruplara ayırarak ayırımcı etkinlikler düzenlememe. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Çocukların Daha Yaygın Biçimde Spora ve Bedensel Etkinliklere Katılabilmesi İçin Yapılması Gerekenler. tek omuzda ağır çanta taşımama gibi alışkanlıkların kazanılması için özen gösterme de özellikle önemlidir. spor salonları).T. Ancak. • Okul içi ve dışı etkinlikler için zaman ayrılması ve yer oluşturulması (örn. böylece yalnızca başarıya yönlendirme yapılmasının engellenmesi. Okul dışı uygulanacak etkinlikler programlanırken aşağıdaki öneriler dikkate alınmalıdır. • Çok kolay veya çok zor etkinliklerden kaçınma. • Okul dışı zamanların değerlendirilmesinin dikkate alınmasıdır. B. B. fiziksel etkinlik ile ne gibi yararlar elde ettiklerini bilmeleri ve sağlıkları açısından ne gibi kazanımlar sağladıklarının farkında olmaları beklenir.C. uygun ağırlıkta ve şişman değil kaslı olmaları. Ayrıca.C. fiziksel olarak doğru postürde. • Her gün olmasa bile.C. • Çocuklar için fiziksel etkinlikler programlanırken onların ilgi duydukları alanlara öncelik verilmelidir. • Geliştirilmesi planlanan öğelerin bir süreklilik göz önüne alınarak desteklenmesi. haftada dört gün çocukların en az 30 dakikalık orta şiddetli egzersizlere katılması gerekir. • Farklı oyunlar ve sporlar öğretme. • Fiziksel etkinliği bir cezalandırma yöntemi olarak kullanmama. düzenli fiziksel etkinlik programlarına katılmaları. • Tüm çocuklar için anlamlı ve açıklayıcı bilgiler verme. farklı fiziksel etkinlikleri uygulama becerisi kazanmış olmaları. • Değişik öğretme yollarını kullanma.3 OKUL DIŞI FİZİKSEL ETKİNLİK PROGRAMLARI Okullarda uygulanacak fiziksel etkinlik çok önemlidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 61 . • Çocukların becerilerini öğrenirken ve bunları geliştirirken sistematik olmalarını sağlama. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bedensel eğitimi tamamlanmış çocukların. • Çocuklara katılım olanağı sunulması. • Çocukları bilgilendirirken bilimsel temelleri açıklama. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Öğrenme ve beceri gelişimine daha fazla zaman ayırma. • Fiziksel etkinlikler açısından çeşitlilik sunulması ve seçme şansı tanınması. Bu nedenle fiziksel etkinliğin okul dışı zamanlara kaydırılması da gerekmektedir. • Yaşam boyu etkinlik hedeflenmesi.2 OKUL İÇİ BEDEN EĞİTİMİ PROGRAMLARI Okulda verilecek olan beden eğitimi dersleri ile çocukların eğitimli öğretmenlerden uygun içerikli bedensel etkinlikleri öğrenmeleri ve uygulamaları sağlanabilir. • Programlar uygulanırken hedeflerin gerçekçi olmasına dikkat edilmelidir. T. bu süre içinde yapılan uygulamalar oldukça sınırlı kalmaktadır. iskelet ve kas sisteminin sağlığının korunması için oturuş ve duruşlarda postürün sürekli olarak korunması. • Elde edilecek sonuçlara göre değil gelişime göre geri bildirim sağlanması.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . dönüşte torbaların bir kısmını çocukların taşımalarına izin verilebilir. den fazla değilse. bu gezilerde gidilecek uzaklıklar aile veya arkadaşlar arası yarışmalara dönüştürülebilir. birlikte denemeler yapılabilir. • Çocukların fiziksel etkinlik seçimleri yetişkinlerinkinden farklı olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı. • Çocukların olumlu modellere gereksinimleri vardır. kayak yapmaya gidebilirler. • Çarşı pazar alışverişlerine katılmaları ve torbaları taşımaları özendirilebilir. • Eğer evde köpek besleniyorsa. katıldığı için ödüllendirilen çocuklar etkinliğe devam edeceklerdir. Türkiye • Çocukların alacakları sonuçlarla değil. • Doğa gezilerine. Oyunun sonucu ne olursa olsun. 62 T. uygun koşullarda kardan adam yapılabilir. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkılabilir. bu konuda okul aile birliği ile de gerekli çalışmalara katılım gösterilmelidir. • Çocuklara bisiklete binme öğretilip. • Akşam yemeğinden sonra aile üyeleri birlikte yürüyüşe çıkabilirler. • Ailede günlük merdiven çıkma yarışmaları düzenlenebilir. • Bahçe işlerinden hoşlanıyorlar ise. • Fiziksel etkinlik programları çocukların fiziksel ve öz-yeterliliklerinin gelişmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar. Bu nedenle etkinliklere aile bireylerinin de katılması çok önemlidir. • Pazar alışverişlerine çocuklarla birlikte çıkılabilir. her akşam gün boyu çıktıkları merdiven sayısını not eden aile üyeleri arasında sıralama yapılabilir. koşma. • Çocuklarla saklambaç oyunları düzenlenebilir. • Bisiklet gezileri düzenlenebilir. kayak yapmaya. • Eğlence ve dinlenme merkezleri varsa çocukların buradaki etkinliklere düzenli katılmaları özendirilebilir. 6-9 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Okula olan uzaklık 3 km. destekleyici ortamlarda bulunulmalıdır. • Eğer evde köpek besleniyorsa.C. ana babalar çocukları ile birlikte okula kadar yürüyebilirler.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Bahçesi olan aileler çocuklarla birlikte bahçe işlerini yapabilirler. • Çocuklara ip atlama. Buna özellikle önem verilmeli ve dikkate alınmalıdır. • Kış aylarında çocuklarla birlikte kar küreme. • Evde müzik eşliğinde çocuklarla birlikte danslı oyunlar oynanabilir.Arkadaşları ile toplanıp bu tür etkinlikler göstermeleri desteklenebilir. • Günlük yapacakları işler listesine günlük fiziksel etkinlik programları da eklemeleri konusunda yüreklendirilmelidirler. • Olanağı olan aileler çocukları ile birlikte yüzmeye. tırmanma etkinliklerine katılmaya özendirilebilirler. tırmanma ve sallanma içeren etkinliklerde bulunmalarına yardımcı olunabilir. • Okuldaki beden eğitimi derslerine katılmaları sağlanmalı. temizleme işleri. yüzmeye. yalnızca katılımları için yüreklendirilmeleri gerekir. • Müzik ve dans bu yaş grubu çocukların hoşlandığı etkinliklerdir. • En iyi fiziksel etkinlik programları eğlendiren programlardır. top atma ve topa vurma. dans etme gibi konularda öğretici bilgiler verilebilir. • Çocuk bahçelerine giderek çocukların. 10-14 yaş grubu çocukların okul dışı zamanlarda yapabilecekleri fiziksel etkinlikler: • Akşam yemeğinden sonra yürüyüşe çıkabilir ve kayıt tutarak uzaklık ve zamanı uzatma hedefi seçebilirler. her gün onunla birlikte yürüyüşe çıkabilirler. birlikte gezintilere çıkılabilir. birinciye ödül verilebilir.

B-2: Günlük Yaşam Aktivitelerinin Enerji Tüketimleri [Temel metabolik hızla (BMR) ilişkilendirilerek belirlenmiştir] Etkinlik Katsayısı Uyumak Uyanık uzanmak Sakin oturmak Sakin ayakta durmak Yavaş yürümek Normal yürümek Yokuş yukarı hızlı yürümek Rekreasyon Hafif (doğa yürüyüşleri) Orta şiddetli (dans etmek.4–6.6 6. tenis oynamak) Şiddetli (futbol.T. BMR) Tablo 3.B-3’te görülmektedir. ay * Tempolu yürüyüşler.B-1’de zaman içinde çocuklar için önerilen egzersiz düzeni örneklenmiştir .) 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ay 3.2 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Her yapılan fizik etkinlik süresinin gün içinde etkin olmayan zamanı azalttığı bilinci ile etkinliklerin şiddeti ve süresi zaman içinde artırılmalıdır. Tablo 3.2–4.0 1.2 7.B-1: Çocuklar İçin Önerilen Egzersize Başlama ve Devam Etme Şeması Ay Orta şiddetli* egzersizlerdeki günlük artış (dakika) En az 20 dakika En az 30 dakika En az 40 dakika En az 50 dakika En az 60 dakika + + + + + Şiddetli** egzersizlerdeki günlük artış (dakika) 10 15 20 25 30 = = = = = Fiziksel etkinlikteki toplam artış (dakika) 30 45 60 75 90 Etkin olmayan zamandaki günlük azalma (dakika) 30 45 60 75 90 1. ay 5. yüzmek.B-2 ve Tablo 3.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 63 . koşu.C.4 2.C.5 T. Tablo 3. ay 4. ay 2.6+ 1. basketbol veya futbol oynama gibi Yaşam etkinliklerine göre enerji tüketimi değerleri ve çocuklar için temel metabolizma hızları (basal metabolism rate.8 3.4 4. Tablo 3. bisikletle gezinti yapma gibi ** Koşma.2 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

7 0. Promoting Physical Exercise and Activity in Children. 28 (2). Patrick K.physsportsmed. Sallis JF. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .2 kcal (veya 2.89 0. Frank E.7 0.24 kcal/dakika) Kaynaklar: 1. Interventions in helth care settings to promote healthful eating and physical activity in children and adolescents. Sallis JF. Türkiye Tablo 3. Stone EJ. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi.. Teacher’s Guide to Physical Activity for Children. Physical activity play: The nature and function of a neglected aspect of playing. Pratt M. The Pysician and Sports Medicine. www.com 5. Pratt M.C. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Cooperative Extension Program.ca/paguide. Corbin CB. Güvenlik Kontrol Listesi. Preventive Medicine 25: 225-233 2. Exercise and Children’s Health. healthcanada. ceinfo. www. 1996.B-3: Çocuklar için BMR değerleri (kcal/dakika) Yaş grupları (yıl) 5–10 10–14 14–18 Kızlar 0. University of New Hampshire.7 x 3.healthcanada. Pellegrini AD.95 1. Preventive Medicine 31: 112-120. (online issue) http://www. Medicine and Science in sports and exercise 24 : 248-257.unh. Sallis JF. A controlled trial of physician counseiling to promote the adoption of physical activity. Calfas KJ. Ganley T. Uğur Baysal S. epstein LH et al.2 Bu bilgilere göre. 2005 64 T. 1998. Family Guide to Physical Activity for Children. A Little Counseiling Can Pay Lasting Dividends. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. örnek olarak. et al. Yıldırım F.edu 7. Smith PK. Long BJ.2 x 30 = 67. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi.C. Canada’s Physical Activity Guide to Healthy Active Living. Bulut A. Simons-Morton BG.98 Erkekler 0. dokuz yaşında bir kız çocuğunun normal hızda 30 dakika yürümesinin 67. Woorten WJ. 3. Child Development 69 (3): 577-598. www. Determinants of physical activity and interventions in youth. Sherman C. 2000. 9. 8. 2000. 4.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Wechser H et al. 6.2 kcal enerji harcamasına neden olduğu hesaplanabilir: (BMR) x (etkinlik katsayısı) x (zaman) = 0. ca/paguide. 1992.

Sağlık Bakanlığı da birinci basamak sağlık kuruluşu çalışanından bazı özel gün ve haftalar ile ilgili eğitim yapmalarını istemektedir. alkol. emzirmeye ve bebek bakımına hazırlık için eğitim alınmasının gerekliliği.C. istenmeyen gebelikleri önlemek için gebelikten korunma yöntemleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. iletişim araçları. doğrudan güneş ışınından korunmak. gebeliğin oluşması. yaralanmalarla sonuçlanan davranışlar. • Okullarda sağlık eğitiminin bilgilendirme yanı sıra altı riskli davranışın önlenmesi üzerine odaklanmasını başarmak: Sigara. Yaşama Sağlıklı Başlama Bu konu başlığı içinde canlılarda ve insanlarda üreme. gebelikte sağlığın izlenmesinin önemi. yetersiz ve dengesiz beslenme. • Kişisel. sağlık riski taşıyan tutumları önlemek. aile ve toplum sağlığı savunuculuğu yapmalarını sağlamak. erken ve geç gebelikler ve akraba evlilikleri. • Sağlığı geliştirme amacıyla kişiler arası iletişim becerilerini kullanabilmelerini sağlamak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 65 . • Sağlığı geliştiren davranışları destekleyip. bebeğe verilecek ek besinler vb. doğuma kadar bebeğin gelişimini etkileyen çevresel ve genetik etmenler vb.C. Sağlık eğitiminin amaçları. sık doğum aralığı. doğum vb. Bölgenin özelliğine ve çocukların sosyodemografik ve kültürel örüntülerine göre konu başlıkları ve içeriklerinde farklılıklar yapılması gerekebilir. şiddet ve diğer toplum dışı davranışlar. sağlık sorunlarına ve çocukların gereksinimlerine göre sağlık eğitimi programları düzenlemektedirler. teknoloji ve diğer etmenlerin etkisini değerlendirebilme yetkinliği kazandırmak. Sağlık eğitiminin katılımlı teknikler kullanılarak uygulanması. doğum sonrasında bebeğin bakımı (bebek beslenmesi. sağlık bakım ve hizmetlerine ulaşmasını sağlamak. çocuk ve ergenlerin daha kalıcı bilgi ve beceri edinmelerini sağlayacaktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cinselliği güvenli yaşamama (cinsel yolla bulaşan hastalıklar ve istenmeyen gebelikler). oturarak zaman geçirme. öğrencilerde okul/toplum aracılığı ile yaşam boyu sağlık anlayışı geliştirmek ve böylece onların.T. Bu bölümde okullarda düzenlenen sağlık eğitimi programlarının çerçevesini belirtilmesinde yardımcı olacak bir çerçeve yer almaktadır. Bazen okul yönetimleri ve sağlık kuruluşları da bölgenin özelliklerine.). gebelik (gebeliğin planlanması ve gebeliğe hazır olma. Bu eğitime ilişkin konuların belirlenmesinde Milli Eğitim Bakanlığı’nın programları yol göstericidir.1 SAĞLIK EĞİTİMİ KONU BAŞLIKLARI VE İÇERİK a. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. gebeliği önleyici yöntemler. • Sağlık üzerine kültür.). emzirmenin önemi. anne ve bebek ölümlerinin nedenleri ve nüfus artışının etkileri yer alabilir. • Geçerli sağlık bilgileri.C.). doğum (doğum öncesinde doğuma. • Hedef belirleme ve karar verme yeteneklerini geliştirmek. bağımlılık yapan madde kullanımı. T. Bu nedenle Ek 4’de örnek olarak üç oturum planı verilmiştir. C. gebelikte riskler. SAĞLIK EĞİTİMİ Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görevli sağlık çalışanlarının temel görevlerinden birisi de “okullarda sağlık eğitimi” vermektir.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ülkemizde sık olan akraba evlilikleri de pek çok hastalığın nesiller boyu aktarımına neden olduğu için risklidir. Döllenmeyle başlayan dönem çocuğun erişkin bedeninin özelliklerini alıncaya kadar çok hızlı bir şekilde bir farklılaşma geçirir. Bu bilgilendirme sırasında 6 yaşından itibaren organların özel isimleri olduğu biçiminde başlamalı ve ilerleyen yaşlarla birlikte daha ayrıntılı bilgi aktarımı yapılmalıdır. Gebelik. Çocuklar iki yaşına kadar televizyondan uzak tutulmalıdır. Doğum öncesi dönemle ilgili bilgileri dört önemli kaynaktan edinilir: • Annenin bebeğinin hareketleriyle ilgili değerlendirmeleri. Bedenin Tanınması Bedenin tanınması içeriğinde bedenin bölümleri ile işlevleri. Çocuk aile sofrasına dokuz aylık olduğunda oturabilir. 40±2 hafta veya 9 ay 10 gün devam eden bir süreçtir. İlk aylarda bebeklerin gaz sancıları olabilir. Bebek Bakımı Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Gebelik Süresi ve Dönemleri: İnsanda doğum öncesi yaşam “doğum öncesi dönem”.C. Emme ve yakalama refleksleriyle bebekler beslenmeye çok çabuk alışacaktır. Bebek bu dönemdeki olumsuzluklardan diğer dönemlere göre daha fazla etkilenir. Türkiye Üreme. solunum. Gebelik erken yaşta olduğunda ne kadar riskli ise geç yaşta olduğunda da anneye ve bebeğe bazı riskler getirmektedir. içinde yaşadığı önemli bir süreç olan “büyüme” hakkında bilgi edinme hakları bulunmaktadır. Bu bilgilendirmenin 6-8 yaşından itibaren başlaması. 2) Embriyo evresi: Üçüncü hafta ile sekizinci hafta sonuna kadar olan süredir. her yaş grubuna özel bilgilerin eklenmesi gerekmektedir. Kalıtsal etkilerin bu döneme etkisi belirgindir. boşaltım ve üreme sistemi organları ile işlevleri yer almalıdır. büyüme hızları ve bireysel farklılıkların olduğu yer almalıdır. Gelişmenin canlı. Anne karnındaki beşinci ayda tüm iç organlar erişkininkine benzer bir görünüm almıştır. b. gelişme. Anne. Döllenme ve Bebeğin Büyümesi: İnsan yavrusu anne ve baba cinsel hücrelerinin (ovum ve sperm) birleşmesiyle oluşur. gelişimin on altıncı haftasına kadar bebeğin hareketlerini hissetmeye başlar. 66 T. emzirme iki yaşına kadar sürmelidir. Ek besinlere başlarken önce meyve suyu. Doğum öncesi dönem 3 kısımdır. İki yaşına geldiğinde grup içinde az da olsa oyun oynayabilir. İlk 6 ayını tamamlamış bebek doğum ağırlığının iki katına çıkmıştır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. bireysel. özelleşme ve denge içeren bir süreç olduğu vurgulanmalıdır. Bebeklerin gelişmesi ve hastalıklardan korunmasını sağlayan anne sütü bebek beslenmesinin vazgeçilmez tek kaynağıdır. Yeterince beslenen bebekler her ay 600–1000 gram kadar kilo kazanır. duyu organları ile işlevleri. Bebekler iki aylık olduğunda başını dik tutabilir ve 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabilir. Anne yeniden gebe kalmak istemiyorsa gebelikten korunma yöntemlerini kullanmalıdır. Bilgilendirme içeriğinde büyüme. Verilecek bilgiler içinde büyüme eğrileri ve büyüme hızının çocuktan çocuğa farklılık göstereceği yer almalıdır. Çocuğun kalıtsal özelliklerini taşıyan kromozomlar içindeki genlerdir. Ancak bu kazanım sonraki aylarda giderek azalır. sindirim. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Doğum öncesi dönem bir oluşum ve gelişim sürecidir. Bebekler ilk 6 ay sadece anne sütüyle beslenmeli. Döllenmiş yumurta yarısı anneden yarısı babadan gelen 46 kromozomla. Bir yaşından itibaren yürümeye başlayabilir ve ilk anlamlı kelimelerini bir yaşında söyleyebilir. Bir bebeğin doğumdaki boyu 48–52 cm iken ağırlığı 2. • Fetal hareketlerin doğrudan gözlenmesi. 3) Fetus evresi: Üçüncü aydan doğuma kadar olan süreçtir. olgunlaşma kavramları ile aralarındaki ilişki. Bebek ilk nefesle “doğum ötesi yenidünya” ile karşılaşacaktır.5–4 kg kadardır. Annenin gebeliği boyunca en az 6 defa kontrolden geçmesi anne ve bebek ölümlerinin azalmasını sağlayacaktır. • Bebeğin hareketleri kalp atışları ve ölçümleri.C. Sağlıklı Bedensel Büyüme Büyüme Okul çağı çocuklarının. anne ve babanın bir kısım genetik mirasını alır. yoğurtla başlanmalı daha sonra çorbalar eklenmelidir. Bebeğin doğumda ilk nefes almasıyla birlikte solunum sistemi de çalışmaya başlayacaktır. Bu birleşmeye döllenme denir. 1) Ovum evresi: Döllenmenin ardından ikinci haftanın sonuna kadar olan süredir. dolaşım.

duygu ve düşüncelerini belirtme biçimleri. din toplum ve aile düzeninin davranışlar üzerine etkisi. siz de güzelliğinizi keşfedin. Kadınlarda vulva.T. toplumsal değerler ve yaşamı sürdürmedeki yeri. Erkeklerde beyinden gelen uyarılarla üreme hormonlarının artması sonucu ve cinsel gelişimin başlaması ile erkek üreme hücreleri olan spermler yapılmaya başlar. Bu dokunun damarlardan sızan kanla birlikte beden dışına çıkmasına “adet görme” adı verilir. Bu konuda kendinizi kötü hissediyorsanız bilin ki. anneler bebeklerini kendi sütleri ile besledikleri için meme yoluyla süt üretirler. Örnek bilgilendirme Ergenlikte beden üreme yeteneği kazanmak için değişim geçirir. karın içinde bulunan prostatın sıvısı içinde penisten dışarı çıkarlar. Sağlıklı Zihinsel. Gebelik olmadığı zaman rahim içindeki doku dökülür. kendisiyle barışık olma (bedensel ve ruhsal olarak).C. bedensel değişiklikler yer almalıdır. Ergenlik Bilgilendirme içinde kız ve erkeklerde ergenlik belirtilerini tanıma. erkeklerin üreme süresi yaşam boyu sürebilir. Bu siz de olabilirsiniz. Çoğu insan da yaşamlarının çeşitli dönemlerinde g örünüşünü beğenmez. adet görme düzeni.C. üreme organlarının gelişimi ile her ay yumurtalıklarda kadın üreme hücresi yumurta ve rahim içindeki doku dökülür. Farklı Durumlar ve Üreme Bedensel özelliklerdeki bireysel farklılıklar. Ergenlikte ilk kez sperm çıkışı genellikle kendiliğinden ve gece olur. başkalarını dinlemenin önemi. kızlarda “adet kanaması-menstrüasyon” çocukluktan erişkinliğe dönüşümün belirtilerdir. Ancak herkesin güzel tarafları vardır. birey olarak haklar ve başkalarının haklarına duyarlılık ve saygı konusunda bilgilendirme yapılır. Örnek bilgilendirme Herkes bir diğerinden farklıdır. Kızlar “menarş” ve erkekler “telarş” için hazırlanmalıdır. Toplumsal ve Duygusal Gelişim Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Bu bölümde duygu. klitoris. vücut içinde üreme kanalı ve başka organlar vardır. Gelişen yumurta yumurtalık dışına salınır ve rahim içine çekilir. duygu ve düşüncelerini özgürce söyleyebilme becerisi. Doğal olarak insanların bedenleri ve organları görünüm ve büyüklük olarak birbirinden farklı olabilir.C. Yumurta spermlerden biri ile döllenir. Ayrıca. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6 yaş grubu için örnek bilgilendirme Sağlıklı olmak için ilk adım bedenimizi tanımaktır. Yaşadıkça insan bedeninin özellikleri değişir. Her vücut parçasının bir ismi ve özel bir işlevi vardır. c. T. Bu konularda bilgilendirme 8-10 yaşlarında yapılabilir. Kadınların menstrüasyon görmeleri ve çocuk doğurabilmeleri menapoza kadar sürerken. yalnız değilsiniz. insanlarda üreme davranışının özelliklerine ilişkin bilgilendirme yapılır. duygularını belirtme ve paylaşma. sünnet. olumsuz duygularla baş etme. Erkeklerde “ıslak rüyalar-boşalma”. Kızlarda da kadınlık hormonlarının artması. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 67 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. duygudaşlık kurabilme. Üreme için spermlerin kadın üreme kanalına boşalmaları ve rahim borucuğunda yumurta ile karşılaşmaları gerekir. Cinsel organlar da genetik yapı ile kişinin kadın veya erkek cinsiyetinde olmasına bağlı olarak farklıdır. Ergenliğin başlangıç dönemi olan 8-10 yaşlarında bilgilendirme yapılmalıdır. başkalarının duygularına duyarlı olma. Erkeklerde penis. Spermler. ergenliğe girme yaşı ve farklılıklar. çocuk hakları. düşünce ve değerlerinin farkında olma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. testis ve skrotum bulur. bireysel farklılıklar. yasalar. İstemsiz olan bu boşalmalar daha sonra olmaz. bireylerin görünümünü etkileyen etmenler.

Çocuğun yürümesi. zihinsel düzeylerinin aynı olmasına dikkat ederler. dürüstlük ve arkadaş canlısı olmak gibi ölçütleri ararlar. eleştirileri kabul eden ve paylaşımcı bir insan olacaktır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuğun bilişsel yetenekleri giderek gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapacak duruma gelmektedir. Aile ve öğretmen ikilisi çocuğun kendi benlik duygusuna saygı göstermeli ve çocuğun kendisine olan güven duygusunu pekiştirmek üzere onlara yapıcı ve etkin kılacak bir ortam hazırlamalıdır. bilişsel ve duygusal açıdan ilerlemeler oluşmaktadır. Hiçbir eğitimsel yararı olmayan bedensel cezalar asla uygulanmamalıdır. cinsiyetlerine. Her çocuk kendine özgüdür. ergenlikte değişim kavramı. Çocuklarda her gelişim döneminin sancılı ve zorlu dönemeçleri vardır. cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar ve gebelikten korunma anlatılmalıdır. Aile yapısı. Bu dönemeçleri aile ve okul birlikte atlatacaktır. gruplaşmalar başlar. çocuğun yetenekleri içinde olmasına özen gösterilmelidir. ekonomik ve duygusal boşalımlar ve erken cinsel ilişki bunlardan bazılarını oluşturur. Ergenlik Ergenlik dönem değişimleri ile baş etme çocukların karşılaştıkları güçlükler arasında yer almaktadır. Okul çağında ailenin yanı sıra öğretmen ve arkadaşlar da çocuğun benlik gelişiminde geniş bir özdeşime neden olmaktadır.C. cinsellikle ilgili doğru bilgiye ulaşma. bu sayede yaratıcılık ve doğruyu bulma yetenekleri geliştirilmelidir. Çocuk için en önemli büyüme kaynağı sevgidir. Okul çağında çocuklar için her yaşta değişik stres kaynakları vardır.C. cinsel dürtü artışı. Demokratik bir toplumda düşüncelerini serbestçe belirtirken. ailenin sık yer değiştirmesi. Ergenlik çağındaki hızlı büyüme. Okul çağının başladığı 6–7 yaşlarında çocuğun beden gelişimiyle birlikte zihinsel gelişiminde. başkalarına da saygı duyarak. yaşanılan çevre. 15-17 yaş grubunda eş sayısını sınırlandırma. gerekse olumsuz durumlarda duygularını gösterirken topluma saygılı olmalıdır. Bireyselleşme ardından toplumsallaşma. Ergenlik ile ilgili bilgilendirme 11-14 yaşlar arasında yapılmalıdır. cinsel ilişkiyi geciktirmenin önemi. Okula başlama ile tek başına gezme ve yalnızca ailenin olduğu ortam sıkıcı gelir. İlerleyen yaşlarda. eğitim ve yaşam deneyimleri ile bireysel davranışların biçimlenmesi. çevrenin sağladığı öğrenme. Okulda çocuk kendi istek ve yetenekleri doğrultusunda yönlendirmelidir. öğrenmeden bağımsız olarak ortaya çıkmış bir gelişmedir. bazen bir işte çalışma. ergenlikte cinsel kimlik gelişimi sırasında yaşanan duygular ve bu duyguların yaşamdaki etkileri de bilgilendirme yapılması gereken konulardır. Neden-sonuç bağlantılarını daha gerçekçi olarak yapabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kendi yaşlarına. aileye bağımlılığın sürmesi gibi etkilerle bu çağ. bunları aktarırken olgun. merak ettikleri konularda soru sormaya yüreklendirme yöntemi kullanılabilir. Ancak bu dönemde çocuğun arkadaşlarıyla olan yakın arkadaşlığı pek belirgin değildir. cinsel ve üreme hakları konusunda ergenlerin bilgilendirilmesi gerekir. Ergenlikte değişim ve duyarlılık. Ancak toplumca geçerli olan bazı kurallara uyma zorunluluğu çocuğa anımsatılmalıdır. Türkiye Kendini Tanıma ve Karşısındaki Kişiyi Anlama Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler İnsanda evrimsel gelişmeyle ortaya çıkan olgunlaşma ve öğrenmeye bağlı olarak toplumsallaşma süreçleri birbirleriyle etkileşerek kişilik gelişir. kimliğin henüz tam olgunlaşmamış olması ve toplumsal yerin henüz kesinleşmemesi. Çocuk ilkokula başladığında arkadaşlarının sayısı ve çocuğa olan etkileri artacaktır. sorunlarla yüklü fırtınalı bir dönemdir. 10-14 yaş yakınlarının farklı boyutları. her bireyin düşüncelerini dinleme ve tartışma becerisine sahip olacaktır. bu sayede kendisine güven sağlaması ve bağımsızlık gelişimi artmış olacaktır. Bir sorumluluk verildiğinde çocuk yüreklendirilmelidir. başkalarıyla ergenlikle ilgili soruları ve merak edilen konuları tartışma. okul çevresi. cinselliğin davranışlara olan etkisi. değişimin yalnızca ergenlerde değil herkeste (anne ve babalarda) olduğu gerçeği konularında ergenlere bilgi aktarımı yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Gerek olumlu durumlarda sevincini belli ederken. Daha büyük yaşlarda ise arkadaş seçiminde yardımseverlik. Altı yaş grubunda resimli kitaplardan yararlanma. Okul çağındaki çocuklar yakın çevrelerinden seçtiği arkadaşlarında. cinsellikle ilgili doğru tanımlar. istenmeyen sonuçlardan 68 T. Yaş gruplarına göre bilgilendirme içeriği farklıdır.Sağlık Bakanlığı. Ayrıca. toplumsal davranış biçimlerinin oluşmasıdır. karşı cinsiyetteki değişimlere duyarlılık. Aile ve okulda sevgi gördüğünde çocuğun da sevgi göstereceği bilinmelidir. boşanmış/ayrılmış ailenin çocuğu olma. Çocuklara sorumluluk verilmesi çocuğun kişilik gelişimine önemli derecede katkıda bulunacaktır. Öncelikle çocuk güvenebileceği okul çevresiyle doğru olarak düşüncelerini paylaşabilecek. Cinsellik Yaşam boyu insan cinselliği. Ancak bu ortamı hazırlarken verecekleri görevin. Çocuğa somut bir bilgi öğretilmek istendiğinde duruma uygun senaryo üretmesi istenmeli.

İnsanlar zaman içinde farklı eğilimler de yaşayabilirler. cinsel eğilimlerine göre. Aşık olmak bazen cinsel ilişki ile sonlanabilir. her birey birlikte yaşadığı insanlar ve diğerlerinin haklarına saygı göstermelidir. Her iki cinsiyete ilgi duyma da (biseksüel) olabilir. sağlıklı yaşam için bedenin doğru kullanılması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı korunmada kondom kullanımının önemi ve karar verme becerisi kazandırma. cinsel baskılara karşı koyma– hayır deme becerilerinin önemi vurgulanmalıdır. İnsanların. istenmeyen sonuçlardan korunma sorumluluğunu taşıyacak olgunluğa gelene dek geciktirilmesi doğru bir yaklaşımdır. Cinsel davranışlarının sorumluluğunu taşıyabilmeli. yaşam biçimi. bunu etkileyen etmenler ve gelişimine ilişkin sağlıklı yaklaşımlar konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konsunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. d. sağlıklı yaşam için aşı olmanın gerekliliği. aile içi rolü ve sorumlulukları ile özgürlüğü arasında denge kurabilmeli. ailesi ve yakın çevresi ile arasında sorun yaşayabileceği davrnışlardan kaçınmalıdır. Aşılama. duygular ve davranışlarla farklı şekillerde yaşanabilir. ama cinsel ilişkinin de her zaman aşkla ilişkili olduğunu düşünmek doğru değildir. Düşünce ve duygularla farkedilen aşk ve cinsel davranış olarak yanıtlanması istenen cinsel arzu her zaman birlikte olmaz. Bu konulara ilişkin sağlık eğitimi bilgilerinin bu bölümlerden alınması gerekmektedir. Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Sağlıklı yaşam için anahtar davranışların kazandırılmasını amaçlayan bir eğitim programı mutlaka yapılmalıdır. yaşamda büyük değişikliklere yol açabilir. yaşam boyunca ö z e n i s t e y e n verilecek en önemli karardır. Karşı cinsiyetten kişilere cinsel ilgi duyma kendi cinsiyetinden kişilere cinsel ilgi duyan “eşcinsel” eğilim olarak tanımlanır.olumlu sağlık alışkanlıklarının bireyin görünüm ve duygularına etkileri yer almalıdır. Cinsel Kimlik Cinsel kimlik gelişimi. Cinsel ilişki kurmak. Verilen bilgiler ile ergen kendi cinsel kimliğini anlamalı. sağlıklı olmanın önemi. Ailesiyle uzlaşabilmeli.T. ailesinin bakış açısını anlamaya çalışmalıdır. Cinsel ilişkide bulunmadan arkadaş olan çiftler. Üreme ve cinsiyetler arası farklar konusunda hoşgörü ve saygı geliştirmelidir. cinsel kimliklere ilişkin davranış tiplerinin farkında olmalı. sigara. Bu bilgilerin 12-17 yaşlarında verilmesi uygundur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. düzenli uykunun büyüme ve gelişme üzerindeki etkileri. alışkanlıkların sağlıkla ilişkisi.C. farkederler. İnsanların farklı değerleri ve deneyimleri vardır. Cinsel ilişkinin. doğru nitelikleri taşıyan sağlıklı ve temiz giyinme. Örnek bilgilendirme Kadınlar ve erkekler cinselliklerini yaşamada aşk ve cinsellikte eşit hak ve sorumluluklara sahiptir. Örnek bilgilendirme Bazı insanlar cinsel organlarının kişiliklerine ve duygularına uymadığını düşünürler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. kendisini bu açıdan tanıyabilmeli ve buna uygun rolü benimsemelidir.C. alkol ve madde kullanımı konuları sağlığın korunması ve geliştirilmesi bölümlerinde ayrıntılı olarak işlenmiştir. haz veren düşünceler. fizik egzersiz. Cinsellik. yakın ve duygusal bir birliktelik paylaşabilirler. Örnek bilgilendirme Cinsellik kadın ve erkeklerde yaşamın bir parçasıdır. sağlıklı yaşam için düzenli hareket ve spor yapmanın yararları. sağlıklı uyku için uygun koşulları. Bu program içinde bedenin bakımı ve korunması. Çıkma ve flörtün anlamı ve sonuçlarını kavramalıdır. sağlıklı olmada bireyin öz sorumluluğu. Cinsel duyguları yaşamak doğaldır. Bazı üreme organları üreme dışında haz oluşmasına katkıda bulunur. Cinsel haz duyulmasını sağlayan sistem üreme sisteminden farklıdır. Karşı cinsiyetle yakınlığın anlamını ve sonuçlarını kavramalıdır. Bu durumda aynı cinsiyete karşı yakınlık duyabilirler.C. Bu karar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 69 . diğerleri tarafından yargılanması ve çoğunlukla örselenmesi dünyada genelde yaşanan önemli bir toplumsal sorundur. T. sağlıklı ve yeterli beslenme.

Sigara. bilgisayar ve video oyunlarını sınırlayın. öğünler ve öğün örüntüsü (kahvaltının önemi). Sağlığınızı olumsuz olarak etkileyen sigara. Sağlığın korunmasında ve hastalıkların önlenmesinde yeterli ve dengeli beslenme temeldir. büyüme ve sağlıkla ilişkisi konularında bilgi verilmelidir. Bu kaynağı en çok siz-sizin davranışlarınız. gelişme. Sağlıklı ve dengeli beslenme kurallarına uyun. besin gruplarını bilme biçiminde başlamalıdır.C. Ergenlik dönemi sonuna dek bilgi içeriği geliştirilerek bilgilendirme devam etmelidir. Televizyon izlemeyi. ağırlık kazanma-kaybetme konuları hakkında sağlık ekibine koçunuza danışın. Zamanınızı ve etkinliklerinizi yönetmeyi öğrenin. Bu kaynak her yaşta ama en çok çocukken ve gençken korunabilir ve geliştirilebilir. insanın büyüme. Haftada en az üç gün 30-60 dakika kadar süreyle orta derecede fiziksel etkinlik yapın. Yeterli ve Dengeli Beslenme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Beslenme. dişlerinizi fırçalayın. mutlu olmanız için en önemli kaynağınızdır. mutlaka bir bardak süt. vitamin ve minerallere de besin öğeleri denir. kişisel temizlik ve bakım davranışları. dik durun. Bu kaynağı korumak-geliştirmek büyük ölçüde sizin elinizdedir. i. besin öğelerinin büyüme ve sağlıkla ilişkisi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Öğünler içinde en önemlisi sabah kahvaltısıdır. besinlerin içindeki karbonhidrat. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Fiziksel etkinliğinizi artırmadan önce sağlık ekibine-koçunuza danışın. Sabah kahvaltı yapmadan güne başlamak okul başarısını. Bu gruplar.C. sağlıklı ve üretken olarak uzun süre yaşaması için gerekli olan öğeleri vücuduna alıp kullanabilmesidir. Hep temiz ve bakımlı olun. Bisiklete binme. yeterli ve dengeli beslenmek için günde en az üç öğün besin tüketilmelidir. Örnek bilgilendirme Sağlığınız kendinizi gerçekleştirmeniz. alkol ve madde kullanımı gibi davranışlardan uzak durun. Günlük tüketilmesi gereken besin miktarı “Dört Besin Grubu” temel alınarak belirlenir. Süt Grubu 2. Et-Yumurta-Kurubaklagil grubu 3. tırmanma gibi etkinlikler için zaman ayırın. Bilgilendirme altı yaşında resimli görsel gereçler ile kahvaltının önemi. alışkanlıklarınız yaşam biçiminiz etkiler. besinleri sayma. protein. yağ. Atletik koşullar. Her zaman dik oturun.Sağlık Bakanlığı. Yenilenebilen ve yenildiğinde yaşam için gerekli besin öğelerini sağlayan bitki ve hayvan dokularına besin. sağlıklı giyinme ve yaralanmalardan korunma konuları işlenmiştir. 1. Beslenme Yeterli ve Dengeli Beslenme Beslenmenin tanımı. meyve veya sebze bulunmalıdır. Türkiye Bu bölümde yeterli ve dengeli beslenme. Çocukların kahvaltısında karbonhidrat içeren bir besin. besin öğeleri ve besin grupları. iş verimini düşürür. 70 T. Ekmek ve tahıl grubu Metabolizmanın düzenli çalışması. Sebze ve meyve grubu 4. yeterli ve dengeli beslenmenin önemi. Öneriler Her gece sekiz saat uyku uyumaya çalışın. Güneş altında uzun süre kalmaktan korunun. alkol ve maddeden uzak durun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

Kullanılan tuzun iyotlu tuz olmasına özen gösterilmelidir. etiket bilgilerinin okunması konularında bilgilendirme yapılmalıdır. Özellikle öğün aralarında şekerli besinler tüketildiğinde dişler mutlaka fırçalanmalıdır.C. yırtılmamış olmasına dikkat edilmelidir. Bilgilendirme altı yaşında “güvenli besin” tanımı ile başlamalıdır. Bilgilendirme altı yaşında başlamalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Besin Güvenliği Yiyeceklerin seçiminde ve korunmasında ilkeler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 71 . ambalajlı besinlerin kontrolü. pastörize ve dayanıklı kutu sütü tercih edilmelidir. Kaynağı bilinmeyen denetimsiz sokak sütleri satın alınmamalı. içinde bulunan katkı maddeleri. vitamin-mineral yetersizlikleri (raşitizm. Besin Güvenliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Temiz. Yemekten önce ve sonra eller mutlaka yıkanmalıdır. Şekerli ve yağlı besin tüketimi azaltılmalıdır. yaş grupları büyüdükçe içeriği zenginleştirilerek devam etmelidir. Ambalajlı besin satın alırken ambalajı bozulmamış. Öğünlerde dört besin grubundan yemeğe çalışılmalıdır. bozulmamış ve içinde sağlığa zararlı maddeler bulunmayan güvenli besinler tüketilmelidir. kronik hastalıkların oluşumunda beslenmenin önemi ve ayaküstü beslenme konularında bilgi verilmelidir. besin çeşitliliğine özen gösterilmelidir. Günde en az beş porsiyon taze sebze ve meyve tüketilmelidir. besin alışverişinde dikkat edilmesi gerekenler.C. açıkta satılan yiyeceklerin tüketilmesinin sağlığa etkileri. Sebze ve meyveler yenmeden önce bol su ile yıkanmalı. özellikle üretim ve son kullanma tarihlerine dikkat edilmelidir. T. anemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Şişmanlık. Lezzetine bakılmadan yemeklere tuz eklenmemeli ve fazla tuzlu besinler tüketilmemelidir. sağlık riskleri ve kötü beslenme alışkanlıklarının yol açtığı sağlık sorunları bilgilendirme yapılacak konular arasında yer almalıdır. Uygun vücut ağırlığı korunmalı. Daha sonraki yıllarda devam etmeli. Su ve diğer içecekler vücut su dengesinin korunmasında önemlidir. besinlerle bulaşan hastalık risklerini arttırır. Ürünlerin etiket bilgileri. ergenlik döneminde alınan besinlerin içeriğini ve tüketilme zamanını öğrenmeye (etiket bilgisi) özen gösterilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5-2 litre su içilmelidir. Açıkta satılan besinler sağlığı tehdit eder. Öğün atlayarak hızlı ve kısa sürede ağırlık kaybından sakınılmalıdır. etkileyen etmenler. Her gün 1. taze sebze ve meyvelerin yıkanması. iyot yetersizliği hastalıkları vb. Okul çağı çocukları büyüme sürecinde olduklarından şişman iseler zayıflama diyetleri uygulamak yerine dengeli beslenme ile birlikte fiziksel etkinlikleri arttırılmalı ve uygun olmayan biçimde ağırlık kazanmaları önlenmelidir. yere düşen yiyecekler yenmemelidir. bir-iki besin türünden çok yemek yerine değişik tür ve çeşitlilikteki besinlerden gereksinim miktarları kadar tüketilmeli.T.). Beslenme Alışkanlıkları Beslenme alışkanlıkları açısından bireyler arası farklılıklar. Yağların günlük tüketim miktarı ve türlerine dikkat edilmelidir. Bu tür besinler dişlerin çürümesine neden olurlar. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler yenmemelidir. şişmanlıktan kaçınılmalıdır. Beslenme Alışkanlıkları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı beslenmek için doğal ve taze besinler seçilmeli. Sağlık için beslenme kadar egzersiz de büyük önem taşır. zayıflık.

mineral ve posa içeriği düşük besinlerdir.C. tuvalet alışkanlığı ve temizliği konularında bilgi aktarılması yeterlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. vücut ve saç temizliği ve cinsel organ temizliği hakkında bilgi aktarmak gerekmektedir. Yine çevrelerindeki kişilerin yeme alışkanlıklarını taklit edebilirler. folik asit gibi vitamin. şişmanlık. sağlıksız. Ergenlik döneminde cinsel organ temizliği konusunda da bilgilendirme yapılması gerekmektedir. limonata. ilk öğretimden lise sonuna dek eğitim sürecini kapsamaktadır. Öğün atlama bu dönemde en sık karşılaşılan sorunlardandır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Anne sütü bebeğin ruhsal. besin güvenliğini sağlayacak kurallar yönünden denetlenmelidir. gelişme süreci ve beslenme sorunları okul öncesi dönemde başlar. Anne sütü ileri yaşlarda oluşabilecek bazı kronik hastalıkların oluşma riskini de azaltır (Tip-1 diyabet. vitamin. besinlerle bulaşan hastalık riskleri. demir. ayran. şeker ve tuz içerikleri yüksek. Okul çağı. Ergenlik dönemi sonuna dek sürmelidir. İçecek olarak daima süt. Okullarda verilecek olan sağlık eğitiminde de konunun irdelenmesi. Okul kantinleri çevre temizliği. Okul Kantinlerinde Besin Seçimi Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Tüm gün öğretim yapan okullarda öğle yemeği öğrencilere okul yemekhanesinde verilmektedir. Okul çağı yaş grupları arasında tercih edilen yiyecekler arasında yer alan ayaküstü besinler yağ. kalp hastalığı. yiyecek ve içeceklerle karın doyurmakta. mineral yetersizlikleri görülebilmektedir. meme kanseri. taze meyve suları tercih edilmeli. iyot ve kalsiyum başta olmak üzere çinko. Enerji içeriği yüksek şekerli besinlerin (bisküvi.) tüketimi yerine. Yetersiz ve Dengesiz Beslenmenin Neden Olduğu Sağlık Sorunları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Okul çağı çocuklarının büyüme. tuvalet sonrası temizlik. besin artıkları oluşmakta. çay ve kolalı içeceklerden uzakta durulmalıdır. ii. Fazla enerji ve vücuda zararlı katkı maddeleri içerirler. dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır.C. Yatılı okullarda ise genellikle beslenmeye yeterince önem verilmemekte. bedensel ve zihinsel gelişimine yardımcı olur. ağız ve diş sağlığı temizliği. yumurtalık kanseri ve osteoporoz riskini azaltır. aile içinde doğru hijyen bilgileri edinmeleri sağlanmalıdır. gofret. ağız ve diş temizliği. süt. Anne sütü yeni doğan bebeğin büyüme ve gelişmesinde ilk 6 ay tek başına yeterli olaran en uygun besindir. patates kızartması. Genel olarak temizlik ve bakımın tanımı. yağ içeriği yoğun yiyecekler ile kolalı içeceklerin tüketimine de engel olunmalıdır. cips vb. günlük temizlik ve bakım davranışları. Beslenmeyle ilişkili yanlış uygulamalar sonucu en önemli sağlık sorunları arasında şişmanlık veya zayıflık biçiminde enerji dengesizliği. Büyümenin çok hızlı olduğu bu dönemde enerji ve besin öğeleri gereksinimi de fazladır. kurabiye. taze meyve. ayran tüketimleri desteklenmelidir. meyve suyu. Okul kantinlerinden besin seçimi konusunda bilgilendirme altı yaşından itibaren yapılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . B2 (Riboflavin). Bu dönemde çocuklar alışkın olmadıkları bazı besinleri yemekte zorlanabilmektedirler. beslenmenin gideri artmakta. Okulda hamburger. 72 T. Aç kalan çocuk okul çevresi ve okul kantinlerinden besleyici değeri düşük. Annenin sağlığını korur.Sağlık Bakanlığı. Türkiye Bilgilendirme 8-10 yaşlarında yoğun olarak yapılmalıdır. Ergenlik yaşına dek günlük temizlik ve bakım davranışları. besinler tüketilmemektedir. çikolata vb. Kişisel Temizlik ve Bakım Kişisel temizlik ve bakım davranışları ailelerin kazandırması gereken temel sağlık davranışları arasındadır. vücut temizliği. A ve C. hipertansiyon vb). kek.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı “Temizlik ve Bakım” Tanımı ve İçeriği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Çocuk yaşlarda anne ve babanın çoğu zaman kendisinin yaparak öğrettiği temizlik uygulamalarının okul çağına gelindiğinde. Kişisel temizlikte kullanılan araçların başında su ve sabun geldiği. tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümü. Bu nedenle ellerin yemeklerden önce ve sonra. göz temizliği yapmadan önce. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. diş. T. ağız. tuvalet gereksiniminin giderilmesinden sonra. başparmak ve parmak araları sıklıkla unutulmaktadır. Ellerin bütün yüzeyleri (avuç içi. Her insan kişisel temizliğinden sorumludur. Temizlik kurallarına uyulmadığında pek çok hastalığın ortaya çıkması kaçınılmazdır. parmak araları. eller ağza götürülmektedir. Dış ortamda sürekli olarak bir şeylere dokunulup. lifleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 73 . diş fırçaları. tozlu bir işi tamamladıktan sonra. artık çocuk tarafından uygulanması gerekmektedir. Bu nedenle elleri yıkarken parmak aralarının. kirli. “Temizlik yalnızca kirlenildiği zaman yapılması önerilen bir davranış değildir” bilgisinin çocuklara her zaman verilmesi gerekir. başparmağın ve parmak uçları ve tırnakların da sabunla yıkanmış olmasına özen gösterilmelidir. hasta ziyaretinden sonra ve hiçbir iş yapılmasa bile gün içinde çeşitli saatlerde yıkanmalıdır.000 adet/cm² Kafa Derisinde : 1 milyon adet/cm² Koltuk Altında : 10 milyon adet/cm² Burun İfrazatında : 10 milyon adet/gr Tükrükte : 100 milyon adet/gr Dışkıda : 1 milyar adet/gr Günlük Temizlik Davranışları Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler El yıkama: Günlük yaşamda en fazla kirlenen organların başında eller gelmektedir. Akan su altında durulanmalı.C. Bu nedenle günlük yaşantıda. Vücudun Bazı Bölgelerinde Bulunan Mikroorganizma Sayıları Ellerde : 100-1. bunların yanı sıra banyo süngerleri. yemek hazırlamadan önce. Tercihen kağıt havlu-peçete ile kurulanmalı (kurulama ile mikroorganizma sayısı daha da azaltır). el sırtı ve bilekler) 20’ye kadar içten sayma süresince ovalanmalı. Sabunlanarak köpürtülmeli.T. tırnaklar. Temizliğin sağlanabilmesi için tırnaklar uzun olmamalı ve eller yıkanmadan önce takılar çıkarılmalıdır. dışarıdan eve geldikten sonra. tüm vücut yüzeyi görülmeyen pek çok canlı mikroorganizma ile karşılaşmaktadır. Eller nasıl yıkanmalıdır? Akan su altında eller ıslatılmalı.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tırnak makasının kişiye özel olması gereken temizlik araçları olduğu vurgulanmalıdır.000-100. Elleri yıkarken parmak uçları. yüz. Vücutta bazı bölgelerde bulunan mikroorganizma sayıları aşağıdaki görülmektedir.C. el ve ayak temizliği ile vücut temizliğinde kullanılan fırçalar. Hastalıklardan korunmak için temizlik uygulamaları ihmal edilmeden yapılmalıdır.000 adet/cm² Alında : 10.

Her yıkamadan sonra parmak araları havlu ile ya da saç kurutma makinası ile iyice kurulanmalıdır. Aksi halde. çevreyi rahatsız eden kokuya neden olur ve ayak sağlığını bozacak sorunlar ortaya çıkar. Genç kızları yüz makyajı yaptıklarında kullandıkları malzemenin kaliteli olması ve günlük yüz temizliği özellikle önemlidir. Ayak temizliği Ayaklar her gün düzenli olarak su ve sabunla yıkanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayaklarda çok terleme varsa. sıvılar kullanılarak ya da su ve sabunla temizlenmelidir. Küpeler kulakta bazen allerji yapabilir. Kulak temizliğine kulak arkasının temizliği ile başlanmalıdır. Daha sonra yüz için uygun sabunla temizlik yapılmalıdır. 74 T. Son yıllarda kulakların yanı sıra yüzde farklı yerlere (burun. Ayak tırnaklarının yarım ay biçiminde kesilmesi tırnak batmalarına neden olabilir. Makyaj yapılıyorsa her akşam yatmadan önce muhakkak göz çevresinde ve yüzdeki makyaj artıkları uygun kremler. Kullanılan sabunun koku giderici olması yerine.Sağlık Bakanlığı. Küpelerin allerji yapma özelliği çok az olan altın ya da gümüş olması daha uygundur. Bazı kişiler dişleri ile tırnaklarını koparmakta hatta yemektedirler. Görme bozukluğu olan ve kontakt lens kullanan çocukların lens kullanımında temizlik kurallarına uyması çok önemlidir ve bu konuya ilişkin bilgilendirme yapılmalıdır. Çorap her gün değiştirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kulak içine herhangi bir cisim sokularak temizlik yapılmamalıdır. Küpe takmak için kulak memesinde ya da diğer yüzeylere delik açılırken kullanılan delici aracın ve takılan küpenin mikropsuz olması gerekir. ayak tırnakları ise düz olarak kesilir. bu bulaşma kan yolu ile vücuda da yayılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayak havluları ayrı olmalı ve ellerin kurulanmasında kullanılmamalıdır. Yıkanmazsa. genç kızların sevdikleri bir takıdır. Ayrıca tuvalet temizliği sırasında bağırsak mikroorganizmaları ve parazit yumurtaları tırnak içine girebilirler. kaş) de takı takılmakta. mantar gibi hastalıklar ortaya çıkabilir. Ayaklar uygun şekilde yeterince temizlenmediğinde.C. naylon ve suni ipekten yapılmış çorapları giymemelidir. Yüz. kulak iltihaplanabilir. Türkiye Tırnak temizliği: Tırnağın etle ayrıldıktan sonraki bölümünün altında kir ve yağ kolayca biriktiği için mikroorganizmalar için uygun bir ortam sağlar. Tırnak yeme alışkanlığı olan çocuklara mikroorganizmalar ile ilgili bilgilendirme mutlaka yapılmalıdır. banyo yaparken de tırnak fırçası ile fırçalanarak temizlenmesi gerekir. erkekler de bu uygulamaya katılmaktadırlar. yüzü kolayca temizleyebilen ve cildin kurumasına yol açmayan özellikte olmasına özen gösterilmelidir. Pamuk ve merserize çoraplar seçilmelidir. bir doktora danışılmalıdır.C. El tırnakları yarım ay biçiminde. göz ve kulak temizliği: Her gün özellikle sabahları su ve sabunla yüzün yıkanması gerekmektedir. Özellikle ayak terlemesi fazla olanlar. Küpe. Bu nedenle tırnakların düzenli kesilmesi. Makyaj malzemesi nedeniyle göz çevresinde ve yüzde mikroorganizmalar enfeksiyon oluşturabilir ya da allerjik sorunlar ortaya çıkabilir.

Tuvalet Alışkanlığı ve Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Düzenli tuvalet alışkanlığı. Diş fırçalanmasında fırçanın duruşu dışındaki temel hareket aynıdır: Fırça diş eti çizgisine eğimli olarak yerleştirilir. kağıt havlu ile kurulanmalıdır. Diş fırçası 45 derecelik açı yapacak biçimde tutulur ve diş eti hizasından başlanarak ağız boşluğuna doğru fırçalamaya başlanır. Bu nedenle günün uygun saatlerinde tuvalet alışkanlığı kazanılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 75 . Daha sonra dişlerin çiğneme yüzeyleri fırça düz olarak ileri geri hareket ettirilerek fırçalanır.C. Tuvalette kullanılan gereçler çöp kutularına atılmalıdır. diş ipi kullanılması. Daha sonra arka dişlerin dış yüzeyleri fırçalanır. Ortak kullanılan tuvaletler her zaman sonra kullanacak olanları düşünerek temiz bırakılmalı. aşırı tatlı ve şekerli yiyeceklerden olabildiğince kaçınma. Bu işlemde fırça diş etinden ağız boşluğuna doğru hareket ettirilerek yapılır. Ancak yaşamı doğrudan tehdit etmediği için gereken önem verilmemektedir. Yılda en az iki kez diş hekimine muayene olunması uygundur. Tuvaletten çıktıktan sonra eller sabun ve su ile yıkanmalı. Fırçalama sert darbeler halinde değil yumuşak ve daireler çizecek biçimde yapılmalıdır. Tuvalet temizliğinde su ve tuvalet kağıdı kullanılmalı ve dışkılama sonrası bölge temizliği için yapılan silme ya da yıkama işlemi dışkı mikroplarının idrar açıklığına bulaşmaması için önden arkaya doğru yapılmalıdır. Diş çürümelerinin önlenmesinde sularda yeterli flor olması. Diş fırçalama tekniği: Dişleri korumanın en etkili yolu düzenli olarak fırçalamaktır. düzenli olarak dişlerin fırçalanması. Daha sonra fırça. Bu durum bozulmadan küçük dairesel hareketlerle dişler fırçalanır. En uygun fırça orta sertlikteki naylon fırçalardır. 5.T. üzerine tünememelidir. Fırçalama işleminin en az iki-üç dakika sürmesi gerekir. Diş fırçalamanın ilk adımı doğru fırça seçimidir. 1. Diş macunu ağza verdiği hoşa giden koku ve his nedeniyle diş fırçalanmasını kolaylaştırır. T. Tuvalet temizliği yeterli olamayan ülkelerde paraziter ve mikrobik barsak hastalıklarının önlenmesi zordur. Dişlerde gelişim bozuklukları varsa erken dönemde özel diş hekimliği dallarında uzmanlaşmış birimlere başvurularak gerekli tedavi sağlanmalıdır. 3. Tuvaletten sonra mutlaka deri temizliği yapılmalıdır. sindirim sisteminin düzgün çalışması için gereklidir. Daha sonra alt dişler fırçalanır. alafranga tuvalet oturma yüzeyi ıslatılmamalı. Diş hastalıkları ve diş sağlığının korunması açısından erken tanı çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diş fırçaları sık sık en geç altı ayda bir değiştirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ağız ve Diş Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Diş ve diş eti hastalıkları ülkemizde ve dünyada en önemli sağlık sorunları arasındadır. 4. bunlar yendiğinde mutlaka dişlerin fırçalanması ve diş hekimi kontrollerine gidilmesi temel uygulamalardır. Sağlıklı diş etleri fırçalama sırasında kanamaz. Bu işlem de kısa ve yumuşak darbelerle yapılmalıdır. Uygun fırça seçildikten sonra dişler en az günde iki kere düzenli olarak fırçalanır. Tuvaletten sonra sifon çekilmelidir. Alafranga tuvaletlerde en iyisi oturma yeri için kişisel kağıt örtüler kullanılmalıdır. Diş parlatma tozları diş hekimi önerisi olmadıkça kullanılmamalıdır. Tuvaletlerin temizliği bir gelişmişlik ölçütüdür. Tuvalette ilk temizliğin kuru temiz tuvalet kağıdıyla.C. daha sonra ıslatılmış kağıtla yapılması ve bölgenin tuvalet kağıdı ile kurulanarak temizliğin bitirilmesi en uygunudur.C. Dişlerin arka yüzeyi fırça eğik tutularak temizlenir . 2. 6. bir fırça boyu kadar kaydırılarak fırçalama sürdürülür.

çamur vb. Pet kullanımı sırasında uyulması gereken bazı kurallar bulunmaktadır. deri üzerindeki mikroorganizmalar. Lif. Gece kullanımına veya kanamanın fazla olduğu durumlara yönelik özel petler üretilmektedir. Menstrüasyon döneminde kullanılan pedlerin temizliğine de dikkat edilmesi gerekmektedir. ergen yaş grubundakiler olabildiğince sık sık vücutlarını yıkamalı. Enfeksiyon yalnızca bu bölgede kalmayabilir. Değiştirme sıklığı. deri temizliği açısından gereklidir. Eğer sert bir havlu kullanılarak kurulama yapılırsa ya da çok şiddetli ovulursa saçların uçları çatallanabilir.Sağlık Bakanlığı. Adet döneminde temizlik ve bakım: Adet döneminde banyo yapmanın sakıncalı olduğu görüşü doğru değildir. Türkiye Vücut ve Saç Temizliği Konularında Verilmesi Önerilen Bilgiler Vücut kokusu: Vücut kokusunun kaynağı vücut yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların teri parçalamasına bağlı olarak ortaya çıkar. Koku meydana getiren vücut bölgeleri koltuk altları. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Petler kullanım sonrası var olan küçük plastik torbalara konmalı ya da önerildiği biçimde katlanarak çöp kutusuna atılmalıdır. Kolaylıkla ayrıştığı için parçacıklarının üzerinde mikroorganizmalar üreyebilmektedir. Bu bölgelerin sabun ve suyla günlük olarak yıkanması gerekir. Kullanım öncesi el temizliği de önemlidir. Lifler sabunun vücuda daha etkin olarak uygulanmasını sağlamaktadır. Saçların kurulanmasında yumuşak bir havlu kullanılmalıdır. özellikle deriye deyecek yüzü asla kirletilmemelidir. Banyo yaparak hem beden temizlenir hem de ruhsal bir rahatlama sağlanır. Petler bir defa kullanılmalı. Vücudun terleme oranının artması kokunun da artması anlamına gelecektir. Saçların yıkanması için kullanılan sabunların ve şampuanların temelini kolay çözünebilir özellikteki yağ eritici bir madde oluşturur. temizlik yüzeysel olarak yine su ve sabunla yapılmalıdır. Banyo yaparken içi su dolu bir küvete oturulmamalıdır. şişme. kızarıklık. Banyo yapma: Ter. Bu katkı maddeleri saçlı deride zedelenmeye yol açabilirler. Bunun yanı sıra terlemeden dolayı mikroorganizmaların bu bölgelere kolayca yerleşmesi ile kaşıntı. Bu nedenle. Yağlı saçlar ise daha sık yıkanmalıdır. Özellikle. Koltuk altlarına daha sonra ter önleyici uygulanabilir. Cinsel Organlarının Temizliği Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Cinsel organların temizliği: Kıllı deride ter bezleri çok daha fazla sayıdadır. enfeksiyonlarına neden olabilirler. Pet açıkta taşınmamalı. beden temizliği özellikle önem taşır. deri döküntüleri. ayaklar ve cinsel organ bölgelerdir. yanıklara neden olmaması için saça çok yakın tutulmamalıdır. yağ. Suda bulunabilecek bazı mikroorganizmalar kadın üreme organlarında enfeksiyonlara neden olabilir. Bu nedenle ayakta yıkanma önerilmelidir. Bu dönemde banyo yapmak sakıncalı olmadığı gibi.C. Normal bir saçın haftada en az bir ya da iki kez yıkanması gerekmektedir. Petlerin kullanılmadan önce saklanmasında ve kullanımı sırasında da uyulması gereken kurallar bulunmaktadır. Ancak özellikle adet döneminde yıkanırken bazı kurallara dikkat edilmesi gerekmektedir. kanama durumuna göre sık sık değiştirilmelidir (bir pet asla 6 saatten uzun kullanılmamalıdır). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Şampuanlara ayrıca koku. Bu nedenle şampuan seçiminde niteliği bilinmeyen maddelerden kaçınılmalıdır. ağrı ve o bölgede ısı artışı gibi enfeksiyon belirtileri görülmeye başlar. Dışkı içindeki mikroorganizmalar yanlış temizlik uygulamaları ile vajina ve idrar açıklığına bulaşabilir. Bazı kişilerde adet döneminde pamuk kullanmaktadır. Ergenlerde bedensel etkinlik fazla olmadığı zaman da ter bezi salgısı yüksek olabilir. 76 T. Giyeceklerin de yıkanması gerekir. Sağlıklı saçlara sahip olmak için düzenli biçimde yıkanılması gerekir. Eğer sık olarak banyo yapma olanağı yoksa. Kıl köklerindeki bezlerden salgılanan maddelerde saç yağlı bir özellik kazanmaktadır. renk ve yoğunlaştırıcı maddeler eklenir. Petler suda erimeyen maddeler olduğu için tuvalete atılmamalı ve kapatılmadan açıkta bırakılmamalıdır. Bu nedenle terleme ve terleme sonrasında cinsel organlarda oluşan salgılarla koku çok daha rahatsız edici olabilir. birleşerek kir denilen tabakayı oluşturur. Saçlar temiz su ile iyice durulandıktan sonra kurutulurken nazik biçimde fırçalanmalıdır. Ancak saç kurutma makinası. Saçlar elektrikli saç kurutucularla kurutulabilir. üzeri temiz bir gazlı bez ile sarılarak kullanılmalıdır. Yıkanma sırasında yıkanmayı kolaylaştıracak araç ve gereçlerden yararlanılabilir. Yıkanma 30-40 derecenin üzerindeki sıcaklıkta. Etkin bedensel işlevler vücuttan çıkan ter miktarının artmasına neden olmaktadır. başka bölgelere de geçebilir ve tedavisi çok zor olabilir. Adet döneminde menstrüel kan için kullanılan petin yanı sıra cinsel organlarda biriken kan artıkları mikroorganizmaların yerleşmesi ve üremesi için oldukça uygun bir ortam oluşturur. ter ve diğer bileşiklerin uzaklaştırılması ve dökülen yüzeysel hücrelerin atılması içinde bu uygulama gereklidir. saklanması ve uygulanma sırasındaki öneriler pet ile aynıdır. Piyasada bulunan şampuanlarda kullanılan bazı maddeler allerjik tepkilere de yol açabilmektedir. Adet döneminde mikroorganizmaların yerleşmesi çok daha kolay olmaktadır. Giyeceklere sinen vücut kokusu bedeni yıkama ile giderilemez. kir. kese mekanik etkinliği artırmak için yarar sağlayabilir.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . su ve sabun kullanılarak derinin ovulması ve kirin akıtılmasıdır. toz. yıkandıktan sonra her zaman temiz çamaşır ve giysiler kullanılmalıdır. Pamuk kullanımı özellikle isteniyorsa. Özellikle deri yüzeyinde bulunan mikroorganizmaların. Pamuk adet döneminde veya adet dönemi dışında akıntılar için bile olsa kullanımı hiç önerilmeyen bir maddedir. Saç temizliği: Saçlar başın üzerindeki kıl köklerinden uzayarak büyürler. diğer deri bezleri salgıları. Bu dönemde adet kanının giysilere geçmemesi için çamaşır içine konarak kanı emmesi beklenen hazır petler temiz olarak üretilmektedir ve kullanımları kolaydır. Uygulama öncesi eller sabunlu su ile yıkanmalıdır.

Yaz aylarında güneşten gelen ışınlardan da korunmak için ince. açık renkli giysiler. koyu renk. 8. Nasırlar ağrı yapar ve hareketi kısıtlar. Sıcakta ısı kaybını kolaylaştırmalı. sık sık boyanmalı. kemik yapısının bozulmasına. Bir kaç kat giyinildiğinde katlar arasında hava tabakası oluşur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dış ortamda yağmur. genel vücut sağlığı. İnsan vücudu. bol. gözlük ve şapka takılmalıdır. Ayak sağlığını korumada ayakkabının önemi büyüktür. sıcak. Sağlığı koruyabilmek için yaşanılan bölgenin iklim koşullarına göre giyinmek gereklidir. Çıplak ayakla dolaşmak ayağın yaralanmasına ve mikroorganizmaların girmesine neden olabilir. allerji yapmayan. Özellikle iç çamaşırlarının pamuklu kumaşlardan yapılması ve olabilirse her gün değiştirilmesi gereklidir. soğuk. 3. iskelet sisteminin ve eklemlerin sağlığı ile yakından ilişkilidir.C. Vurmalar. kalın ve yünlü kumaşları seçmek. Çünkü sağlıksız ayakkabılar. Bunları önlemek için ayak bakımı ihmal edilmemelidir. 5. Vücudu. Sağlıklı Giyinme Sağlıklı giyinme de aileler tarafından aktarılması gereken bir bilgidir. 6. 9. sıkmalar ve buna bağlı ağrıların neden olduğu duruş bozuklukları giderek bütün iskelet sistemini etkilemektedir. açık renkli. topuğu aşınmış ayakkabılar duruşu bozacağından onarılmalıdır. Giyeceklerde aranan temel özellikler aşağıda sıralanmıştır: 1. soğuğun olumsuz etkilerinden korunmak için önemlidir.T. soğuğa ve diğer iklim koşullarına karşı korumasızdır. güneş ışınlarından korumalı. Olabildiğince doğal maddelerden yapılmış olmalı. Derinin solunumuna ve terin buharlaşmasına engel olmamalı. allerji ve zehirlenmelere neden olmamalı. hafif. Ancak. keten ve ipek kumaşlar yaz ayları için uygundur. eldiven. Ucuz ve dayanıklı olmalı. çorap ve ayakkabılar seçilmelidir. boyalar deriyi zedelememeli. Vücudun kirlenmesine yol açabilecek işlerde önlük. toz ve kirden koruyabilmeli. Yazın özellikle güneş ışınlarının dik geldiği öğlen saatlerinde dışarı çıkarken. 2.C. 4. Sağlıklı ve Temiz Giyinme Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Sağlıklı Giyinme İnsan vücudu. Giyeceklerin. ellerin kirlenmesine yol açabilecek işlerde eldiven kullanılması gereklidir. radyasyon. teri emebilecek malzemeden yapılması gerekir. bölgenin iklimine. Temiz olmalıdır. Pamuklu. 7. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı iii.C. vb çevresel etmenlere karşı da korumasızdır. Ayak Sağlığı Ayak sağlığı. çalışma koşullarına. günümüzde piyasada pek çok sağlıksız giysi bulunmakta. Hava tabakasının oluşabilmesi ve dolaşımın engellenmemesi için giysiler. şapka kullanmak. duruş özelliğini ve yürüyüş ahengini bozar. çocuklar ve gençler bu giysileri giyme konusunda birbirlerini etkilemektedirler. geniş kenarlı bir şapka ve ultraviyoleyi geçirmeyen gözlüklerin kullanılması önerilir. nasırlar ve yaralara neden olmaktadır. burada bulunan çevresel kirleticilere ve yapılacak işe göre seçilmelidir. Ayakkabınının bakımı zamanında yapılmalı.dar olmamalıdır Sıcak yerlerde. Soğuk ortamlarda ve kış mevsiminde uygun giyinme. bulunulan ortamın sıcaklığına. İnsanların normal duruşunun sağlanmasında ayakkabı seçimi çok önemlidir. Ayakların korunması için de mevsimine uygun. kar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 77 . T. Yapıldığı hammadesi işlenirken kullanılan kimyasallar. Bu nedenle okulda da bilgilendirme yapılması yararlıdır. Yanlış ayakkabı seçimi ayaklarda şekil bozukluğuna. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. dolaşımı ve büyümeyi engelleyecek kadar sıkmamalı. ince. Soğuk ortamlarda vücut sıcaklığının kaybedilmesini engellemeli. kimyasallar. daha az terleten ve bol giysiler kullanılmalıdır. Giysiler.

Topuk yüksekliği. Yaralanmalardan Korunma Sağlığa zararlı alışkanlıklar (riskli davranışlar) ve güvenli olmayan ortamlardan korunma bilgilerinin çocuk ve gençlere verilmesi gerekmektedir. Ayakkabının yüzü havayı geçiren ama suyu geçirmeyen malzemeden yapılmış olmalı. ayakta iken. 3. Yazın ayakkabı alırken havanın sıcak olmasına dikkat edilmeli. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yapıldığı malzeme dayanıklı. Sütyen doğrudan vücuda giyildiği için sık sık değiştirilmesi gerekmektedir. 7. dar. esnek.C. Ayrıca. 4. 8. Tabanı yerin pürüzlerini hissettirmeyecek kadar kalın olmalı (10-12 milimetre) ve soğuğu geçirmemeli. Özellikle göğüsleri ağır olan genç kızların düzenli olarak sütyen giymesi gerekmektedir. Sivri burunlu ve dar olmamalı.Sağlık Bakanlığı. taban kalınlığının 2-4 katını geçmemeli. Bir genç kıza sütyen almasında yardımcı olabilecek en yakın kişi annesi veya ailesinden birisidir. İkinci ölçüm göğüsün meme uçlarından yapılan ölçümüdür. 2. Sütyen alırken mağazada bulunan satış elemanlarından büyüklük ve kalıp açısından yardım istenebilir. Bunun için öncelikle göğüs çevresi göğüs altından mezurle ölçülür. aksi taktirde göğüslerde sarkma olabilir ve tekrar düzelmesi oldukça zordur. 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Son yıllarda genç kızlar arasında moda olan ince. Sütyenlerin yıkanma kuralları ise genellikle üzerinde bulunan kullanım kılavuzunda bulunmaktadır. bu beden sütyenin büyüklüğünü vermektedir. iv.C. Bu fark 15 cm den az ise “B” kalıbı. 9. Ikinci ölçüm ise kalıp için gerekmektedir. sütyen giyme zamanı gelmiştir. yürüyerek denenmeli. Spor yapan ya da aşırı yorucu işler yapan ergenler muhakkak banyo yapılmalı ve iç çamaşırlarını değiştirilmelidir.5 santimetre kadar bir aralık olmalı. 15-22 cm arasındaysa “C” kalıbı ve 22 cm den büyükse “D” kalıbıdır. sentetik ve G-sting tarzı çamaşırlar tahrişe ve enfeksiyonlara neden olmaktadır. göğüsleri rahatça saran ve destek olanlar tercih edilmelidir. bu ölçüler her zaman belirlenemez. 5. Göğüs altı ile göğüs uçları arasındaki ölçümler arasındaki mesafe alınır. 10. 6. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kışın giyilecek ayakkabının tabanının kaymayan malzemeden yapılmış olmasına dikkat edilmelidir. Öncelikle hangi boy sütyen alınmasına karar vermek gerekmektedir. Türkiye Ayakkabı Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Özellikler Her iki ayak birlikte denenmeli. Sütyen seçimi: Kızlarda meme gelişimi başladıktan bir kaç sene sonra sütyen giyme gereksinimi doğmaya başlayacaktır. Eğer ayaklardan birisi diğerinden daha uzunsa uzun olana göre seçilmeli. Vücutta terleme ve kirlenme durumlarında yıkanma olanağı olmadığında bile iç çamaşırları değiştirilmelidir. Genç kız ne zaman sütyen giyme gereksinimi olduğunu en iyi kendisi anlar. İç çamaşır seçimi ve temizliği: İç çamaşır seçimi önemli olup pamuklu ürünler tercih edilmelidir. 78 T. 11. hafif ve yumuşak olmalıdır. bireysel-kurumsal-yerel-ulusal ölçekte tamamlanmalı ve acil önlem tutumları hakkında bilgilendirme de yapılmalıdır. deprem ve sel gibi durumlana hazırlıklı olmak için yapılması gerekenler. Başparmak ile ayakkabının burnu arasında 1-1. Ancak. Genç kız bluzunun altından göğüslerinin görünmeye başladığını hissettiğinde veya spor yaparken göğüslerinden rahatsız oluyorsa. Ayak parmaklarının ayakkabı içinde rahat hareket edip etmediği denenmeli. Pamuklu dokumadan olanlar. Oturarak değil.

C. Kendini rahatsız hissettiğin bir davranış karşısında erişkinlere “hayır” diyebilmelisin. Kendinizi fiziksel. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Şiddet. Fiziksel ya da cinsel olarak taciz edilme ya da tehlikede olma korkusu halinde yardım isteme. 3. • Çocuğumuzun tehlike içeren bir davranışı karşısında hemen yerinde. istemezse başkalarının dokunma hakkı olmadığı anlatılabilir. “Kötü dokunma. geceleri açık renkli giysiler giyme. güvenliksiz alanlarda yüzmeme vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. vücudunun kendisine ait olduğu. Cinsel ve Fiziksel İstismardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Mesajlar Okul öncesi dönemde eğitimde çocuğa özel bölgeleri öğretilebilir. Saptayacağımız eksiklikleri ve güvenli olmayan unsurları ortadan kaldırmak üzere. Okul çağında çocuklara örselenmeye karşı kendilerini koruyabilmeleri için şu önerilerde bulunulmalıdır: 1. 2. Kişi kötü dokunmada senin zorla kendisine de dokundurtmak isteyebilir ve bütün bunları başkalarına söylememe tembihi ile yapar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Biri vücuduna kötü dokunduğunda bu rahatsız eder. • Araç içinde çocuğun yaşına uygun güvenlik koltuğu ve kemerler kullanılmalı. motosiklet. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 79 . Trafik Güvenliği Bakımından Ailelere ve Eğitimcilere Verilmesi Önerilen Mesajlar • Çocuğumuzla birlikte sokağa çıktığımızda trafik kurallarına titizlikle uygun hareket ederek ona iyi örnek olmalıyız. Hiç bir tür silah ya da yaralayıcı alet taşımama ve kullanmama. Bir sorunun veya kaygın olduğunda çevrendeki yakınların seni dinleyecektir. arkadaş veya doktorla paylaşabilmelisin. • Okul öncesi dönemdeki çocuklarımızı çocuk yuvasına. Bu konu ile ilgili tanımlara ve ayrıntılı bilgiye ilgili bölümde verilmiştir.). ana okuluna götürüp getiren taşıtın OKUL TAŞITI niteliğinde olmasına dikkat etmeliyiz. bisiklet ya da araba kullanırken alkol içmeme. evle okul arasındaki yollardan en güvenli olanı belirlemek üzere inceleme yapmalıyız. trafik kurallarına uyma). 4. Daha büyük çocuklar için. her toplumda sık karşılaşılan bir olgudur. özel bölgelerine dokunamaz”. kayığa binerken. Okula giderken sürekli kullandığın güvenilir bir yol seçmelisin. Bu nedenle çocukların şiddet davranışları ile baş edebilmesine ilişkin bilgilerin sağlık eğitiminde yer alması çok önem taşımaktadır. • On yaşından küçük çocukların yolda karşıdan karşıya geçmelerine. baba. Spor yaparken kurallara uyma ve uygun giysiler giyme.C. Güvenli olmayan yerlere ancak yanında güvendiği bir erişkin ile gidilebilir. bir mağazaya veya okula sığınabilirsin.C. 5. ilgililerle işbirliğine gitmeliyiz. komşuya.T. Güvenli yüzme (yüzmeyi öğrenme. duygusal ya da cinsel taciz ya da saldırıdan koruma teknikleri öğrenme. yaya geçidi-üst geçit kullanma. anne. o izin vermedikçe kimse senin vücudunun hiçbir yerine. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaralanmalardan Korunma Konusunda Verilmesi Önerilen Bilgiler Trafikte güvenli davranışlar (emniyet kemeri kullanma. bu davranışın neden tehlikeli olduğunu göstererek anlatmalıyız. İlkyardım ve yeniden canlandırma yapabilme. Eğer tüm bunlardan biri başına gelirse bile. e. canını acıtır. T. 12 yaşından küçük çocuklar arka koltuklarda yolculuk yapmalıdır. ehliyetsiz otomobil kullanmama. yalnız okula gidip gelmelerine izin verilmemelidir. “Herkesin vücudu kendisinindir. 6. Özellikle yüzerken. senin istenmeyen şekilde vücudun istemediğin bölgelerine dokunulmasıdır ve genelde seni rahatsız eder. sinirlendirebilir.” Seni rahatsız eden bir olay olduğunda tehlikeli alanlardan kaçarak eve. bisiklet kullanırken kask takma.

sağlıklı çevreyi oluşturabilmede öz sorumluluk. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. Ankara. Kaynaklar: 1. III. engelli olarak yaşamı sürdürmede esenlendirmenin önemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ankara. Pekcan G ve Çobanoğlu Z. Arslan P. 2002. Gelişimsel Pediatri kitabı. Chapter 13. Bu nedenle “sağlıklı çevre” konusunun mutlaka eğitim konuları içinde yer alması gerekmektedir. 11. EDS 2002. Sinem Ofset. korunma ve erken tanının önemi. Çocukluk ve Ergenlik Döneminde Beslenme. 1998:519. 80 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pekcan H. özel sağlık sorunlarında yararlanılacak başvuru merkezleri konularında bilgilendirme yapılmalıdır. 2004. 4. Designing Effective Family Life Education Programs. VA. Davis L. İnsanlar yaşamları sırasında da çevreyi olumsuz olarak etkilemektedirler. İstanbul.C. 7. çalışan kişiler. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. toplum sağlığına bireysel katkının önemi. T. Ergen Sağlığı-Gelişimi Bilgilendirme ve Danışmanlık El Rehberi. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. 2005.1994. 2005 Sexuality Information and Education Council of the United States (SIECUS). kurumlar. 2004. kazalardan korunma yolları. okul ve sokakta güvenli bir yaşam için gerekli alışkanlıklar-davranışlar. www. Sağlık Hizmetlerinden Etkin Yararlanma Sağlık kurumlarının genel işlevi.. Brindis C. sağlık kuruluşlarına ulaşma yöntemlerini bilme. 2003 Uğur Baysal S. Bilim Kurulu Toplantı Raporu. 6. Ergenlerin Sağlık Bilincinin Geliştirilmesi Projesi. Bilgilendirme içinde insan ve çevresi (insanın çevresinin bir parçası olması). Ankara. 13. Eğitimcilere Yönelik Okullarda Sağlığın Korunması ve Çevre Sağlığı Bilimsel Eğitim Toplantısı Uygulama Kitabı. Guidelines for Health Supervision of Infants. Ertem İÖ. rev. A series from Advocates for Youth Vol. Güvenlik Kontrol Listesi. 2005. İstanbul. Milli Eğitim Bakanlığı. Türkiye’de Okul Sağlığı Hizmetlerinin Geliştirilmesi İçin Yönerge Taslağı İstanbul Üniversitesi Çocuk Sağlığı Enstitüsü. 2. doğal ve toplumsal çevreye karşı duyarlılık. National Center for Education in Maternal and Child Health.siecus. Milli Eğitim Bakanlığı. 9. Garipağaoğlu M. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu.Ü Beslenme ve Diyetetik Bölümü. Ankara. Ankara.C. H. Saga Yayınları. 2004. İnsan Kaynağını Geliştirme Vakfı. Ankara. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu. 5. Children. Hızlı Hazır Yemek sistemi (Fast Food) Hizmet İçi Eğitim Semineri 17-18 Kasım 1993 Türkiye Diyetisyenler Derneği Yayını: 6. Sağlık Bakanlığı. Bright Futures. trafik ve güvenlik kuralları ve ilkyardım ilkeleri konuları bulunmalıdır. 2004. Nelson Textbook of Pediatrics. sağlığı koruma ve sağlık sorunları için başvuru merkezleri ile işbirliği yapmanın önemi. ev. Green M. and Adolescents (2nd ed. 10. Palfrey JS. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .). Akdağ F. Middle Childhood p51–53. 14. 2002. Çocuk Sağlığı Derneği.C. 8. Sağlıklı Çevre Bugün pek çok sağlık sorununun çevreden kaynaklandığı bilinmektedir.Sağlık Bakanlığı.. Yıldırım F. Türkiye f. Arlington. 3. doğayı korumanın önemi ve sağlıklı gelişimle ilişkisi. doğal çevreyi korumak için gerekli olan davranışlar. 12. Bulut A. Gökçay G. aşı hizmetlerinin yararını açıklama. Developing Guidelines for Comprehensive Sexuality Education. Çocuk Güvenliği: Yaralanmaların ve Zehirlenmelerin Önlenmesi. Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi. g.org T. İstanbul: İstanbul Tıp Fakültesi Basımevi. kendine ve başkalarına zarar verebilecek davranışlardan kaçınma yolları. sağlıklı kişi muayenesinin önemi. organ ve kan bağışının toplumsal ve bireysel önemi.C.

Ondokuz Mayıs. İlköğretim 7.957 öğrenci katılmıştır. SİGARA. Diyarbakır. dünyada önlenebilir ölüm nedenleri arasında ilk sırada yer almaktadır. İzmir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.989 ilköğretim öğrencileri arasında en az bir kez tütün kullanma yüzdesi %16.101) en az bir defa sigara kullanma %57.1. Sigaranın yanı sıra.9 olduğu saptanmıştır. Harran.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı tütün ve alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. Eskişehir. Kırıkkale. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tütün çiğneme de bilinen diğer tütün ürünleri arasında yer almaktadır. Lise 1 ve Hazırlık sınıfı öğrencileri üzerinde 2003 yılında uygulanan bir ankettir.C. Sigara dumanına maruz kalanlar: Bu durumda birey sigara içmez. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kocaeli. pipo. 8. Diyarbakır.270 ortaöğretim öğrencisi arasında yaşamı boyunca en az bir kez tütün kullanımı %55. Hiç sigara içmeyenler: Yaşamı boyunca 100 adetten daha az sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Sivas. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16 yaş “grubundaki 4. 12. Bu noktada “31 Mayıs Dünya Tütünsüz Günü” ve “20 Kasım Dünya Sigarayı Bırakma Günü”ve “9 Şubat Dünya Sigarayı Boykot Günü” önem taşımaktadır. yarattığı sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve sosyal gelişmeyi engellemektedir. Osmangazi. ALKOL VE MADDE KULLANIMI D. Dünyada en sık tüketilen tütün ürünü sigaradır. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. Tanımlar: Halen sigara içenler: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve aynı zamanda halen sigara içmekte olanlar. b. Mersin..5 bulunmuştur. kızlarda bu yüzdeler %21. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. • Türkiye Küresel Gençlik Tütün Araştırmasında 61 ilden 202 okulda eğitim gören toplam 15. Sağlık çalışanları bu özel günlerde yapılan tütün mücadelesi çalışmalarına etkin biçimde destek vermelidirler. KGTA. Uluslararası Hastalık Sınıflandırması listesinde bir kod olarak yer almaktadır..C.C. Bu kapsamda aralarında Türkiye’nin de bulunduğu taraf ülkeler için bağlayıcı nitelikte olan DSÖ “Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi (FCTC-TKÇS)” 27 Şubat 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Çocukluk ve Ergenlik Dönemde Tütün Tüketim Nedenleri ve Bağımlılık: Çocuk ve gençlerde sigara içme fiziksel ve psikososyal gelişme sürecinin değerlendirilmesiyle T.8 ve halen kullanma %22. Erkeklerde şimdiye kadar sigara kullanımı %34. İstanbul.0 iken.1 TÜTÜN KULLANIMI Tütün. puro.T. Tütün. Tütün tüketimi ve yol açtığı sağlık sorunları küresel bir savaşım alanıdır. Adana. • Ögel ve arkadaşlarının (2004). Tütün içimi yalnızca içicilerin değil sigara içmeyen. Tütünle savaşta küresel düzeyde çeşitli etkinliklerin düzenlendiği önemli günler bulunmaktadır.9 ve halen kullanım %14. Mersin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 81 . Tütün bağımlılığı. Trabzon. Dünyada yoksul aileler gelirlerinin %10’unu tütün tüketimi için harcamaktadırlar. • Dışişleri Bakanlığı’nın koordinatörlüğünde yapılan araştırmada (2003) Adana.9’dur. Günümüzde tütün ve tütün ürünleri her on erişkinden birinin ölüm nedenidir. Geçmişte sigara içmiş olanlar: Yaşamı boyunca 100 adet sigara içmiş olanlar ve halen sigara içmeyenler. Türkiye’de Sigara Kullanım Sıklığı • Bilir ve arkadaşlarının 1996 yılında yaptıkları çalışmada lise öğrencilerinde sigaraya başlama yaş ortalaması 14. nargile.5 ve %10. ancak tütün dumanına maruz kalan bütün bireylerin sağlıklarını da tehdit etmektedir. Ankara.2 olarak bulunmuştur. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. a. ancak bulunduğu ortamda sigara dumanı vardır ve birey bu dumandan etkilenir.

C. Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde her iki cinsiyet için de sigara içmeyi etkileyen etmenler aşağıda sıralanmaktadır: • Psikososyal etmenler • Düşük eğitim düzeyi (kendisinin ve ailesinin) • Düşük benlik saygısı • Depresyon • Risk alma • Sigaranın zararlarının olmadığını kabul etme • Sigara içen kişilerin ya da sigara içmenin beğenilen bir davranış olarak kabul edilmesi. 2. aşırı istek. • Ailede ya da kardeşler arasında sigara içen bir kişi olması • Aile ya da arkadaşların sigara içmeyi kabul eden tutumları • Düşük sosyoekonomik durum • Toplumsal cinsiyete özel etmenler Sigara firmalarının gençleri. Sigara içme ciddi bir madde kullanımıdır. gençlere yönelik hazırlanan her türlü kitle iletişim kanalında sigaraya olumlu görüntü veren yaklaşımları yerleştirmektedirler. Bu çoklu yaklaşım içerisinde sağlık çalışanına da özel görevler düşmektedir. Tütün ve Tütün Ürünleri Savaşımında Sağlık Çalışanlarının Yeri Tütün ürünleri ile savaş çok sektörlü bir yaklaşım gerektirir. ebe. fiziksel ve cinsel büyüme ve gelişme ergenlik döneminde farklı davranışlar kazanılmasını sağlayabilir. toplumsal olaylarda gizlilik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tütün kullanımı. Sigara firmaları. hemşire. Yoksunluk belirtileri sinirlilik. Özellikle birinci basamak sağlık kurumlarında çalışan hekim. güncel bilgileri izlemek. yorgunluk ve sindirim sistemi yakınmalarıdır. Nikotin şimdiye dek bağımlılık yaptığı bilinen maddeler içinde en fazla etkisi olandır. Bu noktada öğrencinin kendisinin. sağlık memuru. Bu kapsamda sağlık çalışanlarının benimsemesi gereken genel yaklaşımlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır: 1. anne-babasının. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tütün bırakma yollarını araştırmak. Bütün başvuranların tütün kullanma durumlarını sormak. Sigara ile özdeşleştirilen iletiler. cinsel çekicilik. 5. “tütün tüketim sıklığının azaltılması” ve “sigara dumanına maruz kalmanın engellenmesi” olarak üç temel yaklaşım bulunmaktadır. Çalıştığı kurumda “tütünsüz” bir yaklaşım benimsemek. fiziksel görüntü ve kilo kontrolü üzerindedir. eczacı ve diğer sağlık çalışanları bu konuda ilgili kurum ve kuruluşlarla birlikte hareket etmelidirler. diş hekimi.C. dikkat dağılması. Sağlık çalışanlarının ergenlere yönelik sağlık hizmet sunumları sırasında sigara ile ilgili iletiler vermek: 82 T. Kamuya açık yerlerde tütün tüketiminin engellenmesi için çaba göstermek. tütün savaşımı kapsamındaki çalışmalarını sürdürürken toplumda yaşayan bireyler için “olumlu örnek” olma sorumluluklarını unutmamalıdırlar. huzursuzluk. 3. eğlence. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyicidir. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun herhangi bir tütün ürününü kullandığını belirlemek bu alışkanlığın önlenmesi açısından çok önemlidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tütün ve tütün ürünleri ile savaşta “tütün tüketiminin engellenmesi”. Sağlık çalışanları. baş ağrısı. vücutta bulunan bütün organ ve sistemleri olumsuz etkiler. Sağlık çalışanları verdikleri günlük hizmet içerisinde tütün savaşımını olağan bir görev olarak algılamalıdırlar. Gençler sigara içmeye başladıktan bir kaç gün ile bir kaç hafta içinde yoksunluk belirtileri gösterebilirler. 4.Sağlık Bakanlığı. kadınları ve eğitim düzeyi düşük ve yoksul grupları hedef gruplar olarak belirledikleri kendi belgelerinde yer almaktadır. Araştırmalar arkadaşların gençlerin sigara içme nedenleri arasında en önemli etkilerden birisi olduğunu göstermektedir. Psikososyal gelişim. heyecan. Türkiye anlaşılabilir. mesleki uzmanlıkta başarı. c. bağımsızlık.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 83 . bugün kendimi iyi hissetmiyorum” veya “Bugün boğazım ağrımaya başladı ve sigaranın bunu daha da kötüleştireceğini düşünüyorum” veya “Bütün bu zararlı maddeleri vücuduma almak istemiyorum”.D-1 ve 3. Tütün ve tütün ürünleri ile savaş kapsamında sağlık çalışanları daha özel yaklaşımlara gereksinim duyabilirler. Sigaraya başlayan bir gencin sigarayı bırakması için girişimlere hemen başlanmalıdır ve hemen bir randevu verilmelidir.D-2’de sunulmuştur. Ergenler. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Örneğin.C. sigaraya karşı sağlıklı yaşama seçenekleri sunma ve sigara içen akranları arasında onu kutlama yoluyla yardımcı olunabilir. sigara içmemelerinin sürdürülmesi konusunda “Akıllı seçimler yapmaya devam ediniz” gibi övgülerle yüreklendirmelidir • Sigaraya başlamaya niyet eden ve etrafında sigara içilen bir ortamda yaşayan ergene. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Sigara içmeyen ergenler övülmeli ve davranışlarının “normal olduğu” iletisi verilmelidir.C.T.C. Eğer sigarayı bırakmak istemiyorsa. sigara içmeyenleri övme. • Sigara içen ergenlere tedavisinin başlayabileceği ve bu konuda çok başarılı olacağı bilgisi verilmelidir. sigara teklif edilen bir genç bu teklifi şu şekilde yanıtlayabilir: “Teşekkür ederim. hekim bu konuda direnmeli ve sigara bırakmanın çok önemli olduğunu vurgulamalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Olası bazı durumlarda izlenmesi önerilen bazı yollar da Şekil 3. T. hastayı yüreklendiren yayınlar sağlamalı ve daha sonraki ziyaretlerde konuyu yeniden gündeme getirmelidir.

Okullarda ve özellikle ergenlerin bulundu u ortamlarda yaplan çal malarda bütün çocuklarn/ergenlerin tütün kullanma al kanl nn sorulmas. (Baknz ekil 3. Sa lk kurumuna ba vuranlar sigara dumanna maruz kalma ile ilgili bilgilendirmek. uygulanmasnn desteklenmesi ve savunuculu unun yaplmas. Tütün tüketim skl nn saptanmas ve zaman içindeki de i imin belirlenmesi için düzenli olarak bilimsel alan ara trmalarnn yaplmas. Türkiye’de tütün kullanmna ili kin yasalarn tantm.D-2) ekil 3. Özellikle tek tek sigara sat nn engellenmesi.Sağlık Bakanlığı. Bölgesinde bulunan okullarda e itim ba ta olmak üzere benzer çal malar sürdürmek ve gerekli kurum ve kurulu larla i birli i içinde olmak.C. çicilerin bu davran larn brakmalarna yönelik yakla m.C. veli) Okul e iticilerinin sigara içmemelerinin sa lanmas. Ba lamam olanlarn bu davran larn sürdürmelerine yönelik çal malar. Halk e itimleri (özellikle okula devam etmeyen ergenler ba ta olmak üzere riskli gruplarn e itimi). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ö retmen. Türkiye Tütün ve Tütün Ürünleri ile sava mda Sa lk Çal annn Yakla m Tütün tüketimi al kanl nn hiç edinilmemesi için Tütün tüketimi davran nn braklmas için Sigara dumanna maruz kalmanzn engellenmesi için Okul e itimleri (ö renci. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kapal ve insanlarn toplu olarak bulunduklar ortamlarda sigara kullanlmamasnn sa lanmas . ileti im içinde oldu u toplumu bu konuda duyarl hale getirmek. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 96 . Sa lk kurumuna ba vuran herkesin tütün kullanma al kanl nn sorulmas.D-1: Tütün ve Tütün Ürünleri ile Sava mda Sa lk Çal anlarnn Yakla m 84 T. (Varsa) okul çevresinde herhangi bir tütün ürününün sat nn engellenmesi için sa lk ekibi tarafndan aralkl kontrollerin yaplmas.

vb. skl n. sosyal. Ba vurann kayglar olup olmad n ö renin. içiyorsa nedenini. destek olmaya devam edin. ba ta yaptklarn tekrar uygulayn. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Fiziksel ve psikolojik ba mllk düzeylerini saptamaya yönelik sorular sorun. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.) Yardmc olun Tütün kullanmndan vazgeçmeye kesin olarak karar vermi bir ki inin uygun bir brakma günü belirlemesine yardmc olun. brakmay daha önce deneyip denemedi ini. ekonomik.C.D-2: Tütün Kullanan Bireye Yönelik Yakla mda Hekimin Rolü T. miktarn.C. Ba vurann brakma konusundaki “kesin” kararn bekleyin. zleyin Kontrole ça rn (özellikle akut dönemde sk aralklarla) Halen içmemi se bu davran n destekleyin. Gerekçelerinin anlatlmas (sa lk. sigaray brakmay dü ünüp dü ünmedi ini. Yoksunluk belirtilerini hatrlatn. ekil 3. Ba vurann kendisinin tütün kullanmas ile ilgili özelliklerin farkna varmasn sa layn.T. gerekirse zaman tanyn. ba arsz olduysa nedenlerini sorun. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 85 97 . Ba vuranla bu konudaki ileti im srasnda ona zaman ayrn. Tekrar içmeye ba lam sa ba lama nedenlerini ara trn.C. Sigara içiyor musunuz? (evet-hayr) Öneri getirin Sigara içen tüm ba vuranlara brakmasn önerin . Gerekli gördü ünüzde sigara/tütün brakma polikliniklerine gönderin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ba vuran ile yaplan her görü mede sigara içip içmedi ini.

6’dır. sakinleştiriciler %3 ve ekstazi %2’dir. Yüzüncü Yıl) birinci sınıf öğrencileri arasında 2004-2005 öğrenim yılında yapılan bir çalışmada (n=3. Diyarbakır. Kocaeli. Diyarbakır. Halen kullanım ise tütün için %18. • Ögel ve arkadaşları (2003).) 86 T.989 ilköğretim öğrencileri arasında alkol kullanma sıklığı %15. Adana. Diyarbakır. büyüdüğünü kanıtlama göstergesi olarak madde kullanması vb) • Biyolojik etkenler (maddelere verilen fizyolojik tepkiler. Madde kullanımı yüzdeleri. ruhsal ve sosyal boyutları olan önlenebilir bir sağlık sorunudur. Uçucu çözücüler(Solvent/inhalan) tipi bağımlılık 8. Harran. Türkiye D. Alkol barbitürat ve benzodiazepinler 3. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı engellenmediği zaman bağımlılık durumu da ortaya çıkabilir.1 ve eroin ve ekstazi kullanım yaygınlığı %2.182 öğrenciye ulaşılmıştır ve yaklaşık yarısı alkol kullanma deneyimlerinin olduğunu belirtmişlerdir. alkol için %20. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanım Nedenleri Çocuk ve ergenlerde alkol ve alkol dışı madde bağımlılığına yol açan başlıca etkenler aşağıda sıralanmıştır: • Arkadaş etkisi (arkadaşın kullanımı. esrar kullanımı %4. İstanbul. Türkiye’nin farklı coğrafi bölgelerinden seçilen dokuz ilden (İstanbul. Uyarıcı (Psikostimulan) tipi bağımlılık 6. Mersin. İstanbul. İzmir ve Samsun’da 2003 yılında ortaöğrenim kurumlarına devam eden “15-16” yaş grubundaki 4. Hayal gördürücü (Hallusinojen) tipi bağımlılık 7. Mersin.9. Trabzon. Bu nedenle sağlık çalışanlarının bu konuda temel bazı yaklaşımları bilmesi gerekmektedir.101) en az bir defa alkol içme %47. Kocaeli.2 ve halen içme %22. İlk olarak ekstazi kullanma yaşı ortalama 13. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11. uçucu madde kullanımı %5.989 ilköğretim öğrencisinden % 1. esrar %4. arkadaşın madde kullanımı ile ilgili tutumu vb.270 ortaöğretim öğrencisinden % 4.Sağlık Bakanlığı. Kocaeli) 2001 yılında toplam 11. uçucu ve uyuşturucu maddeler kullanımı %1. Esrar tipi bağımlılık 4. Osmangazi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kocaeli. • Uluslararası Çocuk Merkezi tarafından Türkiye’de sekiz üniversitenin (Adnan Menderes. biyolojik.5’i yaşam boyu en az bir defa ekstazi kullandığını belirtmiştir. İstanbul. Kırıkkale. İzmir. uçucu maddeler %4. anababaların madde kullanımı ile ilgili tutum ve düşünceleri vb) • Psikolojik etkenler (ergenin kendine güveninin az olması ve gelecekle ilgili kaygı taşıması. Tütün tipi bağımlılık a. Sivas. sorunlarla baş edebilme gücünün yeterli olmaması.7’dir.2’si ve 12. Adana.5’dir. madde kullanmayı deneme %3 ve halen kullanma %0. Opiyat tipi bağımlılık (morfin ve benzeri ilaçlar) 2. b. Türkiye’de Alkol ve Madde Kullanım Sıklığı • Ögel ve arkadaşlarının (2003). • Ögel ve arkadaşlarının (2004).4’tür. • Dışişleri Bakanlığı’nın eşgüdümünde yapılan araştırmada (2003) Adana. Eskişehir. Sivas ve Trabzon’da 2001 yılında 11.0’ı esrar kullandığını belirtmiştir.0. Ondokuz Mayıs. Kokain tipi bağımlılık 5. İzmir.C. Mersin.2 ALKOL VE ALKOL DIŞI MADDE KULLANIMI Alkol ve alkol dışı madde kullanımı dünyada olduğu gibi ülkemizde de başta çocuk ve ergenler olmak üzere her yaş grubunu etkileyen. Adana. Eskişehir. Ortaöğretimde (n=12270) öğrencileri arasında yaşamı boyunca alkol kullanımı %45. uçucu madde için %2 ve diğer maddeler için %1’dir. madde kullanımını ve bağımlılığını aşağıdaki şekilde sınıflandırmaktadır: 1. Mersin. Diyarbakır.) • Aile etkisi (ailede bir içicinin varlığı.0. vb. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ).991 lise ikici sınıf öğrencisinden % 2.4. Ankara. Eskişehir. anabolik steroidler %3. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İzmir.C.

Alkol kullanma ile birlikte görülebilen sorunlar. nüfusun fazla olması. Bu durumlar aşağıda listelenmiştir d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. burunları akar ve göz bebekleri büyür. e. başka madde de kulananların davranışları ve özellikleri öykü alma sırasında dikkate alınmalı. Araştırmalar ve yayınlardan elde edilen verilere göre aşırı içki içmek gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru yayılmaktadır. Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Belirtiler • Maddeyi kullanmak için güçlü bir istek • Maddeyi kullanma davranışını denetlemede güçlük • Tolerans gelişimi • Yoksunluk belirtileri • Maddeyi elde etmek kullanmak ve belirtilerini gizlemek için aşırı zaman ve çaba harcamak • Madde kullanımı bireyde toplumsal. kalın tabanlı ayakkabı giyerler. ağız ve burun çevresinde kızarıklık olur. daha fazla para harcamaya başlarlar. madde kullananların vücutlarında iğne izleri. fiziksel sorunlara yol açmasına karşın maddeyi almaya devam etmek Alkol Dışı Madde Kullanan Kişilerde Görülen Davranış Değişiklikleri • Arkadaş çevreleri değişir ve genellikle odalarında yalnız kalmayı seçerler.D-3). alkol ve alkol dışı maddelere kolay ulaşabilme vb. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili toplumda bazı yanlış inançlar bulunmaktadır.T. Bu grupta yer alan ergen ve gençler. ruhsal.C. Alkol Kullanma İle İlgili Sorunlar • Okulda sorunlar yaşama • Arkadaşlar ile geçinememe • Alkollü iken araba kullanma • Sevgili ile tartışma • Polis ile sorun yaşama. riskli davranışları diğer gençlere göre çok daha fazla almaktadırlar. • Okul başarıları ve okula devamları azalır. Bu noktada çocuğun kendisinin.C. • Dış görünümlerinde ve kişisel temizlik ve bakımlarında olumsuz değişiklikler olur. Sağlık Çalışanlarının Alkol ve Madde Kullanım Savaşımındaki Rolü Sağlık çalışanlarının özellikle ergenlerle iletişiminde alkol ve madde kullanımı konusunda duyarlı olması ve öykü içinde mutlaka sorması gerekmektedir.C. • Ruhsal durumlarında değişiklikler olur (örneğin. enjeksiyon izlerini saklamak için sıcak havalarda bile uzun kollu giysiler giyerler) Alkol ve madde kullanımının önlenmesi ve kullananların bırakmalarında sağlık çalışanlarının önemli rolü olduğu belirlenmiştir. T.) c. anlamsız şekilde terlerler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu yanlış inançların ve ilgili doğru bilgilerin sağlık çalışanları tarafından bilinmesi konu ile savaşımda önem taşır. Tanı Okul çağındaki bir çocuğun alkol ya da alkol dışı madde kullandığından kuşkulanmak ve durumu belirlemek çok önemli bir basamaktır. damarlar üzerinde iltihaplanan bölgeler vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 87 . alkol kullandığı belirlenen öğrenciler bu açılardan ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. Bir defada sarhoş olacak kadar içki içmek “aşırı içki içmek” olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle ergenin alkol içme sıklığı ve miktarı birlikte sorulmalıdır. anne-babasının. mevsimine uymayan çizme. f. Aşağıda sağlık personeline yol gösterici öneriler özetlenmiştir (Şekil 3. arkadaşlarının ve öğretmenlerinin bildirimleri belirleyici olabilir. madde gereksinimi yaklaştığında gözleri sulanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Toplumsal ve kültürel etkenler (düşük sosyo-ekonomik düzey. morarmış ve kabuk bağlamış bölgeler bulunur. nedensiz görünen aşırı duygusal dalgalanmalar ortaya çıkabilir). (örneğin.

4. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı konusunda yapılan girişimler sağlıkla ilgili diğer konulara göre daha fazla özen ve deneyim gerektirir. 8. 4. Çünkü hedef grubun konu ile ilgili ayrıntıları öğrenmesi “merak uyandırma. evrensel değerlerin yanı sıra toplumun kültürel yapısı ve değer yargıları göz önünde bulundurulmalıdır. irade yeterli değildir. 6. başka bir maddeye ya da kişiye bağımlı olmadan da amacına ulaşabileceği’. Herkes kullanıyor. bir şey olmuyor. 6. Ben kontrol edebilirim. Alkol ve alkol dışı maddeleri tanıtan semboller. Ergenlerle kurulan iletişim sırasında yargılayıcı ve sorgulayan yaklaşımlardan kaçınılması önerilmektedir. Doğru Bilgiler 1. Alınan alkol miktarı ile hastalık görülme riski doğru orantılı olarak artmaktadır. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak da olumsuz bir davranıştır. Alkol ve diğer maddeler hem aileye hem topluma zarar verir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 7. 88 T. 2. 3. gizli reklam” gibi istenmeyen sonuçları beraberinde getirebilir. 2. Alkolün azı yararlıdır. ‘Kendi bedenlerinin çok değerli olduğu. Alkolün azı yararlı değildir. Ara sıra kullanmakla bir şey olmaz. Herkes bağımlı olabilir. Benim iradem güçlüdür. ‘Bağımsızlığından ödün vermemiş olacağı’. 5.D-3). figürler. simgeler vb. Sadece zayıf bireyler bağımlı olur. Bağımlılığın irade güçlüğü ya da zayıflığı ile mutlak ilişkisi yoktur. Sağlık çalışanı okul çağı çocuklarına hizmet sunarken bu ilke ile hareket etmelidir. 5. Bu nedenle sağlık çalışanı alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile ilgili erken tanı. Bir kere kullanmaktan bir şey olmaz. tedavi ve esenlendirme ilkelerini bilmelidir (Şekil 3. Bağımlılığa yatkınlık genlerle geçen biyolojik bir özelliktir ve bu yatkınlığın kimde olduğu bilinmemektedir. 8. Bu nedenle okul eğitimlerinde konunun uzmanı olan kişilerin deneyimlerinden yararlanılmalı. Alkol ve alkol dışı madde kullanımı ile savaşımda benimsenmesi gereken temel yaklaşım “korunma” bir başka söyleyişle bu alışkanlıkların hiç edinilmemesi olmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Bir kez ya da ara sıra madde kullanmak bağımlılığa yol açabilir 3. 7. kendisinin ve başkalarının bu değere zarar vermesine engel olması gerektiği’ yer almalıdır. Alkol ve diğer maddeler sadece kullanana zarar verir. Ben bağımlı olmam. Kullanımın bugün zararlı olmaması yarın da olmayacağı anlamına gelmez. onların anlattıklarını etkin dinleyen ve tarafsız bir yaklaşım sergilenmelidir. Bu yöntemle ergenlerin alkol ve alkol dışı madde kullanımının zararlı olduğu ile ilgili farkındalık düzeylerinin artması sağlanabilir. eğitim süreçlerinde kullanılmamalıdır.C. Konu ile ilgili her türlü önleme çalışmasında ergenlere verilecek iletilerin temelinde ‘Kendinde var olan yetenekleri etkin kullandığında. Bunun yerine sevecen. Türkiye Yanlış İnançlar 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Hilton Convention Center. Uğurlu M. Madde Kullanımı ve Bağımlılığı.B. Bilir N. Kırcalıoğlu N. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) • Okul ve diğer kurum/kuruluşlarla işbirliği içinde hareket etmek • Alkol ve alkol dışı madde kullanımının engellenmesi konusunda toplumda farkındalık yaratma ve duyarlılık geliştirmesinin sağlanmasına katkıda bulunmak • Ergenler için ilgi ve enerjilerini 'doğru' yönlendirebilecekleri etkinlikler planlamak. 11. Drugs and Tobacco. Ergüder T. 51 (2006) 13. WHO Regional Publications European Series No:66. spor. WHO. vb etkinliklerin özellikle okul ortamlarında yürütülmesi önerilmektedir) Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının bırakılması için Kuşkulu olguların uygun kurum ve kişilere yönlendirilmesi Ek yaklaşım için bakınız T. Grebb JA. and Bülbül SH. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 89 . “The Knowledge of Adolescent Period and the Life Style of the First Year Students in Universities. Arıkan Z. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Antıp AŞ. 'iyi' örnek olmalarını destekleyen çalışmalar) o Öğretmenlerin eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Doğan YB..C. Soydal T. 1996(4) Arıkan Z.C. Yayınları. 2002. Ankara 1998. Çakır B. Doğan BG.D-3. 6. Yıldız AN. Telatar G. Doğan Y. 5. pp. Kaplan HI. Madde kullanım bozuklukları-çocuklarımıza ait güzellikler yok olmasın. 1290-1311. Dünya Sağlık Örgütü ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırılması Türkçe yazım yönetmeni O. Williams and Wilkins. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Kitabında (Ed. Turkey. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003: syf. 2. B Uluğ. 4. Alkol Bağımlılığında Biyolojik Görüşler. 2005. Coşar B. Lippincott Williams&Wilkins. sanat. Health Professionals Against Tobacco. Ankara. 29th UMEMPS Congress Union of Middle Eastern and Mediterranean Pediatric Sociteies. 1998. 2005. Anderson K. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1993. 55-56 Bilir N. Kriz Dergisi 1996 (4). I Sayıl).. Ammerman SD and Neinstein LS. 12.T. Philadelphia. Doğan YB. T. Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Mücadelesinde Sağlık Personelinin Rolü Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 1997. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Alkol ve Alkol Dışı Madde Kullanımı Savaşımında Sağlık Çalışanının Yaklaşımı Alkol ve alkol dışı madde kullanımı davranışının hiç edinilmemesi için • Hedef gruplara yönelik eğitim etkinlikleri yürütmek o Ergenlerin eğitimi (Çocuk ve ergenlerin “sağlığın korunması” ve “sağlığın geliştirilmesi” konusundaki bilgi ve bilinç düzeylerini artırmaya yönelik uygun teknikler kullanarak çalışmalar planlamak ve yürütmek) o Ana babaların eğitimi (sorumluluklarını vurgulayan. Sadock BJ.. Turkey. Tütün Kontrolünde Sağlık Profesyonellerinin Rolü. WHO. 1997 7. 2000:139-148. 3.C.C. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. düzenlemek (örneğin. Synopsis of Psychiatry. Smoking Behavior and Attitudes-Ankara.Young people and Alcohol. September 14-17. Substance related disorders. Özcebe H. Tobacco use among youth and related characteristics. 1995 Arıkan Z. Tobacco in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. 3P Dergisi. Bertan M. Alkol bağımlılığında demografik ve epidemiyolojik bir bakış. 9. pp. Hacettepe Public Health Foundation and International Development Research Center. Soz Praventiv Med. 230-234 Şekil 3. 8. Haznedaroğlu D.Madde kullanımı-bağımlılığı ve kitle iletişimi konusunda bir uygulama modeli. 2005. LS Neinstein). 10.Öztürk. Warren CW.

“Ankara İl Sağlık Müdürlüğü Ruh Sağlığı Disp. 17.. LS Neinstein). psychiatric clinic of North America. Tot Ş. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. 26. IQ Kültür Sanat Yayıncılık 45. (Basılmamış doküman). “Türkiye’de İlköğretim ve Ortaöğretim Gençliği Arasında Esrar Kullanımı”. Guindon EG. Yenilmez Ç. Sigara Bağımlılığı ve Hekimler. Yenilmez Ç. Eğitim ve Toplumsal Girişimle Madde Kullanımının Önlenmesi Madde Kullanımı Üzerine Ulusal Değerlendirme Çalışması 2003 (Altı Büyük Şehirden Elde Edilen Sonuçlar). 1990. Jandarma Genel Komutanlığı. M. http://www. Esen A. Narkotik Şube Müdürlerinin önerileri dikkate alınarak. Handbook of hospital based substance Abuse treatment. Letho J. Tamar D. Ankara Üniversitesi Tıp Fak. Smoking. Liman O. Yılmazçetin C. 16.1271-1289. 25. Soydal T. Tot Ş. Doğan O. Alcohol in Adolescent Health Care A Practical Care (ed. WHO Regional Publications European Seri No 60.2004 . Liman O. 20.K. 15(2):112118.int/topics/smoking/en/. WHO. Uğuz Ş. 90 T. Bilici M. The Benefits of Smoking Cessation: US DHSS Office on Smoking and Health. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Alcohol and drugs. Ergüder T.C. Doğan O. Çorapçıoğlu A. Sağlık Bakanlığı (Ruh Sağlığı Dairesi Başkanlığı). Lippincott Williams&Wilkins. Bilici M. Pergomon Press. 1993.C. Ögel K. Ergenlerde Madde Kullanım Bozukluklarına Yaklaşım Kılavuzu. 2002. Taner S.pdf. Yeniden Yayın No:4. Lerner WD. 4: 67-71. Tamar D. 22. Bağımlılık Dergisi 2003. Türkiye’de sağlık Hizmetleri. Ankara. İstanbul. 2003. Uğuz Ş.int/eprise/main/WHO/Progs/ADU/Home/. Adalet Bakanlığı ve Milli Eğitim Bakanlığı ve UNODC.1(1):90.who. Department of Health and Human Services. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. Psikoloji Dizisi 5. Ögel K. Tamar M. Psikiyatri AD. Uğuz Ş. okullarda yapılacak eğitim çalışmalarında temel alınmak üzere hazırlanmış olan sunum materyali. Tamar M. Türkiye 14. ISBN:975-590-072-1. Çorapçıoğlu A. 1990. Liman O. 23. Doğan O. 18. Bilici M. Fine J. Evren C. Current epidemiology of comorbidity of psychiatric and addictive disorders. 19. 28. Miller NS. Ögel K. and Future. “Türkiye’de Ortaöğretim Gençliği Arasında Ecstasy Kullanımı”. Yorgancıoğlu A. Yenilmez Ç. Methods. Gazi Üniversitesi Tıp Fak. Sır A. Toraks Dergisi. İstanbul. Maryland: A Report of Surgeon General. Türkiye’de sigara sorunu ve mücadelesi. Barr AM. IQ Kültür Sanat Yayıncılık. 2000. http://www.Sağlık Bakanlığı. işbirliğinde Türkiye’de 16 ilde görev yapan Psikiyatri Uzmanları ve J. WHO. Erişim tarihi: 4 Ekim 2005. Tamara. İçişleri Bakanlığı.who. Monitoring the Tobacco Epidemic: Past. Shafey O. Çorapçıoğlu A. Doğan O. 1995. Dışişleri Bakanlığı. Sır A. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Rockville. Erişim tarihi: 3 Ekim 2005. 29. Present. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. M. Tot Ş. Psikiyatri AD. Yılmazçetin C. Alkol ve Madde Kullanım Yaygınlığı” Türk Türk Psikiyatri Dergisi 2004. Saray Kitapevi. Ankara. 1993. 27. Ögel K. http://www. Tot Ş. Yenilmez Ç.who. Ağustos 2003. Shuckid AM.Gn. 32. Ögel K. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. “Dokuz İlde İlk ve Ortaöğretim Öğrencilerinde Tütün. T. Bilici M. 2003.C. Tamara. ANKARA . Sır A. Uğuz Ş. Philadelphia. Approaches to Alcohol Policy. 2002. pp. Çorapçıoğlu A. 24. 30. Sağlık Bakanlığı. U. Sır A. 15.int/tobacco/ global_data/country_profiles/Methods. 31.S. Alkol ve Madde kötüye kullanımı Türkçe editör Sezen Koşav. 4: 15-19. 21. 15(2):112118. Taner S.euro. Bağımlılık Dergisi 2003. Neinstein LS and Anderson MN. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ögel K.

Gençlerin %15.7’si (%95. Güven aralığı 11. E. tüm ülke düzeyinde 261 okulda.1 GÖRÜLME SIKLIĞI Ülkemizde.7-36. E. %48. Toplumun bütün gruplarını etkileyen karmaşık bir sorun olan şiddet açısından daha fazla risk altında olan bazı gruplar tanımlanmıştır. Gençlere fiziksel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. tecavüz. Toplumsal Şiddet: Toplusal veya politik grupların belli politik. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu (10/337. çok boyutludur. 1.7’si (%95.1) ise duygusal şiddet uyguladığını.Gençlerin %22’si (%95. Güven aralığı 21.M.7) sözel şiddet ile karşılaştığını. .9-36. %35. T. Çocuk istismarı.T. Diğer türlerinde ise kişi kendisine öldürme amaçlı olmaksızın fiziksel zarar verebilir (örneğin: kendini yaralama). ŞİDDETİN ÖNLENMESİ Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) yaptığı tanıma göre şiddet kişinin kendisine.5) fiziksel şiddet ile karşılaştığını.Gençlerin %36.9-49. . Şiddetin çeşitli dışavurum biçimleri olabilir. gibi şiddet biçimleri de görülmektedir. psikolojik yıkım. Şiddet üç grup olarak incelenmektedir: 1. %11.9) duygusal şiddet ile karşılaştığını. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 91 . soygun.357) Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007) araştırmasında. gelişme bozukluğu ya da yoksunlukla sonuçlanacak ya da sonuçlanma olasılığı yüksek bir biçimde tehdit yoluyla ya da doğrudan istemli olarak fiziksel güç ve erk kullanmasıdır. sözel ve cinsel şiddet tanımları verildikten sonra son üç ay içinde şiddetle karşılaşma durumları sorulmuştur. hırsızlık.3-16.Gençlerin %53’ü (%95. Tutum ve inançlar b. Bu araştırmanın sonuçlarına göre.343. duygusal. Güven aralığı 34. toplam 26677 öğrenciye ulaşılmış olup. Kaba. Bu gruplardan birisi çocuklardır. zorbalık. ekonomik veya toplumsal amaçlar uğruna ortaya koydukları şiddet içeren eylemlerdir. ölüm. Kişinin kendisinin daha önce şiddete maruz kalmış ya da tanık olmuş olması e.C. Çocuklar şiddetin tanığı da kurbanı da olabilirler.356.5) ise sözel şiddet uyguladığını. Alkol ve madde kullanımı d. Gruplar arasındaki çatışmalar.5) öğrenci anketi üzerinden yapılmıştır.1) ise fiziksel şiddet uyguladığını. haraç alma kabadayılık vb. Çocukların birbirlerine karşı şiddet uygulaması (zorbalık) okul ortamlarında sık görülen ve önlem alınmazsa ciddi fiziksel ve ruhsal travmalara neden olabilecek bir şiddet sorunudur.3’ü (%95. %27. anketleri tam ve kullanılabilir olan 26 009 (%97.5’i (%95.2 ŞİDDETİN NEDENLERİ Şiddete neden olan etkenler aşağıda sıralandığı gibi. Güven aralığı 47. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E.C. Güven aralığı 52. .3-12. 3.3) cinsel şiddet ile karşılaştığını. Kişilerarası Şiddet: Bu tür şiddet aile içinde veya toplum içinde olabilir. 2.6’sı (%95.M. Güven aralığı 15. Silahlı çatışma ve savaş durumları bu tür şiddetin uç noktasıdır.B. İletişim becerilerinin yetersizliği c. Çatışmayı çözmenin bilinen başka bir biçimi olmadığı durumda şiddet bir kendini ifade biçimi olarak ortaya çıkabilir. Güven aralığı 27. kundakçılık. bir başka kişiye ya da bir gruba karşı yaralanma. cinayet bu kategoridedir.5-22.3-53.8’i (%95.1-28. Bireysel Etmenler: a. . incitici sözler ve hakaret yoluyla uygulanan şiddetten fiziksel şiddete dek varan boyutları bulunabilir. tehdit. Özkıyım bu tür davranışların ölümle sona eren türüdür. Güven aralığı 27. Okul ortamında ayrıca cinayet. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çete savaşları diğer örneklerdir. Kendine Yönelik Şiddet: Kişinin kendisine yönelik istemli zarar verici davranışlarıdır. Ateşli silahlara veya diğer silahlara ulaşım kolaylığı T. istatistiksel analizler.1) ise cinsel şiddet uyguladığını belirtmiştir.C.

iletişim araçlarında gördükleri örnekler onlar için örnek olurlar. İletişim araçlarının olumsuz etkisi e. öğretmenler ya da diğer arkadaşlarından şiddet görebilmekte ya da şiddet olaylarına tanık olmaktadırlar. Ailesel Etmenler: a.3 ŞİDDET İLE KARŞILAŞILAN ORTAMLAR • Çocuğun ev ortamında aile bireyleri arasındaki şiddete tanık olması ya da onlardan şiddet görmesi olasıdır. Toplumda ayrımcılık ve cinsiyetler arası eşitsizlik b. E. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Evde şiddete maruz kalma veya istismara uğrama c. • Okul çağı çocuklarının oldukça uzun sürelerle televizyon izledikleri ve televizyonda çeşitli şiddet görüntüleri ile karşılaştıkları bilinmektedir. Anababa sevgi ve desteğinden yoksun olma b. aşağıda sıralanan özelliklere sahip çocuklar şiddet riski ile daha fazla karşılaşmaktadır. Şiddetin etkileri: • Ölüm • Yaralanma • Yaşam niteliğinde düşme • Dikkatini toplama ve öğrenme yeteneğinde azalma • Okuldan kaçma • Okulu bırakma • Madde bağımlılığı • Yalan söyleme • Güvensiz otomobil kullanma • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların görülme sıklığında artış Şiddete maruz kalma herkes için geçerli olabilecek bir durumsa da. Türkiye 2. öğretmenler.C.4 ŞİDDETİN ETKİLERİ Okul çağı çocuklarının yaşadığı ve tanık olduğu şiddet yalnızca çocukları değil ailelerini arkadaşlarını ve toplumun tamamını etkileyen ve aşağıda görülen etkileri olabilen bir sağlık sorunudur. • Çocukların okula gitmek üzere çıktıkları ortam ve okul çevresinde de şiddete tanık olmaları ya da oradaki kendi yaşıtları ya da daha büyük kişilerden şiddet görmeleri olasıdır. d. Ekonomik ve Toplumsal Etmenler: a. bozuk şehirleşme ve aşırı nüfus artışı c. Hızlı ekonomik gelişime karşın genç nüfusta işsizlik düzeyinin yüksek oluşu. Anababa veya kardeşlerin suç işleyen kişiler olması 3. E. Çocuklara rol modeli olan bireylerin şiddet içeren davranışlar sergilemesi çocukların da ilişkilerde şiddeti olağan görmesine neden olmaktadır.5 RİSK ALTINDAKİ ÇOCUKLAR • Büyük ve kalabalık kentsel bölgelerdeki çocuklar • Erkek çocuklar • Ruhsal sorunu olanlar • Özürlüler • Cinsel tercihi farklı olan çocuklar • Azınlık ya da sığınmacı çocuklar 92 T. Silah sahibi olmayı destekleyen yasal ve toplumsal düzenlemeler Çocuk ve ergenlerin davranış ve düşünce özelliklerinin gelişmesinde örnek alma önemli yer tutar. E. Anne babalar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Sağlık Bakanlığı. Okulda ise çocuklar okul yöneticileri. Şiddet içeren davranışları destekleyen toplumsal değerler f.C. Yoksulluk.

evde ya da mahallede güven duygusu • Şiddete maruz kalma veya tanık olma • Zorbalık yapma • Okulun hizmet verdiği toplumda şiddetin görülme sıklığı • Okul çevresinde şiddeti azaltmaya yönelik alınan önlemler 3. ailelere ve öğretmenlere eğitim verebilmelidir. okul yöneticileri.8 ŞİDDET SORUNUN ÇÖZÜMÜ KONUSUNDA GENEL YAKLAŞIMLAR Şiddet olayları yaşandıktan sonra uygulanacak yaklaşımlar genelde sorunu çözücü olmaktan uzak olduğu için temel yaklaşım şiddetin ortaya çıkmasının önlenmesi şeklindedir. Okul ortamının güvenlik düzeyi • Şiddet olaylarının görülme sıklığı • Şiddet olaylarının ne zaman. 6 BİRİNCİ BASAMAK SAĞLIK ÇALIŞANLARININ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNDEKİ ROLÜ Sağlık çalışanlarının okul çocuklarında şiddetin önlenmesine yönelik olarak geliştirilmiş bir programın parçası olarak çalışmaları uygundur. Okul yolunun güvenliği • Çocukların okula gelirken yolda şiddete maruz kalması • Alınan önlemler 4. Bu çerçevede öğrencilere aşağıdaki konularda eğitim verilmelidir: • Tipleri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 93 . b. Birinci basamak hekimi şiddete maruz kalan ya da şiddet uygulayan çocukları tanıyabilmeli ve tedavi için yönlendirebilmelidir. öğretmen ve öğrencilerin eğitimi konusunda diğer eğitim kurumlarından sağlanan katkı E. Birinci basamak sağlık çalışanları okulun güvenliğini değerlendirebilmeli. öğrenci ve anababalara saygı gösterilmesi • Ayrımcılık 2. sosyal hizmet uzmanları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. • Ortaya çıkan ortamların özellikleri.C. T. Okulun fiziksel yapısını güvenli hale getirme. Okulda şiddeti engellemek için kullanılan kaynaklar • Okulun sağlıklı gelişim ve dayanıklılığı desteklemek için kullanabileceği kaynaklar • Anababa. Bu hedef bir çok farklı disiplinin bir arada çalışmasını gerektirir. • Sonuçları. E. öğrencilere.T.C. 7 ŞİDDET AÇISINDAN OKUL DEĞERLENDİRİLİRKEN AŞAĞIDAKİ ÖZELLİKLER ÖĞRENİLMELİDİR: 1. Şiddetle savaş okul öğrenim programının bir parçası olarak görülmelidir. okul ortamının ve okul yaşamını etkileyen dış ortamların çocuklar için güvenli hale getirilmesini sağlamayı amaçlamalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hemşireler. Bu kapsamda “güvenli okul” hedeflenmelidir.C. Öğrencilerin eğitimi: Bu yaklaşımın amacı okuldaki çocuk ve gençlerin tümüne nasıl bir geçmişten ve aile ortamından gelirlerse gelsinler davranışlarını şiddet kullanmayı engelleyecek biçimde yönetmeyi öğretmektir. Şiddetin Önlenmesi a. nerede ve kimlerde görüldüğü • Fiziksel ortamın güvenliği ve korunma önlemleri • Risk taşıyan öğrenciler • Yabancı kişi tehditi • Öğrencilerin güven duygusu • Öğretmen. danışmanlar ve öğretmenleri hatta akran eğitimi kapsamında öğrencilerin kendilerini de kapsayan bir takım tarafından yapılmalıdır. Bu program. Okul dışında. okul yönetimi ile işbirliği yapmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. psikologlar. Bu nedenle okullarda şiddetin önlenmesi çalışmaları hekimler.

• Çocuklarına girişkenlik öğretmek. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • İletişim araçlarının ve toplumsal değerlerin şiddet kullanımını arttırıcı bilgilendirmeleri konusunda bilinçlenme. bilgisayar gibi iletişim araçlarıyla. • İnsan hakları.Sağlık Bakanlığı. düşük sosyo ekonomik düzey. sözel becerilerde yetersizlik vb. Okul Yönetimi. • Çocuklardan beklentilerinin gerçekçi olmasının önemini belirtmek. • Çocuklarına şiddet kullanmadan etkin olabilen örnekler olmak. Öğretmen ve Diğer Çalışanların Eğitimi: • Şiddet kavramının anlaşılması. • Öğrencilerin sorunlarını açmaları durumlarında nasıl davranması gerektiği konusunda yeterli beceriye sahip olma. Bu şekilde düzenlenecek bir “Yaşam Becerileri” programı çerçevesinde öğrenciler: • Barışçıl biçimde sorun çözmeyi. • Stresi azaltmayı. • Okuldaki sorunların çözümü konusunda etkin rol oynamaya yönlendirilmesi. Bilişsel ve toplumsal becerilerin gelişmesinin şiddeti engellemede önemli rolü olduğu bilinmektedir. grup içi ilişki ve sınıf yönetimi konusunda becerilerin geliştirilmesi. şiddet kullanmayan erişkin örnekleri). • Çocuklarının TV.C. • İstismar ve travma belirtilerini tanımaya yönelik eğitimli olması. • Akranlardan gelen baskılara direnebilmeyi öğrenirler. 94 T. • Bebeklikten başlayarak çocuklarına sağlıklı ve şiddet içermeyen davranış yöntemleri kazandırabilmek. • Çocuklarında ya da kendilerinde alkol ya da madde kullanımı olduğunda çözüm arayışına girmek. • Gençlerin şiddetten korunma gereksinimleri (sorunlara diğer çözüm seçenekleri üretebilme becerisi. • Stresle baş etme becerisi kazanmalarını sağlamak. sorunlara yaklaşım biçiminin sonuçlarını öngörebilme becerisi. • Riskin arttığı durumlar (şiddete maruz kalma. cinsiyet eşitliği ve etkin yurttaşlık kavramları. • Uzmanlardan yardım isteyebilmelerini sağlamak. • Gururlu davranışı yeniden tanımlamayı. toplumsal beceriler. c. • Şiddetle savaşım için kazanması gereken becerilere kendi ders programları içinde yer vermesinin desteklenmesi. d. • İçinde yaşadıkları toplumda destek sistemlerinin bir parçası olmak için diğer anababalar ve okulla işbirliği yapmak. • Çocukları başkalarına yardımcı olduklarında ya da sorunları şiddet kullanmadan çözmeyi başardıklarında ödüllendirmek ve övmek. • Tehlikeli durumlardan kaçınmayı. Türkiye • Önlenebilirliği. arkadaşlarıyla. Anababa Eğitimi: • Saldırgan ve uyumsuz davranışlara yönelik kesin ve tutarlı sınır koyucu davranış biçimini kullanabilmek.). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. • Çatışma çözme. okulla ilişkilerini yakından izlemek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Şiddet içermeyen disiplin yöntemlerini çocukların uygunsuz davranışlarında tutarlı biçimde uygulayabilmek. Çocukları şiddet kullanmaya yönelten kalıplaşmış düşünce biçimlerinin tanınması ve bunları değiştirmeye yönelik programların okul yönetimi ile işbirliği içinde düzenlenmesi gerekir.

2. Geneva.C.B. arkadaşlarından uzak durma gibi davranışsal belirtiler görülür. düşük sosyoekonomik düzeyden gelen çocukların şiddet kullanma eğiliminin daha yüksek olduğu bilinmektedir.gov. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Document Three: Violence prevention: An important element of a health-promoting school. 33 (130):319-30. 1999. The prevention of child and adolescent violence: A review. E. TUBA Raporları: Ergen ve ruhsal sorunları durum saptama çalışması. Yaşanan olayın ciddiyetine bağlı olarak çocuğun uygun merkezlere yönlendirilmesi. Pruitt BE. Ankara. Ancak zorbalık. Bu nedenle risk grubunda olduğu bilinen okul çağı çocuklarında şiddet görme durumunun araştırılması önemlidir. Kingery PM..10 ŞİDDET KULLANMA RİSKİ OLAN ÇOCUKLARIN TANI VE TEDAVİSİ Daha önce saldırgan davranışlar göstermiş olan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuğun anne ve babası ile iletişime geçilmesi.C. okuldan uzaklaşma. çocukta içe kapanma. anababaların yetersiz beceriye sahip olduğu. toplumsal becerileri az. 5. World Health Organization.tr WHO Information series on school health. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 95 . 2002. 2003. zeka düzeyi sınırda. Agression and Violent Behavior.T. Adolescence. Çocuklarda ve Gençlerde Artan Şiddet Eğilimi ile Okullarda Meydana Gelen Olayların Araştırılarak Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu. Bu tür risk taşıyan çocukların önceden tanınması ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu. Cirillo KJ.tbmm. Kaynaklar: 1. 6. Tübitak Matbaası. gerekli düzeneklerin harekete geçirilmesi gerekmektedir. Ballard D. 2004. Hurley RS. World Health Organization. Krug EG et al. 3. Scott AF.M. World Report on Violence and Health. okul yönetiminin bilgilendirilmesi. çete üyesi olma gibi durumlarda psikiyatrik tedaviye yönlendirilmesi yararlıdır. ders başarısında düşme. eds. sözel ya da duygusal şiddete maruz kalma durumlarında bu tür belirtiler bulunmaz. www. davranım bozukluğu. 1998 Summer. Mc Namara JR. Colwell B. School violence: prevalence and intervention strategies for at-risk adolescents. 8: 61-91. T.C.M. 4. Bu tür durumlar ortaya çıktığında çocuktan uygun bir yaklaşımla özel bir ortamda bilgi alınması yararlıdır.Türkiye’de Ortaöğretime Devam Eden Öğrencilerde Şiddet ve Bunu Etkileyen Etmenlerin Saptanması (Şubat 2007). dikkati toplamada zorluk. E. alkol ve alkol dışı madde kullanımı. Çocuk ve gencin şiddete maruz kaldığının fiziksel belirtileri vücutta ortaya çıkan çeşitli yaralanmalardır.9 ŞİDDETE MARUZ KALAN ÖĞRENCİLERİN TANISI VE YAKLAŞIM Risk grubundaki çocukların şiddete maruz kalma olasılığı daha yüksektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Şiddete maruz kalan veya tanık olan çocukların yardım alabilmesini sağlayacak çevresel kaynaklardan öğretmenlerin bilgisi olması ve uygun biçimde öğrencileri yönlendirebilmesine ilişkin becerilere sahip olmalıdırlar. T.

• Aile içi şiddet. bir şekile benzeyen yaralar. • Kendisi de çocukluğunda istismar görmüş ana baba. • Yaralanmanın tipi kaza ile olmayabileceği kuşkusu doğuruyorsa (Farklı zamanlara ait çok sayıda ekimoz. F. skapula. onay veremeyeceği. reddetme. subkonjunktival kanamalar. dışlama gibi söz ve davranışlara kronik olarak maruz kalmasıdır. sevilme gibi temel fiziksel ve duygusal gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. dayak atma. • Ailede ruhsal hastalık. Öykü verilmeyen durumlarda: İstismar kuşkusu duymak tanıyı koymak için ilk adımdır. suçlama. yakma. Çocuğun sağlığı ve gelişimine olumsuz etkileri olur.spiral kırıklar. bedensel ve/veya psikolojik sağlıklarına zarar verecek. ticari amaçlı sömürüyü kapsar. öğretmen. aşağılama. toplumsal gelişimlerini engelleyecek biçimde uygulanan tüm fiziksel. Cinsel istismar: Çocuğun.1 RİSK ETMENLERİ a. barınma. korunma.C. duygusal veya cinsel tutumları. • Alkol-uyuşturucu bağımlısı ana baba. gelişimsel olarak hazır olmadığı. güç ve güven ilişkisi içinde oldukları kişiler tarafından. Duygusal istismar: Çocuğun ruh sağlığını ve gelişimini bozan. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . b. • Eğitimsizlik. • Üvey ana baba. prematüre ya da düşük doğum ağırlığı.C. ÇOCUK İSTİSMARI VE YAKLAŞIM Tanımlar “Çocuk istismarı ve ihmali” kavramı. • Çok çocuklu aile. • Çocuğun kendinden kaynaklanan özellikler (sakatlık. ağız yaraları. 96 T. kanunlara ve toplumun kültürel değerlerine aykırı cinsel eylemlere. iki taraflı gözaltı ekimozu. ısırma.1 Hangi durumlarda fiziksel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Öykü yaralanmanın şiddeti ile uyumlu değilse. bir erişkin ya da yaşça ya da gelişimsel olarak kendinden oldukça büyük bir başka çocuk tarafından ne anlama geldiğini kavrayamayacağı.vertebra. kaynar suyla haşlanma gibi olaylar sonucunda kaza dışı her türlü yaralanmasıdır. simetrik yanıklar. çocukların ana-babaları gibi. sarsma. a.uzun kemiklerde metafiz kırıkları. bakıcı gibi çocuğa bakmakla yükümlü kişiler tarafından.) • 1 yaşın altındaki bir bebekte kırık gibi ciddi bir yaralanma varsa. • Aile içinde geçimsizlik. Fiziksel istismar: Çocuğun anne baba. aynı çocukta birden fazla kırık. kardeşler arasında yaş farkının az olduğu durumlar. Sıklıkla diğer istismar biçimlerine eşlik eder. Türkiye F. diğer çocukların da istismara uğramış olması. Aileye İlişkin Riskler: • Ciddi ekonomik sıkıntı. tehdit etme. Çocuğa İlişkin Riskler: • İstenmeyen gebelik sonrası doğmuş çocuk.2 TANI a. hiperaktif.Sağlık Bakanlığı. karşı tarafın cinsel doyumunun sağlanması amacıyla karıştırılmasıdır. kalçalarda simetrik lezyonlar. zihinsel engelli). onlara bakıp gözetmek ve eğitmekle görevli sorumluluk. tek ebeveyn. ihmali. vb. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. F. • Yaralanma çocuğun gelişimsel düzeyi ile uyumlu değilse. gerginlik. İhmal: Çocuğun beslenme. • Çok genç anne. sternum gibi kemiklerde kırıklar.

• Fizik inceleme: Fizik incelemeden önce aileden ve yaşı uygunsa çocuktan yazılı onay alınmalıdır.3 Hangi durumlarda duygusal istismardan kuşkulanılmalıdır? • Çocuk kendini ifade etme ve akran ilişkileri alanlarında belirgin sorunlar gösteriyorsa. a. • Çocukta organik bir nedene bağlanamayan büyüme. kirli ve hava koşullarına uymayan giysiler içindeyse. İstismar öyküsü ile gelen çocuklarda Fiziksel istismar öyküsü ile gelen durumlarda: • Yaşı uygunsa çocuktan öykü alınmalı. b. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Aynı çocuk sık sık kaza nedeniyle hastaneye getiriliyorsa. • Tıbbi ve psikolojik tedavi için gerekiyorsa çocuk sevk edilmelidir. m Bu koşullar sağlanamıyorsa çocuktan öykü almak için uğraşılmamalı. a.T. m Bu sırada açık uçlu sorular kullanılmalı. • İstismarcı bakmakla yükümlü olan kişi ise Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna bildirim yapmalı.4 Hangi durumlarda ihmalden kuşkulanılmalıdır? • Çocuk bakımsız. • Çocuğun kardeşlerinde de sık sık yaralanma öyküsü varsa. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 97 . Muayenede aşağıdaki özellikler değerlendirilir: m Vücutta travma bulguları var mı? m Genital bölgede yaralanma var mı? m Vajinal kanama. • Çocukta yaşına ve gelişimsel düzeyine uygun olmayan cinsel davranışlar gözlendiğinde (Ağzını başkalarının genital bölgesine yaklaştırmak. hayvanların genital organlarına bir şey sokmaya çalışmak vb. • Ailede risk etmenleri varsa. cinsel ilişki taklidi yapmak. • Fizik inceleme bulgularını belgelenmeli (fotoğraf ya da ayrıntılı yazı ve çizelge üzerinde olabilir). • Çocuk sık sık zehirlenme. psikolog veya sosyal hizmet uzmanı tarafından alınmalıdır. Öykünün çocuğa defalarca anlattırılması hem çocuğu örseler hem de yanlış yönlendirmeler yapılırsa ifadenin güvenilirliğini azaltır. hastalandığında gecikerek getirilmiş ve ailesi tedavi. bakım ve koruma konusundaki önerilere uymuyorsa.C.) a. sakin bir ortamda. ciddi şekilde yaralanacağı kazalara uğrama. • Çocuk dil gelişimi ve ilişki kurma becerilerinde belirgin gerilik gösteriyorsa. silahla yaralanma gibi nedenlerle sağlık kuruluşuna getiriliyorsa.2 Hangi durumlarda cinsel istismardan kuşkulanılmalıdır? • Cinsel bölgedeki yaralanmalarda. gelişme geriliği varsa. Cinsel istismar öyküsü ile gelen durumlarda:  Olayın üzerinden 72 saatten az zaman geçmişse: • Çocuğun yaşı ve ortam koşulları uygunsa öykü alınır: m Öykü. dinlerken sakin olunmalı ve yargılayıcı tepkiler verilmemelidir. çocuk yönlendirilmemeli. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Adli rapor tutulmalı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çocuk bu koşulların bulunduğu bir merkeze sevk edilmelidir. olabilirse görüşme videoya kaydedilmelidir.C. • Cinsel yolla bulaşan hastalık bulguları saptandığında. akıntı var mı? T.C. Çocuğa öykünün tekrarlatılmaması için. Ülkemizde geçerli ceza yasası gereğince cinsel istismar kuşkusu nedeniyle cinsel bölgenin muayenesinden önce savcılıktan izin alınması gerekmektedir. çocukla görüşme tekniği konusunda deneyimli bir hekim. • Çocuk aşıları ve izlemleri için sağlık kuruluşuna hiç getirilmemiş.

o bölgelere dokunmak isteyen birileri olduğunda oradan hemen uzaklaşın ve olayı güvendiğiniz birine anlatın” bilgisi verilmelidir. . 0. • Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için tetkik ve gerekiyorsa tedavi (N. fissür vb. Vaginalis. hasta bu sayılan uzmanlardan en az birinin bulunduğu bir merkeze sevk edilebilir. kürdanla tırnak altı kazıntısı alınmalıdır. HPV. tütsü yapma gibi çocuğa zarar verme amacı taşımayan halk tıbbı uygulamalarından. öğretmen ve okul personelinin konuyu öğrenmesini ve aralarında tartışmasını engellemeye çalışılmalıdır.Olayın okul içinde gizli kalmasını sağlanır. sosyal hizmet uzmanı ve psikolog bulunmalıdır.5 mg levonorgesterol. ekimozlara neden olan kanama bozukluklarından. Saldırıdan sonraki 72 saat içinde etkilidir. olayla ilgisi olmayan öğrenci. çocuk ruh sağlığı. penil. Simpleks. Böyle bir ekibin bulunmadığı yerlerde. çocukla görüşme teknikleri konusunda eğitimli ve deneyimli bir kişinin konuşması sağlanır. cinsel istismar olguları da vajinal kanama ya da akıntıya neden olabilecek jinekolojik sorunlardan ayırt edilmelidir. Özel bölgelerinizi (göğüsler ve cinsel organlar) görmek. Gonorrhea. G. kurumuş sekresyon örnekleri. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların sık kaza geçirebileceği. ailelere hiçbir zaman tanı sürecinde ve sonrasında suçlayıcı ve yargılayıcı yaklaşılmamalıdır. istismar dışında nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı. Ülkemizde özellikle büyük şehirlerde.C. inanmaz tarzda. var mı? (Inferior kısımdaki yaralanmalar anlamlıdır) m Himen açıklığı nasıl? Himen uçlarında düzensizlik var mı? m Anüs etrafında ekimoz. onu koruyun. anal sürüntü ve yaymalar. • Psikolojik tedavi m F. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 12 saat arayla 2 doz verilir. • Gerekiyorsa aşılama (Hepatitis B. Tekrarlayan sorgulamalar çocuğu daha fazla örseler. İstismara uğrayan çocuklara tedavi için aşağıda özetlendiği gibi de çok yönlü olarak yaklaşılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 98 . yaralanmaya neden olan gerçek kazalardan.Çocuğun ailesiyle işbirliği içinde olunmalıdır. içe kapanıklık. kırıklara neden olan metabolik kemik hastalıklarından. özkıyım girişimleri gibi pek çok duygusal belirtinin.C.3 OKULA YÖNELİK ÖNERİLER • Her çocuğa “bedeniniz değerlidir.Çocukla konuyu yalnızca bir kez. Ayırıcı Tanı Fiziksel istismar olguları. C. gece korkuları. üniversite ve eğitim hastanelerinde bu tip ekipler bulunmaktadır. yargılayıcı ve suçlayıcı yaklaşmayınız. T. eritem. Trichomonas.1 mg etinil estradiol ve 0. H. tükrük ve kan örnekleri. Trachomatis. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bardak çekme. Öncesinde ve 2-3 hafta sonra gebelik testi yapılmalıdır. . Türkiye Himende yaralanma. var mı? Anal tonus nasıl? • Adli kanıt toplama: m Çocuk muayeneden önce banyo yapmamalı ve giysilerini değiştirmemelidir m Giysiler çıkartılınca kağıt bir torbaya konarak adli tıp kurumuna gönderilmelidir. Tedavi • Yaraların tıbbi/cerrahi tedavisi. adli tıp hekimi. • İstenmeyen gebeliğin önlenmesi: Ergenlik sonrasındaki kızlar için gereklidir. T.Sağlık Bakanlığı. .  Olayın üzerinden 72 saatten çok zaman geçmişse: Adli kanıt bulma olasılığı çok düşüktür. Farklı disiplinlerden uzmanların bir arada çalıştığı bir merkeze değerlendirme ve psikolojik tedavi için sevk edilmesi gerekir. depresyon. m Vajinal. • İdeal çokdisiplinli ekipte çocuk sağlığı ve hastalıkları. skar vb. Hep B ve HIV). • İstismar kuşkusu olan ya da eylemin gerçekleştiği durumda: . Pallidum.Çocuğa karşı sevecen ve anlayışlı olun. tetanos).

. 2nd ed. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığında Konsültasyon Liyezon kitabında. eds.C. 5. .C. Muram D. Çocuğa Yönelik Fiziksel Şiddet. St. Wood J. uzun süreli tedavi ve izlem için sevk edilmesi uygun olur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Brodeur AE. Interviewing Children: A Guide for Child Care and Forensic Practitioners. Geneva. Missouri USA: GW Medical Publishing Inc.C. • Uzun süreli tıbbi.T. Çocuk İstismarı ve İhmali. resmi olarak bildirilmesi gereken kurumlara bildirilmelidir. Şekil 3. Sevk Kriterleri Kuşkulu ya da tanı almış tüm istismar olgularının birinci basamak sağlık kuruluşunda ilk girişimleri yapıldıktan sonra. Hergüner S( Editörler ). • Aşılamaya başlandıysa. World report on violence and health. Child Maltreatment: A Clinical Guide and Reference. West Sussex. 7 Ek Sayı 1: 184-186. İzlem • Her aşamada çocuğa ve aileye psikolojik desteğe devam edilmelidir. Evaluation of the Sexually Abused Child: A Medical Textbook and Photographic Atlas. England:John Wiley&Sons Ltd.Olay.Çocuk profesyonel olarak tıbbi ve psikolojik destek alabileceği bir kuruma yönlendirilmelidir. Çocuk Dergisi 2007. Geger A. Çocuk Hakları.F-1: İstismara uğramış ya da istismar kuşkusu olan çocuğa yaklaşım Kaynaklar: 1. 2000 Krug EG et al. Aldridge M. • Yara bakımı ve pansumanlar yapılabilir. Uğur Baysal S. Louise. yukarıda söz edilen çok meslekli ekip tarafından gerçekleştirilmelidir. T. İstanbul: Epsilon Yayıncılık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 99 .1998. 2. 2007. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. World Health Organization. 4. Uğur Baysal S. 6. Emans SJ. 2nd ed. Tüzün Ü.1998. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı . 3. sosyal ve gerekiyorsa hukuki destek için izlem. 2002. Fiziksel İstismar. 1st ed. New York: Oxford University Pres. Monteleone JA. uygun aralarla diğer dozlar da yapılmalıdır.

ayın sonu 4. Tüberküloz (Verem). 2008 İlköğretim 1. aselüler Boğmaca. BULAŞICI HASTALIKLAR İLE MÜCADELE A. AŞILAMA Aşılar canlılarda hastalık nedeni olabilecek mikropların ya da parçacıklarının özel işlemlerden geçirilmesi sonucu elde edilen. Çocukluk Dönemi Aşılama Takvimi. ay .C. Ülkemizin sağlık programında var olan aşılardan ücretsiz olarak yararlanan çocuklar. eksik aşılı çocuk saptandığında yaşına uygun olarak aşıları tamamlanır. Türkiye 4. Oluşan direnç genellikle ömür boyu vücutta kalır ve hastalık etkeni ile karşılaşınca onu etkisiz kılmak için savaşır. Tetanoz. Boğmaca. Okul çağında Sağlık Bakanlığı’nın önerdiği güncel aşı takvimine uygun aşılama yapılır. Kabakulak. Bağışık bireylerin oluşturduğu toplumlarda. Kızamık. Poliomyelit( Çocuk Felci).Sağlık Bakanlığı. hastalık etkenini tanıyan ve bu etkenle karşılaşıldığında onu yakalayıp yok eden koruyucu bir sistemin (antikor) oluşmasını sağlar. vücudun savunma düzeneklerini uyararak. İnaktif Polio. aşılanmaya engel oluşturan bir hastalığı olanlar da korunmuş olur. Ülkemizde yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programına (GBP) göre okul çağında. ancak vücudun savunma sistemini uyaracak nitelikleri korunmuş tıbbi ürünlerdir.ayın sonu 6. Tetanoz.sınıf R √ √ √ √ İlköğretim 8. Polio. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hemofilus influenza tip b (Hib). Kızamık. hastalıklar yayılamaz. Aşılanan kişi aşılandığı hastalıklara karşı dirençli olur. Hemofilus influenza tip b aşısı (Beşli Karma aşı) KKK: Kızamık. www.tr web sitesinde yer alan “Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi) 100 T. Difteri. Aşı hizmetlerinden yararlanamadığı için hiç bağışıklanmamış olan çocukların aşılama programı yaşlarına göre değişiklik gösterir. A. iki yaşında Hepatit B.1 AŞI PROGRAMLARI Çocukların bulaşıcı hastalıklara karşı bağışıklanması doğumdan hemen sonra başlar.sınıf Doğumda Hep B BCG DaBT-İPA-Hib KKK OPA Td I II I I II III III I √ R Hep B: Hepatit B aşısı BCG: Bacille Calmette-Guerin aşısı DaBT-İPA-Hib: Difteri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 18–24 ay 1.ayın sonu 2. Kabakulak ve Kızamıkçık hastalıklarına karşı tam olarak bağışıklık kazanabilirler. (Bkz.ayın sonu 12. Bu yolla henüz aşılanmamış.C. Aradan uzun bir süre geçmiş olsa bile. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Tetanoz ve yaşa uygun Difteri aşılarının rapelleri ve zamanında aşılama programı olmadığı için aşılanmamış olan çocuklar için (aşısız yaş grubu tamamlanana dek) Kızamıkçık ve Hepatit B aşılarının yapılması gerekir. hastalık yapıcı etkileri yok edilmiş. Aşılar.gov.saglik. Kabakulak aşısı OPA: Oral Polio aşısı Td: Erişkin Tipi Difteri-Tetanoz aşısı R: Rapel (Pekiştirme) Aşı takviminde belirtilen aralıklara göre aşıları tamamlanmış çocuklarda önceki aşı dozlarının yeniden yapılmasına gerek yoktur. aşılama bırakılan yerden sürdürülür. Kızamıkçık. Kızamıkçık.

BCG. A.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 101 . Kızamıkçık • Ölü Aşılar: Boğmaca. Bir kez aşının etkinliği kaybolur ya da azalırsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. geri dönmeyecek biçimde bozularak çökeltiler oluşturabilmektedir. Donma durumlarında bazen şiddetli çalkalama ile homojene yakın bulanıklık meydana gelebilmekte ve sanki donmamış izlenimi verebilmektedir. T.) • Genetik Teknoloji İle Üretilmiş Aşılar: Hepatit B virüsünün yalnızca antijen kısmını içerir. Difteri. Dondurulmaması gereken aşılar ve sulandırıcılar donduğunda aşı olma özelliğini yitirmekte. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Kızamıkçık. birçok kereler daha az sıcaklıklara (10–30°C arası) maruziyet de aşıyı aynı derecede bozabilir. TT. Kızamık. Kızamıkçık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Oral Polio. DaBT-İPA-Hib. bu nedenle soğuk zincir süreklilik gerektirir.C. A. Aşının gerekli olandan daha sıcak ortamda saklanması ya da dondurulması etkinliğini azaltır. Yani bir kerede çok yüksek (30–35°C üzeri) sıcaklığa maruziyet kadar. KKK. DT. Td. Bu nedenle tek başına çalkalama testi aşının kullanılabilir olduğunu göstermez. Burada önemli olan durum sürekli ısı izlemlerinin yapılarak kayıt altına alınması olduğundan sürekli ısı kaydeden sistemlerin kullanılması yaygınlaştırılmalıdır. • Konjuge aşılar: Hib aşısı bakterinin kapsül antijeninden üretilir. BCG).4 SOĞUK ZİNCİR Aşılar üretildikleri yerden uygulama yapılıncaya dek uygun sıcaklıkta saklanmalıdırlar. Hepatit B aşıları ile liyofilize aşıların sulandırıcılarının hiç bir zaman donmaması gerekir.A-1 Aşıların uygulama şekilleri BCG deri içine.T. KKK aşıları Ultraviyole ve güneş ışığına karşı duyarlıdır. Oral polio aşısı ağızdan damlatılan bir aşıdır. Kızamık. KKK deri altına. aşılar eski haline döndürülemez. DaBT-İPA-Hib (beşli karma aşı) ve Hepatit B aşıları kas içine yapılır. KKK.3 AŞILARIN UYGULANMA ŞEKİLLERİ Şekil 4. ısının birikmiş etkisidir. oluşan hasar geri dönüşümsüzdür. Öte yandan bazı aşılar dondurulabilirken (Oral Polio.2 AŞILARIN YAPISI • Canlı Aşılar: BCG. Aşıların bozulmasının nedeni. Tetanoz Aşıları (Difteri ve Tetanoz Aşıları bakterilerin yalnızca toksinlerini içerdiklerinden toksoid aşı olarak da tanımlanırlar.C.

TT veya Td (tetanoz-difteri toksoid erişkin aşısı: DBT aşısının boğmaca antijeni çıkarılmış ve DT ile aynı içeriğe sahip ancak daha düşük oranda difteri toksoidi içeren aşıdır. altı yaşın üzerindeki çocuklara ve erişkinlere. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Çalışma ortamına her seferinde bir çocuk alınmalı.C. TT/DT/Td/DBT aşıları asla dondurulmamalıdır. Aşı. Çok dozlu flakondaki TT/DT/Td/DBT aşıları birbirini izleyen 3 aşı günü içinde tüketilmelidir.A-2. aşıları çok seyrek ciddi reaksiyonlara (1-6/ 1 000 000 anaflaksi) daha sıklıkla hafif reaksiyonlara neden olurlar. kızarıklık. Aşı uygulamaları için bu güncellemelerin. sınıf Pekiştirme dozu TT/Td her 10 yılda bir kez ya da gebelikte ve askerde Kontrendikasyonlar Daha önceki uygulamada anaflaktik reaksiyon gelişmiş olması Yan Etkiler Tetanoz toksoidi içeren TT. • Enjektör Güvenli Atık kutuları yok edilmek üzere gönderilene dek kuru ve güvenli bir yerde saklanmalıdır. www.5 OKUL ÇAĞI AŞI UYGULAMALARI Okul çağı çocuklarına uygulanacak aşılar ve özellikleri Tablo 4. gebeler dâhil olmak üzere. A. oda yeterince sessiz olmalıdır.saglik. (Bkz. Tablo 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ateş: aşı uygulananlarda uygulamadan sonra 1/10 oranında. Sağlık çalışanı bağışıklama işlemi öncesinde ve kirli malzeme ya da kanla temas durumunda ellerini yıkamalıdır. DT ve Td.A-1.tr) Tablo 4. Tetanoz toksoidi (TT) ve Tetanoz-Difteri erişkin (Td) aşıları ile aşılamalar Aşı DT.5 ml Uygulama Üst kola. yapılması uygundur) Okul Çağında Doz Sayısı İki doz Aşı Takvimi İlköğretim 1.C. • Enjeksiyondan hemen sonra enjektör iğnesi ayrılmadan ve kapağı kapatılmadan Enjektör Güvenli Atık kutusuna atılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. deltoid kasın içine enjeksiyon ile Saklanması +2°C–+8°C arasında saklanır Tetanoz toksoidi içeren aşılar uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökelti oluşur.A-3 ve Tablo 4. yeni genelgelerin takip edilmesi gerekmektedir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının en fazla ¾’ü doldurulmalıdır. ısı artışı ve şişlik görülür.A-1: Difteri-Tetanoz (DT). Okul aşılamalarında Enjektör Güvenli Atık Kutusu kullanılmasında dikkat edilecek konular: • Aşı uygulanan her yerde Enjektör Güvenli Atık kutusu bulundurulmalıdır. Tablo 4. Aşının etkinliğinin bozulmaması için aşı uygulaması sırasında soğuk zincir kurallarına uyulması gerekmektedir. Sağlık kurumlarında aşılama çalışmaları için bir oda “aşı odası” olarak belirlenir.A-4’de ayrıntılı olarak verilmiştir. • Enjektör Güvenli Atık kutularının “Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği”ne uygun olarak ortadan kaldırılması sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı tarafından aşı takviminde zaman zaman güncellemeler yapılmaktadır. Soğuk zincir kuralları Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinde yer almaktadır. Bu reaksiyon daha sonraki dozlarda daha sık görülebilir. Odada kullanılmış iğneleri elinden bırakmadan ve etrafta dolaşmadan enjektör güvenli atık kutusuna atabilecek biçimde planlama yapılmalıdır. Bu süre bir ayı geçmemelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 102 T.gov. Aşıyı uyguladıktan sonra aşılama ile ilgili olarak gerekli kayıtları tutmalıdır. Türkiye Okullarda aşılama sağlık çalışanları tarafından yapılmaktadır. Alanda aşı uygulaması yapılırken aşı kabı ve aşılar doğrudan güneş ışığına. Yerel reaksiyon: uygulama yerinde uygulamadan 1–3 gün sonra 1/10 oranında ağrı. Özel durumlar Yedi yaşından itibaren azaltılmış difteri komponenti (DT yerine Td) Doz 0. şişe çalkalandıktan sonra uygulanmalıdır. Aşı odasında el yıkama olanakları olmalıdır. Sınıf ve İlköğretim 8. yağmur ya da toza maruz kalmamalıdır. Sağlık çalışanı çocuk ile iğneler ve diğer keskin malzeme arasında durmalıdır.

kas ağrısı. İshal durumunda uygulama yapılır ancak 4 hafta sonra doz tekrarlanır 2 damla Ağızdan +2°C–+8°C arasında depolanır (uzun süreli depolamalarda dondurulabilir) Polio aşısı. Önlem alınması gereken durumlar: • Yakın zamanda (ürün veya doza göre 3–11 ay arasında değişebilir) kan ürünü veya immünglobulin preparatı verilmiş olması. KKK aşısından sonra ensefalit/ensefalopati gelişme riski her 1 milyon dozda birden daha azdır. Şiddetli allerjik reaksiyon gelişmesi her 1 milyon dozda yaklaşık bir olarak görülür. alkilleyici ajanlar. lenfoma. Kabakulak. Kızamıkçık Aşısı Aşı Canlı Attenue Viral Aşılardır.C. Işığa duyarlıdır. Tablo 4. Özel durumlar Yoktur Doz 0. vb malign hastalıklar Kortikosteroid tedavisi. Uzun süreli depolamalarda toz halindeki aşı dondurulabilir ancak sulandırıcı asla dondurulmamalıdır. Lösemi. lenfoma.C. konjenital immün yetmezlik ya da HIV enfeksiyonu nedeniyle immün cevabın bozulduğu durumlar. deri altına enjeksiyon ile Saklama +2°C–+8°C arasında depolanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 4.C. VVM donma ısısına duyarlı değildir.000 doz).5 ml Uygulama Üst kola.. Hipogammaglobulinemi. radyoterapi ve kemoterapi gibi immün sistemi baskılayan durumlar Polio aşısı oldukça nadiren paralitik polioya neden olurken ( 1/ 2. lösemi. aşının dondurulmuş olmasını ayırt etmez. antimetabolitler veya radyasyon nedeniyle immün cevabın baskılandığı durumlar. • Trombositopeni. • Kortikosteroidler. sınıf Kontrendikasyonlar Kesin: • Neomisin veya jelatine karşı anafilaktik reaksiyon. Toz ve sulandırıcı ile birlikte Okul Çağı Doz Sayısı Bir doz Aşı Takvimi İlköğretim 1. • Yumurtaya karşı anafilaktik veya anafilaktoid reaksiyon (Anafilaksi dışındaki yumurta alerjileri engel değildir) • Generalize malign hastalık. • Trombositopenik purpura öyküsü. ishal gibi hafif sistemik reaksiyonlar görülebilir.300.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Yan Etkiler Ateş yükselmesi olabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 103 Yan Etkiler Özel Durumlar Doz Uygulama Saklama T.A-2: Kızamık. aşı sonrası 1/100 oranında baş ağrısı. sınıf Doğumsal ya da edinilmiş İmmün yetersizlikler. Sulandırıldıktan sonra 4 saat içinde kullanılmayan kısım imha edilmelidir.A-3: OPA (Oral Polio Aşısı) Aşı Doz Sayısı Aşı Takvimi Kontrendikasyonlar Canlı oral polio virus aşısı (OPA) Bir doz İlköğretim 1. aşı şişesi ısı izlemcisi (VVM) kullanılmaz duruma erişinceye kadar kullanılabilir.

steroid tedavisi alan). Hepatit B aşısı bulanık bir sıvı şeklindedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ve 6. kemoterapi. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi.6 TÜRKİYE’DE SAĞLIK BAKANLIĞI’NIN AŞI PROGRAMINDA OLMAYAN AŞILAR Hepatit A Aşısı: Kronik karaciğer hastalığı olanlarda. ilk dozdan bir ay ve ikinci dozdan beş ay sonra (0. • Hemoglobinopatiler. Çoklu doz flakonda yer alan aşı şişesi açıldıktan sonra üç aşı günü içinde tüketilmelidir. Türkiye Tablo 4. ilk karşılaşmada. immün yetersizliği olanlar gibi risk grubunda uygulanması düşünülebilir. • 6 aydan uzun aspirin tedavisi alan çocuklar.4: Hepatit B Aşısı Aşı Okul Çağı Doz sayısı Aşı Takvimi Rekombinan DNA veya plasma derivesi Üç doz Daha önce aşılanmamışsa. splenektomi geçirmiş olanlar.C. steroid tedavisi alan) splenektomi geçirmiş olanlar. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. kemoterapi. Suçiçeği Aşısı: Risk grubu aşılaması önerilmektedir. • Astım ve her türlü kronik obstruktif akciğer hastalığı. Şişe çalkalandıktan sonra aşı uygulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. 1. üzerinde 4 – 8 hafta ara ile iki doz olarak uygulanabilir. Bu süre 1 ayı geçmemelidir.000 oranında 1 ml Üst kol.A. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. • Kronik kalp hastalıkları. • Bağışıklık sistemi baskılanmış (radyoterapi. uzun süre bekletildiğinde aşı içindeki sıvı ile ayrışır ve şişenin alt kısmında çökleti oluşur. Grip Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir..Sağlık Bakanlığı. aylarda) o o reaksiyon Daha önceki dozda ciddi reaksiyon Ekmek hamuru mayasına (Saccharomyces serevisiae) anafilaktik Kontrendikasyonlar Yan Etkiler Doz Uygulama 1-Yerel ağrı ve kızarıklık 2-Seyrek olarak anaflaktik reaksiyon 1/600. Depolama A. • Diabet ve her türlü kronik metabolik hastalıklar. Pnömokok Aşısı: Aşağıda belirtilen risk grubundaki çocuklara önerilmektedir. Hepatit B aşısı asla dondurulmamalıdır. • Hemoglobinopatiler 104 T.. • Kronik kalp hastalıkları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Daha önce hastalığı geçirmemişlerde 13 yaş altında tek doz. kas içi enjeksiyon ile +2°C–+8°C arasında depolanır.

lenfoma. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. Aşı öncesi genel durumu iyi. • Serebral palsi. Yanlış Kontrendikasyonlar (aşı uygulanması gereken durumlar): Aşağıda belirtilen durumlarda aşı uygulaması ertelenmez. anaflaktik reaksiyon öyküsü (DBT uygulanmaz). vb malign hastalıklar (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Hipogammaglobulinemi (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • İmmün sistem yetersizlikleri (radyoterapi. “Önlem alınarak aşı yapılması gereken durumlar” da aşı uygulama kararı. Aşı öncesi çocuğun hasta olup olmadığının sorulması yeterlidir. T. febril konvülsiyon öyküsü olan çocuklarda ateş çıkması beklenen dönemde ateş düşürücü verilmesi uygundur. akciğer. • İshali olan çocuğa Polio aşısı uygulanabilir. • Altı yaş üzerindekilere boğmaca aşısı uygulanmaz. bunun yerine boğmaca bileşeni çıkarılarak pediatrik DT (Difteri-Tetanos) ile sürdürülür. Bir aşı bileşenine karşı allerjisi olduğu bilinen kişiler aşılanmamalıdır.T. metabolik bozukluklar gibi hastaneye yatış gerektiren durumlar • DBT uygulamasına bağlı konvülsiyon. kortikosteroid tedavileri) (inaktif-ölü aşılar yapılabilir) • Aktif tüberküloz • Renal yetersizlik.C. • Malnütrisyon.. kemoterapi. takip eden doktora bırakılmalıdır/doktor kontrolü sonrası aşı uygulanmalıdır. aerosol (solunum yolu ile) şeklinde veya lokalize (intraartiküler. • Ailede aşıyı takiben yan etki görülme öyküsü. aşı takvimine göre uygulamaya devam edilir. Down sendromu gibi kalıcı nörolojik durumlar. • Anaflaksi veya ciddi aşırı duyarlılık reaksiyonları sonraki dozlar için kesin kontrendikasyondur. felç veya epilepsi bulunma öyküsü.C.C. aşının belirli bir bileşenine karşı bilinen bir alerji dışında). böbrek veya karaciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar. Aşıya özel kontrendikasyonlar için aşı tablolarına bakınız. Kontrendikasyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. Çocuk antikonvülzan tedavi alıyorsa tedavisine aksatılmadan devam edilmelidir.5 °C’nin altında seyreden solunum yolu enfeksiyonu veya ishal gibi hafif hastalıklar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 105 . • Ameliyat öncesi ve sonrası. bronkopnömoni. intrabursal veya tendon içi vb.7 AŞI KONTRENDİKASYONLARI VE YANLIŞ KONTRENDİKASYONLAR Aşı Kontrendikasyonları ( aşı yapılmaması gereken durumlar): • Lösemi. • Prematürite (aşılama ertelenmemelidir). • Bir aşı sonrası gelişen ve hiçbir nedene bağlanamayan ensefalopati durumunda o aşı bir daha yapılmaz. ancak 4 hafta sonra fazladan bir doz Polio aşısı uygulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. sağlıklı çocukların ateşinin ölçülmesine ve fizik muayene yapılmasına gerek yoktur. • Ailede konvülsiyon. • Topikal (cilt üzerine krem/merhem).) steroid kullanımı ya da ağız yolu ile düşük doz steroid kullanımı (2 mg/kg veya 20 mg/gün dozundan az). • Antibiyotik tedavisi görme. • Kronik kalp. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • 38. • Klinik AIDS olguları • Gebelikte canlı aşılar uygulanmaz. • Konvülsiyon öyküsü: aşılama sonrası ateş görülebileceğinden. • Allerji veya astım (yukarıda anlatıldığı gibi. difteri aşısı seyreltilmiş dozda (Td) uygulanır.

Sağlık Bakanlığı. Bu formlara.2008 tarihli ve 6111 sayılı Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesi ( 2008/14 sayılı) 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye A.C. Kaynaklar: Pickering LK. baskı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Long SS.C. 27. Baker CJ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü 25.8 KAYIT BİLDİRİM Okullarda uygulanan aşılar sağlık ocağı form 012/B’ye kaydedilir. 2006 T. ay sonunda ise sağlık ocağı Form 013 ile Sağlık Müdürlüğüne bildirimi yapılır. Özel hekimlerin uyguladıkları aşıların bildirimi ise Form 013/B ile yapılır. IL: American Academy of Pediatrics. Elk Grove Village. 106 T. McMillan JA. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. 2.C.Aşılanan çocuklara Daimi Genelgede örneği bulunan “Aşı Kartı” verilir.02. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genişletilmiş Bağışıklama Programı Daimi Genelgesinden ve Sağlık Bakanlığı’nın elektronik ulaşım adresinden ulaşılabilir.

C.C. tanı ve tedavisi için T. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. 2003. 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Yalnızca penisilin tedavisiyle tedavinin etkin olmadığı. B. İştahsızlık. Philaelphia. 10 gün) tedavilerinin etkinliği gösterilmiştir.C. WB Saunders Company. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Elk Grove Village. syf . Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. McMillan JA. • Ailenin GAS enfeksiyonuna karşı aşırı duyarlılığı varsa. • Ailede romatizmal ateş öyküsü varsa. • Kronik GAS taşıyıcılığında tonsillektomi yapılmışsa (bazen çözüm olmadığı belirtilmektedir). Antibiyotik tedavisi gerekmez. 197-199 arasına bakınız.2 SALMONELLA TAŞIYICILIĞI Dışkıda Serotip S ürediğinde ve kişi eğer asemptomatik ise tedavi edilmemelidir. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. E hepatiti A tipine benzerken.197-199 arasına bakınız. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Hastalığın tanı ve tedavisi için T.C. syf. Streptokok taşıyıcılığı antibiyotikle tedavisi güç olan bir durumdur. B tipi ise erken yaşlarda görüldüğü zaman kronikleşme oranı artar ve şiddetli geçer. amoksisilin-klavunat veya klindamisin (20 mg/kg/gün–3 dozda. IL: American Academy of Pediatrics. D ve E tiplerinin kronikleşme şansı yüksektir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003. Baker CJ. Anal kaşıntı gibi daha çok toplumsal sorunlar doğurur. Entemoeba histolitika yayılmacı olabilir ve hastalık yapabilir. Nelson Textbook of Pediatrics. B. 27. çünkü yayılmacı hastalık yapma olasılığı vardır. Kliegman RM. 2006 T. epigastrik ağrı. • Sürekli yaşanılan çevrede streptokokkal faranjit sık görülüyorsa. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri’nde ilgili bölüme bakınız.C. tanı ve tedavisi için T. Oksiyuriyazis: Çocuklarda yaygın olup. Amibiazis: Enfestasyon etkeni olan iki entemoeba türü vardır. (Syf. Hastalık erken çocukluk çağında. tanı ve tedavisi için T. 17. syf. Sağlıklı çocuklardan tarama amaçlı boğaz kültürü alınmamalıdır. B. ishal ve distansiyon olabilir. 2003. 2. Long SS. syf. Kaynaklar Behrman RE. 197-199 arasına bakınız. ancak penisilin ve rifampin birlikte kullanımının. Giardiazis: Belirtisiz kolonizasyonu olabilir. 131-132) B. malnutrisyonlularda ve kortizon tedavisi alanlarda ağır gidişli olabilir. TAŞIYICILARIN ARAŞTIRILMASI Bazı patojenler kimi zaman insan vücudunda belirtisiz olarak bulunabilir.C. C ve D virularıyla taşıyıcılık söz konusudur. syf. gebe bayanlarda. syf 197-199 arasına bakınız. Bu kişiler akut enfeksiyonu olanlara göre daha az bulaştırıcıdır. • Ailede boğaz enfeksiyonunun tedavi edildiği dönemde akut romatizmal ateş öyküsü varsa. baskı. 171’de ilgili bölüme bakınız. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 107 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.T.C. Hastalık hakkında daha fazla bilgi. Şu özel durumlarda taşıyıcılığın tedavisi gerekir: • Toplumda akut romatizmal ateş salgını varsa. Nematod (Yuvarlak solucan): Belirlendiğinde hastaların çoğu belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003.4 PARAZİT TAŞIYICILIĞI Askaris: Hastaların çoğu belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.C. Bu özelliğe sahip etkenlerin neden olduğu taşıyıcılık durumları aşağıda sıralanmıştır: B. Belirtisiz de olsa tedavi edilmelidir. genellikle zararsızdır. immun yetmezliği olan başka bir kişi varsa veya antibiyotik tedavisi yapılacak ve bu antibiyotiğin emilimini etkileyecekse tedavi edilirler. tanı ve tedavisi için T.197-199 arasına bakınız. Belirtisiz olgular eğer salgın kontrolü için gerekliyse. evde gebe. Belirtilerin varlığı barsaktaki askaris sayısıyla değişebilir. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. 2003. Hastalık hakkında daha fazla bilgi.3 AKUT VİRAL HEPATİT TAŞIYICILIĞI Çocuklarda viral hepatitin en sık nedeni A tipidir.C. tanı ve tedavisi için T. Jenson HB. Entemoeba dispar yalnızca belirtisiz taşıyıcılığa neden olur. 2004. baskı. tanı ve tedavisi için T. Pickering LK.1 A GRUP BETA HEMOLİTİK STREPTOKOK (AGBHS) TAŞIYICILIĞI Belirtisi olmayan kişilerden alınmış olan boğaz kültürlerinde AHBHS elde edilmesiyle ortaya çıkan durumdur.

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

C. SALGIN İNCELEMESİ VE KONTROLÜ Okullar, öğrencilerin bir arada olduğu kurumlar olduğu için herhangi bir hastalığın salgın yapma olasılığı yüksek olan yerlerdir. Okullarda, özellikle bulaşıcı hastalıkların sıklıkla salgın yaptığı bilinmektedir. Solunum yolu ile bulaşan hastalıklar, dışkı ağız yoluyla bulaşan hastalıklar ve besin zehirlenmeleri sık gözlenen salgınlar arasındadır. Salgınların kontrol altına alınmasında uygulanan yaklaşım yöntemi aynı olmakla birlikte, hastalığın bulaşma yoluna yönelik öngörülerin test edilmesi için farklı laboratuvar yöntemleri kullanılmaktadır. Bir bölgede veya özel bir grupta belirli bir zaman diliminde beklenenden daha fazla olgu görülmesine “salgın” denir Bir salgında genellikle ortak bir nedenden dolayı olguların birbirleriyle ilişkili oldukları varsayılmaktadır. Okul idaresi tarafından sağlık kuruluşuna salgın bildirimi geldiğinde ya da sağlık kuruluşuna aynı okuldan aynı hastalığa sahip olan olguların gelmesi “okulda salgın” olma olasılığını düşündürmelidir. Bu salgını ortaya çıkarmak için daha önceki yıllara ait hastalık kayıtlarına gereksinim vardır. Okulda salgın ile ilgili bir durumdan kuşkulanıldığında ivedilikle salgının incelenmesi gerekmektedir. Salgın incelemesinin nedenlerinin başında salgından korunma ve kontrol önlemlerinin alınması ve okulda yürütülen hizmet programlarının değerlendirilmesi gelir. Ayrıca, öğrenciler, aileleri ve okul çalışanları ile olan ilişkiler nedeniyle de salgın incelenmesinin yapılması gerekir. Salgın incelenmesi sırasında olgu artışını önlemek de temel amaçlardan biridir. Bu nedenle okuldaki salgının yaygınlığı, boyutları, risk altındaki gruplar saptanmalıdır. Salgın incelemesi sırasında elde edilen bilgiler daha ileride yeniden ortaya çıkabilecek salgınları önlemek için kullanılır. Okulda kontrol altında olması gereken bir hastalığın salgını okulda sunulan hizmetlerin yetersizliği ile ilgili olabilir ve salgın incelemesi, o programın güçlendirilmesi veya değiştirilmesi için olanak sağlar. Bir salgın incelemesinin basamakları aşağıdaki gibi sıralanır: 1. Alan çalışması için hazırlık yapma 2. Bir salgının varlığını gösterme 3. Tanıyı kesinleştirme 4. Olguları tanımlama ve saptama a. Olgu tanımı yapma b. Olguları saptama ve sayma 5. Tanımlayıcı epidemiyolojiyi kullanma 6. Varsayımlar geliştirme 7. Varsayımları değerlendirme 8. Gerekirse varsayımı gözden geçirme ve ek çalışmalar yapma a. Ek epidemiyolojik çalışmalar b. Diğer tip çalışmalar – laboratuvar, çevreye ilişkin 9. Korunma ve kontrol önlemlerini uygulama 10. Bulguları ve sonuçları duyurma 1. Okulda Çalışma İçin Hazırlık Yapmak: Okula gitmeden evvel iyi bir hazırlık yapılmalıdır. Bu hazırlık içinde bilimsel desteğin hangi uzmanlık alanından sağlanacağı, salgın incelemesinde çalışacak kişilerin sorumlulukları ve inceleme için yapılması gereken işlemler yer almalıdır. 2. Bir Salgının Varlığını Göstermek: Okula gidilmeden önce okulda gerçekten bir salgın olup olmadığı konusunda istatistiksel incelemelerin yapılması gerekmektedir. Okulda, bu hastalığın görülme sıklığı ve olgu sayısı için öngörüler değerlendirilir. Bu değerlendirme sırasında daha önceki yıllara ilişkin olgu sayıları, benzer bölgelerde yer alan okullardaki olgu sayıları gibi farklı ölçütler kullanılabilir. 3. Tanının Kesinleştirilmesi: Hastalık tanısının gerçekleştirilmesinin amacı hastalığın kesin tanısının konulmasıdır. Tanıyı kesinleştirirken klinik ve laboratuar bulgularının derlenmesi gerekmektedir. Klinik bulguların sıklık dağılımları tanının konulmasına yardımcı olabilir. Ancak, klinik bilgiler kesin tanı konulması için yeterli değilse konuyla ilgili bir uzmana danışılmalıdır. Bununla birlikte bazen klinik bilgilere bakmadan hasta öğrencilerle görüşülme de hastalığın tanısının konulmasına yardımcı olabilir.
108
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

4. Olguları Tanımlama ve Saptama: Okulda tanı konulan olguların ortak özelliklerinin değerlendirilmesi ile olgu tanımı yapılır. Olgu tanımının yapılma nedeni okulda yapılacak tarama sırasında kullanılacak kriterlerin belirlenmesidir. Olgu tanımı içinde klinik ölçütlerin kullanımının yanı sıra yer, zaman ve kişi özellikleri de bulunmalıdır. İdeal bir olgu tanımı hastaların pek çoğunu kapsamalıdır. Salgın incelemesi sırasında olgu tanımı sırasında laboratuvar tanısı olanlar “kesin olgu”, laboratuar tanısı olmayan, ancak klinik olarak bulguları olanlar “kuvvetle olası olgular” ve sadece klinik bulguları olanlar “olası olgular” olarak sınıflandırılır. 5. Tanımlayıcı Epidemiyolojiyi Kullanmak: Olgu tanımı kullanılarak okuldaki salgın içinde yer alan olgular bulunur. Bu olguların tanımının yanı sıra öğrencilerin tanımlayıcı (isim, adres, telefon vb.), demografik (yaş, cinsiyet, vb.), klinik (hastalığın başlangıç tarihi, salgının zaman içindeki değişimi vb.) ve risk etmenleri (kaynak) bilgileri de öğrenilir. Bu bilgiler tanımlayıcı bilgileri elde etmemizi sağlar. Bir salgının kişi, zaman, yer değişkenlerine göre incelenmesine tanımlayıcı epidemiyoloji denir. Bu basamak pek çok açıdan önemlidir. Salgının nedenine yönelik ipuçları yakalamamızı sağlar. Özellikle zaman analizi çok önemlidir. Hastalığın başlangıç tarihine göre çizilen eğri salgının seyrini gösterir. Salgın eğrisi ile; - Salgının seyrine göre o anda hangi dönemde olunduğu ve gelecekte neler olabileceği öngörülebilir. - Hasta olanların kuşkulu etkenle ne zaman karşılaştıkları saptanabilir. - Hastalığın temasla mı bulaştığı yoksa tek kaynaklı mı olduğu saptanabilir. Salgın eğrisinin dik bir biçimde yükselmesi ve yavaş düşmesi salgının tek kaynaklı olduğunu gösterir. Çok kısa sürede birden artan olgu sayılarında genellikle tek bir ortak kaynak söz konusudur. Aralıklı olarak tek kaynaktan salgın oluşuyorsa düzensiz olarak sivri noktalar vardır. Ayrıca, kuluçka dönemi bilinen bir hastalığın yaptığı tek kaynaklı salgınlarda salgın eğrisi maruziyet zamanının hesaplanmasında kullanılabilir. Bir salgının yer değişkenine göre incelenmesi ile salgının okul içindeki durumunun saptanmasının yanı sıra, etioloji konusunda ipuçları verebilecek kümeler veya örüntüler hakkında da bilgi sağlanabilir. Salgının kişi özelliklerine göre incelenmesi okulda kimlerin risk altında olduğunu gösterebilecektir. Kişi değişkeni konakçının özelliklerine göre (yaş, cinsiyet, sağlık durumu) veya çeşitli etkenlere maruziyete göre sınıflandırılabilir (yemek, kantin vb.). Tanımlayıcı epidemiyolojik bulgulara dayanarak da varsayımlar geliştirilebilir. 7. Varsayımın Değerlendirilmesi: Varsayım kurulduktan sonra doğruluğu değerlendirilebilir. Olgu ve kontrol grupları ya da kohort tekniği çalışmak gerekebilir. Atak hızı, relatif risk gibi göstergeler hesaplanabilir, ki-kare testi gibi analitik epidemiyolojik yöntemler ile hipotez test edilebilir. 8. Varsayımın Gözden Geçirilmesi ve Ek Çalışmalar Yapılması: Analitik epidemiyoloji kurulan varsayımı desteklemiyorsa ek çalışmalar planlanır. Bir salgında epidemiyolojik incelemeler araçların belirlenmesi ve yönlendirilmesini sağlarken, laboratuvar bulguları da bu çalışmaları güçlendirir. Çevreye yönelik çalışmalar da ayrı bir önem taşımaktadır. 9. Kontrol ve Koruma: Salgında temel amaç etkili kontrol ve koruma önlemlerinin alınmasıdır. Ancak bu önlemlerin olabildiğince çabuk ve erken aşamalarda alınması gerekmektedir. Eğer salgının kaynağı biliniyorsa gereken önlemler hemen alınmalı, enfeksiyon zinciri kırılmalıdır. Alınacak önlemler özgül etken, kaynak veya rezervuara yöneliktir. Bir diğer durum da bulaşma yolunun ortadan kaldırılmasıdır. Bazen de duyarlı olan kişilere yönelik doğrudan kontrol önlemleri alınabilir (kemoprofilaksi vb.) 10. Bulguların ve Sonuçların Duyurulması: Salgın incelemesinde son görev salgında elde edilen bulguların duyurulmasıdır. Okul yönetimine ve bir üst sağlık kuruluşuna salgın, kaynakları ve alınan önlemler hakkında bilgileri içeren rapor yazılır. Bir sonraki salgının önlenmesi için öneriler de bu rapor içinde yer alır.
Kaynaklar 1. Akın L., Salgın İncelenmesi ve Kontrolü. Halk Sağlığı Temel Bilgiler İçinde (Ed.Güler Ç. ve Akın L.) Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Sayfa No: 962-975)

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

109

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

BÖLÜM: II SAĞLIK SORUNLARINA YAKLAŞIM
1. ACİL DURUMLARA YAKLAŞIM A. TEMEL VE İLERİ YAŞAM DESTEĞİ Solunum veya dolaşımı herhangi bir nedenle durmuş olan her hastaya ilk olarak temel yaşam desteği uygulanmalıdır. Temel yaşam desteği, hiçbir tıbbi araç ve ilaç kullanmadan yapılan girişimlerdir. Daha sonra ilaç ve araç kullanılarak yapılan girişimler ise “İleri Yaşam Desteği” olarak adlandırılır. A.1 TEMEL YAŞAM DESTEĞİ Temel yaşam desteğinde en önemli ilke beynin zarar görmesini önlemek veya zarar oranını olabildiğince indirmektir. Beyin hücrelerinin en fazla etkilendiği durum hipoksi olduğu için hipoksiyi düzeltmek temel yaşam desteğinin ilk kuralıdır. Temel yaşam desteğindeki ilkeler (Şekil 1.A-1); A: Airway (Hava yolunu aç) B: Breathing (Solunumu sağla) C: Circulation (Dolaşımı sağla) TEPKİSİZ Mİ? Evet

Yardım çağırın

Hava yolunu açın

SOLUNUM NORMALE DÖNMEDİ Mİ? Dönmedi

5 kez yapay solunum yapın

HÂLÂ TEPKİSİZ Mİ? (Dolaşım belirtisi yok) Evet

Tek kurtarıcı varsa; 30 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın İki kurtarıcı varsa; 15 kez göğüs basısı (kalp masajı), 2 kez yapay solunum yapın Temel yaşam desteğine devam ederken canlandırma ekibine haber verin
Şekil 1.A-1: Çocuklarda temel yaşam desteği akış çizelgesi 110
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

A. Hava Yolu: Amaç hava yolunun temizlenerek havanın önündeki engellerin kaldırılmasıdır. • Hasta sert bir yere sırt üstü yatırılır, kravat gibi sıkı giysiler gevşetilir. • Hastada travma öyküsü yoksa başı ekstansiyona getirilir, çene öne-yukarı doğru kaldırılır. Ancak boyun hiperekstansiyona getirilmez. Örneğin omuz altına birşeyler yerleştirilmez. Travmalı bir hastada önce boyunu ve sırtı sabitlemek gerekir. Eğer servikal yaralanma olasılığı varsa baş ekstansiyona getirilmez sadece angulus mandibuladan tutup çene öne-yukarı doğru itilir. • Ağız içi kontrol edilip temizlenir. B. Solunum: Hava yolunun açılmasına karşın kendiliğinden solunum başlamamışsa temel yaşam desteğinin ikinci kuralına geçilir ve yapay solunuma başlanır. Amaç hastanın kendiliğinden solunumunu sağlamak ve sürdürmektir. • Eğer solunum var ise hasta yan yatırılır. • Eğer solunum yok ise, hasta bir önceki pozisyonda iken ambu ile, ambu yoksa ağızdan ağıza solunum desteği verilir: m Hastanın burun delikleri sıkıştırılır ve derin bir nefes alınıp hastanın ağzından nefes verilir. İlk önce her biri 2 sn süren 2 - 5 nefes verilir ve göğsün kalkıp kalkmadığı kontrol edilir. m Göğsün kalktığı görülürse soluk verme işi dakikada 14 - 20 kez olacak şekilde devam edilir. m Yapay solunuma karşın göğsün kalkmadığı görülürse hava yolu yeniden değerlendirilir. Yabancı cisim aspirasyonu düşünülüyorsa Heimlich manevrası* ile yabancı cisim çıkartılır (Resim 1.A-1) ve doğru pozisyon verilerek yeniden yapay solunum uygulanır. m Bu arada göğüste açık, hava giriş çıkışı olan bir yaralanma varsa tamponla kapatılır. Yelken göğüs varsa paradoks hareketi önleyici kum torbası koymak, çamaşır sıkıştırmak gibi işlemler yapılmamalıdır. C. Dolaşım: Yeterli ventilasyon sağlandıktan sonra hastanın dolaşımı hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir. Hastanın karotis nabzına bakılır. Nabız varsa sık sık kontrol edilerek diğer işlemler sürdürülür. Nabız yoksa, Dıştan Kalp Masajı yapılır. • Hastanın sert bir yüzeye yatırılması gerekir. • Bir elin ayası ksifoidin 2-3 cm yukarısına (göğsün 1/3 alt kısmına) orta hat üzerine, diğer el ise bu elin üzerine yerleştirilerek kollar bükülmeden 2.5 – 3.5 cm derinlikte göğüs hareketi sağlanır. Bu işlem dakikada 100 defa yapılır. • Her 15 masajda yani her 9-10 sn’de bir 2 derin solunum yaptırılır (0-8 yaş grubunda ise her 5 masajda bir 1 solunum yaptırılır). • Her dakika başında solunum ve dolaşım kontrolü yapılır. Hiçbir şekilde masaja 10 sn’den fazla ara verilmez. • Bu arada dolaşımı bozacak açık bir kanama varsa bası ile durdurulmaya çalışılır. Hasta kendiliğinden solunum ve dolaşıma geçerse iyileşme pozisyonuna alınır.

Resim 1.A-1: Heimlich manevrası
* Heimlich manevrası: Girişimi yapan hastanın arkasına geçerek kolları ile hastanın vücudunu sarar ve bir elini yumruk yaparak ksifoid altına, karna yerleştirir. Diğer elini bu elin üzerine yerleştirir ve ani olarak yukarıya doğru basınç uygulayarak karın içi basınç artırılır (Resim 1.A-1). Bu manevra yabancı cisim çıkana kadar 10 kez uygulanabilir. Manevralardan sonra hastanın solunum yolları gözlenip, görülebilen uzaklıklarda yabancı cisim varlığı araştırılır. Bu manevralarla yabancı cisim çıkarılamazsa, hastaya yeniden pozisyon verilip solunum desteği sağlanır. Yine havanın girişinde direnç varsa aynı manevra tekrarlanır.
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

111

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

A.2 İLERİ YAŞAM DESTEĞİ • İleri yaşam desteği sırasında hava yolunu açık tutmak için aspiratörler, orofarengeal airway ve entübasyon tüpü kullanılır. Solunum için ambu ve maske kullanılabilir. Gerekirse entübe edilip oksijen verilir. Ancak, yeterli endotrakeal entübasyon deneyimi olmayanların bu uygulamayı yapması önerilmez. Tüm hastalara yüksek yoğunluk ve yüksek akımda oksijen verilir. • Dolaşım için hemen büyük bir damar yolu açılır ve Ringer laktat veya Serum fizyolojik gibi bir sıvı verilir. Hasta monitorize edilip gerekli ilaç desteğine geçilir. • Kalp durmasında ritm genellikle ventriküler fibrilasyondur (VT). Bazen de asistoli veya ventriküler fibrilasyon (VF) ya da ventriküler taşikardi (VT) olmayan elektriksel bir aktivitedir. Seçilecek tedavi ritme göre değişir. • Eğer VF/VT (nabzın alınamadığı) varsa - her işlemden önce - hemen şok verilir (defibrilasyon yapılır). Eğer ritim asistoli ise tedavi kardiyopulmoner destek ve ilaç tedavisidir (Şekil 1.A-1). Şok (Defibrilasyon): Makinanın uygulama kısımları üzerine iletici jel sürülür. Uygulayıcı kısımlardan biri midklavikuler hatta sağ klavikula altına; diğeri sol midaksiller hatta kalp apeks atım pozisyonunun biraz daha dış tarafına yerleştirilir.
Kaynaklar: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Basic Life Support. Pediatrics 2006;117;e989- e1004 2005 American Heart Association (AHA) Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation (CPR) and Emergency Cardiovascular Care (ECC) of Pediatric and Neonatal Patients: Pediatric Advanced Life Support. Pediatrics 2006;117;e1005-e1028 Biarent D, Bingham R, Richmond S, Maconochie I, Wyllie J, Simpson S, Nunez AR, Zideman D. European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2005; Section 6. Paediatric life support. Resuscitation 2005; 67S1: S97—S133 Karaböcüoğlu M, Uzel N, Yılmaz HL. Çocuk Acil Tıp Kitabı, 1. baskı, Çapa Tıp Kitapevi, İstanbul, 2005 Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi, Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı, Ankara, 2000 Uğur S. Acil hasta çocuğun tanınması ve stabilizasyonu (İlk değerlendirme). Cin Ş. (ed). Pediatrik Aciller kitabında (Genişletilmiş 2. Baskı). Ankara: Antıp A.Ş.,1996

112

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı
1 NABZIN ALINAMADI I ARREST • Temel ya am deste i (TYD) ak emasna uygun canlandrma yapn (15:2).* • Varsa Oksijen verin. • Varsa monitöre veya defibrilatöre ba layn.
OKLANAB L R OKLANAMAZ

2 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

3 VF/VT 4 • 1 kez OK verin. (2 J/kg) • TYD’ne devam edin.
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

9 Asistoli 10 • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3 – 5 dakikada bir tekrarlayn
5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

5 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

6 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Epinefrin verin. *IV/IO yolla 0.01 mg/kg (1:10 000= 0.1 mL/kg) * Endotrakeal tüpten 0.1 mg/kg Her 3-5 dakikada bir tekrarlayn 12 • Asistoli : 10. kutuya gidin. • Elektriksel aktivite: Nabz kontrol edin. E er nabz yoksa 10. kutuya gidin. • Nabz varsa: Canlandrma sonras bakma ba layn. 11

Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?

OKLANAMAZ

13 4. kutuya gidin.
OKLANAB L R

5 CANLANDIRMA S KLUSU DEVAM ED N

7 Ritmi kontrol edin oklanabilir mi?
OKLANAB L R

8 • 1 kez OK verin. (4 J/kg) • TYD’ne devam edin. • Antiaritmik (Ör: Amiodaron 5 mg/kg IV/IO veya Lidokain 1mg/kg IV/IO) • Magnezyum: Hipomagnezemide veya torsades de pointes tedavisinde 25 – 50 mg/kg IV/IO (Maksimum 2 gr) 5 canlandrma siklusundan sonra 5. kutuya geri dönün

Canlandrma Srasnda* • Sert ve hzl bastrn (100/dk). • Gö sün tam olarak yükselmesini sa layn. • Gö üs bassna verilen aray en aza indirin. • 1 canlandrma siklusu 15 gö üs bassndan sonra 2 nefes (15:2) (5 siklus ~ 2 dk) • Ritmi kontrol ederek her 2 dakikada bir gö üs bass uygulaycy de i tirin (rotasyon). Olas nedenleri belirleyin ve tedavi edin. • Hipovolemi • Hipoksi • Asidoz • Hipo/Hiperkalemi • Hipoglisemi • Hipotermi • Toksinler • Kalp tamponad • Basnçl pnömotoraks • Koroner veya pulmoner tromboz • Travma

131

Şekil 1.A-1: Çocuklarda nabzın alınamadığı arrest olgularında ileri yaşam desteği akış şeması
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

113

açık yaraların kapatılmasını. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. 119) izleyerek temel yaşam desteğine devam ederek hastaneye ulaştırın. 70 kg’lık bir kişide 5-6 lt civarında kan bulunduğu varsayılmaktadır. Travmalı Hastanın Değerlendirilmesi ve İlk Tedavi 1. B. Kanama kontrolünü (syf. Aşağıdaki soruların yanıtlarını arayın.300 ml. bebekte 25 .C. % 10 oranındaki kan kaybı (erişkinde 600 ml. komplikasyonlar açısından dikkatli olunmalıdır. Travmalı Hastaya Yaklaşımda Temel İlkeler • İlk önce yaşamı en çok tehdit eden nedene yönelmelidir. 114-118). travmalı çocuğun değerlendirilmeye başlanmasında ve o anda yapılması gereken tedavinin uygulanmasında gecikmeye neden olmamalıdır. 2. • Ayrıntılı öykü alma isteği. Kanama mutlaka kısa sürede belirlenmeli ve ciddiyeti değerlendirilerek kontrol altına alınmalıdır. siyanoz olmuş mu? Birincil değerlendirme sürecinde hastanın yaşamını tehdit eden soruna yönelik olarak Temel Yaşam Desteği (ABC) uygulayın (syf. 114 T. TRAVMA Tanım Yaşamsal sorun yaratan doku ve organ zedelenmesi olan hasta travmalı hastadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Travmalı hastaların %20’si ilk travma anında veya taşınma sırasında kaybedilmektedir. Türkiye B. okul çocuğunda 200 . kırıkların stabilizasyonunu (syf. Ciddi kanamalarda ilk girişim yapılıp zaman yitirmeden sevk edilmelidir. • Hava yolu açık mı? • Soluyor mu? • Dolaşımı nasıl? • Bilinç düzeyi nasıl? • Travmaya yol açan mekanizma nedir? • Ne tip bir travma geçirmiş? • Yaralanmanın derecesi ve ciddiyeti nedir? • Boyun ve baş bölgesinde darbe izi var mı? • Kanaması var mı? Şiddeti hangi düzeyde? • Konvülsiyon geçirmiş mi? • Otore. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ilk 30 saniyede birincil değerlendirmeyi yapın. 3.C. Bu kayba en çok hipotansiyon ve hipoksinin neden olduğu düşünülürse bu hastalara uygun ve erken yaklaşımın ne kadar önemli olduğu anlaşılır.1 KANAMALAR Kanama. Birincil değerlendirme: Travmalı hasta ile karşılaşıldığında yaşamı tehdit eden durumların saptanması ve önlenmesi için gerekli girişimlerin acilen yapılması amacıyla. Ancak burun kanaması gibi hafif kanamalar birinci basamak sağlık hizmetleri kapsamında durdurulabilir. Kısa sürede fazla miktarda kan kaybını vücut dengeleyemez ve şok gelişir. • Kesin tanının konulamaması. 110).Sağlık Bakanlığı. Çoklu travmalı hastalar özellikle hemoperitonium ve pnömotoraks yönünden incelenmeli.30 ml) oldukça tehlikelidir. Normal bir erişkinin vücut ağırlığının ortalama 1/13’ünü kan oluşturmaktadır. Travmalı hastaya ilk girişim hemen travmanın olduğu yerde başlamalı ve devamlı tedavinin yapılacağı merkeze gidene kadar taşınmanın her aşamasında sistematik ve hızlı yaşam desteği sürdürülmelidir. belli başlı acil sorunlardan biridir. rinore. İlk yaşamsal destekten sonra ayrıntılı bir şekilde tüm vücudu dikkatle yeniden değerlendirin. Oysa az miktarda ve uzun zaman süresi içindeki kan kaybını vücut kısmen de olsa dengeleyebilmektedir.

Bu çocukların karşılaştıkları travmanın şiddetini ve yerleşimini değerlendirebilmek için çok dikkatli bir öykü alınmalıdır. Pıhtıları kaldırmayın. Normalde arter ve vendeki kan. gazlı bez koyup bastırın. b. İlk yardım Herhangi bir vurma. • Gözler donuk. • Kan basıncı düşer (Geç bulgu). damar yaralanmadıkça pıhtılaşma olmaz. kusmuk gibi yabancı maddelerin kaçmasını engelleyin. kusma olabilir. darbe sonrası bu belirtiler söz konusuysa. kusma. Dış kanamaları durdurma yöntemleri • En kısa zamanda kanamanın durmasını sağlayın.C. İleri tetkiklerin yapılıp. Daha sonra kesik damar uçlarında pıhtı oluşur. a. bu durumda yapılacak en doğru şey. genellikle vücut dışından farkedilmez. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 115 . doku ve doku sıvıları ile temas etmediğinden. • En kısa sürede hastaneye götürün/sevkedin. • Hastada genelde susuzluk hissi ve huzursuzluk vardır. bazen öksürük. Kanama geçici olarak kendiliğinden durabilir. pıhtı büyüyerek damarı tıkar ve böylece kanama durur. İç Kanama İç kanamanın vücut dışında en sık görülen belirtileri ezikler ve çürükler şeklindedir. • Çocuk soğuk soğuk terler. başı sağa veya sola çevirerek. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Kanamaların Sınıflandırılması : I. o nedenle pıhtılaşmayı hızlandırmak için kanama durdurma yöntemlerine başvurulur. • Kulaklarda uğultu veya çınlama olabilir. hava açlığı vardır. • Hastayı sırt üstü yatırın. İç kanamayı düşündüren bulgular genellikle hipovolemik şoka ait bulgulardır. • Kapiller kanama: Kan sürekli. • İç kanama kuşkusunda yaşamsal işlevleri kontrol altında tutun. yavaş. Vücuttaki pıhtılaşma mekanizmalarını dokular ve doku sıvıları uyarır. bandaj yapın (Resim 1. İç kanama bulguları • Nabız hızlı fakat zayıftır (filiform). • Kanayan yer üzerine temiz bir bez veya varsa. kusma veya dışkıda kan görülmesi şeklinde belirti verir. gözbebekleri genişlemiş ve ışık refleksi zayıftır. kişiyi bir an önce hastaneye ulaştırmak olmalıdır. • Bulantı.C. T.B-1). acilen cerrahi konsültasyonun istenmesi gereklidir. • Akut karın bulguları olabilir. çarpma. İç kanama. yine de ilkyardım yapılmalıdır. sızıntı şeklinde akar.Kanamanın meydana geldiği yere göre : • İç kanama • Dış kanama II.T. ancak. • Ven kanaması: Kan koyu kırmızı renklidir. sürekli akar. kalp atımı ile eşzamanlı fışkırır. • Soluk alıp verme hızlanmıştır. öksürme durumlarında hava yoluna kan. aradaki damar duvarı nedeniyle. • Deri soğuk ve soluktur.Kanayan damarın cinsine göre : • Arter kanaması: Kan parlak kırmızı renklidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dış Kanama Kanamayı durduran savunma mekanizmaları damarın kesilmesi sonucu hava ile temas edince eyleme geçerek önce kesilen damar uçlarının büzülmesini sağlar. Damar yaralandığında.C. kanama fazla olacağından pıhtılaşma gecikebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu belirtiler yumuşak doku içine kanama olduğunun göstergesidir.

aksi halde gangren gelişebilir. Turnike en fazla iki saat uygulanabilir.C. • Kol ve bacak kanıyorsa. Destekleme (Atelleme): Yaralı kol veya bacaklardaki kanamaların çoğu. • Kanayan yaranın içinde yabancı cisim varsa (bıçak. • Şoka karşı önlem alın. tel. • Yine de kanama durmuyorsa sargı yapın. Turnike gevşetildiğinde. kırılan kemiğin sivri uçları ile kasların yırtılması ya da kırılan kemiğe yakın damarların yırtılması sonucunda meydana gelir.Sağlık Bakanlığı. kanayan arteri. Ara ara gevşetilmelidir.B-2).B-1: Kanamalarda Temiz Bir Bez İle Baskı Uygulaması 116 T. atel kanamayı doğrudan durdurma yöntemi değildir. Mesafe uzunsa. kemik ile deri arasında sıkıştırarak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Atele alın. Kol veya bacak sabitlenmezse.) çıkarmayın. kanayan bölgeyi olabildiğince kalp düzeyinden yukarı kaldırın. Resim 1. yıkım ve kanama devam eder. temporal arter. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kırık kemik uçları gözüküyorsa içeri ittirmeyin. İp. ince sert lastik cilde zarar vereceğinden kesinlikle kullanılmaz. vb. brakial arter. yaralı kısma olan uzaklığı ile ters orantı olmalıdır. gevşetme süresi kısa olmalıdır. yaralı yere olan kan akımını engellemektir. Türkiye • Yaranın üstünde yer alan artere / damar köküne (femoral arter.) yumruk veya parmakla basınç uygulayın (Resim 1. Turnike için en uygun gereç tansiyon aletidir. Kırık kemik uçları kontrol altına alındıklarında kanama da azalacaktır. Amaç. tahta parçası vb.C. yaşamsal tehlike oluşturacak boyutlardaki kanamalarda en son seçenek olarak uygulanmalıdır. kırıkların sabitlenmesi sonucunda kanamanın da kontrol altına alınmasını sağlar. sonraki bir saatte ise 5 . Turnike: Diğer yöntemlerle durdurulamayan. Gevşetme süresi ilk bir saatte 10 .20 dakikada bir. yerel basınç yapılmalı ve deri normal rengine döndüğünde. turnike yine sıkılmalıdır.10 dakikada bir olmalıdır. Ancak. tek kemikli olan üst kola veya üst bacağa uygulanır. Atel. Genellikle organ kopmalarında veya derin arter kesilerinde. Gevşetme süresi turnike uygulanan yerin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. kanama bozuklukları gibi nedenlerle oluşabilir.T.C. Burun kanaması müdahalesinin okulda acil olarak yapılması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 117 . sinüzit. yüksek tansiyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.B-2: Bir kanama sırasında basınç uygulanacak noktalar c. enfeksiyon. Burun Kanaması (Epistaksis) Kafatası kırığı. Burun kanaması müdahalesinde aşağıdaki işlemler yapılmalıdır: T. burun anomalisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. darbe sonucu oluşan yüz yaralanmaları.C.

1. üçgen sargıyla boyna asın ve çocuğu böyle sevk edin. • Özellikle kaygılı çocukların sakinleştirilmesi önemlidir. 2. Ayrıca paralizili ve bilinci kapalı hastalarda da tanı koymak zorlaşabilir. • Kalça sabitleştirilmesi: Dış rotasyonu önlemek amacıyla baldırının lateraline bir yastık konur.Sağlık Bakanlığı. • Omuz sabitleştirilmesi: Etkilenmiş taraftaki kolu asmak için yüksek bir askı kullanılır. • Ekstremitenin alt kısmının sabitleştirilmesi: Sabitleştirme çubuğu ile sabitleştirilir (Resim 1. • Burna. Avuç içi kanamasında. 5. Örneğin. ön kolun yaş ağaç kırığı. • Ekstremite üst kısmının sabitleştirilmesi: Karşı ekstremite ya da gövdeye çarpraz olarak bandajlanır (Resim 1. değilse öncelikle omurganın sabitleştirilmesini sağlayın. • Krepitasyon. Kemikler hangi pozisyonda duruyorsa. Kapalı kırıkta deri dokusu yaralanması yoktur. Hastanın uzun omurga tahtası üzerinde taşınması gereklidir. 118 T. Bilinç açıksa sorunun olduğu yerin. avuç içine rulo gaz sargı koyup yumruk yapın ve parmakların baskı yapmasını sağlayın. ayrışmamış kalça kırığı. çocuğun temel yaşam desteğini sağlamak. d. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. alna ve enseye soğuk ıslak bez konarak yerel soğutma ile kanama kontrol altına alınabilir. B. Açık kırıklarda kemik uçlarını yerine getirmeye çalışmak yanlıştır. yara varsa kapatmak ve etkilenmiş kısmı hareketsizleştirerek (sabitleştirerek) hastaneye ulaştırmaktır. morarma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Acil Servise sevkedin/götürün. Avuç İçi Kanaması Avuç içinde çok damar olduğundan kanı durdurmak zordur. • Şişme. 4. kanama varsa durdurmak. Bir ekstremitede kırık ve yara beraberce varsa. Bulgular Bazen dikkat çekici olmayabilir. Türkiye • Kişi dik oturtulur. 3. Özellikle uzun kemik kırıklarında saptanabilecek bulgular: • Hareketle artan ağrı ve duyarlılık. ayrılmamış distal radius kırığı. başı hafif öne eğilir ve burun kanatlarına iki parmakla bastırılır. Yara varsa yarayı steril olarak kapatın. • Şekil bozukluğu. • İşlev kaybı.B-4). • Omurga sabitleştirilmesi: Tek hat üzerinde tesbit edilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ayrılmamış humerus kırığı. Kanama varsa durdurun. Önce temel yaşam desteği sağlayın. Çocuğu bulunduğu yerden hareket ettirmeden önce mutlaka boyunluk (cervical coller) takın. el bilek kemiği kırığı gibi durumlar tanıda gecikmelere neden olabilir.2 KIRIKLAR Tanım Doğrudan veya dolaylı darbeler ve bükülmeler sonucu kemik bütünlüğünün bozulmasına kırık denir. Kanayan eli yumruk şeklinde bandajlayarak.C. Açık kırıkta kırık bölgesine yakın deri dokusu yaralanmıştır.B-3). o durumda tamponlarla destek yapmak gerekir. • Anormal hareketlilik.C. Kanamalarda ilkyardımın amacı. aksi kanıtlanana dek bunu açık kırık olarak değerlendirmek gerekir. 6. İlk Tedavi Okullarda kanaması olan çocuklara ilkyardım müdahalesinin yapılarak acil tedavi için bir üst kuruma sevk edilmesi gerekir.

• Çocuğu sevkedin.C. bulunduğu pozisyonda sabitleyin.T. çocukta çıkıktan şüphelendiği zaman. Bulgular • Ağrı • Şişlik.C.B-4: Kırık ekstremitenin stabilizasyonu B.3 ÇIKIK Tanım Bir eklemi oluşturan parçaların yer değiştirmesiyle. Çıkıkta eklem bağları ve eklem kapsülü yaralanması olur. T.B-3: Kırık ekstremitenin üst kısmında ise karşı ekstremiteye veya gövdeye çapraz olarak bandajlanır Resim 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Resim 1. yerine yerleştirmeye çalışmayın. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Çıkık bulunan bölgeyi olabilirse kalp düzeyinin üzerine kaldırın. normal eklem ilişkisinin bozulmasına çıkık denir.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 119 . morluk • Hareket kısıtlığı • Eklemde şekil bozukluğu İlk Tedavi Okullarda olan yaralanmalarda. • Çıkık eklemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Çıkık kemiği.

5 KAFA TRAVMASI Tüm travma ölümlerinin yaklaşık yarısında kafa travması vardır. • Kulaktan veya burundan kan ya da sıvı gelmesi (Kazazede başı hafifçe yukarı gelecek şekilde yatırılmalıdır). çıkık veya kırık olabileceğini unutmayın.C. altına 2-3 yastık koyarak ayağı yükseltin. morluk • Hareket kısıtlığı İlk tedavi Okullarda ilk tedavide aşağıdaki müdalelerin yapılması gerekir: • Yaralıyı hareket ettirmeyin. • Plastik bir torba içine konulmuş buzu bir beze sarın ve burkulan bölgeye soğuk uygulama yapın. • Görme bozukluğu. Eve gönderilen hafif kafa travmalı hastalar gelişebilecek bulgulara karşı bilgilendirilmelidir. Hekimler genelde en hafiften ölümcül olana dek değişen geniş bir kafa travması yelpazesi ile karşılaşırlar. Türkiye B. Kafa travması olan hastaların hastane öncesi bakımı. 120 T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aksi kanıtlanana dek kırık olabileceğini düşünün. • Dalgınlık veya davranış bozukluğu.4 BURKULMA Tanım Eklemin normal hareket sınırını aşan bükülme ve gerilmesiyle. • Hastayı sevkedin B. Kafa travmasını düşündürecek belirtiler • Kusma • Paralizi • Amnezi • Ajitasyon • Bradikardi • Yutma refleksi kaybı • Solunum işlevleri kaybı • Bilinç değişikliği (Bilinç düzeyinde oluşan her değişiklik beyin travmasının işareti olarak kabul edilmelidir). hareket ettirmeyin. duyarlılık • Şişlik. • Bir kereden fazla kusma. Bu nedenle belirtileri değerlendirmek oldukça önemlidir. Çoklu yaralanması olan hastalarda kafa travması ve spinal travma da genelde tabloya eşlik ederler.C. Okullarda sık olarak görülen ortopedik sorunlar arasında yer almaktadır. • Sersemlik hali.Sağlık Bakanlığı. Bulgular • Ağrı. eklemi sabitleyin. • Burkulma ayak bileğindeyse. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Yaralanma burkulma gibi görülse de. temel olarak baş-boyun travmasının belirti ve bulguları hakkında dikkatli olmak ve erken tedaviyi yapabilmektir. • Şiddetli baş ağrısı durumunda yeniden hekime başvurmaları konusunda uyarılmalıdırlar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Burkulmuş bölgeye masaj yapmayın. eklem bağlarının zedelenmesi veya yırtılmasına burkulma denir.

Kaynaklar: 1. Analjezi amacıyla. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Violence. Jones and Bartlett Publishers. Sosyal Pediatri Özel Sayısı 2006. Çocuk Acil Tıp Kitabı. Kafa travması olan hastaya yaklaşımdaki ana hedef. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlk Tedavi Okullarda kafa travmasına yaklaşımda olabildiğince ilk tedaviyi hızlı olarak uygulayarak sevk edilmesi gerekir. 110) • Hastaneye götürün/sevk edin. Uğur Baysal S. Schwarz DF. Yine nasogastrik değil orogastrik sonda takılması seçilmelidir.T. venöz yol açıp serum fizyolojik veya ringer laktat ile volüm kaybını karşılamak gereklidir. Türkiye Klinikleri. Yılmaz HL. Pediatrik Bilimler. Çocukluk çağında kazalar ve yaralanma kontrolü. Goldstein B. Head trauma in children. İstanbul. American Academy of Pediatrics. Kafaya saplanmış herhangi bir nesne varsa asla çıkarmaya çalışılmamalıdır.15:213. 5. 2000 6. baskı. Birinci A. Ped Rev 1994. yaşamsal işlevlerin sürdürülmesidir.Ayrıca kafa travmasında travmayı arttırmamak için entübasyonda orotrakeal yol tercih edilmelidir. 2005 4. Bu nedenle kafa travmalı hastada normovolemiyi sağlamak ana hedeflerdendir. Kafa travmalarında tek bir hipotansiyon atağı bile (Sistolik kan basıncı <90 mm Hg) mortalite ve morbiditeyi arttırabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 121 . mutlaka boyunluk takın. Uzel N. kafa travmalı hastada daha sonra pupiller tepkileri değiştirecek olan opiat analjezikler verilmez. Temel İlkyardım Bilgileri ve İlkyardım Eğitimi Becerileri Rehberi. 2005 2. Çapa Tıp Kitapevi.C. Karaböcüoğlu M. T. nörolojik sonucu doğrudan etkileyen hipoksi ve hipotansiyonun önlenmesi ve tedavisidir.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2: 64-78. 1. Bu nedenle oksijen tedavisi çok önemlidir. Powers KS.17: 197. Kesin ve mutlak öncelik. Pediatric First Aid For Caregivers And Teachers.C. Hacettepe Halk Sağlığı Vakfı. Bunu sağlamak için dış kanamaları kontrol altına almak. Çünkü hiperkapni serebral asidozis ve serebral vazodilatasyona yol açarak beyin yıkımını arttırır. 3. Ankara. • Temel Yaşam Desteği uygulayın (syf. • Var olan travmayı arttırmamak için hastayı sabitleştirin. (Hipotonik solusyonlar verilmez) Kafa travmalı hastalarda hipoksiyi önlemek de ana hedeflerdendir. Pediatr Rev 1996. Serebral perfüzyonun yeterli olması için sistolik kan basıncı 110 mmHg’nın üzerinde olmalıdır.

zehirlenme. epidural hematom • Damarsal nedenler: Hipertansiyon. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. enfeksiyon). Nöbetin klinik davranışı. • Soygeçmişte ailede febril konvülsiyon. enfeksiyon sonrası konvülsiyonlar • Travma: Kontüzyon. daha önce geçirilmiş ateşli ya da ateşsiz nöbet sorgulanmalıdır. En ciddi konvülsiyon tiplerinde solunum güçlüğü ve dudaklarda morarma bu tabloya eşlik edebilir. üremi. hayvan ile temas. kronik hastalık ve kullanılan ilaçlar sorulmalıdır. aşı sonrası. 2003. TC. geçici bilinç ve/veya davranış değişikliğidir. nöbet sonrası dönemde ortaya çıkan nörolojik değişiklikler (konuşamama. nöbete eşlik eden belirtiler (ateş. hipoglisemi. dura veni trombozu • Zehirlenmeler: İlaçlar. çevresel toksinler • Metabolik nedenler: Hipokalsemi. hipomagnezemi. ağızdan köpük gelmesi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Özgeçmişte prenatal. Nedenler Okul çağındaki çocuklarda konvülsiyonun etyolojisinde daha çok şu durumlar söz konusu olabilir: • Enfeksiyonlar: Menenjit. süresi. arter tıkanmaları. kuvvet kaybı. Havalesi bitince hiç bir şey olmamış gibi oyununa devam edebilir.C. vücudun sertleşmesi ve bunu izleyen ani istemsiz kasılmalardır. 151 D. gözlerin yukarı kayması. Kasılma olmaksızın ‘dalma’ şeklinde havaleler olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. neonatal hipoglisemi. elektrolit dengesizliği. etraftan gelen uyarılara yanıt vermeyebilir.D-1’de görülmektedir. natal ve postnatal öyküdeki özellikler (prematürite. ANAFİLAKSİ Bkz. ensefalit. kafa travması. konfüzyon). Türkiye C. yere yığılma. 122 T. KONVÜLSİYONLAR Tanım Nöbet santral sinir sisteminde bir grup nöronun anormal deşarjına bağlı olarak ortaya çıkan ani. Tedavi altındaki epilepsi hastalarında düzenli ilaç kullanılmaması da nöbete neden olabilir. gelişim basamakları). zor doğum. subdural. bilinç düzeyi ve kişilik değişikliği. hiperbilirübinemi. aşı uygulaması.Sağlık Bakanlığı. kalıtsal metabolik hastalıklar • Febril konvülsiyon: Seyrek olarak 8 – 10 yaşa kadar yineleyebilir • Hipoksi • Kafa içi yer kaplayan lezyon (apse. tümör) • Santral sinir sisteminin gelişim anomalileri • Nedeni gösterilemeyenler Tanı Öykü Doktorların çoğu zaman nöbeti görme şansı olmaz ve tanının öykü ile konması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Fizik Muayene Nöbetle gelen hastada fizik muayenede özellikle dikkat edilmesi gereken durumlar Tablo 1. epilepsi öyküsü ve diğer nörolojik hastalıklar sorulmalıdır. Konvülsiyon motor hareketlerin eşlik ettiği nöbet şeklidir. Nöbetler parsiyel başlangıçlı ve primer jeneralize olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Klinik Bulgular Geçirilen havalenin tipine bağlı olarak değişmekle birlikte. syf.C. Çocuk oynarken veya televizyon izlerken tek bir noktaya bakabilir. • Öncelikle geçirilen atağın nöbet mi yoksa nöbete benzeyen başka bir olay mı (epileptiform olmayan paroksismal olay) olduğu anlaşılmalıdır.

5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. retinitis pigmentosa. 4.T. Bu doz nöbet devam ederse 15 dakika ara ile yinelenebilir. Bu nedenle konvülsiyon geçiren bütün çocuklar nöbeti durdurulduktan ve durumu sabitleştirildikten sonra kesin tanı için bir üst basamağa sevk edilmelidir. maküler dejenerasyon.C. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Ferriero DM. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kanama diatezleri. 2003. . salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Mosby Elsevier Publications. Ashwal S. Clinical Pediatric Neurology: A Signs and Symptoms Approach. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir.2003. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123 . 2006 T. baskı. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. EEG ve doğuştan metabolik hastalıklara yönelik ileri tetkikler için hasta ikinci basamağa yönlendirilebilir. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. 1. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Bilinç Bozukluğu Olan Hastaya İlk Yaklaşım. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri.. enfeksiyon hastalıkları ve kollajen doku hastalıkları açısından) • Kalpte üfürüm. Santral sinir sistemi enfeksiyonu düşünülen hastalar ilk doz antibiyotik tedavisi verildikten sonra sevk edilmelidir. Syf. yere düşer. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 1. Kaynaklar Cin Ş. Kafa içi basınç artışı bulguları olan hasta sevk edilmeden önce uygun tedavi başlanmalıdır (Bkz. 2004 Fenichel GM. Ankara. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. optik atrofi. 223). 3. 2005 Swaiman FK.C. Sevk Kriterleri Özellikle okul çağı çocuklarında görülen konvülsiyon olgularında etyolojinin aydınlatılması için uzun bir ayırıcı tanı listesini gözden geçirmek gerekir.2-0. 5. 97). vücut ısısı) sağlanır. Elsevier Saunders Publications.D-1: Nöbetle gelen hastanın fizik muayenesinde dikkat edilmesi gereken durumlar Sistemik muayene • Yaşamsal bulgular • Baş çevresi (mikrosefali. Antiepileptik tedavi: Bkz. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. Tedavi Konvülsiyon acil bir durum olduğundan çoğu kez tanı ile tedavinin aynı anda yürütülmesi zorunluluğu vardır. Antıp AŞ. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Pediatric Neurology. Okullarda konvülsiyonlara yönelik aşağıdaki tedavi aşamaları izlenir: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. (syf. (syf. hidrosefali açısından) • Dismorfik bulgular (kromozomal hastalıklar açısından) • Deri muayenesi (nörokütanöz hastalıklar. Principles and Practice.C. koryoretinit plağı. görüntüleme tetkikleri (BT ve MRG). baskı. makrosefali. 2. Epilepsi. baskı. retinal hemoraji • Nörolojik gelişimin değerlendirilmesi • • • • • Laboratuvar • Tam kan sayımı • Kan şekeri • Elektrolit düzeyleri • Karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri Eğer bunlar normalse lomber ponksiyon. ritm bozukluğu • Organomegali (depolanma ile giden nörodejeneratif hastalıklar) • Ekstremitelerde deformite ve orta hat defekti Nörolojik muayene Bilinç durumu Kafa içi basınç artışı bulguları Menenks irritasyon bulguları Fokal nörolojik bulgular Göz dibi: Papil ödemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 97). 1.

temporomandibuler eklem disfonksiyonu Kronik ilerleyici: Intrakraniyel yer kaplayan lezyonlar (hematom. İkincil Baş Ağrıları: Akut yaygın: Sistemik enfeksiyonlar.Sağlık Bakanlığı. oksipital. Fizik Muayene Bilinç düzeyi. toksinler (kurşun. daha önce almış olduğu tedaviler ve bunların etkinliği sorgulanmalıdır. Olguların %10-20’sinde aura vardır. Bu yakınma temel olarak merkezi sinir sistemindeki patolojilerden kaynaklanabildiği gibi. travma bulguları (otore. ZEHİRLENMELER Bkz. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Zehirlenmeler Tanı ve Tedavi Rehberleri. Çocuklarda baş ağrılarının sıklık. vücudun diğer bölümlerindeki rahatsızlıkların bir belirtisi olarak da görülebilir. nitrat. rinore. meningeal irritasyon bulguları Ayrıntılı nörolojik muayene: Fokal nörolojik bulgular. TC. servikal bölgede kas kasılması. ağrıyı hafifleten ya da ortadan kaldıran yaklaşımlar. serebrovasküler olay Akut yerel: Akut solunum yolu enfeksiyonları (ASYE) ile birliktelik. görme muayenesi (göz dibi dahil). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . depresyon. aile ve okul sağlık çalışanını rahatsız etmekte ve önemli bir sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. uykusuzluk. ağrıyı tetikleyen durumlar (açlık. Nedenler 1. zonklayıcı. konversiyon. ortaya çıkış zamanı. şiddet ve süresi erişkinlere göre daha az olmasına karşın. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çocuklarda baş ağrısı prevalansı yaş ile birlikte artış gösterir. Bulantı. Kafatası içinde veya dışında yer alan ağrıya duyarlı oluşumların değişik nedenlerle etkilenmesi sonucu ortaya çıkar. ekimoz). iyi tanımlanamaması çocuk. kusma. hipertansiyon. bazı besinler). görme alan kaybı. 2. hipoglisemi. sıklığı. 2007 2. 72 saatten kısa sürer. nitrit. BAŞ AĞRISI Tanım Baş ağrısı bir hastalık değil. psödotümör serebri. karbonmonoksit). Ağrı sıklıkla tek taraflı. görme bozukluğu. ailede migren öyküsü. ev ve okul ortamındaki stres etmenleri. Okul çağı çocuklarının % 50-75’inde ayda en az bir kez ciddi olmayan baş ağrısı olduğu bildirilmektedir. duygulanım değişiklikleri. Türkiye E. hidrosefali Kronik ilerleyici olmayan: Temporal. ses ve ışığa duyarlılık) 124 T.C. Fiziksel etkinlik ile artar. santral sinir sistemi enfeksiyonları. göz sorunları. monosodyum glutamat gibi besin koruyucuları içeren konserve besinler) Tanı Öykü Ağrının niteliği. Birincil Baş Ağrıları: Migren: Okulda en sık birincil baş ağrısı nedeni migrendir. ataksi vb. bulgudur. diş hastalıkları. tümör. Auraların çoğu görsel belirtilerdir. travma. orta veya yüksek şiddetlidir. arteriyel kan basıncı.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. anksiyete Altta yatan organik bir neden bulunamadığında şu nedenler de hatırlanmalıdır: • Öğün atlanması • Yetersiz sıvı alımı • Uyku sorunları (az ya da çok uyuma) • Okul ve ev ortamından kaynaklı gerilim tipi baş ağrıları • Bazı besinlere bağlı (çikolata. diplopi. apse). BAZI YAKINMALARA YAKLAŞIM A. ışığa ve sese duyarlılık eşlik eder. Baş ağrısına eşlik eden belirtilerin değerlendirilmesi (bulantı. oksipital nevralji. egzersiz. Dört saatten uzun. nöbet sonrası. görme kaybı. vücut ısısı.

ayda 2’den fazla atak oluyorsa. bulanık görme ve görme alanı kaybı. Her türlü sistemik hastalıkla birliktelik durumu söz konusu ise hasta sevk edilmelidir. ağızdan verilir. Görme sorunları varsa (kırma kusuru. ense sertliği gibi bulgular eşlik ediyorsa. ağızdan. Başağrısına yaklaşım ve tedavi yaklaşımı Şema 2. 5. T. • Bir haftada 1’den. • Basit ve eşlik eden bulguların olmadığı baş ağrılarında. nöbet. • Atipik (ani başlamış.T.A-1 de verilmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Altta yatan hastalığa yönelik tedaviler planlanmalıdır.C. • Şiddeti ve sıklığı giderek artıyorsa. • Kafa travmalarında ve altta ciddi bir hastalığın varlığını düşündüren karmaşık baş ağrılarında analjezik kullanmaktan kaçınılmalıdır.). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 125 . 4-6 saat arayla İbuprofen: 10 mg/kg/doz. her zamankinden farklı ve çok şiddetli ) ise. Baş ağrısının özelliği: • Çocuğun günlük etkinliklerini bozacak şiddette ise. 3. ateş. Parasetamol: 10 mg/kg/doz. hipertansiyon. 6-8 saat arayla Naproksen sodyum: ≥ 12 yaştan itibaren günde iki kez 500 mg. Yakın zamanda geçirilmiş kafa travması öyküsü varsa.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. taşikardi. • Uykudan uyandırıyor ya da sabahları ortaya çıkıyorsa. 4. 2. kusma. 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. atak sırasında çocuğu rahatlatacak güvenli bir analjezik önerilebilir. ağızdan. Baş ağrısı sırasında fokal nörolojik bulgular varsa. Sevk Kriterleri 1. Baş ağrısına bilinç düzeyi değişikliği. gözde ışık çakmaları ve görme keskinliğinde değişiklikler vb. • Analjeziklere dirençli ise.C.

and Facial Pain. Berman S. 8 (suppl 7): 1–96 Krasnik A. Uğur Baysal S. Okul çağında sık rastlanan sağlık sorunlarına yaklaşım. bask. Pediatric Decision Making.A-1: Baş Ağrısı Tanı ve Tedavisine Yaklaşım Kaynaklar: 1. Pediatric Decision Making.C. baskı. krma kusuru ) Düzeyini de erlendir Hafif Orta Ciddi Günlük etkinlikleri bozmaz Göz ve nörolojik inceleme N Günlük etkinlikleri dü ürür Fokal nörolojik bulgu (+) Genel durumu kötü veya Bilinç de i iklikleri(+) Neden bulundu Neden bulunamad Sevk MSS*** enfeksiyonlar Kafa içi kanama Kafa içi kitle ASYE** ise tedavi Migren Kas gerginli i Psikolojik Acil Sevk Hipertansiyon Di sorunlar Kafa travmas Kollojen doku hast. 3. Cranial Neuralgias. 1991. Türkiye BA A RISI Öykü. Philadelphia. Eylül-Ekim 2005:26-44 126 T. FM* Görme taramas (astigmat. 33 Suppl 5: 111–125. 2. Berman S. Philadelphia.Sağlık Bakanlığı. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. 1991. Klinik Çocuk Forumu. Analjezik ver Nöroloji ve çocuk psikiyatrisi konsültasyonu iste Sevk * * FM: Fizik muayene FM: Fizik muayene ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu ****ASYE: Akut solunum yolu enfeksiyonu *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi *** MSS: Merkezi Sinir Sistemi ema 2. Neurol Neurochri Pol 1993. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Cephalgia 1988.A-1: Ba a rs Tan ve Tedavisine Yakla m Şema 2. Headache Classification Committee of the International Headache Sociaty. Headaches in the population of school children in Poznan. Çağlayaner H. Clasification and Diagnostic Criteria for Headache 148 Disorders. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar: 1.

Çünkü göğüs ağrısı erişkinlerde sonu ölümle bitebilen önemli bir kalp damar hastalığı bulgusudur. Genellikle idiopatiktir ve kronik gidişlidir. Ancak çocukluk çağında göğüs ağrısının nedeni çok az olasılıkla kalbe bağlıdır. Nedenler Göğüs ağrısının sık görülen nedenleri tablo 2. doğası. kaslar. anksiyete veya şok) • Göğüs duvarı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. karında duyarlılık) • Femoral nabızlar • Ekstremite (çomaklaşma. kilo kaybı Fizik Muayene • Kan basıncı • Genel görünüm (siyanoz. hışıltı. ronkuslar) • Karın bulguları (karaciğer büyüklüğü. sternum. Tablo 2. panik.C.C. gallop ritmi) • Solunum sistemi bulguları (ral. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Görülme sıklığı (%) 12-85 15-31 4-21 5-17 4-7 4-6 4-21 127 . GÖĞÜS AĞRISI Tanım Göğüs ağrısı çocukları ve ailelerini acile götüren önemli bir yakınmadır. Özellikle 12 yaşın üzerindeki çocuklarda psikojenik özelliktedir. terleme. alkol. solunum derinliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. karın palpasyonu • Kalp bulguları (üfürüm. uyarıcı. süresi ve sıklığı. meme.B-1’de görülmektedir. huzursuzluk.B-1: Çocukluk çağında göğüs ağrısının sık görülen nedenleri Nedenler İdiopatik Kas-iskelet sistemi Solunum sistemi Psikiyatrik Gastrointestinal Kalbe ilişkin Diğer Tanı Öykü • Ağrının başlangıç yeri. yayılımı ve ağrıyı geçiren etmenler • Yemekle ilgisi • Vücut duruşu ve etkinlik ile ilgisi • Altta yatan bir kalp hastalığı ve kalp ameliyatı öyküsü • Ailede ani ölüm ve kalp hastalığı öyküsü • Sigara.T.C. ksifoid. ısı. kokain kullanma öyküsü • Spor yapma öyküsü • Okul başarısı • Ailede stres etmenleri • Ateş. ödem) • Çocuğun ruhsal durumu T. halsizlik.

• Perikardial sürtünme sesi perikardite işaret edebilir. Çocuklarda göğüs ağrısına neden olabilecek kalp sorunları ve bu sorunlara yönelik olarak yapılması gerekenler aşağıda sıralanmıştır. • Eisenmenger Sendromu –Ameliyat edilmemiş bir soldan sağa şantlı kalp hastalığı öyküsü vardır. dispne kadiyomyopatiyi akla getirir. • Endokardit varsa %92’sinde kan kültürü pozitiftir. • Pulmoner hipertansiyonlu hastada yorgunluk.Sağlık Bakanlığı. • Pediyatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Anatomik lezyonlar • Mitral valv prolapsusu ve aritmiler göğüs ağrısına en çok yol açan nedenlerdir. 128 T. • EKG ile özgül değişiklikler ve iskemi bulguları değerlendirilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. egzersize dayanıksızlık. Türkiye Çocuklardaki göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular ve ilgili sistemler tablo 2. • Artrit varsa akut romatizmal ateş akla gelir. • Gallop ritmi. • Göğüs grafisi ile kalp büyüklüğü değerlendirilir. çarpıntı. Sonradan kazanılmış lezyonlar • Yorgunluk. hipertrofik kadiyomyopatiyi düşündürebilir. mitral yetmezlik üfürümleri ile birlikte olabilir. senkop sık görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. tanı koyma sırasında yapılan ufak bir yanlışlık morbidite ve mortalite nedeni olabilir.C.B-2: Çocuklarda göğüs ağrısının önemli olabileceğini gösteren bulgular Sistemler Kardiyak Bulgular Altta yatan doğuştan ya da kazanılmış bir kalp hastalığı Aritmi Sternumda şiddetli göğüs ağrısı Egzersizle artan göğüs ağrısı Israrlı taşikardi Israrlı hipertansiyon Hipotansiyon Gallop ritmi Senkop Hemoptizi Dispne Ral Siyanoz Hematemez Hematokezia Melena Ateş Psikoz ve öz kıyım gibi yaşamı tehdit eden psikiyatrik bozukluklar Pulmoner Gastrointestinal Diğer KALP KÖKENLİ GÖĞÜS AĞRILARI Kalp kökenli göğüs ağrısı çocukluk çağında seyrektir. • Ailede ani ölüm. Tablo 2. siyanotik çocuklardır.B2’de görülmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Ekokardiyografik inceleme gerekir. • Sıklıkla bir üfürüm vardır. egzersize dayanıksızlık. çarpıntı. Ancak.

Chest pain in children and adolescents. • Aritmi varsa. • Şok. Sistemlere yönelik incelemeler gerekirse hastalar bir üst merkeze sevk edilmelidir. Berger S. bu nedenle genellikle gerekmemektedir. • Laboratuvar testleri sıklıkla tanı koydurucu değildir. Philadelphia. Gutgesell HP. children. Tanı ve Tedavi • Göğüs ağrısının nedeninin bulunması için detaylı incelemeler gerekmez. • Göğüs ağrısının önemli olduğu düşünülüyorsa üst merkeze sevk edilmelidir. Clark EB. 716: 881-887 2. 46 (2) : 189-203 Pantell RK. Chest pain in Pediatrics. Kaynaklar 1. yayılmayabilir) ve dispne varsa miyokard enfarktüsü düşünülebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 129 . Driscoll DJ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. The Pediatric Clinics of North America 1999. • Hafif analjezikler verilebilir. 2001. ezici sternum ağrısı (kola ve sırta yayılabilir.T. 3. Goodman BW: Adolescents Chest Pain: A prospective study. çarpıntıyla birlikte göğüs ağrısından yakınırlar. Supraventriküler veya ventriküler taşikardi yaşamı tehdit edici olabilir. Volume 2. • Ayırıcı tanıda hipertiroidi mutlaka düşünülmelidir. Lippincolt Williams& Willuis.C. • Göğüs radyografileri ve eko gerçek tanıyı gösterir. Allen HD. 13791382. Ancak ısrarlı. Öykü ve fizik muayene ile tanı gerçeğe yakın olarak konulur. Aritmiler • Sıklıkla benigndir. • EKG bulguları vardır ve bulgular hastalılara göre değişkenlik gösterir. and adolescents. T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kalp yetmezliği veya senkop varsa pediatrik kardiyolojiye danışılmalıdır. Kocis KC. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Miyokard infarktüsü çocuklarda oldukça seyrektir. • Tanıda en sık karşılaşılan idiopatik göğüs ağrısıdır.. ed. Pediatrics 1983. Driscoll DJ.C. Moss and Adonis’ Heart Disease in infants.

Sağlık Bakanlığı. uykuyu etkileyip etkilemediği. Türkiye C. KARIN AĞRISI Tanım En sık görülen okula gelmeme nedenlerinden biri akut karın ağrısıdır (% 64. 130 T. muayene bulgusu vermeyen. kusma. sarılık. endometriozis. defans. karaciğer-dalak büyümesi. idrar tetkiki. taşı Kronik Karın Ağrısı Nedenleri İşlevsel karın ağrısı İrritabl barsak hastalığı Kabızlık İnflamatuar barsak hastalıkları Laktoz intoleransı Helikobakter pilori enfeksiyonu Dispepsi Abdominal migren Parazit enfestasyonları Jinekolojik durumlar (menstrüasyon. fistül. Fizik Muayene Büyümenin değerlendirilmesi (ağırlık. inflamatuar barsak hastalığı. eklem bulguları (kızarıklık. dışkıda parazit ve gizli kan. yinelemesi. ısı artışı). Kronik karın ağrısı işlevsel. Ağrının yerleşimi. eşlik eden yakınmalar ve bulgular (ateş.C-1: Akut ve kronik karın ağrısı nedenleri Akut Karın Ağrısı Nedenleri Akut gastroenterit İdrar yolu enfeksiyonu Kabızlık Travma Pnömoni Böbrek taşı Apandisit Hepatit Mezenterik lenfadenit Meckel divertiküliti Orak hücre krizi Vaskülitler İnflamatuar barsak hastalıkları Pankreatit Safra kesesi diskinezisi. psikojenik ya da organik kökenli olabilir. etkinliklere etkisi. Laboratuvar Tam kan sayımı. duyarlılık. günlük yaşamı etkileyecek kadar şiddetli. seyrek olarak çocuğun uykusunu bölen. Birçok neden karın ağrısına yol açabilir. Üç ay boyunca. boy). Tablo 2. peptik ülseri olan aile bireylerinin varlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. rektal bulgular (fissür.3). çoğunlukla göbek çevresinde yerleşen.C. barsak alışkanlığında değişiklik (ishal. yemeklerle ilişkisi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. eklem bulguları ve öksürük) sorgulanmalıdır. yeri. sedimantasyon. İşlevsel karın ağrısı organik ya da psikolojik nedenin bulunmadığı.C. safralı kusma. en az üç ağrı atağının görülmesi yineleyen karın ağrısı olarak nitelenir. kasık/göbek fıtığı. Nedenler Tablo 2. iltihaplanması. üç saat içinde kendiliğinden düzelebilen. hemoroid). tekrarı ve eşlik eden belirtiler ne kadar özgül ise organik bir nedene bağlı olma olasılığı da o kadar artar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . karın muayenesinde barsak sesleri. yumurtalık kisti) Fiziksel ve cinsel istismar Ailevi Akdeniz Ateşi Tanı Öykü Karın ağrısının süresi. Aile Öyküsü: Benzer yakınmalar. ağrı atakları arasında çocuğun tamamen normal olup olmadığı. pelvik inflamatuar hastalık. iştahsızlık. kostovertebral açı duyarlılığı. kabızlık). psiko-sosyal sorunlar (aile içi ve okul) sorgulanmalıdır. 4-16 yaş arasında en sık görülen ağrı da yineleyen karın ağrısıdır (% 1015).C-1’de sık görülen akut ve kronik karın ağrısı nedenleri görülmektedir. dispepsi. yemek ve etkinliklerle ilişkisi olmayan ağrıdır. şişlik. ağrı.

2004. İzleme ve Sevk Kriterleri Öyküde • Göbek dışında yerleşmiş ağrı • Sırta omuza ya da bacaklara yayılan ağrı • Barsak alışkanlıklarında değişiklikle (ishal. yara) • Eklem şişliği. Kliegman RM. kızarıklık ve ısı artışı • Karın duvarında fıtık Kaynaklar 1. gece barsak hareketliliği) birlikte ağrı • Gece uyandıran ağrı • Yineleyen bulantı ve safralı kusma • Yineleyen ateş ve iştahsızlık • Ailede peptik hastalık. T. Recurrent abdominal pain. Thiessen PN.C. Pediatr Rev 2002.T. WB Saunders Company. Bilişsel ve davranışçı yöntemleri kullanan aile danışmanlığı ağrı ve işlev bozukluğunu azaltmada yardımcı olabilir. Subcommittee on chronic abdominal pain. inflamatuar barsak hastalıkları öyküsü Fizik muayenede • Büyüme duraklaması (kilo kaybı. Ağrının çocuğun sindirim sisteminde çeşitli dış uyarılara karşı duyarlılık artışı sonucu ortaya çıkan gerçek bir bulgu olduğu anlatılmalıdır. Chronic abdominal pain in children. kabızlık. rehber öğretmen ve aile ile işbirliği yapılması.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 23: 39-45. gerginlik yaratan dış uyarıların ortadan kaldırılmasına yönelik çevresel değişikliklere dayanır. 3. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Öykü. Philaelphia. 115: 370-381. American Academy of Pediatrics.C. boy artış hızında düşme) • Hepatomegali. Pediatrics 2005. muayene ve laboratuvar testleri ile işlevsel karın ağrısı düşünülen çocuklarda aile ve çocuk konu hakkında bilgilendirilmelidir. Nelson Textbook of Pediatrics. baskı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. splenomegali • Karnın bir bölgesinde yoğunlaşan ağrı • Perirektal sorunlar (fissür. Jenson HB. 17. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 131 . Tedavi. Behrman RE.

peptik ülser. • Altta yatan bilinen hastalıklar (hepatit. kan basıncı. • Karın muayenesinde barsak sesleri. duyarlılık. kulak ağrısı. eşlik eden bulgular (karın ağrısı. Pnömoni (Bkz.C. İdrar yolu enfeksiyonları. belli aralıklarla çok sayıda kusma atağının görüldüğü durumdur (bir saat içinde dörtten fazla kusmanın olduğu 2-3 günlük ataklar. takipne. miktarı. Dismenore (Bkz. 2003.Sağlık Bakanlığı. İdrar yolu enfeksiyonu (Bkz. • Dehidratasyon derecesi (Bkz. mikroskopi). syf. Türkiye D. 132 T. otit en sık karşılaşılan nedenlerdir. Akut Otitis Media (Bkz. sıklığı. T. inflamatuar barsak hastalığı. sistemik enfeksiyonlar.). Pnömoniler. Üç-beş yaşlarında başlar. 134). sarılık). beslenme vb. Nedenler Gastroenterit. Laboratuvar Tam kan sayımı. solunum hızı. migren. • Kullandığı ilaçlar. idrarda yanma. Ergenlerde gebeliğin de düşünülmesi gerekmektedir. reflü. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. toksik madde alımı. gece öksürüğü. kafa içi basıncı artıran durumlar. orak hücreli anemi). • Öksürük. Sinüzit (Bkz. burun tıkanıklılığı. • Döküntü. İdiopatik siklik kusma abdominal migren de olabilir. kostavertebral açı duyarlılığı. lenfadenopati. nabız. Akut gastroenteritler. Hastada bulantı. 123). Akut bakteriyel rinosinüzit. organomegali.C. • Meningeal irritasyon bulguları. büyüme duraklaması. ateş. Siklik kusma. baş ağrısı. Stres ve heyecan atakları sıklaştırır. Fizik Muayene • Vücut ısısı. gastrit. 28). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . bilirubin. Reye Sendromu. baş ağrısı. • Travma öyküsü. kan içerip içermediği). Akut gastroenteritler syf. dışkının mikroskopik incelemesi Olası Tanılar • Bulantı. Kusma bir bulgudur ve altta yatan hastalığın araştırılması gerekir. syf. • Ateş. defans. ishal. gece/gündüz vb. 178). Tanı Öykü • Kusmanın başlama zamanı. lökositüri. letarji gibi prodrom bulguları görülebilir. Akut gastroenterit (Bkz. oluş zamanı (yemeklerle ilişkisi. sinüzit. 134).C. • Ailede benzer öykü. syf. kanlı ishal. • İdrar yaparken yanma. ateş. bir ay içinde yaklaşık 9 atak). idrar tetkiki (dansite. • Ateş. syf. 138). Akut otitis media. 134). postnasal akıntı.). daha önce geçirilmiş karın ameliyatları. öksürük. • Periodik nitelik ve mensturasyonla ilişki. artrit. syf. Dismenore. ilaç kullanımı. Hepatit. fekoloid. bilier kolik ve renal kolik olan olgular da kusma ile gelebilir. KUSMA Tanım Mide ve barsak içeriğinin ağız yolu ile dışarı atılmasıdır. Gastrointestinal sistemin yanı sıra solunum sistemi ve sinir sistemi hastalıklarında da kusma görülebilir. kusma içeriği (safralı. • Kolaylaştırıcı etmenler (etkinlik. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ishal. syf. baş ağrısı. birden bire ya da zorlayarak oluşu.

• Bilinç değişikliği olması. • Barsak tıkanıklığı bulgularının olması (safralı. fışkırır tarzda kusma. • Blumiası olan ergende aşırı kilo kaybı ve kusma. 2004 Berman S. • Bir haftadan uzun süren kusma.C. • Menenjit olgularında temaslı öğrenci ve okul çalışanlarına ilaç ve aşı proflaksisi yapılır. Philaelphia. karbonmonoksit zehirlenmesi olasılığı . Kliiegman RM. T. baskı.C. 17.C. Behrman RE. 1991. • Karın duvarı ile ilgili ameliyat öyküsü. Pediatric Decision Making. dışkılı kusma. 2. Kaynaklar 1.T. baskı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler • Genel temizlik ve bakım kuralları uygulanır. • Gastroenterit nedenli ise okulda nedensel etmenlerin araştırılması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 133 . 2. superior mezenterik arter sendromu olasılığı • Dehidratasyon bulgusunun olması. kanlı ishal ya da ishal durumunda birden dışkılamanın kesilmesi). WB Saunders Company. Jenson HB. Philadelphia. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. bağlı olan sağlık kuruluşundan salgının incelenmesi isteği belirtilir. Sevk Kriterleri • Ateş. orak hücreli anemi vb. • Salgın olduğuna ilişkin şüpheler varsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. meningeal irritasyon bulgusu olması. invajinasyon ön tanısı. menenjit ön tanısı. Nelson Textbook of Pediatrics. • Gece birden bire başlayan kusma. Salgın incelemesi yapılır. • Eşlik eden hastalığın olması (enflamatuar barsak hastalığı.).

halsizlik ve düşkünlük (S. Bazı pnömonilerde grip enfeksiyonu şeklinde prodromal bir dönem olabilir.C. bronşit.B-1: Pnömokok etkenleri ve kuluçka süreleri Etken Streptococcus Pneumoniae (Pnömokokkal Pnömoni) Mycoplasma Pneumoniae (Mikoplazma Pnömonisi) Chlamidia Pneumoniae (Klamidya Pnömonisi) Kuluçka süresi (gün) 1–3 7–30 21 Pnömoni İçin Risk Grupları • Doğuştan ya da kazanılmış immun yetmezlik • Orak hücre anemi • Aspleni. Periferik yaymada toksik granülasyon (S. plevrada tutulum varsa yan ağrısı görülebilir. effüzyon ve hiler adenopati (M Pneumoniae). Olguların %10’unda makülopapüler bir döküntü olabilir (M Pneumoniae). öksürük. bronşiyal ses (S. PNÖMONİLER Tanım Pnömonilerin çoğu enfeksiyona bağlıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bazen dinleme bulgusu hiç olmayabilir. Pneumoniae). hızlı nefes alıp verme. kronik akciğer hastalığı) • İmmunsüpresif tedavi veya radyoterapi alanlar • Sigara kullanımı ya da sigara dumanından pasif olarak etkilenim Tanı Klinik Bulgular • Genel: Yüksek ateş.Pneumoniae). pürülan balgam. Radyolojik bulgular (eğer olanak varsa): Lobüler. Okul çağı çocukları arasında da kalabalık ortamda bir arada bulunmaları sonucu. 2003 B. yardımcı solunum kaslarının solunuma katılması (göğüs çekintisi). ENFEKSİYON HASTALIKLARI A. baş ağrısı olabilir. TC. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. iştahsızlık. Nedenler Okul çağında en sık görülen pnömoni etkenleri ve kuluçka süreleri Tablo 3. Türkiye 3. Laboratuvar Lökosit sayısı normal (M Pneumoniae) ya da artmış (S. postsplenektomi • Kronik hastalıklar (diyabet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pneumoniae).Sağlık Bakanlığı. krepitan raller. Ayırıcı Tanı • Pnömoni dışındaki akut solunum yolu enfeksiyonları (üst solunum yolu enfeksiyonları. segmental veya lober konsolidasyon (S. Fizik Muayene Takipne. kronik böbrek yetmezliği. Pneumoniae) olabilir. AKUT GASTROENTERİTLER Bkz. önce kuru daha sonra balgamlıdır). hapşırık ya da konuşma gibi damlacık ya da hava yoluyla yayılabilmektedir. bronşiyolit) 134 T. bilateral diffüz infiltrasyon (M Pneumoniae). • Solunum sistemine ilişkin belirtiler: Öksürük (En önemli belirtidir. doğuştan kalp hastalığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. solunum seslerinde azalma.B-1’de görülmektedir. Pneumoniae). sedimantasyon yüksek olabilir. Tablo 3.C.

• Akciğer grafisi çekilebiliyorsa: Başvuruda çoklu lober tutulum. Pickering LK. pnömotosel. gün kontrole çağrılır. erken tanıya yönelik müdahaleler yapılır.C. (Bkz. ağızdan Eritromisin 30-50 mg/kg/gün. 72). • Hastaların bulaştırıcılık döneminde okuldan uzaklaştırılması sağlanır. • Risk grubunda olan çocuklar. • Bulaşın önlenmesi için genel temizlik ve bakım kurallarına uyulması gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 135 . ağızdan. 2006 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. günler 5 mg/kg/gün.Kan basıncı: Sistolik <90 mmHg. 4 dozda.Vücut ısısı (aksiler): <35°C veya >40°C . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızdan ya da Klaritromisin 15 mg/kg/gün. 3 dozda.Akciğer dışı hastalık (menenjit. Kişisel Temizlik ve Bakım. syf. ya da Azitromisin 1. ağızdan ya da Amoksisilin 80-90 mg/kg/gün. • Okula dönüş zamanı: 7–10 günlük tedavi sonrası İzleme ve Sevk Kriterleri • Ağır ve çok ağır pnömoni bulguları olan her yaştaki çocuklar: . 1-2 dozda. gibi) .B-2: Pnömoni tedavisinde kullanılan antibiyotiklerin dozları Penisilin ve türevleri Penisilin prokain 25000-50000 Ü/kg/gün. • Okuldaki çocuklar pnömoni açısından izlenir.Siyanoz • Tedavinin 2–4.C. toksik görünüm. Tablo 3. tek dozda Makrolidler • Tedavi başlandıktan sonra 2. Diyastolik <60 mmHg . 4 dozda. plevral effüzyonu olan veya izleme döneminde radyolojik bulguları kötüleşen çocuklar izlenmelidir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda akut solunum yolları enfeksiyonlarından birincil korunmaya ilişkin müdahalelere öncelik verilir.Bilinç değişikliği . Elk Grove Village. ağızdan ya da Ampisilin 50-100 mg/kg/gün. Baker CJ. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. McMillan JA. gün 10 mg/kg/gün. baskı. kişinin yaşam koşullarına göre ağızdan ya da parenteral tedavi seçilir. 2 dozda. • Tedavi seçenekleri penisilin ve türevleri ya da makrolidlerdir (Tablo 3.Solunum sayısı >30/dk .T. Kaynaklar 1. kas içine ya da Penisilin V 50000 Ü/kg/gün. 3-4 dozda.B-2). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Akciğer apsesi • Ampiyem • Bronşektazinin akut atağı • Atelektazi • Akciğer tüberkülozu • Bronşiyal astım • Kistik fibrosis • Yabancı cisim aspirasyonu • Akut karın Tedavi • Klinik tablonun şiddeti. apse. IL: American Academy of Pediatrics. Long SS. gününde bulgularında düzelme olmayan veya kötüleşen çocuklar.C. 27. 2-5.

Sağlık Bakanlığı. bulantı.C. Laboratuvar İdrar tahlilinde bilirübin saptanması ve ürobilinojen artışı. ilaç. dışkı renginde açılmadır. C. Ayırıcı Tanı • Hemolitik anemi • Bakteriyel ve paraziter hepatitler • Tıkanma sarılıkları • Toksik hepatitler (alkol. EBV. su çiçeği. Görülebilen belirti ve bulgular.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. parvovirus 19 gibi diğer birçok virüs de hepatit yapabilir. bütün dünyada en önemli sağlık sorunlarından biridir. hemodiyaliz hastaları • Ailesinde HBsAg pozitif birey(ler) olanlar • Çok eşli olanlar Tanı Klinik Bulgular Akut viral hepatit çoğunlukla belirti vermez. HBV) yönelik seroloji istenebilir. sarılık. idrar renginde koyulaşma. kızamıkçık. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . serumda SGOT. VİRAL HEPATİTLER Tanım Hepatitler.C. kusma. Sık görülen hepatit etkenlerine (HAV.1: Viral hepatit etkenlerinin özellikleri HAV Kuluçka süresi (gün) Geçiş yolu Deri-mukoza Dışkı-ağız Kan ve kan ürünleri Cinsel Plasenta yoluyla Kronikleşme Fulminan gidiş Seyrek Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek 15-45 HBV 60-180 Sık Yok Sık Sık Sık Var Var HCV 14-160 Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var seyrek HDV 21-45 Sık Yok Sık Seyrek Yok Var var HEV 15-60 Yok Sık Seyrek Seyrek Yok Yok seyrek HGV ?? Sık Yok Sık Seyrek Seyrek Var ?? Risk Altındaki Okullar ve Bireyler • Akar suyu bulunmayan okullar • Kanalizasyonu bulunmayan beldelerdeki okullar • Tuvalet bakımı yetersiz olan okullar (sabun. D. toksin) • Otoimmun hepatitler • Kronik hepatit • Kanserler Tedavi • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. enterovirüsler. E. su. sağ üst kadranda duyarlılık. Türkiye C. iştahsızlık. CMV. temizlik) • Sosyo-ekonomik düzeyi düşük ailelerin çocukları • Sık kan transfüzyonu yapılanlar. SGPT yüksekliği hepatiti destekler. 136 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C-1). halsizlik. B. Hepatit etkenlerine (A. G) her gün bir yenisi eklenmektedir (Tablo 3. Tablo 3.

Elk Grove Village.C. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılmasının sağlanması. .Hepatit A enfeksiyonu geçirmekte olan çocuk.Kişisel temizlik kurallarına uymak (el yıkama. . kronik hepatit. 102) • Salgın İncelemesi ve Kontrol Altına Alınması . tırnak makasının ortak kullanılmaması. traş makinası. yatakhane) sağlık kurallarına uygunluğu. • Haftada bir kontrol önerilir.Madde bağımlılığının önlenmesi. Baker CJ. Okula Yönelik Öneriler • Dışkı-Ağız Yoluyla Bulaşmanın Önlemesi . .C. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. karaciğer karsinomu. 27.Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınmasının sağlanması. .Okulda hepatit salgını olduğu düşünülüyorsa. syf. .5’lik klor solüsyonu (1 ölçü %5’lik klor içeren çamaşır suyu + 9 ölçü su ile hazırlanabilir) ile temizlenmesi. • Ağır fizik egzersizden kaçınılmalıdır. kantin. Pickering LK. McMillan JA.Cinsel sağlık eğitimi verilmesi. C.(Varsa) Besin işlenmesinde çalışan okul personelinin sağlık eğitimi ve kontrollerinin yapılması. • Parenteral Bulaşmanın Önlenmesi . hastanın mutfak araç-gerecinin ayrılması). evdeki kişilerde hepatit hastalığının erken tanısının konulması. • Okula Geri Dönüş Zamanı Çocuğun genel durumunun iyi olması halinde. . baskı. okul altyapısının (tuvalet. • Cinsel Yolla Bulaşmanın Önlemesi .Öğrenci ve okul çalışanlarının kanamalı ve açık yaralarının temizlenmesi ve üzerinin kapalı tutulması.T. . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızda amonyak kokusu) • Ağızdan beslenememe • Hipoglisemiye eğilim • Komplikasyonların gelişmesi • Altta yatan kronik bir karaciğer hastalığı • Taşıyıcılık (6 aydan uzun süren HBs Ag pozitifliği) Kaynaklar 1. mutfak.Diş fırçası. lavabo. siroz.Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. yemekhane. bulgular ortaya çıktıktan bir hafta sonra okula dönebilir. .C.Kanla temas eden ortamın %0.Temiz ve yeterli kullanma ve içme suyunun sağlanması. uykuya eğilim. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 137 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bulaşma yolları konusunda gerekli önlemlere uyduğu sürece okula devam edebilir. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. fülminan hepatit. . Long SS. Komplikasyonlar Safra stazı. IL: American Academy of Pediatrics. Sevk Kriterleri • İki haftadan uzun süren ve artan sarılık • Hepatik ensefalopati bulguları (bilinç bulanıklığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Hekime danışılmadan ilaç kullanılmamalıdır.Sağlam çocukların hepatit yönünden izlenmesi ve hepatit erken tanısının konulması. .Akut ve kronik HBV enfeksiyonu olan çocuk. D hepatitlerinde: taşıyıcılık. B. 2006 T. • Bağışıklama (Bkz.

• Kabakulak vakalarının komplikasyonlar yönünden izlenmesi gerekir. TC. Artrit. McMillan JA. Sevk Kriterleri • Orşit • Menenjit • Diğer komplikasyonların gözlendiği durumlar Okula Yönelik Öneriler: • Kabakulak vakasının okuldaki diğer çocuklara hastalığı bulaştırmaması için bulaşıcılık süresi bitene kadar okuldan uzaklaştırılması gerekir. baskı. glomerülonefrit. Ayrıca. 9 gün sonrasına dek bulaştırıcıdır. Laboratuvar Kabakulakta tanı klinik bulgularla konur. bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurarak salgın incelemesinin yapılması sağlanmalıdır. • Sağlam çocuklar kabakulak yönünden izlenmeli ve erken tanısı konulmalıdır. Kaynaklar 1.Sağlık Bakanlığı. 102). assending poliradikülitis. transvers miyelit. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 138 . 27. Etken paramiksovirus ailesine dahil olan bir RNA virusudur. Kuluçka Süresi temas sonrası 12-25 gündür. trombositopeni. ateş.C. tiroidit. endokardial fibroelastosis. TC. • Bağlı bulunan sağlık kuruluşuna bildirim yapılarak toplum tabanlı kontrol ve korunma önlemlerinin alınması sağlanmalıdır. evde diğer çocukların aşılarının tam olup olmadığı sorularak aşı tablosunun tamamlanması önerilir. IL: American Academy of Pediatrics. serebellar ataksi. • Kabakulak aşısının yapılması sağlanmalıdır (Bkz. Hastaların %10’undan azında merkezi sinir sistemine ilişkin bulgular gözlenir. 2003 F. DÖKÜNTÜLÜ HASTALIKLAR Bkz. 2003 E. tek ya da iki taraflı parotis bezlerinde şişlik vardır. İDRAR YOLU ENFEKSİYONU Bkz. Long SS. Okul Çağı Aşı Uygulamaları. myokardit. Tedavi Ateş için parasetamol (40-60mg/kg/gün. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ooforit ve işitme kaybı diğer seyrek komplikasyonlardır. KABAKULAK Tanım Sıklıkla parotid bezinin yanı sıra diğer tükrük bezlerinin de şişmesiyle giden sistemik bir hastalıktır. Tanı Klinik Bulgular Titreme. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Elk Grove Village. 4 dozda. evdeki diğer çocuklarda kabakulak hastalığının erken tanısının konulması sağlanır. Komplikasyonlar Puberteden sonra kabakulak geçiren çocuklarda orşit en sık komplikasyondur. Bulaşma Yolu: Enfekte solunum yolları salgıları ile doğrudan ya da havadan damlacık yoluyla bulaşır. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2006 T. Türkiye D. halsizlik. mastit. Baker CJ. Orşit geçiren hastalarda seyrek olarak steriliteye neden olur. Kabakulak özgül Ig M antikorlarının serolojik olarak gösterilmesi de tanıyı kesinleşmesine karşın uygulamada değeri yoktur. ağızdan) verilmelidir. Pickering LK. syf. başağrısı. pankreatit.C. Bulaştırıcılık Süresi: Parotis bezinde şişlikten 1-2 gün önce başlayıp. • Öğrencilerin aileleri ile hastalık hakkında görüşerek. • Okulda kabakulak salgını olduğu düşünülüyorsa.

akranlarından ayrılma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. şişmanlıkla ilişkili olan sağlık sorunları (Tip II DM. beslenme alışkanlıkları. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. televizyon izlemek. Vücut Kitle İndeksinin yaşa göre yüzde değerlerinin yorumu Tablo 4. TC. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Erişkin dönemdeki şişmanlık sorununun başlangıcı çocukluk dönemde başladığı için çocuklukta oluşan şişmanlık önemli bir sağlık sorunudur. izolasyon • Kalp damar sorunları. Tanı Şişmanlık tanısı için Vücut Kitle İndeksi (VKİ) kullanılmaktadır. oturma ağırlıklı yaşam biçimi ve sigara kullanımı sorulmalıdır. • Kişisel öyküde.C.% 95 arasında Yaşa göre VKİ değeri ≥ % 95 Şişman çocukların incelemesinde ilk basamak öyküdür. hipertansiyon. Hiperinsülinizm vb. Çocuk ve ergenlerde VKİ değerlendirilirken yaşa göre yüzde değerleri göz önüne alınmalıdır. taşikardi.T.C. ayak üstü yemek yeme alışkanlığı. 2003 H. metabolik sendrom (sendrom X) T. Cushing Sendromu. Hipotiroidi. Öyküde şişmanlığa bağlı sorunlarının olup olmadığı da belirlenmelidir. ŞİŞMANLIK Tanım Yağ dokusunun vücut ağırlığına oranla patolojik olarak artmasına şişmanlık denir. diyabet vb. Ailenin beslenme biçimi ve fiziksel etkinlik eksikliği şişmanlığın önemli nedenlerindendir. TC. fiziksel etkinlik durumları.) yaşam biçimi ve şişmanlığın birlikte görüldüğü hastalıkların (Down Sendromu. bilgisayar başında uzun zaman geçirmek vb.A-1: Yaşa göre VKİ’nin yüzde değerlerine göre değerlendirme Düşük ağırlıklı Normal Fazla kilolu Şişman Yaşa göre VKİ değeri < % 5 Yaşa göre VKİ değeri %5 . Vücut Kitle İndeksinin hesaplanması sayfa 11’de verilmiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. BESLENME İLE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR A. 2003 4. Tablo 4.) varlığı araştırılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. Öyküde şişmanlığa sebep olabilecek kişisel ve ailesel etmenler belirlenmeye çalışılmalıdır. (Bkz Ek:3 ). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 139 . yüksek enerji içeren yiyeceklerin tüketimi. SİNDİRİM SİSTEMİ PARAZİT ENFESTASYONLARI Bkz. Nedenler Şişmanlık enerji alımı ile kullanımı arasındaki dengesizlik sonucu ortaya çıkan çok bileşenli bir hastalıktır. psikolojik sorunlara tepki ve var olan organik hastalıklar da şişmanlık nedenleridir. • Aile öyküsünde. yüksek kolesterol düzeyi.% 85 arasında Yaşa göre VKİ değeri % 85 . birçok hastalık arasında ilişki vardır. Turner Sendromu.A-1’de verilmiştir.C. oturma ağırlıklı (örneğin. alay edilmesi. Şişmanlık ile hipertansiyon. kalp damar hastalıkları. • Psikososyal sorunlar. şişman bireylerin varlığı. yüksek tansiyon varlığı ve erken dönemde görülen kalp hastalıkları). Ayrıca kalıtım. sınav başarısızlığı. ÜST SOLUNUM YOLU ENFEKSİYONLARI Bkz.

egzersiz ve diyet oluşturmaktadır. Davranış değişiklikleri: Çocuğun ve ailenin yanlış beslenme davranışları söz konusu ise bunların düzeltilmesine yönelik önerilerde bulunulmalıdır. Cushing hastalığı/ sendromu vb. cinsiyetine göre sağlıklı beslenme alışkanlığı geliştirecek besinler oluşturmalıdır. • Yaşa göre VKİ % 85–95 arasında olan çocuklarda aile öyküsünde risk etmenleri (Diabetes mellitus. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okul içerisindeki yiyecek satış noktalarında besin değeri düşük ancak enerji değeri yüksek olan besinlerin satışı sınırlandırılmalıdır. Türkiye • Ortopedik sorunlar. • Okul beslenme programları sağlıklı beslenmeyi desteklemelidir. Tedavinin başlıca öğelerini eğitim. Sevk Kriterleri • Yaşa göre VKİ % 95 ve üzerinde olan çocuklar. özellikle alt eklemlerde ağrı. İzleme Şişman çocukların izlemi VKİ izlemi ile yapılmalıdır. şişmanlık erken tanısı konmalıdır.) veya şişmanlığa bağlı komplikasyon (psikolojik sorunlar. fizik egzersiz) ailenin ödüllendirmesi desteklenebilir. Günlük altı öğün beslenmeye dikkat edilmelidir. taze sebze ve meyve tüketimi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Diyet önerileri kabul edilebilir bir büyüme hızına göre yapılmalıdır. fazla şeker yüklü olan besin değeri düşük yemek ve içeceklerden sakınılması özendirilmelidir. diyet olabildiğince çeşitli besinlerden oluşmalı ve çocuğun isteklerini de dikkate alarak düzenlenmelidir. Davranış değişikliklerini izlemek için yediklerini ve yaptığı etkinlikleri not aldığı bir günlük tutması desteklenebilir.C. • Okul kantin ve toplu yemek yerlerinde sunulan yiyeceklerin besin değerlerinin yazılması sağlanmalıdır. hiperlipidemi. şişmanlık konusundaki yanlış inanışlar düzeltilmelidir. dermatit. Eğitim: Öncelikle sağlıklı yaşam davranışları. pişik Çocukların özellikle ergenlik döneminde kilo kontrolü için sigara kullanmaya başladıklarını gösteren çalışmalar vardır. • Büyümenin izlenmesi sırasında çocukların vücut kitle indeksleri hesaplanarak.) varsa mutlaka ikinci basamak bir sağlık kuruluşuna sevk edilmelidir. bacaklarda eğilme • Deri sorunları. hipertansiyon. nasıl oluştuğu ve neden olduğu sağlık sorunları aileye ve çocuğa anlatılmalıdır. özellikle de yüksek enerjili bir yiyecek olmaması konusunda uyarılmalıdır. Korunma • Etkin bir yaşam biçimi. 140 T. akantosis nigrikans vb. Egzersiz: Çocuğun günlük fiziksel etkinliklerine ek olarak ortalama 30–45 dakika süre ile denetim altında fiziksel etkinliklere katılımı desteklenmelidir. erken yaşta kalp hastalığı. metabolik sendrom. Daha sonra şişmanlığın ne olduğu. ortopedik sorunlar. Aile ve çocuk bu konuda yüreklendirilmeli. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Şişmanlıktan korunma için neler yapılması gerektiğine ilişkin sağlık eğitimi programları oluşturulmalıdır. metabolik sendrom. ancak aile ödülün yiyecek. Çocuğun yaptığı olumlu davranışları (örneğin.C. Tedavi Şişmanlık tedavisinde çocuklara olumlu ve duyarlı yaklaşmak temeldir. Diyetteki olumsuz beslenme alışkanlıklarını düzeltme yoluna gidilmeli. Okula Yönelik Öneriler • Okulda çocukların fiziksel etkinliklerini arttıracak çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. intertrigo. • Öğrenim programında yer alan beden eğitimi dersleri etkili olarak uygulanmalıdır. Diyet: Diyetin temelini çocuğun yaşına.Sağlık Bakanlığı. Şişman çocukların diğer çocuklar tarafından dışlanmaması için özel gruplar oluşturulabilir. özellikle sağlıklı beslenme anlatılmalıdır. davranış değişiklikleri. Bu nedenle kilo sorunu olan çocuğun sigara kullanmaya başlayıp başlamadığına dikkat edilmelidir.

cdc. Ertuğrul T. 4. 04. Diet. 2007 Neyzi O.T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aile beslenme alışkanlıklarını sağlıklı beslenme ilkeleri doğrultusunda düzenlemelidir. ISBN: 92 4 120916 X.C.obesity. WHO Technical Report Series 916. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 141 . 04. Nobel Tıp Kitabevi. Geneva.htm Online Erişim Tarihi: 27.shtml Online Erişim Tarihi: 27. 2003.gov/nccdphp/dnpa/bmi/ childrens_BMI/about_childrens_BMI. Pediatri. Kaynaklar 1. About BMI for Children and Teens. http://www. İstanbul. Nutrition and Prevention of Chronic Diseases. 3. Erişim Adresi: http://www. 2002 WHO. 2007. Recommendations for Preventing Excess Weight Gain and Obesity.C. • Çocuğunu zayıflatmak isteyen aileler önce kendileri zayıflamayı göze almalıdır. Günöz H. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Egzersizin arttırılması ve yağ alımının azaltılması dışında tanımlanmış yararlı bir korunma yöntemi yoktur. Centers for Disease Control and Prevention. Diagnosis and Treatment. Health Risks.C. T.. 2. AOA.org/subs/childhood/ healthrisks. Childhood Obesity.

216) Sevk Kriterleri (Bkz. nitrojen tutulması. öğretmenler tarafından test kitleri kullanılarak çocukların evlerinden getirdikleri tuz örneklerinde iyot saptanması deneylerine yer verilerek öğrencilerin iyot yetersizlikleri ile iyotlu tuzun önemini kavramaları ve evlerde kullanılan tuzun iyot yönünden değerlendirilmesi sağlanabilir.Sağlık Bakanlığı. Edinilmiş Guatr. anlama ve öğrenme güçlüğü • Zeka puanında akranlarına göre ortalama olarak 13. Bu da iyot düzeyi yeterli toprakta yetişen besinlerle veya besinlerin iyotla zenginleştirilmesiyle sağlanabilmektedir. daha zor eğitilen. İyotlu tuzun saklanmasında dikkat edilmesi gereken ilkeler: İyotlu tuzlarda bulunan iyot gün ışığında. daha güç anlayan ve dolayısıyla işlerinde daha az üretken olan kişilerdir. İyot yetersizliği. özellikle dağlık bölgelerde besinlerin yetiştiği toprakta ve suda yeterli miktarlarda iyot bulunmamaktadır. İyot yetersizliğinin çocuklar ve gençler üzerine etkileri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ancak guatr oluşmasını ve tiroid bezinin daha fazla büyümesini önler. İYOT YETERSİZLİĞİ HASTALIKLARI Tanım İyot. Tiroid hormonları. • Okul kantinlerinde satılan gıdaların iyotlu tuz ile yapılması sağlanmalıdır. nemli ve sıcak ortamda saklanmamalıdır. tuza iyot eklenmesidir. tiroid hormonlarının önemli bir bileşenidir ve birçok metabolik sürecin ve enzim sisteminin düzenlenmesinde görev alır. 216) İyot Yetersizliğinin Önlenmesi – İyotlu Tuzun Önemi İyot yetersizliği hastalıklarının önlenmesi için sıklıkla kullanılan yöntem. glukogenezis ve endokrin sistem ile enerji metabolizmasının düzenlenmesi gibi temel biyolojik işlevlerde görev almaktadır. fazla nemde ve yüksek sıcaklıkta kayba uğramaktadır. Yetersiz iyot alımında iyot yetersizliği hastalıkları olarak tanımlanan birçok sağlık sorunu ortaya çıkmaktadır.C. İyotlu tuz guatrı tedavi etmez. Sağlık Bakanlığı tarafından “İyot Yetersizliği Hastalıklarının Önlenmesi ve Tuzun İyotlanması Programı” başlatılmıştır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 216) • Hipotiroidizm • Büyüme ve gelişme geriliği • Zihinsel işlev yetersizliği ve okul başarısızlığı. Tanı (Bkz. • Okulda kantin ve yemekhanesinde iyotlu tuz kullanılması sağlanmalıdır. İyot yetersizliği olan bireyler bilişsel olarak daha yavaş ve daha az tepkili. Edinilmiş Guatr. iyotlu tuz satın alındığında koyu renkli ve kapaklı cam kavanozlara boşaltılmalı. syf. genel olarak toplumda zihinsel işlevlerde azalmaya yol açar. herkes iyotlu tuzu kullanması gerekir. 216) Tedavi (Bkz. Ancak ülkemizde. • Guatr (Bkz. protein ve enzim sistemi. termoregülasyon. İyot yetersizliği ülkemizde de önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu için 1994 yılında T.C. Edinilmiş Guatr. Edinilmiş Guatr. 142 T. syf. syf. • Ders programı kapsamında. ışıktan ve güneşten korunmalı.C. Okula Yönelik Öneriler • Okullarda toplu beslenme hizmeti veriliyorsa kesinlikle iyotlu tuz kullanılmalıdır.5 puan düşme • Tiroid bezinde radyasyona karşı duyarlılığın artması Nedenler İyodun vücuda sağlanmasında tek yol besinlerle alımdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye B. Doktor tarafından iyotlu tuz kullanılması yasaklanan kişiler dışında. syf. hücre içi metabolizma. insanların düşünme ve karar verme yeteneklerini olumsuz yönde etkiler. Bunu önlemek için. hücresel oksidasyon.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okulda iyot yetersizliği hastalıkları ve korunma önlemleri sağlık eğitimi programlarında yer alması sağlanmalıdır. 2001. MDIS Working Paper. • Okulda iyotsuz tuz yemesi gereken çocuklara yönelik de iyotsuz tuz ile besin sağlamaya ilişkin ek önlemler alınmalıdır. 2004. 3.C. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü irdelenmeli. Netherlands. WHO/EURO/NUT/98. the Commonwealth of Independent States.1. Vitti P. 1. Haar F. A Practical Guide to the Correction of Iodine Deficiency. Pekcan G. Rago T. Iodine deficiency disorders in Europe. Eğitim Broşürü. Kasım-Aralık: 1224 TC. 2003. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Pinchera A. İyot. iyot yetersizliği araştırılmalıdır. Klinik Çocuk Forumu. 5. ICCIDD. 2. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı. Dunn J. 4(2B):537-546 WHO/UNICEF/ICCIDD. Global Prevalence of Iodine deficiency Disorders. 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. T. and the Baltic States. 1993.C. 1990. Haziran. WHO. Public Health Nutrition.C. WHO/UNICEF/ICCIDD. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 143 . Çocuklarda Önemi ve Önlenmesi. Micronutrient Deficiency Information System.T. Elimination of Iodine Deficiency Disorders (IDD) in Central and Eastern Europe. 1998. İyot Yetersizliği Hastalıkları. Aghinti-Lombardi.

olabilirse açık olarak ve limonla tüketilmelidir. tahin ve kurutulmuş meyveler demir içeren besinlerdir.C. tavuk. her öğün tüketildiğinde özellikle bitkisel kaynaklardan sağlanan demirin vücutta kullanımını arttırmaktadır. fiziksel yetkinlikte azalma • Baş ağrısı. cinsiyetine. buz yeme • Splenomegali • Enfeksiyon hastalıklarında artış 144 T.) sık görülmektedir. Koyu bir çayın yemek sonrası içilmesi demirin emilimini azaltır ve demir yetersizliğine neden olabilir. parazit varlığı vb. kronik inflamatuvar barsak hastalıkları. çarpıntı. hemanjiom. mide barsak hastalıkları (peptik ülser. okul öncesi çağdaki çocuklarda ve gençlerde görülen önemli bir halk sağlığı sorunudur. Demir gereksinimi bireyin yaşına. yüksek debili kalp yetmezliği. greyfurt. gebe olup olmamasına bağlı olarak ve diyetteki demirin vücutta kullanım oranına göre değişir. öğrenme güçlüğü • Yutma güçlüğü. dil papillalarında atrofi. yumurta. yeşil biber. Bu çocuklarda ısrar eden demir eksikliği anemisi durumlarında ayrıntılı bir araştırma gerekir. zayıflama rejimleri. yeme bozuklukları (anoreksia nervosa vb. Koyu demli çay tüketilmemeli. Kepekli undan ve tam buğday unundan yapılmış ekmekte.) demir eksikliğinin sık görülmesine neden olur. diyetteki yetersizlik ve menstrüasyonla kan kaybı nedeniyle demir eksikliği görülme riski yüksektir. DEMİR YETERSİZLİĞİ ANEMİSİ Tanım Demir yetersizliği anemisi tüm ülkelerde özellikle doğurganlık çağındaki kadınlarda. Ayrıca sürekli antiasit kullanan kişiler de demir eksikliği açısından risk altındadır. karaciğer. Nedenler • Demirin diyetle yetersiz alınması • Alınan demirin bitkisel kaynaklı olması • Demirin vücutta kullanımının yetersiz olması • Demir gereksiniminin artması • Kan kaybı (şiddetli menstrüel kanama. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. baş dönmesi • Dikkat azlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. yeşil yapraklı sebzeler. polipler. mayalandırılmadan yapılan ekmekte ve kuru baklagillerde bulunan fitatlar da demirin emilimini bozar. yeşil soğan ve diğer yeşil yapraklı sebzeler) düzenli olarak. balık. yetersiz besin alımı. Tanı Klinik • Solukluk • Halsizlik.) 7–11 yaş grubunda daha çok beslenme hataları dışındaki nedenler. çabuk yorulma. peptik ülser. Demir emilimini etkileyen diyet özellikleri Ülkemiz koşullarında C vitamini kaynağı olan besinler (portakal. Ergenlik döneminde hızlı büyüme. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . pekmez. vejeteryan ve yarı vejeteryan beslenme biçimi.Sağlık Bakanlığı. taşikardi. Et ve et ürünleri. Türkiye C. hindi. Bu nedenle çay yemeklerle birlikte veya yemekten hemen sonra içilmemelidir.C. glossit • Efor dispnesi. ejeksiyon tipinde sistolik üfürüm • Menstrüasyon bozuklukları • Pika. 12–18 yaş grubunda hızlı büyümenin yanında özellikle genç kızlarda menstrüasyonla kan kaybı. Meckel divertikülü. kuru baklagiller ve yağlı tohumlar. Ancak bitkisel kaynaklı besinlerden sağlanan demirin vücutta kullanım oranı düşüktür. reflü ösefajiti vb. tahıllar. mandalina.

3 Hematokrit (%) Ortalama 37 37 38 38 39 40 39 43 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Basit ferröz tuzlarının (sülfat.C-2: Demir yetersizliğinde görülen kan sayımı parametrelerindeki değişiklikler Hemoglobin (Hb) Hematokrit (Hct) Ortalama Eritrosit Hacmi (MCV) Ortalama Eritrosit Hemoglobini (MCH) Ortalama Eritrosit Hemoglobin Konsantrasyonu (MCHC) Eritrosit Dağılım Genişliği (RDW) Beyaz küre sayısı Trombosit sayısı Periferik yaymada eritrosit morfolojisi Düşer Düşer Düşer Düşer Düşer Yükselir Normal Artar Hipokromi Mikrositoz Poikilositoz Ayırıcı Tanı Birinci basamakta tedavinin başarısız olduğu hastalar.T.2 SS 10.0 11.C-2’de görülmektedir.9 yaş 8 – 11. mutlaka demir preparatı kullanılmalıdır. Tablo 4.0 11.8 .9 yaş Cinsiyet Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Kız Erkek Hemoglobin (g/dl) Ortalama 12.7 12.9 yaş 15 – 17.9 10.8 12.C. Tablo 4.C-1’de görülmektedir. Tedavi • Demir yetersizliği anemisinde yalnızca diyetle tedavi yeterli olmayıp.5 14. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Herhangi bir engel yoksa tedavi kesinlikle ağızdan verilmelidir.5 12. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Laboratuvar Demir yetersizliğinin saptanması için birinci basamakta kullanılan yöntemler hemoglobin ve hematokrit düzeyinin belirlenmesidir.0 13. Yaş gruplarına göre hemoglobin ve hematokrit değerlerinin ortalama ve – 2 SS değerleri Tablo 4.0 11.5 12.9 yaş 12 – 14.C-1: Yaş ve cinsiyete göre normal (ortalama) ve anemi sınırı kabul edilen (-2 SS) hemoglobin ve hematokrit değerleri Yaş Grupları 5 – 7. Yaşa ve cinsiyete göre ortalama değerin 2 standart sapma (SS) altındaki değerler anemi sınırı olarak kabul edilmektedir.C.2 SS 33 33 34 34 34 35 34 37 Demir yetersizliği anemisinde kan sayımının diğer parametrelerindeki değişiklikler Tablo 4. ülkemizde sık görülen ve tedaviye yanıtsız hipokromik mikrositer anemiye yol açan talasemi ve kronik hastalık anemisi açısından ayırıcı tanı amacıyla bir üst basamağa sevk edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 145 .9 11.4 14.C. T.5 12.8 13.

2. Galan P. Pediatri. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . erken tanıya yönelik yaklaşımlar benimsenmelidir. Preziosi P. 4(2B): 537-546 Neyzi O. Assessment. World Health Organization. Iron Deficiency Anaemia. İstanbul. • Biyoyararlılığı düşük demirin emilimini arttıran C vitamininin her öğünde tüketilmesi sağlanmalıdır. 2002. Public Health Nutrition. • Okul başarısızlığı olan çocuklarda beslenme öyküsü alınmalı.pdf. Iron deficiency in Europe. and Control. 1.Sağlık Bakanlığı. 6. • Vücut demir depolarının dolması için hemoglobin istenen düzeye ulaştıktan sonra tedavi iki ay daha sürdürülmelidir. Ankara. İzleme Tedaviye yanıtsızlık. Sevk Kriterleri • Hemoglobin değerinin 7 mg/dl’nin altında olduğu veya başlangıçta avuç içi solukluğunun parmak uçlarını da kapsayacak biçimde belirgin olduğu ağır anemi durumları • Üç haftalık tedaviye karşın hemoglobindeki artışın 2 gr/dl’nin altında kaldığı durumlar • Belirgin splenomegali ve/veya hemoliz bulgularının varlığı Kaynaklar 1. Antıp AŞ. • Emilimi azaltan etmenler ortadan kaldırılmalıdır.int/nutrition/publications/en/ida_ assessment_prevention_control.C. Geneva. Nobel Tıp Kitabevi. eğitim ve toplumsal yapı koşulları düzeltilmelidir. Preventing and Controlling Iron Deficiency Anaemia Through Primary Health Care. • Demirle zenginleştirilmiş besinlerin tüketimi desteklenmelidir. Okula Yönelik Öneriler • Günlük diyet dengelenmelidir. World Health Organization. • Demir kaybına neden olan enfeksiyonlar kontrol altına alınmalıdır. 5. 1989. intestinal veya pulmoner gizli kayıplarda ve menstrüasyonla kayıp sürdüğünde ortaya çıkar. HASAK:Birinci Basamak Sağlık Hizmetlerinde Demir Eksikliği Anemisinin Önlenmesi Ve Kontrolü:Teknik Rapor No:7.who. fumarat) ağızdan verilmesi uygun. 4. 2001. (WHO/NHD/01. 2003. • Biyoyararlılığı yüksek demir içeren besinlerin toplum beslenme içindeki miktarı arttırılmalıdır. Cin Ş. Geneva. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. iyi emilmediğinde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yeterli ve ucuz tedaviyi sağlar. WHO/UNU/UNICEF. • Ekonomik. Türkiye glukonat.C. Prevention. A guide for programme managers. 2001.3) http://www. En az yan etki ile kemik iliğini uyaracak ve hemoglobin düzeyini yeterince yükseltecek elementer demirin dozu 6 mg/kg/gün’dür ve üç eşit doza bölünerek aç karnına (öğün aralarında) verilmelidir.05. Online erişim tarihi: 21. 2004 DeMaeyer EM et al. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Hercberg S. baskı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. • Demir eksikliği anemisi belirtileri yönünden öğrenciler izlenmeli. fizik muayene ve laboratuvar incelemeleri sırasında demir eksikliği anemisi de düşünülmelidir.2007 146 T. Ertğrul T. 3. Demir tedavisine yanıt yetersiz olduğunda nutrisyonel demir eksikliği tanısı yeniden değerlendirilmelidir. doz uygun alınmadığında.

fındık ve ceviz gibi ağaçta yetişen kuruyemişler. Ne içerdiği kesin olarak bilinmeyen besinler ise kesinlikle tüketilmemelidir..) • Besin intoleransı (fruktoz. stridor. kolik. Inc. Middleton’s Allergy: Principles and Practice. egzema • Dolaşım sistemi. Bu nedenle duyarlı olunan besinin tüketilmesinden. şok • Sinir sistemi. Holgate ST. BESİN ALERJİSİ Tanım En sık yaşamın ilk iki yılında görülür.C. öksürük. solunmasından ve hatta deri/mukoza ile temasından mutlak surette kaçınmak gerekir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. hipotansiyon.) • Enfeksiyöz nedenler (akut gastroenterit vb. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. karides vb.C. Çocuk ve çevresinin (aile. ürtiker. kaşıntı. Simons FER. bulantı. Tanı alerji testi ile desteklenebilirse de altın standart çift kör-plasebo kontrollü besin provakasyonudur. taşikardi. balık ve kabuklu deniz ürünleridir (ıstakoz. Büyük bir bölümü ilerleyen yaşla kendiliğinden düzelse de ileri yaşlarda devam eden veya ortaya çıkan besin alerjileri vardır. ishal • Solunum sistemi.) • Psikosomatik hastalıklar Tedavi Bkz. bu yiyeceklerin tüketilmeden önce etiketlerinin çocuk ve aile tarafından okunması gerekir. Klinik Bulgular Belirtiler değişik sistemlerde görülür ve genellikle besin alımını izleyen bir kaç saat içinde ortaya çıkarlar: • Sindirim sistemi. vizing. buğday. bilinç kaybı Tanı Besin alımı ile gelişen tipik alerjik reaksiyon öyküsü tanı için çok değerlidir.C.C. 2003. • Daha önce besin alerjisi olan çocukların izlenmesi gerekir.152 Korunma Duyarlı olunan besin tüketildiğinde alerjik reaksiyonun gelişmesini engelleyecek bir tedavi yoktur. T. Busse WW. yumurta. baskı Mosby.) bu alışkanlığı mutlak surette kazanması gerekir. fıstık. öğretmen. Ayırıcı Tanı • Besin zehirlenmesi • Enzim eksiklikleri (G6PD vb. soya. Yunginger JW. anjioödem. vb. Philadelphia. Bochner BS. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ancak yaşamı tehdit eden anafilaksi öyküsü olanlarda yapılmamalıdır. Adkinson NF. kusma. laktoz intoleransı vb. Kaynaklar 1. Batı toplumlarında (büyük olasılıkla ülkemizde de) anafilaksinin en sık nedeni besin alerjisidir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda besin alerjisi yapma olasılığı olan yiyecekler hakkında öğrencilerin bilgilendirilmesi gerekir.). rinit • Deri. Hazır yiyecekler öngörülemeyecek birçok besin maddesi de içerebileceğinden. Birçok besin alerjik reaksiyonlara neden olsa da en sık alerjiye neden olan besinler süt. syf. 2003 T.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 147 . yüzde kızarma. Pennsylvania. • Toplu beslenme yerlerinde besin alerjileri konusunda uyarı panoları asılabilir.

• Ağızdan antibiyotik tedavisi (Amoksisilin. . Okula Yönelik Öneriler • İmpetigonun çocuklar arasında yaygın olduğu okullarda bulaşı azaltacak önlemler alınmalıdır. septik artrit. • Enfekte kurutların kaldırılması bakteriyolojik ve kozmetik açıdan yararlı olur. Veziküler impetigo. DERİ HASTALIKLARI 1 A. alerjik kontakt dermatit ve mantar infeksiyonları ile karışabilir. • Okullarda özellikle el temizliği koşulları düzeltilmelidir. Sağlık Bakanlığı. büllöz pemfigoid ile karışabilir.C. • Okullarda temiz su temini sağlanmalıdır. Tanı – Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklerle konur. perleş. • Kurutlar kaldırılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . perioral dermatit. syf. Büllöz impetigo. 5) Akne Vulgaris (Bkz T. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi.1 İMPETİGO Tanım İmpetigo. Şiddetli. enfeksiyonun çevreye yayılmasını engellemektedir. seboreik dermatit. Antiseptik olarak klorheksidin veya povidone iodine kullanılabilir.C. kalabalık ve temizlik koşullarının bozukluğu hastalığın ortaya çıkışını kolaylaştırır. • Topikal antibiyotik (Mupirosin. Mantar Enfeksiyonları (Bkz T. 2003. Genel durum etkilenmemiştir. Üzerinde bal sarısı renginde kurutlar vardır. Flucloxacillin. . staphilococcus aureus veya her ikisi tarafından oluşur. syf. herpes labialis.A-1’de görülmektedir. pnömoni. • Topikal antibiyotik ve antiseptiklerin tedaviye eklenmesi başarıyı artırıp. Sağlık Bakanlığı. 1 Bu bölümde yer alması gereken bazı konu başlıkları T.Veziküler impetigoda lezyonlar yüz ve ekstremitelerin açık kısımlarında yerleşir.C. bulaşıcı yüzeyel bir deri enfeksiyonudur. Oxytetrasiklin. Klinik . Fusidik asit.osteomyelit gibi komplikasyonlar gelişebilir. BAKTERİYEL ENFEKSİYONLAR A. Bölgesel adenopati vardır. Standart antibiyotik tedavisine yanıt vermeyen olgularda rifampisin kombinasyonu ile başarı sağlandığı bildirilmiştir.C. Büllöz impetigolar stafilokoklar. streptokoklar. 13) 148 T. minör tavma bölgeleri. Büllöz olmayan impetigo (impetigo contagiosa) ve büllöz impetigo olmak üzere iki tip tanımlanmıştır. Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. herpes zoster. • Bölgenin antiseptik bir solüsyonla temizlenmelidir. Eritromisin krem veya merhem) uygulanmalıdır (Günde 3 kez. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5. 7-10 gün). Türkiye 5. atopik dermatit gibi bir deri hastalığının bulunması. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı. Kısa sürede kollabe olan yüzeyel bül açıldığında hafif nemli bir yüzey ortaya çıkar. herpes labialis. Sağlık Bakanlığı Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberinde yer almaktadır. büllöz olmayanlar ise.2003. Elemanter lezyon vezikül veya püstüldür. 11) Kontakt Dermatit (Bkz T. Otoinokülasyonla uydu lezyonlar da gelişir. yaygın enfeksiyonlarda veya lenfadenopati varsa veya nefritojenik suşla enfeksiyondan kuşkulanılıyorsa. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi.C. büllöz impetigoda ise septisemi. 2003.C. Tedavi 7-10 gün sürdürülmelidir. Tedavi Orta şiddette ve yerel enfeksiyonlarda.Sağlık Bakanlığı. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. Sefaleksin veya Eritromisin) verilir.Büllöz impetigo lezyonu normal görünümlü deride ortaya çıkan gevşek bir büldür. syf. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. yanıklar. 2003.Nonbüllöz impetigoda akut glomerulonefrit gelişimi. Yüksek ısı ve nem. 1) Atopik Dermatit (Bkz T. syf. Genel belirtiler yoktur.

C. Tedavi edilmemiş stafilokokkal veya streptokkoksik impetigo lezyonları derinleşerek üzeri kurutlu derin ülserler oluşturur.C. eritromisin. klaritromisin verilebilir. 7-8 gün kullanılabilir. streptokokkal veya stafilokokkal ülseratif bir deri enfeksiyonudur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Öğrenci. mupirocin) günde 3 kez. • Antibiyotikle tedavi süresi bir haftadır. T. Lezyonlar az sayıdadır. cephradine veya cefadroxil kullanılabilir. aile ve eğiticinin impetigo ve hijyen ile ilişkisi konusunda bilgilendirilmesi yapılmalıdır. üzerinde kirli sarı. penisiline alerjisi olanlarda. büllözse. neomycin-bacitracin. grimsi krutları olan ülser vardır. penisilinaza dirençli ağızdan penisilin (örneğin. Penisilin veya amoksisilin. Klinik • Lezyonlar tipik olarak ayağın dorsalinde ve bacağın ön ve yan yüzündedir. • Hastalığın erken dönemde tedavisi yapılmalıdır. kenarı kalkık ve morumsu renkte. böcek ısırmaları ve minör travmalar gibi altta yatan koşullar araştırılmalıdır. Stafilokokların etkin oldugu düsünülüyorsa. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Tedavi edilmemiş ektima lezyonları 2-3 cm veya daha geniş çapa erişebilir.T. skabies. • Genellikle sistemik antimikrobiyal kullanımı gerekir. • Topikal antibiyotikler (bacitracin.C. cephalexin. A. Tedavi • Ektima tedavisi impetigo gibi yapılır. Tedavi edilmemiş lezyonlar ciltte iz bırakarak iyileşir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 149 . dicloxacillin—cloxacillin) veya birinci kuşak sefalosporinler. birinci kuşak sefalosporinler. tabanı nekrotik. • Pedikulosis.A-1’de görülmektedir.2 EKTİMA Tanım Ektima. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Keskin sınırlı. azitromisin. Önerilen antibiyotik dozları Tablo 5.

Tedavi • Kurutlar kaldırılır. yüzde.5 gr/gün 2 – 4 gr/gün 1.C. 150 T. Orta şiddette stafilokokkal follikülitler sıklıkla kendini sınırlayan enfeksiyonlardır.A-1: Derinin bakteriyel enfeksiyonlarında önerilen antibiyotikler ve dozları Çocuk dozu Oral Penisilin V Benzatin Penisilin G Amoksisilin Ampisilin Amoksisillin-Klavulanik asit (BID) Eritromisin Azitromisin Klaritromisin Klindamisin Sefadroksil Sefprozil Sefaklor 25 – 50 mg/kg/gün 3 – 4 dozda (<27 kg) 600. Sistemik belirti yoktur.C. ekstremitelerde. En sık neden olan etken Stafilokokus aureusdur. böcek ısırması ve diğer zedelenmiş deri bölgelerinde gelişir.000 Ü 750 mg – 1. • Yerel antiseptik ve/veya topikal antibiyotik uygulaması yeterlidir. ağız çevresinde follikül ağızlarında yerleşen yüzeyel. Püstüller gruplar halinde ortaya çıkar ve birkaç günde iyileşirler. Türkiye Tablo 5. • Yaygın olgularda sistemik antibiyotikler kullanılabilir.000 Ü Tek doz 25 – 50 mg/kg/gün 3 dozda 100 – 150 mg/kg/gün 4 dozda 25 – 45 mg/kg/gün 2 dozda 30 – 50 mg/kg/gün 2 – 4 dozda 5 – 12 mg/kg/gün Tek dozda 15 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 25 mg/ kg/gün 3 – 4 dozda 30 mg/kg/gün 2 dozda 15 – 30 mg/kg/gün 2 dozda 20 – 40 mg/kg/gün 2 – 3 dozda Erişkin dozu (Günlük maksimum doz) 500 mg/doz (≥ 27 kg) 1. Klinik Lezyonlar saçlı deride.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .5 gr/gün 1 – 2 gr/gün 600 mg/gün 1 gr/gün 600 mg-3. Öğrencilerin beden algılarını olumsuz olarak etkileyebilir. Kaşınma.6 gr/gün 2 gr/gün 1 gr/gün 750 mg – 1.3 FOLLİKÜLİT / BOCKHART İMPETİGOSU (YÜZEYEL PÜSTÜLER FOLLİKÜLİT) Tanım Bockhart impetigosu yüzeyel bir follikülittir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Okulda kişisel hijyen için temiz su ve sabun olanaklarının sağlanması gerekir. kubbe şeklinde. küçük frajil püstüllerdir.200. Okula Yönelik Öneriler • Kişisel hijyen kuralları konusunda bilgilendirme yapılmalıdır.5 gr A.

4 PARONİŞİ Tanım Tırnağı çevreleyen deri kıvrımının inflamatuvar bir reaksiyonudur. 3.. duyarlılık ve tedavi edilmeyen olgularda apse gelişimi gözlenir. IL: American Academy of Pediatrics. maserasyon ve krut oluşumları dikkati çeker. 74 ve 78). fissürasyon. 2001. Bölge kuru tutulmaz ve neden olan etmen ortadan kaldırılmazsa sürekli yineleyebilir. Anguler Keilitis’ı olan çocuğun risk etmenleri değerlendirilmeli. Long SS. T. 5. Premolar dişlerin yokluğu. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. hemolitik streptokoklar veya kandida albikanstır. Elsevier Ltd. Clinical Dermatology. • Travmadan ve maserasyondan korunma sağlanır. Rapini RP. Edinburgh. Pennsylvania. eritem. Tekrarlayan travmaya yönelik korunma önlemleri alınır. WB Saunders Company. psödomonas türleri. 74). Pickering LK. Canada. Lebwohl MG. 2. 2006 Wolverton SE. 27. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 151 . yerel ısı artışı. Kandida Albikans için nistatin.T. Okula Yönelik Öneriler • Öğrencilere yönelik olarak ayak hijyeni ve ayakkabı seçme konusunda bilgilendirme yapılır (syf. Elston DM.C. Tedavi • Topikal antibiyotik ve antiseptik içeren ayak/el banyoları uygulanır. nedene yönelik tedavi planlanmalıdır.10. Treatment of skin disease. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Klinik Genellikle iki taraflı olmak üzere dudak köşelerinde mavimsi beyaz kalınlaşma. proteus türleri ve anaeroblardır. streptokokkus pyogenes. Coulson I. hastalık oluşumunu kolaylaştıran en önemli etmenlerdir. Akut veya kronik gidişlidir. Okul çocuklarında sık görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Plewig G. Baker CJ. Jorizzo JL. Braun-Falco O. Etken mikrorganizmaya göre topikal tedavi düzenlenmelidir. Kronik paronişi tırnakta da şekil bozukluklarına neden olabilir. 2006. 2000. 2. Kaynaklar Bolognia JL. Elk Grove Village. Tırnak çevresine travma ve uzun süreli maserasyon zemin hazırlayan etmenlerdendir. barsak parazitleri ve demir eksikliği. Bölgenin kuru tutulması ve travmadan kaçınılması önemlidir. Elsevier Ltd. • Nedene yönelik araştırma yapılır.C.C. 4. Tırnak çevresine travma sürerse yineleyebilirler. Berger TG. Tedavi Etiyolojik etmenler mutlaka araştırılmalı ve ortadan kaldırılmalıdır.5 ANGULER KEİLİTİS Tanım Dudak köşelerinde genellikle iki taraflı olarak enine çatlaklar ve maserasyonla giden enflamatuar bir hastalıktır. Comprehensive therapeutic strategies. McMillan JA. Dermatology. Heymann WR. 2006. 1. Burgdorf WHC. Wolff HH. Bakteriyel paronişiler genellikle akut tabloya yol açarken kronik paronişilerin etkeni çoğunlukla Kandida Albikans’tır. baskı. Elsevier Pub. Berlin. baskı. 6. bakteriler için antibiyotikli kremler günde 2 kez uygulanmalıdır. • El ve ayak tırnağı kesimi kuralları öğrencilere öğretilir (syf. Springer-Verlag. Berth-Jones J. Etken koagulaz pozitif stafilokoklar.. Comprehensive dermatologic drug therapy. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı A. • Akut süpüratif paronişilerde semisentetik penisilin veya birinci kuşak sefalosporinler verilebilir • Apse gelişmişse mutlaka boşaltılmalıdır. A. James WD. 2004. Piyojenik paronişilerin etkeni stafilokokkus aureus. baskı. Andrews’ Diseases of the skin. Klinik Tırnak çevresinde proksimal ve lateral tırnak kıvrımında kızarıklık.

Çoğunlukla yılda 3-4 atak gelişir. HSV ile karşılaştıktan sonra ağızdaki lezyonların gerilemesine kadar geçen süre 5-10 gündür. topikal antibiyotikli krem veya pomadlar uygulanabilir. bu lezyon hızla veziküle döner. Ekzema herpetikumun birincil atağı normalde 2-6 haftada iyileşir. fakat yinelemeler görülebilir. bukkal mukoza ve dudaklarda) ağrılı veziküller. Bunların üzerinde de ikincil bakteri enfeksiyonları ortaya çıkar. Hem birincil hem de yineleyen enfeksiyonlar görülebilir. Grup içindeki veziküller farklı yaştadır. Lezyon üzerinde 3-4 gün içinde kurut oluşur. Erken dönemde grup halinde veziküler lezyonların görülmesi ile tanı konur. Bu sırada eritemli bir papül olabilir. ülseratif lezyonlar ve erozyonlar görülebilir. beslenme güçlüğü ve genel durum bozukluğu görülebilir. Doğrudan temas ile de bulaşabilir. İnokülasyondan 2-6 hafta sonra birincil enfeksiyon gelişir. Türkiye B. Yineleyici yüz ve ağızda herpes simpleks: Yineleyen HSV enfeksiyonu toplumun 1/3’ünde görülür. Ateş. Güneş ışınları. Bulaşıcılık tipik olarak döküntü başlamadan 1-2 gün önce başlar ve kurutlanma olana kadar sürer. dilde. 152 T. Virus taşıyan hastaların ağzı ile teması olan sağlık çalışanlarında ve diş hekimlerinde daha sık görülür. Klinik Primer gingivostomatit: Ağız ve farinksin birincil herpetik enfeksiyonu sıklıkla çocuk ve genç erişkinlerde görülür. Herpetik dolama: Herpetik dolama terimi el ve parmaklarda görülen hem birincil hem de yineleyici herpetik enfeksiyonlar için kullanılır. Nükslerin sıklığı değişiktir. ikincil enfeksiyonları önlemek açısından topikal antiseptikler. açılır ve erozyon gelişir. Veziküllerin kenarında erozyonlar görülebilir. Kurutun atılmasıyla birlikte 8– 9 gün içinde tamamen iyileşir. Mukozadaki veziküller birleşirler. Eritem. Temel bulaşma solunum yolu ile olur.C. kaşıntı oluşur. üzeri beyaz bir membranla kaplı plaklar oluştururlar. Yaygın veya sık yineleyen mukokutanöz herpes enfeksiyonlarında ağızdan asiklovir tedavisi yararlı olabilir. Olay bakteriyel enfeksiyonları taklit ederse de pü yoktur. Veziküler lezyonlar geniş erode alanlara neden olurlar. Ortalama kuluçka süresi 14-15 gündür. ağız mukozasında (damakta. SUÇİÇEĞİ (VARİSELLA) Tanım Suçiçeği çok bulaşıcı bir hastalıktır. Tedavi Topikal antiviral uygulamalar etkisizdir. lenfadenopati gibi belirtilerle birlikte 7-10 gün içinde deri döküntüsü ortaya çıkar. ödem ve ağrılı veziküller ortaya çıkar. Ekzema herpetikum: Atopik dermatit.C. Enfeksiyon hafif ve orta şiddette olabileceği gibi ateşle giden şiddetli bir tablo da olabilir. Ateş.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Uçuğun başlangıcında dudak kenarında yanma. Darier hastalığı gibi deri hastalığı olanlarda HSV yaygın deri enfeksiyonuna yol açabilir. dudağa olan travmalar ve psikolojik stres uçuk oluşumunu tetikleyen faktörlerdir. En sık 1-5 yaş arasında ortaya çıkar.1 HERPES SİMPLEKS VİRUS ENFEKSİYONLARI Tanım Human herpes simpleks virus (HSP) tip I ve tip II değişik mukokutanöz enfeksiyonlara neden olurlar. B. Bölgesel lenfadenopati. boğaz ağrısı. gingivada. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . halsizlik. Ön kolda eritemli çizgiler ve aksiller lenfadenopati gelişir.2 VARİSELLA ZOSTER VİRUS ENFEKSİYONLARI Suçiçeği (Varisella) ve Zona (Herpes Zoster) aynı virüs (Varisella Zoster Virus: VZV) tarafından oluşturulan farklı klinik tablolardır. Tablo kendiliğinden geriler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. VİRAL ENFEKSİYONLAR B.

Bunun yanısıra pnömoni ve diğer yaşamı tehdit edici komplikasyonlar gelişebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. VZV ile oluşan birincil enfeksiyondur ve akut gidişli. Tedavi Suçiçeği geçiren immün sistemi sağlıklı çocuklarda antiviral tedavinin yeri yoktur. • Toplum tabanlı. Halen salisilat almakta olan bir çocuk suçiçeği ile karşılaşırsa aldığı ilaç kesilmelidir. Zamanla püstül haline gelerek kurutlanırlar. 4 doza bölünmüş biçimde. Evde su çiçeği geçirmemiş bireylere yönelik korunma önlemleri alınması sağlanır.B-1: Suçiçeğinin şiddetli seyretme olasılığına sahip. aralıklı veya aeresol şeklinde steroid tedavisi alanlar Risk grubunda olan çocuklara verilecek ağızdan asiklovir dozu. Klinik Suçiçeği. 5 gündür (maksimum doz 3200 mg/gün). Suçiçeği geçirmekte olan çocuğa salisilat içeren ilaçlar verilmemelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Suçiçeği enfeksiyonu kalıcı bağışıklık sağlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 153 . Ateşin kontrolü için asetaminofen (parasetamol) kullanılabilir. özellikle de immün yetmezliği olanlarda erupsiyon daha şiddetli. 80 mg/kg/ gün.C. Okula Yönelik Öneriler • Suçiçeği geçiren çocukların döküntüleri kurutlanıncaya dek okuldan uzaklaştırılması gerekir.B-1) ve ev içi temas durumunda ağızdan asiklovir tedavisi önerilmektedir. son derece bulaşıcı bir ekzantemdir. Döküntü eritemli makülopapüller ve hemen vezikül haline dönen lezyonlardır. Ayrıca. Erişkinlerde. tanı ve tedavisi hakkında bilgilendirme yapılır.C. Tablo 5. • Suçiçeği ile temas etmiş kişiler daha önce suçiçeği geçirmemişlerse ve özellikle ağır hastalık için risk taşıyorlarsa temastan sonraki 3 – 5 gün içinde suçiçeğine karşı aşılanabilirler. Ancak suçiçeğinin şiddetli bir klinik tablo oluşturabileceği risk gruplarında (Tablo 5. salgın inceleme ve kontrol önlemlerinin alınması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna su çiçeği geçiren çocuklar bildirilir. • Suçiçeği geçiren çocukların ailelerine su çiçeğinin bulaşma yolu. Lezyonlar tipik olarak pembe gül yaprağı üzerinde çiğ tanesi biçiminde görülürler. Normal çocuklarda sistemik belirtiler hafiftir ve komplikasyonlar azdır. genel durumu bozuk çocuklar • Komplikasyon gelişen çocuklar T. Döküntünün başladığı ilk 24 saat içinde verilen ağızdan asiklovir yalnızca belirtileri biraz hafifletebilir. • Salgın incelemesinin yapılması için bağlı bulunan sağlık kuruluşuna başvurulur. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olduğu bilinen veya steroid kullanan çocuklar • Döküntünün çok yaygın olduğu. İki haftalık kuluçka döneminin ardından çok hafif prodromal dönemi izleyerek ateş ve yaygın kaşıntılı döküntü ortaya çıkar.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. evde yeni su çiçeği vakalarının erken tanısının yapılmasına ilişkin uyarılar yapılır. ağızdan asiklovir tedavisi önerilen risk grupları • • • • 12 yaşından büyük çocuklar Kronik deri ya da solunum yolu hastalığı olanlar Uzun süre salisilat tedavisi alanlar Kısa süreli.T. ateş daha yüksek ve genel durum bozuktur.

Döküntü hemen her zaman tek taraflıdır. • Belirtilerin giderilmesi için analjezikler ve destekleyici tedavi uygulanır. Zonanın ve suçiçeğinin tek lezyonları birbirinden ayırt edilemez.C. Bu püstüller 7-10 günde kurutlanırlar. Klinik İlk bulgu tutulan dermatomda ağrı ve uyuşmadır. lineer (kaşıntıya bağlı inokülasyon yoluyla) olabilirler. 12-24 saatte veziküller ortaya çıkar ve 3. deri renginde. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yüzeyleri hiperkeratotik. topikal kapsaisin. Genellikle ileri yaşlarda görülse de çocuklarda da görülebilir. ve 4. oval. poligonal. Türkiye ZONA (HERPES ZOSTER) Tanım Zona. sert papüller şeklinde görülürler. Genellikle 1-10 mm çapında. kulaklar. Tek taraflı radiküler ağrı ile giden yerel bir hastalıktır. papillomatöz lezyonlarla belirgindir. İkinci atak sıklığı %4-5 kadardır. Beraberinde tinnitus.3 HUMAN PAPİLLOMA VİRUS ENFEKSİYONLARI Verruca vulgaris: Deride herhangi bir yerde yerleşen papül veya nodül şeklinde lezyonlardır. yinelemeler de daha sık görülür. farinks ve larinskte lezyonlar oluşur. Yüzeydeki siyah-kırmızı noktacıklar tanısal olup tromboze kapiller ilmikleri temsil ederler. İmmün sistemi baskılanmış çocuklarda herpes zoster sıklığı daha fazladır ve tablo daha şiddetli gider. Spinal veya kranial duysal ganglionların innerve ettiği dermatomla sınırlıdır. Trigeminal sinirin 3. vertigo ve sağırlık da gelişebilir. • İkincil enfeksiyonları önlemek için sulantılı lezyonlar için antiseptik pansumanlar verilebilir (rivanol solüsyon %01. Ağrı sıklıkla erupsiyondan birkaç gün önce başlar. • Sulantının az olduğu lezyonlar için rivanollü karışım veya antibiyotikli kremler kullanılabilir. fakat alında orta hattı geçmez. tek tek yerleşirler. tırnak kenarları. deri renginde veya hafifçe sütlü kahverenginde üzeri düz papüllerdir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Herpes Zoster lezyonları eritematöz makül ve papüller şeklinde başlar. topikal lidokain gibi ajanlar önerilmekle birlikte yanıt genellikle iyi değildir. Grup içindeki veziküller aynı yaşta. Yaş önemli bir etmendir. Sıklıkla birbirine yakın uzaklıkta çok sayıda olup. bölümünü ve diğer kranial sinirleri tutan herpes zosterde ağız içi. Yüzde. Normal kişilerde 1-4 gün. Verrruca filiformis: Boyun. Kurutlar 2-3 hafta sürer. Zonalı olguların %10-15’inde trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur. Oftalmik zoster döküntüsü gözden vertekse kadardır. karnabahar gibi görünür. sol. Suçiçeği vezikülleri ise tek tek ve rastgele dağılmışlardır. suçiçeği geçirildikten sonra duysal ganglionlarda latent kalan virusun yeniden etkinleşmesi sonucu ortaya çıkar. Sevk Kriterleri • İmmün yetmezliği olan çocuklar B. 154 T. bazen 1 hafta süre ile yeni lezyonlar çıkmaya devam edebilir. ve 6. dizler gibi travma bölgeleridir. Yuvarlak. burun ve göz kenarında yerleşen. Ön kola ve diz altında bacağa yerleşen lezyonlar ender görülür. 5. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. asit borik solüsyon %2). Yanma. El ve ayaktaki lezyonlar deri çizgilerini yok ederler. Postherpetik nevraljinin giderilmesinde topikal steroid olmayan antiinflamatuarlar. Verruca plana: 2-4 mm. Ancak zona lezyonları eritematöz zeminde grup halinde veziküllerden oluşur ve daha yavaş gelişirler. Tedavi • Tedavide topikal antiviral ajanların yararı yoktur.Sağlık Bakanlığı. Nazosilier dal tutulumunda burun ucu ve burnun yan kısmı tutulur. Orta hattı geçmez ve genellikle tek bir duysal ganglion tarafından innerve edilen deri bölgesine sınırlıdır. batma. el üzeri ve bacakların alt kısmında yerleşir. farklı gruptaki veziküller farklı yaştadır. çene. eller. karıncalanma uyuşma gibi yüzeyel olabileceği gibi şiddetli ve derin ağrı biçiminde de olabilir. günde püstülleşirler. sinirlerin tutulması ile ortaya çıkan Rumsay Hunt Sendromunda fasiyal paralizi ile birlikte dış kulak yolu ve timpan zarının tutulumu vardır. Yüzeyinde minimal kepeklenmesi vardır. Predileksiyon bölgeleri parmaklar. Bu hastalığın daha önceden suçiçeği geçirilmiş olması ile ilgisi vardır. çapında deriden hafifçe kabarık (1-2mm yükseklikte). Trigeminal sinirin özellikle oftalmik dalı tarafından innerve edilen bölge ve T3-L2 arası en sık tutulan alanlardır.

genital siğiller veya venereal siğiller): Perine. 4. Burgdorf WHC. baskı. Lezyonlar genellikle belirtisiz ise de kaşıntılı da olabilirler. WB Saunders Company. 2. 27. CO2 lazerle mekanik yoketme yöntemleri de uygulanabilir. Tek bir lezyon 2-4 haftada kendiliğinden düzelir. Springer-Verlag. Comprehensive therapeutic strategies. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Verrruka vulgarisli çocukların 2/3’ünde lezyonlar 2 yıl içinde kendiliğinden gerileyebilir. otoinokülasyonla yayılma eğilimi bulunduğundan tedavi edilmeleri önerilir. Okulda vakanın tedavisinin sağlanamaması halinde bir dermatoloğa sevk edilir. Heymann WR. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Özellikle nemli bir bölge olan perinede geniş ekzofitik kitleler oluşturabilirler. 5.T. Lezyonların keskin bir küretle açılması ve pens veya cımbızla içeriklerinin çıkarılması çoğunlukla yeterli olmaktadır. Sağlıklı bireylerde. Rapini RP. Baker CJ. Penis üzerinde tek tek 1-3 mm’lik siğiller görülebilir. Anogenital verrükalar (Kondiloma akuminata. Bu bölgedeki verrükalar vajina. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. %0. IL: American Academy of Pediatrics. 2006. Bazı lezyonların çevresinde ekzematöz reaksiyon gelişebilir. Canada. epidermal viral bir enfeksiyondur. Bu işlem sırasında çevreye bulaşmamasına dikkat edilmelidir. Molluskum papülleri düzgün. Gelişmiş lezyon sıkılırsa.. Göz kapağı çevresindeki lezyonlarda konjunktivit ve keratit gibi komplikasyonlar gelişebilir. Bu durumda bir dermatoloğa sevk edilir. Avuç içi ve ayak tabanında yer alan verrükalar sert ve hiperkeratoziktir. Pickering LK. Elsevier Ltd. ve bazen de bunların birleşmesiyle oluşan plaklar halinde görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Verruca palmaris/plantaris: Küçük. Genellikle bir iki alanda grup halindedirler. Lezyonların yaygın olduğu olgularda tedavi enfekte hücrelerin yokedilmesine yöneliktir. McMillan JA. sert papüllerdir. Wolff HH. fakat geniş yayılımlı da olabilirler. 2004.10. Hastalık temas yoluyla bulaşır. Clinical Dermatology. Berger TG. Wolverton SE. Elston DM.. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 155 . Elsevier Ltd. imiquimod. lezyonun ortasındaki açıklıktan kazeöz beyaz-kremsi bir madde çıkar. cantharidin de etkili bulunmuştur. 2000. Yüzme havuzlarından bulaşmalar olabilir. genital bölge. Basınç bölgelerinde olanlar duyarlı ve ağrılıdır. Elsevier Pub. Bazı olgularda birkaç seans tedavi gerekebilir. Kaynaklar 1. kubbe şeklinde olup ortaları göbeklidir. Coulson I. Salisilik asit. Olguların çoğu 6-9 ayda iyileşir. Jorizzo JL. 2. Atopik dermatit ve immün yeteneğin bozuk olduğu diğer bazı durumlarda yaygın lezyonlar ve ikincil bakteriyel enfeksiyonlar da gelişebilir. T. elektrodessikasyon. üretra ve perirektal epitelyuma doğru da ilerleyebilirler. Pennsylvania. Ancak çok bulaşıcı olup. Edinburgh. krural kıvrımlar ve anüste epidermal ve dermal papül veya nodüllerle belirgindir.4 POX VİRUS ENFEKSİYONLARI MOLLUSKUM KONTAGİOSUM Tanım Molluskum kontagiosum kendini sınırlayan. Braun-Falco O.C. Tanı klinik olarak konur. 2001. Berlin. baskı. deri renginde. Bu bölgede vulgar verrukalara da benzeyebilirler. lezyonlar ciltte iz bırakmadan iyileşebilirler. İkinci ve üçüncü basamak sağlık kurumlarında kriyoterapi.C. Dermatology. Okulda hastalığın bulaşma yolu hakkında bilgilendirme yapılır. İmmün yetmezliği olanlarda tedavi daha zordur. Long SS. 2006. baskı. Lebwohl MG. Berth-Jones J. Klinik Lezyonlar genelllikle 3-6 mm çapında küçük. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. O nedenle tedavi zorunlu değildir. laktik asit ve triklorasetik asit gibi asit ve kostiklerle yıkım yapılabilir. Comprehensive dermatologic drug therapy. B. Bolognia JL. Andrews’ Diseases of the skin. keskin kenarlı papül. Elektrokoterizasyon veya kriyoterapi de uygulanabilir.C. 1James WD. %50 salisilik asid. Tedavi Hastalık kendini sınırlayan bir tablodur. Plewig G. Elk Grove Village.5 Podofilotoksin krem. Lezyonlar deride ve mukozada herhangi bir yere yerleşebilirler. 2006 6. Ancak otoinokülasyonla yeni lezyonlar da ortaya çıkabilir. Büyüklükleri değişebilir. molluskum lezyonları genellikle 6 ayda kendiliğinden söner. Treatment of skin disease. %40 gümüş nitrat. 3.

koltuk.C. Ancak tarak. ancak sirkelerin bir bölümü. kep. Türkiye C. Çocuğun giysileri. tedavinin bir kez daha yinelenmesi uygun olur. kurutma makinesinde yarım saat süre ile kurutulması. 156 T. Tanı saçlara yapışık olarak bulunan 0. Klinik Saçlı deride. Çocukların saçlarının temas ettiği tiyatro ve sinema koltukları. kanepe ve halıların elektrik süpürgesi ile süpürülmesi. O nedenle sirkelerin sık dişli bir tarakla mekanik olarak saçtan uzaklaştırılması tedavinin başarısını önemli ölçüde artırır. Tedavi Baş bitlenmesi için %1 permetrin içeren krem ve şampuanlar kullanılır. • On dakika beklendikten sonra yıkanır. bereler olmak üzere kıyafetlerin yıkanması ve ütülenmesi gerektiği ailelere bildirilir. • Okullardaki askılarda eşyalar arasında bit geçişine yönelik önlemler alınır. canlılığını sürdürmektedir. askılara yan yana ve üst üste asmaları ile bit değişimini sağlayan çok uygun bir ortam yaratılmaktadır. • Tedavi ile canlı bitler ortadan kalkmakta. Saç biti sıklıkla kulak arkalarında ve ensede görülür. Kaşıntı ilk bulaşta 2-6 hafta sonra. Şampuanların ovosidal etkinliğinin krem biçimlerine oranla belirgin derecede az olması nedeniyle günümüzde kremler daha çok kullanılmaktadır. çocukların ceket ve paltolarını. ikincil enfeksiyonlara bağlı eksuda ve kurutlar ile birbirine yapışmış saçlar tipiktir. Tanı Saçlı deride kepeklenme ya da kaşıntı olan durumlarda baş bitlenmesi akla gelmelidir. ekskoriasyonlar. eğer doğru gerçekleştirilmişse tüm canlı bitleri öldürür ancak yumurtalardan bir bölümü canlılığını sürdürür. O nedenle 7-10 gün sonra. Bazen ateş ve bölgesel lenfadenopati de görülür. atkı. Baş biti. koltuk ve kanepeler gibi.1. durulanır. • Özellikle kapşonlu kıyafetler.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.PARAZİTER HASTALIKLAR C. Giysilerin sıcak sabunlu su ile yıkanması. İlacın ilk uygulaması. tarak ve fırçaların yarım saat süre ile alkol içinde bekletilmesi gibi önlemler mutlaka alınmalıdır. Bazı bireyler tamamen belirtisiz olup taşıyıcı olabilirler. İkincil bakteriyal enfeksiyon eklenebileceği unutulmamalıdır. yatağı. oksipital bölgede kulak arkasında. havlu ile kurutulur ve yeterli yoğunlukta krem saçlara ve saçlı deriye uygulanır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . şiddetli kaşıntı. 6 bacaklı bir böcektir. eşyanın paylaşılmasıyla da bulaşma olabilmektedir. çocuğun saçının temas ettiği eşyalarda canlı bitler bulunabilir. bulaşma yolu. tüylü oyuncaklar. kulaklık. vb. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır.Sağlık Bakanlığı. Okula Yönelik Öneriler • Okulda bit şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “bit taraması” yapılır. Okullarda. O nedenle bit enfestasyonu. Tabloya şiddetli kaşıntı eşlik eder. yineleyenlerde 24-48 saat sonra başlar. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Özellikle bit saptanan öğrencilerin ailelerine bit taramasına katılma önerisi yapılır. Bit saptanan çocuklara tedavi verilir. saçın saça teması ile doğrudan bulaşır. araba ve otobüs koltukları. kanatsız. çoğunlukla. Bitler zıplayamazlar ya da uçamazlar. Saç normal bir şampuan ile yıkanır. ancak hareketlidirler. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. yastık ve yatak çarşafları da bulaşmada rol oynayabilmektedir. fırça. BAŞ BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KAPİTİS) Tanım Bit (Pediculus humanus var. oldukça bulaşıcıdır. capitis) yalnızca saçta yaşayabilen ve kafa derisinden kan emerek beslenen.8 mm boyutlarındaki yumurtaların (sirkelerin) görülmesiyle konur. kask.

postinflamatuvar hiper ve hipopigmentasyon bulguları ve likenifikasyon gelişmesidir (serseri derisi). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 157 . bulaşma yolu. corporisin neden olduğu bir enfestasyondur. hominis. İnsanda hastalık yapan dişi parazittir ve günde 60-90 yumurta bırakır.C. kalça ve uyluklarda kaşıntılı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. Giysilerin dikiş yerlerinde.C. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. Klinik Erken lezyon bitin ısırdığı yerde ortaya çıkan kırmızı bir makül veya papüldür. yoğun kaşıntı ile giden. ileri derecede bulaşıcı bir enfestasyondur. • Bit salgınları sırasında. 12 saat beklenip. Krem boyundan itibaren tüm vücuda sürülür. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. Bulaşma. Ancak hastalığın etkeni olan Sarcoptes scabiei var. Etkeni Sarcoptes scaibiei var. Özelliği ensede.C. hastanın temizlik alışkanlıklarının düzeltilmesi. Tedavi Pediculosis corporis tedavisinde %5 permetrin krem kullanılır. ortak giysi ve havlu kullanımıyla da bulaşma olabilir. yakın fiziksel temasla olur. cinsel eşlerde hastalık birden fazla kişide bulunur. yakın kişisel temas ile gerçekleşir. yurt. deri dışında iki günden fazla yaşayamadığı için.2 VÜCUT BİTLENMESİ (PEDİKULOZİS KORPORİS) Tanım Pediculus humanus var. temizlik koşulları bozuk kişilerde. Sıkı ve yünlü giysilerin giyildiği kış aylarında ve kalabalık yaşanan ortamlarda daha sıktır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. humanus’dur. lineer ve vertikal ekskoriasyonlar. interskapüler bölgede. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Okul servislerine bit salgını haber verilerek. giysilerin sıcak ütü ile ütülenmesi. kışla gibi yerlerde toplu olarak yaşayanlarda. servis otomobillerinde baş konulan yerlerin hijyenine dikkat etmeleri konusunda uyarı yapılır. Uyuz hastalığında bulaşma. öpüşme ile bulaş beklenmez. Bulaşmış giysiler ve yatak eşyaları ile bulaşır. yatak ve banyo takımları ile dolaylı bulaşma daha az önem taşır.3 UYUZ (SKABİES) Tanım Uyuz hastalığı. C. Okula Yönelik Öneriler • Okulda vücut biti şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. T. iç çamaşırların ve nevresim takımlarının yıkanması veya kuru temizlemeye verilmesi. Vücut biti saptanan çocuklara tedavi verilir. iç giysiler. uzun süreli.T. • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. kuşak bölgesinde ve yakada bitler ve sirkeler görülebilir. evsizlerde ve kalabalık yaşayanlarda görülür. Benzyl benzoat da antipedikulosit etkilidir. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Ayrıca saçların sık dişli tarak ile düzenli olarak taranması ve iyi kurutulması saç bitinden korunmada önemlidir. yıkanılır. Giysilerin. okul çocuklarında. Skabies yaşam siklusunun tamamını deride geçirir. Hayvanlardaki parazitler insanda hastalık oluşturmaz. erkek öğrencilerin saçlarını kısa kestirmesinde. El sıkışma. O nedenle aile bireyleri arasında. C. yumurtalar 10 günde olgunlaşırlar. Bulaşmanın temizlikle bir ilişkisi yoktur. Yumurtaların döküldüğü çarşaflarda yatmakla. kız öğrencilerin ise kulak memeleri çizgisinde kestirmesinde yarar vardır. halk arasında çok iyi bilinen. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişiminin yapmamaları konusunda uyarı yapılır. İkincil bakteri enfeksiyonları da eklenebilir. haftada en az iki kere sıcak banyo yapılması ve iç çamaşırlarını sık sık değiştirilmesi tedavinin önemli parçalarını oluşturur. Daha çok sosyoekonomik durumu. ürtikaryal papüller.

bel bölgesinde. bulaşma riskinin azaltılması ve yeniden enfestasyonun önlenmesi açısından gereklidir. Deriden kazıntı alınarak. epidermiste. soğuk ve kuru deriye uygulanması gerekir. tedavi ve korunma önlemleri hakkında bilgilendirme yapılır. tüm aile bireylerini kapsamalıdır. etken maddeyi. Bazı hastalarda dermatoskop ile de parazitler görülebilir. Tanı Aile ve yakın temasta bulunulan kişilerde kaşıntı öyküsü. kadında meme başı çevresinde. Kaşınan bölgelerde ekskoriye alanlar olabilir. Tünel bitiminde inci tanesi benzeri papül ya da vezikül görülebilir (vezikül perle). ikincil bakteriyel enfeksiyonları için antibiyotikler. diğer böcek ısırmaları. Kuru temizlemeye de verilemeyecek giysiler açık bir balkonda 10 gün süre ile havalandırılmalıdır. Uyuz tedavisinden sonra birkaç hafta süren kaşıntıyı gidermek için antihistaminikler. ovularak uygulanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ayak tabanında vezikül ve büller. • İlaç 8-12 saat bedende kaldıktan sonra. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kaynatılamayacak giysiler kuru temizlemeye verilir. kaşıntının özellikleri ve tipik yerleşim bölgeleri incelenerek tanı konur. • Öğrencilere ve ailelerine hastalık. Tedavi öncesi keratolitik ajanların uygulanmasında yarar vardır. Tedavi sonrasında yeniden bulaşı önlemek için.C. göbekte. erkekte glans peniste. bir kez daha yinelenebilir. Okula Yönelik Öneriler • Okulda uyuz şüphesi ya da vakası tespit edildiğinde okulda erken tanı ve tedaviye yönelik “tarama” yapılır. 158 T. Özellikle el ve ayak parmak aralarına. ağız ve burun mukozası ve uretral meatusla. Uyuz hastalarının tedavisi. hastanın üzerinden çıkan giysiler. Kurutlu uyuz tedavisinde yanıt daha yavaştır. yatak ve banyo takımları kaynatılarak yıkanmalıdır. Deri biyopsisi yoluyla da tanı konabilir. artan kan akımı. stratum korneum içinde ilerleyen parazitin oluşturduğu tüneller (sillon) deriden hafif kabarık 0. Eğer sıcak bir banyodan hemen sonra uygulanırsa. ayak bileklerinde yerleşirler. Bu uygulama. • Kremin gözlerle. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. birkaç kez uyuz tedavisi uygulanması gerekir. gluteal bölgede. Skabies saptanan çocuklara tedavi verilir. tipik yerleşim bölgeleri (erkekte glans penis ve kadında meme başı çevresi). • Tedavi. Evde kıyafetlerin nasıl temizleneceğine ilişkin uygulamalar anlatılır. irritasyonu gidermek için topikal kortikosteroidler (çocuklar için hidrokortizon. koltuk altlarına ve dış genital organlara özen göstermek gerekir. İlacın temiz.5-1 cm uzunlukta gözlenebilirler. kaşıntı ile karışırsa da lezyonların polimorfik olması. Özgül olarak gece kaşıntısı vardır. Görülmesi çok güç de olsa. kesik ya da açık yara bölgelerine bulaşmamasına özen göstermek gerekir.C. • Okulda öğrencilere aralarında giysi değişimi yapmamaları konusunda uyarı yapılır. erişkinlerde triamsinolon) ve emolyentler uygulanabilir. tedavinin etkinliği azalır. Klasik uyuzda deri lezyonları polimorfiktir ve el parmak aralarında. ana hedef olan uyuz böceğinden uzaklaştıracağı için. dermatitis herpetiformis. tırnak altlarına. • Krem boyundan ayak tırnaklarına kadar tüm bedene. gece kaşıntısı ve aile öyküsü tanıyı koydurur.Sağlık Bakanlığı. ancak uygulama ikiden fazla olmamalıdır. Hastanın geliştirdiği duyarlılığa bağlı olarak ürtikeriyal papüller olabilir. dirsekte. bilekte. tümüyle yıkanır. İnsan bedeninden uzakta kalan uyuz böcekleri ortalama 72 saat içerisinde ölmektedir. Türkiye Klinik Dört haftalık kuluçka süresi sonunda parazite ve artık ürünlerine karşı gelişen alerjik duyarlılık sonucu şiddetli kaşıntı ve deri bulguları ortaya çıkar. Çocuklarda el içi. Tedavi Tedavide % 5 permetrin krem ilk seçenektir. bir hafta sonra. yüz ve saçlı deri tutulumu olabilir. Banyo sonrası kaşıntı artar. immersiyon yağı ile ışık mikroskobunda yumurtalar ve parazitler görülebilir. koltuk altı çukuru ön yüzünde. kaşıntısı olmasa da. dizlerde. bulaşma yolu. Enfestasyon bölgelerinde şiddetli kaşıntıya ikincil ekzematöz dermatit gelişebilir. Ayırıcı Tanı Atopik dermatit.

2003. Arı sokmalarında. T. Dermatology.10. Wolff HH. Klinik Sivrisinek ve tatarcık ısırmaları el. Elston DM. 3. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Eklembacaklıların ısırmalarında yerel steroidli kremler ve ağızdan alınan antihistaminikler kullanılır.. 2006 Wolverton SE. 5. ayak ve yüz gibi açık yerlerde oluşur. 2. Kaynaklar 1. Red Book: 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases. Heymann WR. baskı.C. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bolognia JL. Elsevier Ltd. arılar. Clinical Dermatology. Rapini RP. Aşırı duyarlığın derecesine göre vezikül ve büller de gelişebilir. Andrews’ Diseases of the skin. Pickering LK. 27. C. Jorizzo JL.C. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberi. • Tahtakuruları da da pire ısırmasına benzer bir reaksiyon oluştururlar. Springer-Verlag. • Arı sokmalarında yerel reaksiyonun yanı sıra ölümle sonlanabilen anafilaktik reaksiyon da gelişebilir. Duyarlığın derecesine göre eritemli-ödemli papüller. James WD. McMillan JA. pireler ve tahtakurularının ısırması sonucu oluşan lezyonlardır. Braun-Falco O. Comprehensive dermatologic drug therapy. Burgdorf WHC. 2. Pennsylvania. Berger TG. üçlü gruplar halinde ya da çizgi şeklinde dağılım gösterirler.. Lezyonlar çift çift. WB Saunders Company. IL: American Academy of Pediatrics. Anafilakside paranteral adrenalin. syf. Plewig G. toplu iğne ile çıkarılarak deriye daha fazla toksin vermesi önlenir. Okulda böcek ısırmasına yönelik müdahalelere karşın yakınmaların ve belirtilerin devam etmesi durumunda çocuk bir üst kuruluşa sevk edilir. Baker CJ. 2006. vezikül ya da büller görülür. 2000. Lebwohl MG. 2004. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 159 . Edinburgh.C. Berlin. 6. Sağlık Bakanlığı. arının iğnesi deride kalmışsa.T. baskı. Canada. 151). baskı. • Pire ısırmaları sonucu ortasında nokta şeklinde bir purpura bulunan urtikaryel bir papül oluşur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Yatılı okullarda bulaşmanın önlenmesine yönelik alınması gereken tüm önlemlerin okul idaresince alınması sağlanır. Long SS. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Elsevier Pub. Treatment of skin disease. 2001. Elk Grove Village. Comprehensive therapeutic strategies. Elsevier Ltd. Coulson I. 2006. steroid ve antihistaminikler kullanılır (Bkz TC.4 BÖCEK ISIRMASI Tanım Sivrisinek ve tatarcıklar. Berth-Jones J.

Başlangıçta hafif eritem olabilmekle birlikte renk giderek soluklaşır. Genellikle herhangi bir belirgin yakınma oluşturmaz ve ergenlikten sonra kaybolur. sistemik lupus eritematozus. traksiyon alopesileri ve erken dönem lupus eritematozus akla gelmelidir. alopesik odak etrafında ‘ünlem işareti’ nin (distal ucun daha kalın. Berth-Jones J.. Ayırıcı Tanı: Alopesi ayırıcı tanısında tinea kapitis. Wolverton SE. Down Sendromu. Skar ve atrofi gelişimi izlenmez. 2006. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . diabetes mellitus. vitiligo ve myastenia gravis gibi hastalıklara eşlik edebilir. Tedavi Çoğu olguda kendiliğinden düzelme gelişse bile. 2. oval yamalar halinde tam kıl kaybıdır. Kozmetik sorun yarattığı düşünülen olgularda nemlendirici ve kısa süreli düşük güçte kortikosteroidler kullanılabilir. Clinical Dermatology. 5. trikotillomani. Coulson I. Dermatology. haşimato tiroiditi. Jorizzo JL. Elsevier Ltd. Tanı Alopesik odakların keskin sınırlı olması.C.Sağlık Bakanlığı. üzerinde ince skuamlar bulunması ve lezyon üzerindeki kıllarda beyazlaşma olmaması ayırıcı tanıda yol gösterici olur. Okulda tanı konulan çocuğun tedavisi için bir üst basamağa sevk edilmesi uygundur.. sınırları keskin olmayan. Bronzlaşmaya bağlı olarak lezyonlarda belirginleşme olacağından yaz aylarında güneşten koruyucu kullanılması önerilebilir. kaş bölgesi ve daha az olarak da vücudun diğer kıllı bölgelerinde. Elsevier Pub. baskı. alın ve kolların üst kısmında görülen hipopigmente. Braun-Falco O. Gerek duyulan olgularda biyopsi kesin tanıya yardımcı olur. baskı. Pennsylvania. kısa sürede gelişen yuvarlak. Wolff HH. 2004. tırnaklarda pittingin tabloya eşlik etmesi önemli tanı ölçütleridir. bu oldukça uzun zaman alabileceğinden kıl uzamasını tetikleyecek tedaviler yararlı olur. Kaynaklar 1. Kıllar aylar içerisinde yeniden çıkar. Tanı-Ayırıcı Tanı Tanı klinik özelliklere dayanarak konur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Canada. Koyu renk derili kişilerde daha belirgindir.1 ALOPESİ AREATA Tanım Saçlı deri. belirtisiz alopesik odaklar biçiminde görülür.C. Elston DM. Klinik Özellikle saçlı deride 1-5 cm çapında inflamatuar olmayan. atopik dermatit. Lebwohl MG. 3. Rapini RP. Edinburgh. 2. Ancak aynı bölgede veya farklı bölgelerde yeni odaklar oluşabilir. Tedavi Pitriazis alba erişkin dönemde spontan iyileşme göstereceğinden hiç tedavi verilmeyebilir. proksimal ucun daha ince olması) saptanması.10. Andrews’ Diseases of the skin. keskin sınırlı. saçların tekrar uzaması. inflamatuar olmaması skar gelişmemesi. Plewig G. James WD. Burgdorf WHC. Comprehensive therapeutic strategies. Comprehensive dermatologic drug therapy. 2001. WB Saunders Company. Ayrıca hastalığın etiyolojisinde folliküler melanositlere yönlenmiş otoimmün yanıtın rolü olması nedeniyle bir çok olgu immün modülatör tedaviye iyi yanıt verir. DİĞER DERİ HASTALIKLARI D. Alopesi areata. Berger TG. Türkiye D. keskin sınırlı olmaması. 160 T. Heymann WR. üzeri hafif skuamlı maküllerdir. liken planus. 4. sakal. Berlin. Atopik bireylerde ve deri kuruluğu olan kişilerde daha sıktır. Bolognia JL. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2 PİTRİAZİS ALBA Tanım ve Klinik Özellikle çocuklarda ve ergenlerde yanak. Springer-Verlag. 2006. 2000. Klinik olarak en çok vitiligo ile karıştırılmakla birlikte tam pigment kaybının olmaması. Elsevier Ltd. Treatment of skin disease. D.

T. Sayı: 22. Aşkın. okul başarısı. 22-23. T. depresyon ve tedavilere direnç oluşturabilecek diğer psikiyatrik tabloları ortaya çıkarmaktadır. sanatsal uğraşlar. tedavisi ve prognozuyla ilgili yanlış inançları. Bu fiziksel değişimler. Ergenlik döneminde ortaya çıkacak herhangi bir tıbbi hastalık gencin. Ergenlik döneminde en sık karşılaşılan psikiyatrik sorunlar depresyon. 1994’ten çeviren Köroğlu E. kendine güvenini ve saygısını artırıcı biçimde destek olunması” gerekmektedir.. Çünkü genç artık kendisini herhangi bir cinsel kimlikte algılamakta ve buna ilişkin davranışlar geliştirmeye başlamıştır. (2004) Ergenlerde Beden İmgesi Üzerine Bir Çalışma. D. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi.C. s. Bu süre içerisinde gencin kendisinde ve ailesinde hastalıkla ilgili herhangi bir önyargı varsa bu durum düzeltilmelidir. anksiyete bozuklukları. Aynı zamanda genç ve ailesi hastalık hakkında bilgilendirilmeli. Cinsel eğitimin önemli bir kısmı güvenilir olmayan kaynaklarla gerçekleşmektedir. R. İlk ergenlik döneminde yaşanan sorunların ve değişimlerin ciddi akademik başarısızlıklara ve hatta okuldan atılmalara götürdüğü bildirilmektedir. Cilt:III. 3. Amerikan Psikiyatri Birliği. yeme bozuklukları. (1999) Depresyon El Kitabı. Ürogenital Sorunlar İle Başvuran Hastaya ve Ailesine Yaklaşım Ürogenital hastalıkların tanısı ve tedavisi değerlendirilirken ergenin herhangi bir psikiyatrik rahatsızlığının olup olmadığı araştırılmalı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 6. Hastayı kırıcı sözcükler ve özellikle cinsel kimliğini zedeleyici terim ve açıklamalardan kesinlikle kaçınılmalıdır. olası nedenler önce biyolojik etyoloji ön planda olmak kaydıyla anlatılmalı ve tedavi seçenekleri vurgulanmalıdır. ruhsal ve toplumsal yönden tam bir iyilik hali içinde olmasıdır. Hekimler Yayın Birliği.Y. psikososyal yönü ele alındığında ergenlik. Fiziksel hastalıklar çocuk ve ergenlerde kaygı. Cinsel sağlık eğitimi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 161 . ÜREME SAĞLIĞI Yalnızca üreme sistemi işlevleri ve süreci ile ilgili hastalık ve sakatlığın olmaması değil. beden algısını ve yaşıtlarıyla ilişki kurmasını özellikle karşı cinsiyetle olan ilişkisini olumsuz etkileyecek bir durum alırsa psikolojik sorunlar tetiklenebilmektedir. Beden algısı veya fiziksel görünüş ergenler için karşıt cinsiyetle ilişkilerini belirleme de cinsel kimliklerin oluşumunda önemli rol oynamaktadır.C. Kaynaklar 1. Beden görüntüsü. Ergenlerin bu özelliklerinden dolayı “ergene olumlu beden algısını. Gencin beden imgesine aşırı derecede önem verdiği de yapılan araştırmalarca vurgulanmıştır. İkinci Basım. dismenore). cinsel kimlik bozukluğu. beden algısı ve bedenin akranları tarafından nasıl algılandığı önemli bir sorundur. üremenin fiziksel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bireyin üreme yetisine ulaşmasıyla birlikte birtakım bedensel. hormonal değişimler ortaya çıkmaktadır. Bu dönemde kendilik algılamasının en önemli basamağı beden imgeleridir. WashinghtonDc. s. davranış bozukluğu. arkadaş ilişkilerindeki rolü gibi çocuğun başarılı olduğu alanlarda olumlu destek verilmelidir). 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Bu nedenle ergenlik döneminde ortaya çıkan biyo-psiko-sosyal gelişmelerin de bilinmesinde yarar vardır. önyargıları gösterilmektedir. Bütün bunların nedeni olarak da çocuk ve ergenlerin hastalığın nedeni. Bektaş. alkol ve madde kötüye kullanım bozukluklarıdır. ÜROGENİTAL SİSTEM HASTALIKLARI A. Bundan dolayı var olan durumun kendisini erkek veya kız olarak değiştirmediği yalnızca biyolojik bir durum olduğu vurgulanmalıdır. anababalar ve eğitimciler tarafından yeterince üzerinde durulmamıştır. bio-psiko-sosyal bütünlük içinde irdelenmesi gereken bir dönem olarak karşımıza çıkar. doğası. Ürogenital Sorunların Psikososyal Yönü Menstrüel sorunlar (amenore. Ankara.C. premenstrüel sendrom/premenstrüel disforik bozukluk ve jinekomasti olarak tanısı konan ürogenital hastalıklar aynı zamanda ergenlik dönemiyle birlikte ortaya çıkmaktadır. Bunun için yapılması gereken en iyi yollardan biri ergenin ilgilendiği bir alanda başarısını kutlamaktır (örneğin spor. Roche Yayınları. Dördüncü Baskı (DSM-IV). 67-73. insanın tüm yaşamı boyunca önemsenmesi gereken bir süreç olmasına karşın. Amerikan Psikiyatri Birliği: Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayısal El Kitabı. bozukluk saptandığında psikiyatriye sevk edilmelidir.

Bilkent University. A. Halime Odağ Psikanaliz ve Psikoterapi Vakfı.. Çeviren: Erez. R.M.A. s.. Ankara Üniversitesi Psikiyatrik Kriz Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi. (1985) Psikanaliz ve Psikoterapi.. (2003) Akut Hastalık ya da Travmaya Karşı Psikolojik Tepkiler. Danforth Obstetrik ve Jinekoloji.. S. Tanır H... Hoşgör. Ruh Sağlığı ve Hastalıkları. 9. (2002) Anksiyete ve Anksiyete Bozuklukları. S. Sayıl. Nurcombe.M. ve ark. 8. Nevrozlar-2. Karaman. O.... (ed) Scott J:R. 119 Offer. Odağ. Türkiye 4. Berksun. S. 6. Second Edition. Kılıç. S. s. Riddick. (ed) I. Sevinç Matbaası. Sevinç Matbaası. (2000) Puberte ve Ergenlik. (Çev. D.Ş. Boxer. Öztürk. M. Ed) Erez. 907-937.. Bernet.G.C. 7. (1992) Menstrüel Fonksiyon Bozuklukları. s. Metaksan A. 118 12. Canat. Ankara Üniversitesi Tıp fakültesi Yayınları.. 10. (ed) Ebert.H ve ark. Lewis. Schonert-Reich. 2003.. sf. O..Sağlık Bakanlığı. Tubitak Matbaası.. Child and Adolescent Psychiatry. Reproductive health risks of adolescents. C. Ozalp S. D. A (2004) Ergen ve Ruhsal Sorunları Durum Saptama Çalışması. Rugancı. 106 13.C. (1996) Normal Adolescent Development: Emprical Research Findings. Current Psikiyatri Tanı ve Tedavi.. (Çev. A. çeviren Cinemre B. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. İstanbul.33-36 11. 24-30. (ed) M. 162 T. Birinci Basım. İkinci Basım. s. (2001) Kendilik (Self) Kimlik (İdentity). B. W. International Children’s Center (ICC). E. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. Öztürk. 5. s. Işıklı. p278-12p. Birinci Basım. Öncü. s. B. O... Ed) Birsöz S. Çuhadaroğlu. Adolescence and Adolescent Reproductive Health. F. Güneş Kitabevi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Williams & Wilkins. E. Canat.. N. S. Avcı. K. Ankara. Yüce Yayınları. Şenol. 587-597..

22:107. Scrotal Disorders. 3. 1998. Baltimore. 4. Adolescent Medicine. Urol Clin North Am 1995. Kallman sendromu ve trizomi 13. inmemiş testis komplikasyonları ve acil tedavinin önemi konularında uyarılmalıdırlar. TESTİS. Ayırıcı Tanı • Retraktil Testis: Skrotuma indirildiği halde orada kalmayan testistir. • Endokrinolojik Gelişim Bozuklukları: Hipopituitarizm (endokrin salgı kusuru ve fetal testesteron salınımının yetersiz olmasıdır) • Anorşi. Fertility index analysis in cryptochidism. Theory and management. Pubertal dönemde gonadotropinlerın etkisiyle kremaster kası kasılarak testis inguinal kanala çekilebilir. Kaynaklar 1. T. cinsel gelişim kusurları (hipospadiasla birlikteyse düşünülebilir) ve hipopituitarizmdir. hemen üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi gerekir. chp 28.C. The undescendent testis.Evaluating the undescendent testis. 153:1255. 21).C. Testisin inmeme nedenleri prematürite ve düşük doğum ağırlığı. 2. Klinefelter. Philadelphia. testisin inguinal kanal boyunca skrotum tabanına inmemiş olmasıdır. Williams & Wilkons. skrotuma inmesi beklenirken. Lippincott. J Urol 1995. Neistein LS. Tanı Sıcak elle inguinal bölgeye yukarıdan aşağıya masaj yapılarak bu manevra ile inip inmediği kontrol edilmelidir. Ergenler mutlaka çıkan testis açısından muayene edilmelidir. Strasburger VC. McAleer IM. Adolescent sexuality and health related problems. Rozanski TA.) • Malignansi (10 yaşına kadar bekletilen olgularda testis CA riski 10-40 kat artar. Pfister RR. Am Fam Physician 1985.) Tedavi Belirlendiğinde mutlaka cerrahi olarak tedavi edilmesi gerekir Cerrahi için en uygun yaş 6-12 ay arasıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 163 . İnguinal kanalda palpe edilip ancak skrotuma inmeyen testistir. Packer MG. Bütün malign testiküler tümörlerin %5 ile % 12 arasında inmemiş testis öyküsü vardır. 1996. Okula Yönelik Öneriler Yuva ya da anaokuluna devam eden çocukların fizik muayeneleri sırasında inmemiş testis şüphesi varsa. genetik etmenler (Noonan’s. Adolescent Health Care. gelişim anomalileri. Bloom DA. Okul döneminde tanı konulduğunda acil olarak üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilir. Doğumdan 3-4. chp 5. • Ektopi: Testisin anatomik inme yolunun dışında karın duvarı veya perinede bulunmasına ektopi denir. 18. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 5. ayında. buna “çıkan testis” denir. aydan sonra kendiliğinden inme olasılığı çok azalmaktadır. Schulze KA. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C.Raven. • Cinsel Gelişim Anomalisiyle Birliktelik: Hipospadiasla birlikte olduğunda düşünülebilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.T. Komplikasyonlar • Testis Atrofisi • Inguinal Herni • Torsiyon • Kısırlık (6 yaşına kadar düzeltilmeyen olgularda kısırlık riski artar.1 İNMEMİŞ TESTİS Testis fötal yaşamın 8. SKROTUM VE SPERMATİK KORDUN HASTALIKLARI B. Kaplan GW et al. 31:133. Aileler.

Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Günöz H. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci ya da ailelerinin bu konuda endişeleri varsa. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.8 4. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tanıya yönelik muayene yapılır.0 +/.9 2. gonadal (Klinefelter Sendromu.1 13.B-1: Normal erkek olgularda gerilmiş penis boyu uzunlukları: Yaş Yeni doğan 30 hafta Yeni doğan 34 hafta 0-5 ay 6-12 ay 1-2 yaş 2-3 yaş 3-4 yaş 4-5 yaş 5-6 yaş 6-7 yaş 7-8 yaş 8-9 yaş 9-10 yaş 10-11 yaş Erişkin Ortalama +/.8 3. N. Tablo 6.C.7 +/. hipotalamus–hipofiz disfonksiyonu belirtisi olabileceği gibi çeşitli sendromlarla da görülebilir.9 6.SD 2.C.0. hipotalamik (Kallman Sendromu. Baskı. Öğrencilere verilen cinsel eğitim içinde öğrencilerin endişelerini giderilmesine yönelik bilgilendirme yapılmalıdır.5 2.9 5.0 6.0.0 1.9 3.6 2. 164 T.0. Ölçüm için yaşa göre değişen persentil çizelgesi kullanılmalıdır (Tablo 6.3 Kaynaklar: 1.B-1). hipofizer (Septo-Optik Displaze.1. Her olguda endokrinolojik inceleme gerekir.0 6.1 +/.1.3 +/. Nobel Tıp Kitapevleri.9 +/.8 3.4 +/.3 +/. 2000.1 +/.0.9 3.0.5 +/.4 3.8 4.9 6.5 SD 1.0. Türkiye B. Mikropenis. Prader-Willi Sendromu).0 6.3 3. BH Eksikliği.0.4 3.Sağlık Bakanlığı.1. Tanı Penis ölçümü germe yöntemiyle yapılmalıdır: Gevşek durumdayken.2 +/.5 SD altında olmasıdır.5 +/.8 5.3 2.0 +/.5 3. penis tek el ile gerilir.9 5.7 +/. Cinsel yaşam üzerine olan etkileri konusunda uyarılmalıdır. 3. Gonodtropin Eksikliği).1.9 6.3 +/. Penisin büyümesi gonodotropin testosteron ve büyüme hormonu etkisiyle olur. Ertuğrul.3 +/. penis kökünden glans ucuna kadar mesafe mezura ile üstten ölçülür. Mikropenis ile ilişkili bozukluklar. T.0.0.6 Ortalama – 2. Mikropenis yanında kriptorşidizm ve hipospadias gibi bulgular varsa hasta genital farklılaşma kusuru açısından incelenmelidir. Pediatri. Mikropenis hakkında toplum hakkındaki ön yargılardan dolayı öğrenci ve ailesi etkilenmiş olabilir.7 3.8 3.7 9.0. Bölüm 19. Testis Disgenezisi) ve uç organla ilgili (Androjenlere Duyarsızlık) olabilir. Olcay.2 MİKROPENİS Penis uzunluğunun yaşa göre ortalama değerin -2.1.

T. 1992. 3. Kogan BA. epididimoorşit • Hidrosel • Boğulmuş fıtık • Varikosel • Herhangi bir travma (Bir saatten daha uzun süren ağrı varsa torsiyon veya rüptür düşünülmelidir. 76:929. Strasburger VC. Adolescent Medicine. Kaynaklar: 1.B-1: Testis Torsiyonu Tanı Başlangıç anidir ve genellikle akşam başlar. Hricak H. 5. Fiziki incelemede o taraf skrotum derisinde hiperemi. Gecikme geri dönüşsüz testis yıkımına neden olur. Am Fam Physician 1991. Normalde testisin ön yüzü mezotelyal yapı. Şekil 6. Testculer torsion: a surgical emergency. Çok acil girişim gerekebilir. Öyküsünde travma veya egzersiz olabilir. Stoller ML. Arka yüzü ise çıplaktır. %15 erkekte testis. 4.C. scrotum and spermatic cord. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ani gelişir.T. En sık puberte döneminde (12-18 yaş) gözlenir. Pediatrics 1985. Lippincott. İlk 6 saatte girişim yapılmalıdır. Başlangıçta %50 ergende kısa bir skrotal ağrı periyodu vardır.C. 44:834. In: Smith DR ed. Prater JM. Torsiyone olan testis skrotum içerisinde çan tokmağı gibi hissedilir. 6-12 saat sonra testis işlevlerinin geri dönebilme oranı %70’dir. Spermatic cord torsion: diagnostic limitations. General Urology. Her 4. diğer testise göre daha yüksektedir. chp 5. Los Altos. cerrahi girişim yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir.) • Tümör • İdiopatik skrotal ödem • Henoch Schönlein sendromu Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Okulda skrotal bölgede ağrısı olan öğrencilerin tanı ve tedavisi ivedilikle yapılmalıdır. Ağrı skrotuma yerleşir veya karına yayılır. 2. Adolescent Health Care. Smith DR. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.B-1’de testis torsiyonu görülmektedir.C. Etkilenen testis. ısı artışı ve duyarlılık saptanır.000 erkekten birinde 25 yaşına kadar spermatik kord torsiyonu gözlenir. Overdorf BS. Kremaster refleksi karşı tarafta varken torsiyon olan tarafta yoktur. 12 saatten sonra bu oran %20’ye kadar düşebilir. Baltimore. Scrotal Disorders. Öyküde travma veya egzersiz bulunabilir. Testis genellikle vertikal değil horizontal bulunur. Disorders of testis. Fizik muayenede testis gergin ve şiştir. tunica vaginalis ile kaplıdır.Raven. epididimit. Şekil 6. 1996. Ayırıcı Tanı • Testis veya epididimis appendikslerinin torsiyonu • Oşit. California: Lange Medical Publishers. 1998. chp 28. Adolescent sexuality and health related problems. Bu grupta testis torsiyonu olma olasılığı çok yüksektir. Örselenme geri dönüşümsüz olabilir. Akut ve ağrılıdır. Bir ergende skrotumda ani başlayan ağrı ve şişlikle karşılaşıldığında akut skrotum ön tanısıyla hiç gecikmeden. Fizik muayene ile tanı konulur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 165 . Williams & Wilkons. Neistein LS. tunica vaginalis ile tamamen kaplıdır. Philadelphia.3 TESTİS TORSİYONU Testisin skrotum içinde dönerek dolaşımının bozulmuş halidir.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Varikoselektomiden sonra. İki taraflı olma olasılığı %15’dir. Spermatik venlerdeki variköz değişiklikler inspeksiyon ve palpasyonla muayene edilir. geniş açı ile açılır. Türkiye B. Bu da geriye doğru basınç artışına neden olur.4 VARİKOSEL Plexus pampiniformisin varikoz genişlemesidir. Ailesel geçiş yoktur. • Evre 1: Yatarak muayenede palpe edilemez. Daha sonra valsalva manevrasıyla (çömelerek ıkındırılarak) venler muayene edilir. Genellikle ağrısız bir skrotum şişmesidir. Spermatik venlerde basınç artması ve venöz kapakların bozulması sonucu oluşur.C. genellikle küçük kalan testiste büyümeyi yakalama görülür. Puberte dönemine girildikten sonra sıklığı artan bir sorundur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. venlerdeki valv yetersizliği sonucu ortaya çıkar Tanı Hastada skrotal şişlik ve seyrek olarak testiste ağrı vardır. yatarak muayene sırasında da palpe edilir.B. • Evre 2: Ayaktayken ele gelir. sol renal vene. venlerin solucanvari görüntüsü Şekil 6. Varikosel geliştikten sonra yaşam boyu sürer. • Evre 3: Gözle görülebilir.B-2’de varikosel görülmektedir.2: Varikosel Görünümü Varikoselde. internal spermatik ven. • Evre 0: Bulgu yoktur. 166 T. Sadece sağ tarafta görülme sıklığı %2’dir.Sağlık Bakanlığı. Varikosel 4 evrede tanımlanabilir. vena cava’ya küçük açı ile açılır. sol tarafta daha sık olarak görülür (%80-90). Şekil 6. 10 yaşın altında seyrek görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Evre 3 varikosele girişim yapılmazsa %38 oranında kısırlığa yol açabilir. Çünkü sol testis internal spermatik ven. Ayakta veya valsalva manevrasıyla venlerin genişlemesi belirlenebilir. Hasta önce yatırılarak sonra ayakta muayene edilir. 10-15 yaş arası sıklığı artarak %5-15’e ulaşır. Tek taraflı olsa da varikoselde her iki testis de etkilenmektedir. Sağda ise. Varikosel her iki testiste de görülebilir. Penis Spermatik korddaki venlerin variköz genişlemesi Testis Varikoselde.C.

• GnRH’ye LH ve FSH yanıtı normal değil ise. 6. chp 5. (Varikoselli olarak geçirilen süreyle sperm niteliği arasında ters orantı vardır. chp 28. 832. T. 170). Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ayırıcı Tanı • Hidrosel • Spermatosel • İnguinal herni • Testiküler tümör • İdyopatik skrotal ödem Tedavi Varikosel aşağıdaki durumlarda tedavi edilmelidir: • Sperm niteliği normalden farklı olursa. Williams & Wilkons.C. Klinik bulgular varsa (ağrı. Neistein L S. Fertil Steril 1993. • Büyük. ) • Bir testisin büyüklüğü diğerinden 3 ml. belirtili varikosel varsa tedavi edilmelidir. Evre 3’e dönüştüğünde cerrahi girişim için sevk edilmelidir. Kaynaklar 1. Lyon RP. 138. 1996. Scott M. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Urol Clin North Am 1995. DeFazio J. Varicocele in youth. 5. Philadelphia. Bu nedenle Evre 1 ve Evre 2’de klinik bulgular yoksa 6 ayda bir izlem yapılır. Lippincott. Adolescent sexuality and health related problems. Scrotal Disorders. 59 (3):613. Goldstein M. Öğrenci. Ob-Gyn Clin Alert 1986. aile ve okul personeli konunun önemi açısından bilgilendirilmelidir. 2. Marshall S. 22:151.Raven. Geçen süre uzadıkça sperm niteliği azalır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 167 . 2:36. Varicolece repair and fertility. Adolescent Medicine.’den daha az ise. Okula Yönelik Öneriler Ergenlik döneminde mutlaka testis muayenesi yapılmalıdır. Kass EJ.C. Reitelman C. Adolescent Health Care. Gorelick Jl. Strasburger VC.T. • Varikosel iki taraflı palpe edilirse. Loss of fertility in men with varicocele. Adolescent varicocele. Ergene kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir (syf. inspeksiyonla görülmesi). 1998. Baltimore.C. 3. şişliğin artması. West J Med 1983. 4. Vakanın ön tanısı konulduktan sonra üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmelidir.

Ayırıcı Tanı • İnguinal herni • Testiküler tümör • Enfeksiyon Tedavi Testis dolaşımı bozulmuşsa. Kessler R. Govan DE. Okula Yönelik Öneriler Öğrenci. akşamları büyür. Sıklıkla hidroselin boyutu.C. kistik bir skrotal kitle vardır.5 HİDROSEL Testisler fetal dönemde processus vaginalis (pritonal uzantı) ile skrotuma iner. Travma. Testis muayenesi sırasında ön tanısı konulan hidrosel vakalarının üroloji ya da çocuk cerrahisi uzmanına sevk edilmesi sağlanmalıdır. Bu açıklık küçük olursa skrotum içinde hidrosel ortaya çıkar. Gersovich EO. Pediatric Clin North Am 1980. ultrason ve transluminasyonla saptanan skrotal kitledir. Lippincott. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Scrotal Disorders. Williams & Wilkons.Sağlık Bakanlığı.C. Urologic problems in the adolescent male. 21:355. Eğer açıklık kalır ama skrotumlar önce distalde kapanırsa spermatik kordun hidroseli oluşur. Philadelphia. Adolescent Medicine. 168 T. ed. Symposium on adolescent medicine. Türkiye B. estetik olarak rahatsız ediyorsa veya büyük kitle varsa cerrahi tedavi gerekir. sabahları küçülür. Ağrısız. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Spermatik kordda veya sıklıkla testis etrafındadır. yumuşak. ailesi ve okul personeli bilgilendirilmelidir. yumuşak. • Testis dolaşımını bozarak atrofiye neden olabilir. tüberküloz ve enfeksiyona ikincil olarak gelişebilir. Baltimore. In: Litt IF.Raven. Adolescent Health Care. 4. 2. Kaynaklar 1. 1996. Tanı • Hastada ağrısız. chp 28. chp 5. J Clin Ultrasound 1993. • Sabahları boyutları küçülen hidroselin gün içinde haraketlerle akşamları boyutları büyür. • Skrotuma kuvvetli bir ışık kaynağı tutulduğunda ışığın homojen geçişi hidrosel tanısı koydurur. Peritonal uzantı açık kalırsa inguinal herni oluşur. kistik. Adolescent sexuality and health related problems. 27:109. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Strasburger VC. I. 1998.Normal scrotum and benign disese. Neistein LS. 3. High-resolution ultrosonography in the diagnosis of scrotal patology. radyoterapi.

1996.C. Tedavi Skrotal destek gerekir. T. • Testis torsiyonu: Testis torsiyonundaki ağrı testis yukarı kaldırıldığında azalmaz. Adolescent sexuality and health related problems. Med Clin North Am 1990. Neisseria gonorrea diğer sık karşılaşılan etyolojik etkendir.T. Approach to men with uretritisand urologic complications of sexually transmitted diseases. 2. Bovie WR. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Adolescent Health Care. chp 5.C. Strasburger VC. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 169 . 74:1543. ceftriakson 250 mg (adale içine günde bir kez) ve doksisiklin 100 mg (günde iki kez) 10 gün süre ile veya tetrasiklin 500 mg (günde 4 kez) 10 gün süre ile kullanılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.6 EPİDİDİMİTİS Testisin arka kısmındaki spermatik kanalların toplandığı. Lippincott. Scrotal Disorders. Akut dönemde yatak istirahati önerilir. Buna prehn belirtisi denir. Tam idrar tetiki ve kültür istenir. Klinik Bulgular • Subakut başlangıçlı epididimal şişlik ve gerginlik • Üretral akıntı • Disüri • Ateş • Piyüri • Spermatik kordon gerginliği Tanı • Öykü alma • Fizik muayene • Scan ve ultrason ile kan dolaşımının arttığı gösterilir • Daha önceden ağrı yakınması sık değildir ve transluminasyon göstermez Ayırıcı Tanı • Orşit: Benzer kinik bulguları verir ama genellikle disüri ve üretral akıntı görülmez.C. cinsel yolla veya idrar yolu enfeksiyonu ile geçen mikro organizmalar sonucu iltihaplanmasıdır. chp 28. Baltimore. Adolescent Medicine.Raven. Williams&Wilkons. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Neistein LS. Tedavide. 1998. Clamidya en sık rastlanılan etkendir. ama epididimiste azalma gösterir. Kaynaklar 1. Tedavi ile sonuç alınamadığında üroloğa danışılmalıdır. 3. üreme ile ilgili görevleri olan epididimitin. Philadelphia.

Testislerin uzun çaplarının ortalaması 2. ıkınarak kasık kanalı boyunca elle kontrol etme • Kasık kanalına parmakla girerek ıkınmayla ele gelen kitle saptanması 7.Sağlık Bakanlığı. Doğru şekilde durma: • Ayakta • Kollar iki yana sarkık 2. Normal oluşumları ayırt etme: • Testislerin arkasında epididimi kontrol etme • Testislerin üstünde tohum kanallarını kontrol etme 6. gonadotropin stimülasyonu ile cinsel gelişimin başladığının göstergesidir.C. Testis muayenesi aşağıdaki şekilde yapılmalıdır: 1.7 KENDİ KENDİNE TESTİS MUAYENESİ Ergenlik döneminden başlayarak testislerde olan değişimleri izlemek açısından kendi kendine testis muayenesi yapması öğretilmelidir. her iki testisin ayrı ayrı muayene edilmesi gerekir. penisi testislerden ayırarak. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Testis hacimleri prader orşidometresi ile ölçülür (1-25 cm3). hacmi ise 4 cm3’den büyük olması. ayda en az bir kere. Testislerin yerinde olup olmadığını saptama: 5.C. Testisleri parmak arasında elle kontrol etme: 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kendi kendine testis muayenesi sıcak banyo/duş sonrası. kitle tespit edilmesi • Ikındığında damarlarda şişme olması • Testis torbada değilse. 170 T. okullarda yapılan sağlık eğitimi sırasında mutlaka vurgulanmalıdır.5 cm’den. Anormal oluşumları ayırt etme: • Testislerin küçük olması • Testislerde sertlik. Türkiye B. Retraktil (geriye kaçan) testis: • Testislerin ayaktayken torbada olması • Sırt üstü yatınca kasık kanalına kaçması TESTİS HACİMLERİ Cinsel gelişim evresinin belirlenmesi amacıyla testis muayenesi yapılır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Dış görünüşü kontrol etme: • Dış genital organların görünümü • Damarlanmanın kontrolü 3. Bu muayenenin önemi.

Memenin büyümesine bir yıla kadar florit (geriye dönüşümlü) bir yıldan sonra fibrozis (geriye dönüşümsüz) dönem vardır.1 JİNEKOMASTİ Erkek memesindeki glandüler büyümedir. yüksek aromataz enzim aktivitesi ve ilaçlara bağlı • Hormonlar: Östrojenler. Disk çapı 5 cm’den büyük jinekomasti makro jinekomastidir. Bunun için hasta βHCG ve östrojen değerleri ile değerlendirilir. Tamoksifen: 2 x 10 mg/gün. T. c) > 6cm ise. thiacetazone. hipogonadizm olmadan. Tedavi Medikal tedavide kullanılan ilaçlar aşağıda verilmiştir. altı aya kadar tedavi yapılır. Puberte öncesi jinekomasti fizyolojik değildir. Nydick sınıflaması ile jinekomasti tanısı konulur. < 4 cm ve büyüklük > 4 ay sürmüşse ve/veya klinik bulgu varsa. pseudojinekomastidir. böbrek hastalıkları.C. isoniazid • Testosteron antagonistleri (Ketakanazol. tedavi başla. Olguların %90’ı üç yılda kendiliğinden iyileşmektedir. şişlik ve gerginlik görülür. b) 4-6 cm arasında ise. adrenal bez. yalnızca bilgilendir. Glandüler dokunun hissedilemediği. Fizyolojik bir gelişimdir. testis • Kronik hastalıklar: Karaciğer. medikal tedavi ver.C. En yüksek sıklık 14 yaşında olup %65 oranındadır. yağ dokusunun fazla olduğu jinekomasti. Ca kanal blokerleri • Antitüberküloz ilaçlar: Ethionamid. aromatazebıl androjenler. korionik gonadotropinler • Psikoaktif ilaçlar: Trisiklik antidepresanlar. Spiranolakton asetat) • Tümör ilaçları: Alkilleyici ajanlar • Uyuşturucu ilaçlar ve alkol Nedenler • Androjen / östrojen oranının azalması • Aromataz enzim aktivitesinin artması • Meme dokusunun duyarlılığının artması Tanı Klinik olarak ağrı. hipertiroidi. adrenal bez hastalıkları • Tümörler: Hipofiz bezi.T. Jinekomastide hastanın puberteye girme durumu mutlaka değerlendirilmelidir. fenotiazin • Kalp ilaçları: Digital. Jinekomasti tanısı palpasyonla diskin hissedilmesi ile konulur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 171 .C. eğer disk çapı: a) < 4 cm ise veya II evre kız göğüsü gelişimi varsa. MEME HASTALIKLARI C. malnütrisyon • Ailevi: Hipogonadizm ile. Simetidin. 1. Sınıflandırma Patolojik olmayan jinekomastiler: • Yenidoğan jinekomastileri • Pubertal dönem jinekomastileri • İleri yaş jinekomastileri Patolojik jinekomastiler: • Endokrinopatiler: Hipogonadizm. valium “Diazepam”. 10-16 yaş erkek çocuklarda %40’a varan oranlarda görülür. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. cerrahi tedavi öner. Bu sınıflandırmaya göre: Disk çapı ölçülerek. Her ay karaciğer fonksiyon testlerinde yükseklik olup olmadığı ve trombositopeni değerlendirilir.

jinekomasti nedeniyle endişe yaşayabilirler. Nydick N. 1996. 4. Adolescent Medicine. Testolactone: 3 x 150 mg/gün 3.28:37. Philadelphia. Dihydrotestosterone heptanoate: IM. 172 T. Braunstein GD. Dale JH Jr et all. Braunstein GD. 178:449. Neistein LS. adolesan ünitesi ya da pediatrik endokrinoloji uzmanına sevk etmelidir. Scrotal Disorders.C. chp 5. Neuman JF. Lippincott. Okula Yönelik Öneriler Ergenler.C. Bustos J. Gynecomastia N Engl J Med 1993. Kaynaklar 1. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2. chp 28. 6.328:490. Evaluation and treatment of gynecomastia.Sağlık Bakanlığı.51:1835. Diagnosis and treatment of gynecomastia. Türkiye 2. Klomifen sitrat Gerekirse kitleye yönelik cerrahi girişim yapılır. JAMA 1961. Gynecomastia in adolescent boys. Strasburger VC. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 5. Bu endişelerini azaltmaya yönelik olarak bilgilendirme ve danışmanlık hizmetleri sunulmalıdır.Raven. 4. Williams & Wilkons. Am Fam Physician 1997. Adolescent Health Care. Adolescent sexuality and health related problems. Hosp Pract 1993. Okul sağlık ekibi jinekomasti tanı kriterlerine göre tedavinin planlanması için ergeni. Danazol 5. 1998. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Baltimore. ayda bir kez uygulanır.

a.C-1’de. renkli / yapışkan.T. duktal ektazi ve meme apsesi de meme başı akıntısına neden olabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 173 . seröz / serohemorajik olabilir. İdeal meme 250-300 mm3’dür. İzlem veya cerrahi önerilir. Makromastia sınıflandırılması aşağıdaki gibidir: • Hafif hipertrofi 400-600 mm3 • Orta hipertrofi 600-800 mm3 • İleri hipertrofi 800-1000 mm3 • Jigantomastia >1500 mm3 b. periyodik olmayan): Histolojik olarak uyumlu olmayan ağrı vardır. En sık meme gelişim anomalisi. Analjezik ve uygun sütyen önerilir. Tedavisinde uygun sütyen. Gençlerde periyodik mastalji sık olarak gözlenir. enfeksiyon ve enflamasyon. Sıcak uygulama ve antibiyotik önerilir. Galaktore. meme yapısı gösterilmiştir. Selim Meme Hastalıkları: Fizyolojik Büyüme ve Gerginlik: Her menstrüel siklusta hormonal uyarı ile lobullerde veya glandüler birimlerdeki proliferatif değişiklikler olur. Filloides tipleri vardır. Juvenil. proliferatif meme değişiklikleri ile birliktedir. Gelişim Anomalileri Asimetrik meme gelişimi: İki memeden biri daha önceden gelişim gösterir.C. Meme başı akıntılarında ağrı. süt kanalı mastiti. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Aureus nedeniyle oluşur. Kesin tanı konusunda adolesan ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanına sevk edilmelidir. Nodüller genellikle duyarlıdır ve 1-10 mm çapındadırlar. analjezik. T. pürülan. duktal papillom. subareolar apse. Politelia meme başının birden fazla olması halidir. Şekil 6.C-1: Meme yapısı Aksesuar meme: Polimastia meme dokusunun birden fazla olmasıdır. Meme Atrofisi: yağ dokusu kaybı veya yeme bozukluklarına bağlı destek glandüler dokunun sekonder etkisi ile oluşur. Mastaljia (periyodik. iyi destekli sütyen. pubertal dönemin sonunda eşit büyüklükte olurlar. meme dokusunun olmamasıdır. mastitis. Fibroadenom: Meme bezlerinin selim tümörüdür. Genellikle sol meme daha önce gelişim gösterir. selim proliferatif değişiklikler nedeniyle gelişebilir. Ayrıca.C. Aksesuar meme dokusu embriyonik süt hattı boyuncadır. En sık Staf. endürasyon ve ateş olabilir. Şekil . malignite. medrosiprogestron kullanılır. Kaslar üzerine oturmuştur. hormon tedavisi. sulu. Daha çok genç kadınlarda görülür (20–35 yaş). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. çuhaçiçeği yağı ve diüretik önerilebilir. Meme dokusu kuyruk şeklinde koltuk altına doğru uzanır. Comman. Okula Yönelik Öneriler Selim meme hastalıkları konusunda ergenler bilgilendirilmelidir. duktal ektazi. erkek ve kadınlarda %1 ile %5 sıklığında görülür. Menstruasyon ve gebelikle yakınmalar artar.C. c. Dev. selim. gerginlik. 14 yaşından sonra sık olarak görülür. Tedavi de sıcak tutma. Amastia ve Atelia: Amastia. analjezik. Verilen tedavinin izlenmesi okul sağlık ekibi tarafından yapılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C.2 KIZLARDA MEME HASTALIKLARI Her memede 15 – 25 lobül bulunur. Meme Başı Akıntıları Sütlü. Menstrüasyondan öncesi başlayan duyarlılık menstrüasyon ile sonlanır. Atelia ise meme başının olmamasıdır. Kafein alınımın azaltılması önerilir. Makromastia: Normal östrojene anormal cevap vardır. Fibrokistik Değişiklikler: Ergen ve genç kadınlarda memedeki nodüler değişiklik.6. Tüberoz memede meme hipoplazisi ile protuberant ve ileri derece gelişmiş areola vardır.

C. 1. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Sağlık Bakanlığı. Kendi Kendine Meme Muayenesi Genç kızların meme gelişiminin başlamasıyla birlikte kendi kendine meme muayenesi yapmaları öğretilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Aşağıdakileri kontrol etme: • Memede kitle görünümü • Memelerden birinde anormal büyüme • Memelerden birinin diğerinden sarkık olması • Meme cildinde buruşukluk 174 T. Türkiye d. Bu şekilde hem genç kızların kendi bedenleri ile barışık olmaları sağlanırken hem de meme hastalıklarının erken tanısının konulması sağlanabilir. Doğru şekilde durma: • Kollar iki yanda sarkık ve gevşek • Kollar belde • Kollar her iki yanda başın üzerine kaldırılmış • Kollar her iki yanda gövde öne doğru eğilmiş 2. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Okullarda verilen sağlık eğitimi içinde kendi kendine meme muayenesinin önemi ve nasıl yapılacağı anlatılmalıdır.

Pediatr Clin North Am 1981. Pediatr Surg 1976. Sırt üstü yatarken koltuk altını derinlemesine elle muayene etme. Kaynaklar 1. Adolescent sexuality and health related problems.C. Neistein LS. 7. 1996. 3:337. Dewhurst J. Bachman JW. Doğru bölgeyi muayene etme 5. J. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Meme ucunda çukurlaşma • Meme ucundan kanlı akıntı • Meme ucu renginde değişiklik • Memeye komşu lenf bezlerinde büyüme • Üst kolda anormal şişlik 3.C. 4. chp 28. Prim Care 1988. Strasburger VC. Williams & Wilkons. 5.Breast disorders in children and adolescents.T. 3. 28:287. Ternberg J. Baltimore. chp 5. Lippincott. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bell M. Philadelphia. Meme ucunu baş ve işaret parmağı arasında hafifçe sıkarak akıntıyı kontrol etme.Raven. Bower R. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 175 . Management of breast lesions in children and adolescents. T. Adolescent Health Care. Breast problems. 15: 643-664. Adolescent Medicine. 1998.C. 2. Scrotal Disorders. Sırt üstü yatma 4. Elle muayenede 3 teknikten birini kullanma: • Sirküler teknik • Vertikal çizgiler halinde • Işın tarzında 6.

16 yaşında menstrüasyon yoktur ve telarş ile menarş arasında 5 yıldan daha fazla zaman geçmiştir. amenorrhea and oligomenorrhea. Menstrüasyon kanının açık olmayan himen zarı gerisinde birikmesi sonucu tüm vajeni hatta ileri olgularda uterus boşluğu ve tüplerin de menstrüasyon kanıyla dolarak kitle ile başvuru da görülmektedir. 4th edit. Gözlemde büyüme göstermeyen hematomlarda soğuk uygulama. 1998. Neistein LS.Sağlık Bakanlığı.In: Clinical gynecologic endocrinology and infertility.3 FOLLİKÜLİTİS Kendiliğinden gelişebileceği gibi tüy dökücü krem veya traşlama sonrası görülmektedir. Birincil ve ikincil amenore şeklinde olabilir. Türkiye D. Williams & Wilkins. ilerleyen olgularda ise cerrahi girişim gereklidir. baş ağrısı. pubertenin başlama yaşının ortalama değerlerden 2 standard sapma geri olmasıdır. Amonerrhea. 1991. pubertal gelişimi başlamış olanlarda 16 yaşa kadar menstrüasyon olmamasıdır. 14 yaşında pubik tüylenme yoktur. Blythe M. Baltimore. Pediatr Rev 1992. 1996. Tedavisinde Povidon iodin içeren oturma banyoları (günde 1-2 kez). ağızdan antibiotikler (Eritromisin. Illınois: American Academy of Pediatrics. uterus. D. Genital yol anomalileri ile olan amenoreler: • Amenore. menarştan 18 ay sonra. Obezite). T. Glass RH. Ailesel yatkınlık bildirilmiştir. D. Ancak cinsel taciz açısından ergen mutlaka incelenmelidir. adolesan. Elk Grove Village. Gecikmiş pubertede 13. Menstruel disorders in the adolescent: amonerrhea. Nedenler 1. En sık etken Stafilokokkus Aureus’dur. yeme bozuklukları (Anoreksia Nevroza. Sefalosporin ya da Tetrasiklin 10-14 gün süreyle) ve antienflamatuar ajanlar önerilir. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 176 . menarşın olmaması. duyarlılık ve kaşıntı ile başvuracağı gibi belirtisiz de olabilir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ağrının siklik tanımlanması. 4. Yenidoğan muayenesinde belirlenmediği durumlarda tipik başvuru pelvik ağrı şeklindedir. Tanı ve Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık biriminde birincil ve ikincil amenore tanısı kriterlerine uyan öğrencilerin. Kaynaklar 1. ağır fiziksel egzersiz nedenler arasındadır. Tedavisi himenin eksizyonudur. Öğrenciler amenore konusunda bilgilendirilmeli. İkincil Amenore: 6 ay üst üste adet görmeme. Speroff L. chp 5. Olgular irritasyon. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2. hipotalamik-hipofizer-overyel aksın immatüretisi. 13:43. JİNEKOLOJİK SORUNLAR D. Williams & Wilkons.1 HİMEN ANOMALİLERİ En önemli anomali imperfore himen olup 1/1000 sıklıkta görülür. chp 28. 1989. Polaneczky MM. 3. Adolescent Medicine.C. Strasburger VC. fallop tüplerinden oluşmaktadır.2 HEMATOMLAR Sıklıkla travmaya ikincil gelişirler. vajenin 2/3 üst kısmı. • Müllerien sistem yapıları. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum bölümlerine ileri sevki uygundur. Slap GB. gebelik ve emzirme. 5. düzenli adetten 6 ay sonra ve oligomenore durumunda ardışık 3 adet döneminde menstrüasyon olmamasıdır. sorun olduğunu düşünen gençlerin okul sağlık birimine başvurması belirtilmelidir. Lippincott. Scrotal Disorders. Bulimia Nevroza.4 AMENORE Menstruasyon kanamasının olmamasıdır. embriyonik müllerien sistemden orjin alan yapıların anormal gelişimi • Embriyonik erkek gonadları Müllerien baskılama ürünleri salgılarlar. Bu konuda endişesi olan ancak sorunu olmayan gençlere psikolojik danışmanlık verilmelidir.Raven. Normal puberte ile birlikte amenore: Hiperandrojenizm. Tedavi edilmeyen yaygın olgularda bulantı. Adolescent sexuality and health related problems. D.5 yaşında göğüs gelişimi başlamamış. In: Adolescent Health Update. Kase NG. Baltimore. muayenede introitus vajinada dışarıya doğru bombeleşen mavimsi renkli membranın gözlenmesi tanı koydurur.Geçikmiş puberte ile birlikte amenore: Gecikmiş puberte. Birincil Amenore: Pubertal gelişimi başlamamış olanlarda 14 yaşa kadar. Philadelphia.C. boğaz ağrısı ve ateş gibi sistemik belirtiler de izlenebilir. 3. Common menstrüel problems. Adolescent Health Care. Fizik muayenede kıl dibinden gelişen bir veya daha fazla püstül izlenmesi tanı koydurur.

vitamin/mineral desteği ve kafein/alkollü içeceklerden kaçınmaya ilişkin önerilerin eğitimde yer almasına özen gösterilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 177 . 50: 1309.5 PREMENSTRÜEL GERGİNLİK Menstrüasyon öncesi.C. New York: Norton. 5. Smith S. Baltimore. yorgunluk. Scrotal Disorders. 1998. Kaynaklar 1. Lippincott. • Doğal progesteronlar verilebilir. Strasburger VC.C. Drugs 1995. Parker PD. Moline ML. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Neistein LS. • Eğitim ve stres yönetimi • Düzenli egzersiz • Vitamin ve mineral desteği (kalsiyum desteği) • Kafein ve alkollü içeceklerin sınırlandırılması • Ovulasyon baskılanabilir.T. chp 5. iştah artışı ve ödem. Premenstruel sendrome: identification and management. Tedavi Premenstrüel gerginlik ön tanısı konan öğrencinin yaşam tarzına ilişkin öneriler okul sağlık ekibi tarafından verilmelidir. T. 2. adet başlamasından 1-2 gün sonra düzelir. 3. Premenstrüel sendromun tedavisinde yönelik düzenli egzersiz. Premenstruel sendrome. Adolescent Health Care. Tanı • Luteal evre boyunca belirtiler olur. Adolescent Medicine.49:71.Raven. Severino SK. memelerde dolgunluk. AM Fam Physician 1994. Adetten önce 1 hafta uygulanır. • Belirtiler yinelemeli ve başka bir tıbbi veya psikolojik hastalığa bağlanmamalıdır.C. 1996. Modern management of premenstruel sendrome. • Belirtiler birkaç menstrüasyonda belirlenmelidir. gerginlik ve iş kaybıdır. Schiff I. Philadelphia. karın ağrısı. stres yönetimi. Williams & Wilkons. Okula Yönelik Öneriler Okullarda yapılan sağlık eğitiminde mutlaka premenstrüel gerginlik sendromuna yer verilmelidir.1993. • Belirtilere yönelik tedavi önerilir. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Adolescent sexuality and health related problems. chp 28. değişen ruh hali. • Seçici serotonin gerialım baskılayıcı ilaçlar (FDA tarafından onaylanan tek ilaç fluoksetin’dir) kullanılır.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Fiziksel egzersiz 2. kişiye özel planlanmalıdır. madde kullanımı vb. 6.Kalsiyumdan zengin beslenme.D-1: Ergenlerde dismenoreye ilişkin bazı tanımlayıcı bilgiler ve tedavi önerileri Çalışma Yeteneği Etkilenme Evre 0 Mensturasyon ağrılı değil Günlük etkinlik etkilenmiş değil Evre 1 Mensturasyon ağrılı ama günlük etkinlikler arada kısıtlanır. halsizlik ve ciddi ağrı Belirgin etkilenir 178 T.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.D-1’de yer almaktadır. sayfaları arasında yer almaktadır.C. Tedavide ilk seçenektir. ikincil faydaları ve hasta kabulüne göre tedavi. alkol. Evre 2 Günlük etkinlik etkilenir. Tedavide ikincil seçenektir. emniyetine.C. Evre 3’de hedef ağrının azaltılması şeklinde ifade edilmelidir. ishal. semptom yok. kusma.Uygun aile içi ve çevre iletişimin desteklenmesi Tüm dismenore evreleri için Belirgin öncelikle yaşam tarzı değişiklikleri üstünde durulmalıdır.) 5. Sağlık Bakanlığı Tanı ve Tedavi Rehberinin 109-110.6 DİSMENORE Dismenore ile ilgili bilgiler T. Baş ağrısı. Beklenen adet tarihinden 2-3 gün önce başlanıp adetin 2-3. bulantı. Tablo 6. Belirtiler ortaya çıkar Seyrek Belirti Yaşam Biçimi Değişiklikleri 1.Riskli davranışlar öyküsü alınıp. maliyetine. Etkinliğine. Evre 3 Hareketlilik belirgin etkilenir NSAİ etkisi azdır. Düzenli kullanım sonrası başarı yüksek bulunmuştur. günü sonlandırılmalıdır. Steroid Olmayan Antienflamatuarlar Over Siklus Baskılanması (KOK) - - Orta etkilenir Az Evre 2’de gerekir. Ergenlerde dismenorenin sınıflandırılmasına ilişkin bazı ek özellikler ve yaklaşımlar Tablo 6. Türkiye D.Gerektiğinde kalsiyum desteği 7.Uyku düzeni 4.C.Sağlıklı beslenme 3. varsa uygun girişim yapılması (sigara.

7 ANORMAL UTERİN KANAMALAR Organik nedenlere bağlı olmayan anormal uterin kanamalar. Tablo 6.D-1: Anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı T. PG F2 alfa / PG E2 oranında azalma.C. Ergenlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvuruların %50 nedeni “anormal uterin kanama” lardır. E2 (+) geri beslemesine.D-2’de ve anormal uterin kanama nedenlerinin görülme sıklığı şema 6. zaman.T.D-1’de verilmiştir.D-2: Anormal Uterin Kanama Tipleri ve Özellikleri Tipi Ovulatuvar Anovulatuvar Atrofi Progestasyonel atrofi Kanama bozukluğu Ritim Düzenli Zaman Öngörülen Miktar Orta Değişken Hafif Hafif Ağır Menstrüasyon öncesi belirti + _ _ _ + Hormonal tedaviye yanıt + + + + ? Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Düzensiz Öngörülmeyen Anormal Uterin Kanama Disfonksiyonel Uterin Kanama (DUK) %90-95 Hematolojik Bozukluklar %4-5 Diğer %1-5 Anovulatuvar DUK %90 Ovulatuvar DUK %10 Şema 6. “Disfonksiyonel Uterin Kanama” (DUK) olarak tanımlanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Menstrüel Siklus Bozukluklarının Tanımları Oligomenore : İntermenstrüel dönem > 35gün Polimenore : İntermenstrüel dönem <21 gün Hipermenore : >7 gün süren düzenli menstrüel siklus Menoraji : Menstrüel kan kaybı >80 ml Metroraji : >7 gün süren düzensiz menstrüel sikluslar Anormal uterin kanamalarda tiplerine göre. mentrüasyon öncesi belirtiler ve hormonal tedaviye yanıt özellikleri Tablo 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Geç Ergen Dönem: Değişken hipotalamo-hipofizer sistem. kanama miktarı. Menarş Sonrası 1-3 Yıllık Dönem: İmmatür hipotalamo-hipofizer sistem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 179 . PGE2 reseptör yoğunluğunda artışa bağlı olabilir. LH yanıt yokluğu anormal uterin kanamalara neden olabilir. ritm.C.C.

görme bozukluğu • Meme başı akıntısı. Ovulatuvar olan ya da olmayan uterus kanamalarında ve kanama şiddetine göre tedavi yaklaşımları değişmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. malignite. fibroidler Diğer: Egzersiz. malignite. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. enfeksiyöz. endometrit. tsh / prl. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tedavi uyumunun sağlanması tedavi etkinliğinin temel güvencesi olacaktır. kondilom. ergen ve ailesi bilgilendirilmeli.C. berrak hücreli adeno ca Endokrin: Hipotiroidi. hiperplazi. sarkoma botyroides.Sağlık Bakanlığı. baş ağrısı. Tedavi yaklaşımı sırasında literatür takip edilmeli. ergen. tam kan sayımı. diet. ailede kanama bozukluğu öyküsü • Ailede diabet. polipler. guatr öyküsü Tedavi Disfonksiyonel uterin kanama ile başvuran ergenin ayrıntılı öykü.C. hirsutismus. polip. anoreksia nervosa Vulva/Vajen: Vajinit. pz. östrojen salgılayan tümörler ANORMAL UTERİN KANAMAYA YAKLAŞIM • Öykü • Fizik muayene • Jinekolojik muayene • Laboratuvar testleri (tanıya yönelik olarak beta hcg. travma. Türkiye Nedenler • Gebelik komplikasyonları • Koagulasyon bozuklukları • Genital traktüs bozuklukları (travmatik. neoplazik) • Endometriozis • Sistemik hastalıklar • Endokrin bozukluklar • İyatrojenik nedenler Ayırıcı Tanı Serviks: Servisit. morluklar. güven sağlanmalı. Usg yapılması önerilir) Ayırıcı Tanı • Menarş yaşı • Menstrüasyon arasındaki süre • Menstrüel kanama süresi • Kanama miktarı (günlük ped/tampon sayısı) • Kramp tarzı ağrılar • Etkin cinsel yaşam • Masturbasyon (Sert cisim kullanımı) • İkincil cinsel gelişimin zamanlaması • Karın ağrısı. ptz. malignite. sarkoma botyroides Uterus: Gebelik. 180 T. karar sürecine etkin biçimde katılmalı ve menstrüel sikluslarını etkin olarak izlenmesi önerilmelidir. hiperprolaktinemi Over: İmmatür hipotalamus-hipofiz-over ilişkisi. enfeksiyon. ani kilo değişikliği • Çarpıntı. fizik muayene ve basit laboratuvar testleri ile incelenerek ayırıcı tanısının yapılması tanı ve tedavi yaklaşımında altın kuraldır. sıcak veya soğuğa dayanıksızlık • Dişeti kanamaları.kz.

2. Şiddetli Olgulara Yaklaşım: Şiddetli ve uzun süren kanama varsa. hemoglobulin “>12gr/dl” ise başvuruda belirgin kanama yok ise “hafif olgu” olarak tanımlanmaktadır.C. Anormal uterin kanaması olan genç kızlar kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmelidir. Antiemetik ve demir desteği de yapılır. Hormonal tedavi önerilmez. hemoglobülin “10-12gr/dl” arasında ise “orta olgu” olarak tanımlanmaktadır. 2x1 /2gün ve 21gün tamamlanana kadar 1x1.C.Saunders Company. Philadelphia. Bu vakaların başvuru sırasında az miktarda kanaması varsa ya da yoksa düşük doz kombine oral kontraseptifler (EE 30-35mg/ Norgestrel) ve demir desteği önerilir. Kaynaklar 1. 3x1/3gün. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. hemoglobulin 10gr/dl altında ise yüksek doz östrojen tedavisi ve steroid olmayan antienflamatuarlar verilir. menstrüel takvim tutmayı önerme. Pennsiylvania. Anornal kanaması olan genç kızların psikolojik olarak rahatlaması için danışmanlık verilmelidir. vol: 816. 27:1 March 2000. Orta Dereceli Olgulara Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve/veya mentrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. Östrojen verilemeyenlerde siklik ağızdan Medroksi Progesteron Asetat (MPA) verilir. Adolescent Gynecology. Berenson AB. Bu vakaların tedavisinde bilgilendirme ve rahatlatma. demir proflaksisi önerilir. Genç kızların en önemli endişeleri arasında yer almaktadır. Deligeoroglou E. kanama durana kadar (24-48 saat süresince 4x1) kombine oral kontraseprif ya da kolay yöntem önerilir (4x1/ 4gün. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Ovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Mefenamik asit öncelikli NSAI İlaçlar • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Anovulatuvar Disfonksiyonel Uterin Kanama Tedavisi • Progestinler • Ağızdan karma kontraseptifler Kanama şiddetine göre disfonksiyonel uterin kanama tedavisi değişmektedir.B. 1hafta aralıklı olmak üzere 6 ay).C. Hafif Olgularda Yaklaşım: Uzamış menstrüel sikluslar “>8gün” ve menstrüel siklus süresi “<21gün” olduğu. 1997 T. Başvuru sırasında kanama belirgin ise. W. Bu nedenle genç kızlara yönelik eğitimlerde mutlaka anormal uterin kanamalara yer verilmelidir. “Disfunctional Uterine Bleeding” in Annals of New York Academy of Sciences. Okula Yönelik Öneriler Anormal uterin kanamalar genç kızlarda sık olarak görülür. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 181 .T.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Tanı • Regüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum testosteron ve 17 OH progesteron düzeyleri • İrregüler menstrüel siklusu olan genç kızlarda serum prolaktin düzeyi • DHEA-SO4 ve gonadotropinlerin düzeyleri • 6 . Hatch R. • Tüyleri ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalar önermelidir (tıraş etme. finasterit) Okula Yönelik Öneriler • Tüylenme sorunu olan gençlerin tanı ve laboratuvar testleri için adolesan.12: 649. alınımı önlenmelidir.C.Raven. Philadelphia. siproteron asetat. Adolescent Health Care. Adolescent Medicine. göğüslerin ufalması. • Tüylenme derecesi belirlenir. etiology and management. 3. Adolescent sexuality and health related problems. TÜYLENME SORUNLARI Hipertrikosiz. et al. Am J Obstet Gynecol 1981. hirsutizme ek olarak klitorisin büyümesi. kasların özellikle omuzların genişlemesi gibi erkekleşme bulgularının eklenmesidir. Baltimore. soymak veya ağda yapma. epilasyon). kızlarda erişkin erkek dağılımı modelinde (yüz. temporal bölgede erkek tipinde saç dökülmesi. chp 5. göğüs. elektrolizis. 2. Kim MH. Clin Obstet Gynecol 1984. Hirsutizm.12 ay süreyle izleme Tedavi Temel Basamaklar • Sorunu tanımlanır. Hirsutizm. Virilizasyon. ses kalınlaşması. 182 T. İmplications. flutamid. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. androjen fazlalığına bağlı olmayan yaygın veya yerel bir tüylenme artışıdır. • Tedavinin izlemi okul sağlık ekibi tarafından yapılır.C.140:815. Genel Önlemler • Ekzojen kaynaklı androjen varsa. Türkiye E. Hirsutizm. Williams & Wilkons. Moris DV. • Fizyopatolojik etkeni belirlenir.Sağlık Bakanlığı. chp 28. çocuk endokrin ya da kadın hastalıkları ve doğum uzmanlarına sevk edilmesi önemlidir. • Normal vücut ağırlığı sağlanmalıdır. 4. • Nedene yönelik uygun tedavi planı oluşturulur. Rosenfield RL. memeler. Medikal Tedavi • Over kökenli aşırı androjen üretimi (en sık neden polikistik over sendromudur) • Ağızdan karma kontraseptifler • Metformin • Troglitazon • GnRH analogları (şiddetli ve dirençli olgularda son seçenektir) • Adrenal kökenli aşırı androjen üretimi • Tanımlanmış adrenal enzim yetersizliklerinde kortikosteroid tedavisi (dekzametazon) • Hedef organa yönelik tedavi • Antiandrojenler (spironolakton. Scrotal Disorders. Neistein LS. ketokonazol. 1998. • Genç hastalığı ve tedavisi konusunda rahatlatılmalıdır. Lippincott. Kaynaklar 1. karın) aşırı tüylenmeyi tanımlamaktadır. Strasburger VC. 1996. • İzlemin 3-6 ay aralıklarla yapılması sağlanır.

1990). • Hiperandrojenizm • Menstrual disfonksiyon • Hiperandrojenizmin klinik bulguları • KAH’yi ayırt etmek • İnsülin direnci • Perimenarşial başlangıç • LH / FSH oranının artması • Ultrasonografik polikistik overlerin görülmesi Polikistik over sendromu olan ergenlerde 4 önemli fizyolojik olay.C.T. Aşağıdaki bulgular vardır: • LH salgılanmasının maturasyonu • Adrenal androjen üretiminin artması • Beden kitle indeksinin artması • İnsüline dirençli diabetes mellitusun gelişmesi Biyokimyasal Bulgular • Total ve serbest testesteronun artması • Cinsiyet hormonu bağlayan globulin azalması • LH’nın artışı • Hiperinsülinemi • Hiperandrojenemi Klinik Bulgular • Hirsutizm • Şişmanlık • Kısırlık • Amenore • Oligomenore • Akne • Akantozis nigrikans Ayırıcı Tanı • Cushing sendromu • Konjenital adrenal hiperplazi • Virilizan over tümörü • Arrhenoblastoma • Şişmanlık Tedavi • Kilo kaybı • Oral kontraseptifler (östrojen + progesteron) • Antiandrojen ilaçlar • GnRH anologları ve glukokortikoidler • Metformin ve troglitazon T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. POLİKİSTİK OVER SENDROMU İşlevsel over hiperandrojenizm ya da kronik hiperandrojenik anovulasyon şeklinde tanımlanmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. anormal bir durum şekline dönüşebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 183 . Tanı Kriterleri (Dünya Sağlık Örgütü .

Utiger RD. Polycystic ovarian disease: current insights into an old problem. Baltimore. chp 28. Adolescent Health Care. 184 T. 335: 657. Williams & Wilkons. 4.C. Franks S.Raven.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Sigarayı bırakmak Okula Yönelik Öneriler Polikistik over sendromu düşünülen gençler kadın sağlığı ve hastalıkları uzmanına sevk edilmelidir. 5. Polycystic ovary syndrome. Lippincott. 2. Türkiye • Wedge rezeksiyon. N Engl J Med 1996. chp 5. 333:853. N Eng J Med 1995. 1996. Udoff LC. 3. Strasburger VC. gençlerin endişeleri azaltılmalıdır. and Adashi EY. Gençlere polikistik over sendromu hakkında bilgilendirme yapılarak. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Neistein LS. 9:3. Insulin and the polycystic ovary syndrome. Philadelphia. Adolescent Medicine. Journal of Pedatric and Adolescent Gynecology 1996. Adolescent sexuality and health related problems. Scrotal Disorders. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 1998..Sağlık Bakanlığı.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 7. öncelikle kalp-damar sistemi. uygun olmayan biçimde yapıldığında bazı sağlık riskleri taşıdığı gibi yaralanmalara da yol açabilmektedir. Gerektiğinde ileri tetkiklere (EKG. • Egzersize bağlı astım sorunu olan çocukların ayrıntılı muayene ve değerlendirmeleri yapılmalı. b) Belirlenen sağlık sorununun tedavi edilebilir veya önlenebilir olup olmadığının belirlenmesi. • Ani ve aşırı kilo alma ve kilo kayıplarına ait öykü: Beslenme bozuklukları. Bu yaklaşımda. Çocuk daha sonra yeteneğine göre bir spor dalına yönelebilmektedir. Eğer organizmanın uyum yeteneğinin üzerinde bir yüklenme söz konusuysa akut veya kronik (örneğin mikrotravmalar) sorunlar ortaya çıkabilir. SPOR YARALANMALARI A. Spora Katılımda Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar ve Sağlık Sorunları • Tetanoz aşısı: Katılım öncesi tetanoza karşı bağışıklık sağlanmalıdır. • Çift organlardan birinin yokluğu bazı sporların taşıdığı risk nedeniyle önemlidir. Spor. • Antrenmanlarda yüklenmeyle ortaya çıkan baş dönmesi.C. Yüksek şiddetteki egzersizler (antrenman) özel bir durumdur ve sağlığı koruma ve geliştirme özelliğinin yanı sıra. Okul çocuklarının spora/antrenmanlara katılım öncesi sağlık durumlarını değerlendirmede kullanılması önerilen SPORCU SAĞLIK BELGESİ Ek: 6’da verilmiştir.) başvurulabilir. Lisans Muayeneleri: Bir kulüp çatısı altında çalışmalara katılan çocukların ağır antrenman yüklenmeleri nedeniyle organizmalarında ortaya çıkabilecek olası sorunları önlemek açısından spora katılım öncesi (lisans) sağlık muayenesi yapılması zorunludur.C. Antrenman: Yarışma amaçlı spor etkinliklerine katılanlarda organizmanın çeşitli sistemlerinin gereksinime göre uyum düzeyini yükseltmeyi amaçlayan düzenli egzersizlerdir. • Menstrüasyon anormallikleri durumunda altta yatan patoloji aydınlatılmadan kız çocuklarının ağır spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. d) Genel sağlık durumunun belirlenmesi ve olası ciddi durumlar için önerilerde bulunulmasıdır. Antrenmanlar. • Ailede sporda ani ölüm öyküsü bulunan çocukların risk etmenleri mutlaka değerlendirilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 185 . eğer bir organ kaybı (göz. T. kas-iskelet sistemi başta olmak üzere genel bir sistemik fizik muayene düşünülmelidir. • Anafilaktik durumlara ait öykü: Birçok spor dalı dış ortamlarda yapıldığından anafilaksi öyküsü olan sporcuların antrenörleri ve beden eğitimi öğretmenleri bilgilendirilmelidir. ekokardiyografi. testis. radyolojik tetkikler vb.T. • Yakın zamanda geçirilmiş kafa travmaları ve buna bağlı bilinç kayıpları: Uluslararası ölçütler çerçevesinde nörolojik değerlendirmeler yapılmadan çocuğun yakın temas ve travma içeren spor dallarına katılımına izin verilmemelidir. c) Eğer birinci dereceden engel varsa çocuğun katılımın sorun oluşturmayacağı başka bir spor dalının olup olmadığının saptanması. Bu çalışmalarla organ ve sistemlerin yüklenmelere kronik uyumları sağlanır ve performans düzeyi yükseltilir.C. Bu durumda. Spora katılım öncesi sağlık muayenesinin temel amaçları: a) Çocuğun spora katılımını engelleyen sağlık sorunlarının saptanması. steroid kullanımı ve kusma dikkate alınmalıdır. antrenörler tarafından bazı temel ilkelere göre planlanır. Okul dönemindeki çocuklar beden eğitimi dersleriyle tanışmaktadır. Gerekli tıbbi gereçlerin bulundurulması sağlanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. programlanır ve uygulanır. böbrek gibi) varsa çocuğun organ kaybı oluşturabilecek spor dallarına katılımı engellenmelidir. bayılma ve göz kararması öyküsü olan çocuklar mutlaka ayrıntılı bir muayeneden geçmelidir. bu durumlarda kullanılabilecek ilaçlar hazır bulundurulmalıdır. ÇOCUK VE SPOR Çocuğun oyun gereksinimi küçük yaşlarda başlamaktadır. içinde yarışma özelliği olan bir eylemdir ve düzenli çalışmalara (antrenman) gereksinim duyar.

sporbilim. bilezik gibi) kullanılması ve sakız çiğnenmesi engellenmelidir. yarışma kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir.C. ağız içi protez veya diğer yardımcı gereç kullanımı.com/sports/topic156. • Sıcak çarpması geçirmiş olanların yeniden benzer ortamlarda spor yapmadan önce iyice kondisyonlanmış oldukları garanti edilmeden spora izin verilmemelidir. • Yakın zamanda geçirilmiş travma durumlarında (kırık gibi) iyileşmenin tam olduğu saptanmadan spora katılıma izin verilmemelidir.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 186 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Türkiye • Kontak lens.emedicine. • Çocuğun sağlıklı gelişimi açısından büyüme ve gelişme döneminde (16-17 yaşlarına kadar) özellikle epifizlerin zedelenmemesi için halter gibi ağırlık kaldırma çalışmalarına katılmamaları önerilmektedir. Öte yandan.C. Yarışma sırasında ve antrenmanlarda takı (kolye. 2. Kaynaklar 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 3.Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. küçük yaşlarda (12-13 yaşlarına kadar) boks gibi kafa travması alma riski olan dallara yönelmeleri sakıncalıdır.com/p/articles/mi_m3225/is_n2_v42/ai_9357177#continue Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. http://www.com/ Erişim tarihi: 12/06/2007 http://findarticles.

). SPOR YAPAN ÇOCUKLARDA BEL AĞRISI Tanım Hareketle ortaya çıkan.C. fizik muayene ve görüntüleme yöntemleri ile konabilir. Destekleyici yaklaşımlar ve ağır antrenmanların süre ve sıklıklarının azaltılması yeterlidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B.C. Nedenler Bel ağrılarından genellikle. istirahat ve ağrı kesici gibi önlemlere de yanıt vermeyen ağrılarda zaman yitirmeden ayrıntılı muayene yapılmalı ve tanı konmalıdır. Sevk ve İzleme Dört-6 haftayı geçen. Okula Yönelik Öneriler • Çocuğa düzenli spor yapma alışkanlığı verilebilmesi • Duruş bozukluklarının erken dönemde saptanması ve düzeltici egzersizler önerilmesi • Sırt çantası ağırlığının fazla olmaması için okul yönetimi tarafından önlem alınması • Bel sağlığını korumak için oturma. • Aşırı kronik yüklenmeler (jimnastik. krista iliaka apofizitleri ve yumuşak doku zedelenmeleri sorumludur. halter vb. ayakta dururken ideal pozisyonlar hakkında bilgi verilmesi Kaynaklar http://www.T. • Ağır spor antrenmanları. Ayırıcı Tanı • Spondilozis • Spondilolistezis • Scheurman • Omurga veya omurilik tümörleri. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. uykudan uyandıran tarzda ise. T.genetikbilimi.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 1.com/gen/cocuklarda. Tedavi Apofizitlerde özel tedavi gereği yoktur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. nedeni açıklanamayan ateş eşlik ediyorsa omurga ve omurilik tümörlerinden veya enfeksiyonlarından şüphelenilmelidir. Tanı Öykü (travma gibi). • Yanlış ve aşırı zorlayıcı hareketler bel çevresi dokularda zedelenmeler doğurur.C. yük kaldırma. enfeksiyonları • Diskopati Çocuklarda bel ve sırt ağrısı özellikle geceleri artan. bu bulgulara kilo kaybı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 187 . yorgunluk. bazen istirahatte de görülen bel ağrıları çocuklarda seyrek görülmekle birlikte ciddiye alınması gereken durumlardır.

atletik. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Böylece.Sağlık Bakanlığı. çökme.org/emin-ergen/cocuklarda-gorulen-spor-sakatliklari. Çocuklarda görülen diz ağrısının en sık rastlanan nedenidir. 26 (3): 39 . gerektiğinde radyolojik olarak desteklenir. Ağrı nedeniyle hasta kendi hareketlerini kısıtlar ve bu yaklaşım iyileşmeye katkıda bulunur. 2.nih. İyi huylu bir hastalıktır.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Çocukların büyüme döneminde vücut ağırlık artışı sorunu şiddetlendirebileceğinden kilo kontrolüne dikkat edilmesi gerekir.com/emerg/topic347. 4. Basketbol. Kaynaklar http://www. Fizik Muayene • Özellikle dominant tarafta (sıçrama bacağı). Çok şiddetli ağrı yoksa. Wall EJ.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. Türkiye C. Tanı Tanı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Diz altından patellar tendonu destekleyen bantlar (fonksiyonel breys) yükün emilimini sağlayabilir.emedicine.C. ağrı nedeniyle kullanılmamaya bağlı olarak kuadriseps atrofisi Radyolojik Bulgular Patellar tendon yapışma yerinde kısmi kopma görüntüsü tanı koydurucudur.C. Traksiyon apofiziti olarak da anılmaktadır. tibiadaki kemikleşme merkezi çekme kuvvetinin etkisiyle kısmen kopar. Kemik zarının etkilenmesi sonucu ağrılı bir durum ortaya çıkar. The Physician And Sportsmedicine – 1998. Coping With Osgood-Schlatter Disease. tüberositas tibia üzerinde koşu. Çok ağrılı durumlarda steroid olmayan antiinflamatuar ilaçlar (NSAİİ) ve dinlenme önerilir. sıçrama.niams. öykü ve fizik muayene ile konulabilir. 3. OSGOOD-SCHLATTER HASTALIĞI Tanım Patellar tendonun tuberositas tibia yapışma noktasında çekme (traksiyon) nedeniyle oluşan şişlik ve ağrılı bir durumdur.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 Meisterling RC. Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık rastlanır. voleybol gibi sıçrama hareketleri içeren spor dallarına katılan çocuklarda daha sık görülür. Beden eğitimi derslerinde olabildiğince edilgin kalarak ancak derse katılarak (örneğin hakem veya öğretmene yardımcı olarak) gruptan kopmaması sağlanabilir. Ayrıca. bu dönemde kemik gelişimi yumuşak doku gelişiminden daha hızlı olduğundan kas ve tendonların esneklikleri azdır ve bu durum yapışma yerine fazla yük binmesine yol açar.gov/hi/topics/childsports/child_sports. Nedenler Hızlı büyüme dönemindeki çocuklarda (10-15 yaş) kuadriseps kasının doğurduğu çekme kuvveti patellar tendon ile tibiadaki yapışma yerine aktarılır. ağrılı bölgede (tuberositas tibia üzerinde) şişlik • Patellar tendon yapışma yerinde ağrı ve duyarlılık • Tuberositas tibia üzerinde ödem ve kısmi kopma nedeniyle kitle • Bazı durumlarda. Ayırıcı Tanı Diz çevresi kemik yapıların tümörleri Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Özel bir tedavisi yoktur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 188 .40 T. ağrının izin verdiği düzeyde fiziksel egzersizlere. Beden eğitimi derslerinden muaf olmasını gerektiren bir durum değildir. İzleme ve Sevk Kriterleri • Tedaviye rağmen belirtilerin geçmemesi • Ağrının artması ve Steroid olmayan antiinflamatuarlara karşın geçmemesi • Diz önündeki şişliğin büyümesi • Radyolojik olarak şüpheli kitle (tümör) görünümü 1. Özellikle egzersiz sonrası ortaya çıkan ve çoğunlukla uzun süren (birkaç saatten birkaç güne kadar) ağrı yakınmaları ile hasta hekime başvurur. merdiven çıkma ve inme ile artan ağrı yakınmaları • Dinlenme ile ağrıların azalması • Olguların %25’inde ağrılar iki taraflıdır. spora katılıma izin verilebilir. Belirtiler • Diz kapağı altında. Meisterling MR.

Nedenler Genellikle sert zeminde. Hastalığa bağlı ağrı hareketliliği kendiliğinden kısıtlar. SEVER HASTALIĞI Tanım “Kalkaneal epifizit” olarak da bilinen bu hastalık kalkaneusta aşil tendonunun yapışma yerinde oluşan çekilmeye bağlıdır. http://www. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ağrı şiddetliyse topuk desteği (lastik topukluk) ile şok emilimi sağlanır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Fiziksel etkinliğin yoğun olmasına bağlıdır ve erkeklerde daha sık görülür.printo.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 189 . Tedavi Özel bir tedavisi yoktur.C. çok sık ve ağır yüklenmeler şeklinde yapılan etkinliklerden sonra oluşan apofizite bağlı bir rahatsızlıktır. Çocukluk çağında ortaya çıkan topuk ağrılarının başlıca nedenidir. Tanı Klinik muayene ile ve radyolojik olarak konur. Kaynaklar 1 . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 T.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. Antrenmanların süresi ve sıklığı azaltılmalıdır.C.C.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye E. Nedenler Sık tekrarlanan ve sıçramalı hareketlerde (özellikle antrenmanlarda) patellofemoral ekleme fazla yük binmesi ve zamanla kıkırdak dokuda zedelenme oluşmasına bağlıdır. Diz çökme ve ip atlama sırasında da ağrı yakınmaları belirgin olabilir.Sağlık Bakanlığı. Patella üzerine avuç içi ile baskı yapılması veya kuadriseps kası kasılırken patellanın üstten sabitlenmesi sırasında diz kapağının altında ani ve şiddetli ağrı olması tanı koydurucudur.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar 1.it/pediatric-rheumatology/information/Turchia/PDF/12_PAIN_turkey. http://www.pdf Erişim tarihi: 12/06/2007 190 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Çok şiddetli ağrılı durumlarda analjezikler kullanılabilir. Tanı Klinik olarak tanı konur. PATELLO-FEMORAL AĞRI Tanım Çocuklarda en sık görülen diz ağrısı nedenlerindendir. şiddetli ağrı dönemlerinde hareketin azaltılması. Sevk ve İzleme Ağrıların sürmesi ve şiddetlenmesi durumunda sevk edilmelidir. özellikle sıçramalardan kaçınılması yeterli olur. Ağrı başlıca yakınmadır. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Genellikle kuadriseps kasının kuvvetlendirilmesi.C.printo. Patellofemoral sendrom veya kondromalazik patella olarak da adlandırılır.

Nedenler • Kas kuvveti ve denge-koordinasyon eksikliği • Zeminin düzensiz olması • Ani ayak bileği hareketi değişikliğine zorlanma durumları. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 191 . • İkinci dereceli yaralanmada bağda sınırlı veya morfolojik düzeyde kopma gelişir. Tanı Öykü. Yöntem.C.C. 8-10 dakika. Tedavi İlk tedavi. ağrı ve duyarlılık bulguları vardır. Klinik Bulgular • Ayak bileğinin burkulma öyküsü • Çeşitli derecelerde şişme. Ayrıca radyolojik tetkikler ayak plantar fleksiyonda iken bilek inversiyon ve eversiyona getirilecek biçimde stress grafileri olarak da yapılır. havlu veya bandaj üzerinden buz T. • Soğuk uygulama. Bilgisayarlı tomografi özellikle patolojiye eşlik eden kemiksel düzeydeki değişikliklerin tanısında yararlıdır. AYAK BİLEĞİ BURKULMASI Tanım Ayak bileği ekleminin mekanik yönden dengede olmasını sağlayan bir ya da daha fazla bağın gerilmesi. • Sıkma testi ve dış rotasyon stress testleri sindesmoz yaralanmalarında pozitiftir. İnstabilite vardır. Kıkırdak ve yumuşak doku patolojilerine en duyarlı radyolojik inceleme manyetik rezonans görüntülemedir.C. • Eversiyon testi deltoid bağ zedelenmelerinde pozitiftir. hasarın ilerlemesini önlemek ve ağrıyı azaltmaktır. • Üçüncü dereceli yaralanmalarda bağın bütünlüğü ortadan kalkmıştır. (Sağlıklı değerlendirme için sağlam tarafa da aynı test yapılmalıdır). ağrı ve duyarlılık vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Öne çekmece testi ön talofibuler bağ yırtığında pozitiftir. kısmen veya tam kopmasıyla oluşan yaralanmadır. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. İşlev kaybı belirgindir. lateral ve Mortis grafilerileridir. Amaç ödem gelişimini.T. • İnversiyon testi lateral bağ yaralanmalarında pozitiftir. morarma. • Ayak bileği hareket açıları sınırlıdır. örneğin dengesiz basma ve düşmeler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. En sık yaralanma şekli ayak bileğinin içeri doğru (inversiyon) burkulması ve anterior talo-fibular bağın (ATFL) yırtılmasıdır (%60-70). bağ lezyonlarına eşlik eden talustaki osteokondral lezyonlar ve peroneal tendonlar ile kılıfındaki patolojilerin tanısına da yardımcı olur. Belirtiler ödem ve hassasiyet ile sınırlıdır ve işlev kaybı yoktur ya da çok azdır. İşlev kaybı sınırlıdır. 24-48 saat boyunca saat başı. Belirgin ödem. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F. İleri derecede ödem. • Koruma ve istirahat. hareket ve yürüme zorluğu • Akut tabloya zaman içerisinde duyarlılık ve ekimozda artışın eşlik etmesi Fizik Muayene • Stabilite testleri yaralanmalar sonrasında gevşeklik (laksite) yönünde bulgu verir. Ayak bileği bağ yaralanmaları üçe ayrılır: • Birinci derece yaralanmada bağda kopma mikroskopik düzeydedir. Radyolojik Bulgular Ayak bileği için standart grafiler ön arka.

nih. Ayak bilek egzersizleri verilmelidir. Deltoid ligamanın izole yırtığı son derece seyrektir. Güler İ. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .org/DiseaseHealthInfo/HealthLibrary/orthopaedics/sprnstrn.niams.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Ayak Bileği Lateral Ligaman Yaralanmaları.niams.lpch. cerrahi onarım önerilebilir. ve 3.com/ articles/anklesprain. 55(3): 205-210 192 T.gov/hi/topics/childsports/child_sports. Kaynaklar 1. şişlik ve duyarlılığın sürmesi • Eklemde hareket kısıtlılığının sürmesi • Kırık veya fissür kuşkusu • Eklem gevşekliğinin (laksite) belirgin olduğu işlevsel instabilite (sık burkulma hissi ve yineleyen burkulmalar). Okula Yönelik Öneriler Bu durumda çocuk derslerden geri kalmamalıdır. 4.C.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.dereceden yaralanmalarda ise dönüş 2-3 haftada olmaktadır. Ayrıca yerel veya ağızdan NSAİ ve analjezik ilaçlar verilebilir. Sadece beden eğitimi derslerine girmemelidir. Bu süre içerisinde o eksremiteye yük verilmez. http://www.orthoseek. 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.htm Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www. dereceden burkulmalarda alçı atellerden yararlanılır.dereceden yaralanmalarda hareketli yaşama dönüş yaklaşık 1-2 haftada. Okulda buz uygulama olanakları ve elastik bandaj bulundurulması önemlidir. Konservatif tedaviye karşın belirti veren instabilite görüldüğünde.html Erişim tarihi: 12/06/2007 Polat O. Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2002. Soğuk uygulama analjezi amacıyla da kullanılır.Sağlık Bakanlığı. Tek İ. 2. Basmamak için koltuk değnekleri kullanılabilir. Ayak bileğinde yineleyen instabilite veya burkulmalar. Bu yaralanmaların tedavisinin konservatif olması yönünde görüş birliği vardır. İlk 3-4 günlük istirahatın ardından diğer derslere girebilir. Ancak ayak bileğinin şişmemesi için oturduğunda ayağını yukarı kaldırılması (elevasyon) için uyarıda bulunulmalı ve öğretmenler bu konuda hoşgörülü olmaları için bilgilendirilmelidir. Tedavinin ilerleyen döneminde (10-14 gün sonra). 3.html Erişim tarihi: 12/06/2007 http://www.nih. Türkiye • Bandaj ile kompresyon • Bacağı yükseğe kaldırmak Öncelikle ayak bileği eklemi istirahate alınır.gov/hi/topics/strain_sprain/strain_sprain. bileğin boşalarak düşme kaygısı kişileri çok rahatsız eder. 2. İzleme ve Sevk Kriterleri • İlk ve ileri dönem konservatif tedaviye karşın bulguların gerilememesi • Ağrı. Yıldız A. 1. Öğüt H.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Fizik Muayene Palpasyonla zedelenmiş bölgede duyarlılık.dereceden kas zedelenmelerinde. 2. Öyküde. KAS YARALANMALARI.derece kas zorlanmalarında belirgin bir bozulma yoktur. dereceden zorlanmalarda zedelenmeden birkaç gün sonra ekimoz ortaya çıkar. • Buz uygulama olanaklarının (buz dolabı) bulunması. hasta hareket (egzersiz. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleriyle tanı konur. En sık zedelenen kas grupları hamstring ve gastrosoleustur. Ciddi zedelenmelerde bazen şişlik tabloya eşlik edebilir. Heparin içeren pomatlar hematomun emilimine yardımcı olabilir. Masaj yapılmamalıdır.dereceden yaralanmalarda kas yırtığının olduğu bölgede boşluk (çukur) belirtisi vardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 193 . şiddetli ağrı. saat başı 10-15 dakika kadar soğuk uygulanır ve elastik bandajla kompresyon yapılır.dereceden zedelenmeler 7-10 gün.derece zedelenmelerde kısmi bir bozulma. Tedavi İlk 24-48 saat. ve 3. Tanı Öykü. 3. Ultrasonografi ve MRG yöntemleri zedelenmenin yeri ve büyüklüğü hakkında daha doğru bilgi verir. 2. 3.derece olanlar ise 3-6 hafta arasında iyileşir. tam ısınma ve germe egzersizleri yapmadan zorlanmalara. Analjezikler ve kas gevşeticiler ağrı ve spazmın giderilmesinde yardımcı olabilir. İyileşmeyi desteklemek için sport rehabilitasyonu uygulamalarının yararı olur. hareketi bırakmak zorunda kaldığını belirtir. büyüme döneminden sonra daha sık ortaya çıkar.dereceden zorlanmalarda belirgin bir görünüm yoktur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. T. İzleme ve Sevk Kriterleri • 3.derece yaralanmalarda kas lifleri tamamen kopmuştur. Zedelenmiş kasa ilişkin işlevlerde azalma veya kayıp vardır. kısmi veya tam kopmalarla ortaya çıkan zedelenmeler biçiminde görülür. Nedenler Kas yaralanmaları. 2. kondisyonsuz olarak çok yüklenme sırasında ortaya çıkan yorgunluğa karşın kas kasılmasının sürdürülmeye çalışılmasına bağlıdır. ani ve hazırlıksız gerilmelere.derece 14-21 gün ve 3. 1. Hafif ağrı ve duyarlılık söz konusudur.C. Kopma ya kasın orta kısmında ya da kastendon birleşme yerindedir. özellikle koşu) sırasında kasta ani ve çok şiddetli ağrı ve kramp tarzı acı hissi olduğunu. Yerel olarak Steroid olmayan anti inflamatuvar ilaçlar uygulanabilir.1 KAS YARALANMALARI Tanım Kas veya kas tendon birleşme yerinde güçlü ve ani kasılmaya bağlı çekme (zorlanma). Görüntüleme Yöntemleri Düz grafilerin tanı değeri sınırlıdır. hematomun aspirasyonu gerekebileceği durumlarda • Myozitis ossificans düşünülen durumlarda Okula Yönelik Öneriler • Beden eğitimi öğretmenlerinin konuya ilişkin bilgi sahibi olması.T. genel olarak.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Büyümenin hızlandığı dönem öncesinde daha az. KAS EZİLMELERİ G. Kas yaralanmalarının ciddiyeti 3 derece olarak sınıflanmaktadır: 1. Klinik Bulgular 1. KAS SERTLİKLERİ. Zedelenmiş taraf yukarı kaldırılır. spor. hafif işlev kaybı vardır. Dinlendirilerek zedelenmenin artışı önlenir.

Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. KAS EZİLMELERİ Tanım Kaslardaki ağrılar.2 KAS SERTLİKLERİ. • Kasın işlevleri ağrı ve sertlik nedeniyle kısmen bozulmuştur. “Sporcu sağlığına giriş ve genel kavramlar”. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Kasın derin tabakalarında belirgin hematom olmadığı durumlarda işlev bozulmamıştır. Masaj yapılmamalıdır. • Kas zedelenmesi yoksa sıcak uygulamalar ve masaj kas gerginliğinin giderilmesinde yardımcıdır. Yukarı kaldırma önerilir. Nobel Yayın Dağıtım. Kas ezilmeleri ise herhangi bir dış darbeye bağlı olarak kas dokusunda oluşan zedelenmedir. • Genellikle fasya içindeki bir kas grubu serttir. Tanı Öykü. • İlk 24-48 saat içinde soğuk uygulama. duyarlı bölge saptanır. Genellikle 2-3 gün içinde yakınmalar azalır ve etkinliğe geri dönülür. özellikle ağır fiziksel egzersizler ve antrenmanlardan sonra (genellikle ertesi gün) ortaya çıkan ağrılı durumlardır. Güner Rüştü. Ulkar Bülent. Fizik Muayene • Kas sertliklerinde muayenede ağrılı.C. Travmanın şiddetine göre hafif ekimozdan ciddi hematomlara kadar değişen doku zedelenmesi olabilir. kompresyon. • Analjezikler ve hematomun emilimi için yerel uygulanan heparinli pomadlar kullanılabilir. G.C. Kunduracıoğlu Burak. Sporcu Sağlığı ve Spor Yaralanmaları. Emin Ergen. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye • Ecza dolabında elastik bandaj bulundurulması. fizik muayene ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri tanı koydurucudur. İzleme ve Sevk Kriterleri • Kas sertliğine nörolojik bulguların (duyu kaybı gibi) eşlik etmesi • Kas ezilmelerinde hematomun büyüklüğünün ciddi boyutlarda olması ve komşu dokularda (sinir-damar) zedelenme olasılığı Kaynaklar 1. spor. Yazarlar. dinlenme ve zedelenmeden koruma ilk yaklaşımdır. Kas ezilmelerinde. Yoğun fiziksel etkinlik. • Hematomun büyük olması durumunda aspirasyon ve ardından kompresyon bandajı gereklidir. • Kas ezilmelerinde ise ekimoz ve hematoma bağlı şişlik saptanabilir. 2003. Kas ezilmeleri genellikle 3 hafta içinde tamamen iyileşir. • Zedelenmenin ciddiyetine göre bir süre beden eğitimi derslerine girmemesi gereklidir. Gecikmiş kas ağrısı olarak da adlandırılan bu durum kondisyonsuz (veya yetersiz kondisyonla) yapılan antrenmana kasların verdiği ağrılı sertleşme şeklinde yanıttır. Tedavi Kas sertliğinde. Kas ezilmelerinde ise doğrudan dış travma öyküsü vardır. Ankara 194 T. egzersiz öyküsü ve ardından ortaya çıkan ağrı ve sertlik gecikmiş kas ağrısının temel belirtileridir. Zergeroğlu Ali Murat. • Analjezik ve kas gevşeticiler yardımcı olur. Görüntüleme Yöntemleri Ultrasonografi ve MRG hematomun yeri ve büyüklüğü açısından bilgi verir. yukarı kaldırma. Ergen Emin.

• Ciddi hipertansiyonu ve egzersiz kısıtlaması gerektiren kalp sorunu olan hastalar dışındakiler spor yapabilirler. DİĞER HASTALIKLAR A. Prognoz Prognoz altta yatan hastalığa bağlıdır. Ek:5 Türk çocuklarında normal kan basıncı referans değerleri.Sodyum nitroprussid’in (0.3 – 0. HİPERTANSİYON Tanım Çocukluk çağında normal sistolik ve diyastolik kan basıncı doğumdan 18 yaşa kadar artar. Okul sağlık ekibi tarafından hipertansiyonu saptanan çocuk nedeni saptamaya yönelik ileri incelemelerin yapılması için mutlaka bir merkeze sevk edilmelidir. T. steroid. koma. Tedavi • Hafif dereceli hipertansiyonda diyet uygulaması (sodyum kısıtlaması). havale. şişman hastaların kilo vermesi ve egzersiz önerilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu dönemde normal kan basıncı yaşın yanı sıra cinsiyet. • Hipertansiyon tanısı ile izlenen bir hastanın. • Endokrin sistemdeki bir patolojiye ya da aort koartasyonu gibi bir hastalığa ikincil olarak ortaya çıkan hipertansiyon olgularında hastalığa özgül tedavi gerekir. Ancak hastaların büyük çoğunluğunun hiçbir yakınması ya da bulgusu yoktur. ağırlık ve boy göz önüne alınarak değerlendirildiğinde ölçülen sistolik ve diyastolik kan basıncı değeri eğrilerde %90’nın üzerindeyse sınırda hipertansiyon.C.5 mg/kg/doz. Ayrıca endokrin sisteme. . Ayrıca çocuk ve ergenlerde normal KB değerleri genetik.Nifedipin (0. %1520’si ise nedeni bilinmeyen ve/veya ailesel hipertansiyondur. . Çocukluk çağında görülen ikincil hipertansiyon en sık nedeni böbrek ve böbrek damarlarıyla ilgili hastalıklardır. görme bozuklukları gibi bulgular ile başvurabilirler.T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 195 . herhangi bir nedenle doktora başvurduğunda kan basıncında yükseklik saptanırsa tedavisinin yeniden düzenlenmesi için izlendiği merkeze sevki uygun olacaktır. Acil hipertansiyon sırasında ağızdan alınarak ya da dilaltına uygulanarak kullanılır. boy ve vücut yüzeyi ile de değişiklik gösterir. efedrin içeren burun damlaları gibi bazı ilaçlar ve meyan kökü gibi yiyecekler de hipertansiyona neden olur.25 – 0. • Orta dereceli ve uzun süreli hipertansiyonda anjiotensin konverting enzim inhibitörleri ve kalsiyum kanal blokörleri gibi ilaçlar kullanılır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. idrara çok ya da az çıkma. İzleme ve Sevk Kriterleri • Hipertansiyon saptanan her hasta mutlaka ileri inceleme ve tedavi için sevk edilmelidir.5 µg/kg/dk) infüzyonu ile kan basıncı çok hızla ve etkili şekilde kontrol altına alınır. Bu nedenle çocuk ve gençlerin kan basıncını değerlendirmek için referans olarak ulusal kan basıncı eğrileri kullanılmalıdır (Bkz. sinir sistemine ve damarlara ilişkin çeşitli hastalıklar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 8. maksimum 10 mg) hızlı etkili bir ilaçtır fakat etkisi kısa sürede kaybolur. • Uzun süren ağır hipertansiyonda birden fazla ilaçla tedavi gerekebilir. ırk ve çevre gibi çeşitli etmenlerle değişir. ağırlık. • Acil hipertansiyon tedavisi. Bu nedenle herhangi bir nedenle yapılan fizik muayene sırasında her hastanın kan basıncı mutlaka ölçülmeli ve standartlara göre değerlendirilmelidir. Hastanın hızla sevk edilmesi gerekir.C.Tümer Standartları). baş ağrısı. Nedenler Çocukluk çağında hipertansiyonun %80-85’i çeşitli sistemlerin hastalıklarına ikincil gelişir. %95’in üzerindeyse önemli hipertansiyon olarak kabul edilir.C. Ancak hastane ortamında kullanılmalıdır. Klinik Bulgular ve Tanı Hipertansiyonu olan çocuklar kalp yetmezliği. cinsiyet. Kan basıncı yaş.

Behrman RE. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Antıp A. Çakar N. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 3. toplum olarak az tuz kullanımı. Yalçınkaya F. Özkaya N. Türkiye • Ergenlik döneminde saptanan. İnce E.C. Kliegman RM. Kara N. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Blood pressure nomograms for children and adolescents in Turkey. Pediatr Nephrol 1999. Ekim M. WB Saunders. 2. Ankara. Ensari C.Ş. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1. Philadelphia.Sağlık Bakanlığı. nedeni belli olmayan (esansiyel) hipertansiyon başlangıçta önemli bir morbiditeye sahip olmasa bile yaş ilerledikçe kalp-damar sistemi ve merkezi sinir sistemiyle ilgili ciddi sorunlara neden olur.13: 438–443 196 T.C. Okula Yönelik Öneriler • Okulda verilen sağlık hizmetleri kapsamında sigara kullanımının önlenmesi. USA 2004 Cin Ş. Kaynaklar 1. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.baskı. baskı. Arvin AM. Nelson Textbook of Pediatrics. 17. Köse K. fiziksel etkinliklerin özendirilmesi hipertansiyon ve hipertansiyon ilişkili kalp hastalıklarından korunmada yararlı olacaktır. 2004 Tümer N.

Kan basıncının kontrol edilemediği hastalarda diğer antihipertansifler tedaviye eklenebilir. Antıp A.T. Su ve tuz kısıtlaması yapılır. piyodermiden 3-6 hafta sonra ortaya çıkar. Arvin AM. diğer volüm yükü bulgularının olması. baskı. 2004 T. Elsevier Mosby. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. okul öncesi ve erken okul çağında sık görülür. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Hastalık temel olarak çocukluk çağı hastalığıdır. böbrek fonksiyon testlerinin bozuk olması ve hiperpotasemi varlığı hastanın hastaneye yatırılarak tedavisini gerektirir. maksimum 10 mg) ağızdan alınarak ya da dil altına uygulanarak kullanılabilir. Hastaların %95’inden fazlasında tam iyileşme sağlanır.25 – 0. • Belirgin ödem.Ş. eritrosit silendirleri dikkati çeker. Prognoz • Akut dönemde yeterli ve uygun tedavi ile mortalite önlenebilir. A grubu beta-hemolitik streptokokların nefritojenik suşları ile oluşan boğaz veya deri enfeksiyonları sonrasında gelişen immünite ile ilişkili bir hastalıktır. Okula Yönelik Öneriler • Okul sağlığı ekibi tarafından streptokoksik enfeksiyonların erken tedavisinin glomerülonefrit riskini ortadan kaldırmadığı bilinmeli ve vakaların izlemi yapılmalıdır.baskı. Nifedipin (0. Ayırıcı Tanı Ayırıcı tanıda düşünülmesi gereken hastalıklar: • Diğer enfeksiyon ajanları ile gelişen glomerulonefritler • Membranoproliferatif glomerulonefrit • IgA nefropatisi • Hemolitik üremik sendrom • Vaskülitler • Henoch-Schönlein purpurası nefriti • Herediter nefritler Tedavi • Özgül tedavisi yoktur. gerekirse yinelenebilir. hematüri ve oligüriden oluşan nefritik tablo görülür. 3. Nefrotik düzeyde olmayan proteinüri saptanır. WB Saunders. Meyers KEC. Damardan sodyum nitroprussid infüzyonu hastane koşullarında yapılmalıdır. USA. • İdrar muayenesinde bol eritrosit. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Philadelphia. Philadelphia. USA. Klinik bulgular akut farenjitten 7-10 gün sonra.17. Sevk Kriterleri Ödem. veya 3.5 mg/kg/doz.C. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidir. Ankara. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. AKUT POSTSTREPTOKOKSİK GLOMERÜLONEFRİT Tanım ve Nedenler Çocuklarda en sık görülen glomerülonefrit tipidir. • Kan basıncının çok yüksek olduğu hastalarda acil hipertansiyon tedavisi yapılmalıdır. 2004 Kaplan BS. Kliegman RM. 2004 Cin Ş. • Akut poststreptokoksik glomerülonefritin tekrarlama olasılığı hemen hemen hiç yoktur.C. Tanı • Tipik olarak birdenbire başlayan ödem. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Kaynaklar 1. • Hipertansiyon saptanan hastalarda buna yol açan temel nedenin su ve tuz yüklenmesi olduğu göz önüne alınarak furosemid ilk seçenek olmalıdır. hipertansiyon. beta-hemolitik streptokok saptanırsa tedavi edilmelidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 197 .C. hipertansiyon. • Hasta ve ailesinde boğaz kültürü yapılmalı. Behrman RE. 2. hipertansiyon. Nelson Textbook of Pediatrics . hematüri yakınmaları ile başvuran ve akut glomerülonefrit düşünülen hastalar 2. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Üre ve kreatinin düzeyleri normal ya da yüksek olabilir.

kişilik değişiklikleri. Hastaların büyük bir kısmı steroid tedavisine yanıt vermez ve 10 yıl içerisinde böbrek yetmezliği gelişir. Çoğunlukla nefrotik sendrom bulgularına ek olarak idrarda kanama ve hipertansiyon saptanır. • Yineleme ve albümin düşüklüğü sırasında orta dereceli tuz kısıtlaması önerilmektedir. ciddi enfeksiyon riski gibi yan etkileri vardır.2:164-167 Behrman RE. Nelson Textbook of Pediatrics . Yan etkiler fark edildiğinde ya da remisyon döneminde yapılan idrar incelemesinde proteinüri saptandığında hastanın izlendiği merkeze sevki gerekir. Ancak steroid tedavisi alanlara ve bu hastalarla birlikte yaşayanlara canlı çocuk felci aşısı yapılmaz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Philadelphia. mikroskopik hematüri seyrektir. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. NEFROTİK SENDROM Tanım Tek başına olan ya da sistemik hastalıklara ikincil olarak gelişebilen bir böbrek hastalığıdır. 2004 Cin Ş. Hipertansiyon olmaz. • Hareket kısıtlaması yoktur. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. Klinik bulguları yaygın ödem. Hastalığın ilerlemesi steroid tedavisi ile yavaşlatılabilir. Enfeksiyonlara eğilim vardır ve enfeksiyonlar da hastalık aktivasyonunu tetikleyebilir. Sıklıkla 2-7 yaşlar arasında görülür. 5-20 yıl içinde böbrek yetmezliği gelişir. Türkiye C. Bu grubun önemli bir bölümü yeniden steroid ve hatta immünsüpressif tedavi almak zorunda kalır. WB Saunders. Kliegman RM. siklofosfamid veya siklosporin gibi immünosüpressif ilaçlar kullanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Kaynaklar Alpay H. Kullanılan ilaçların büyüme hızında azalma.C. makroskopik hematüri görülmez. Nefrotik Sendromlu Çocukların Aşılanması: Nefrotik sendromlu çocuklar normal çocuklar gibi aşılanmalıdırlar. sitemik lupus gibi hastalıklara ikincil gelişen nefrotik sendromlarda en sık görülen histopatolojik tiptir. osteoporoz.C. Fokal Segmental Sklerozis: En sık 2-10 yaşlar arasında görülür. katarakt. 2004 Kaplan BS. Uzun süreli günaşırı steroid kullanımlarında canlı virüs aşısı güvenle uygulanabilir. Steroide yanıt vermeyen ya da sık yineleme gösteren hastalarda yüksek doz metil prednizolon. şişmanlık.Ş. Yinelemeler genellikle ergenlik çağında giderek seyrekleşir ve kaybolur. taşikardi. Tanı Minimal Değişiklik Gösteren Nefrotik Sendrom (MDNS): Çocukluk çağında en sık görülen nefrotik sendrom tipidir. Hastalığın prognozu kötüdür. 2004 T. 1. Philadelphia.baskı. kanser. Hastaların %98’i steroid tedavisine yanıt verir. veya 3. İdrarla yoğun protein kaybı. Hastaların büyük kısmında nefrotik sendroma idrarda kanama ve bazılarında da hipertansiyon eşlik eder. Membranöz Nefropati: Diğer tiplere göre daha seyrek görülür. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. Özellikle yüksek doz steroid tedavisi alan çocuklara tedavi kesiminden üç ay sonrasına dek canlı aşı yapılmamalıdır. Hepatit B enfeksiyonu.Sağlık Bakanlığı. hiperglisemi. baskı. USA. hipertansiyon. sellülit) ve trombozdur. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 198 . enfeksiyon (peritonit. USA. • Çocukluk çağı nefrotik sendromlarında ilk atakta steroid tedavisi ile iyileşme dönemine giren hastaların %60’ında yinelemeler olur. 3. Membranoproliferatif Glomerülonefrit: 5 -15 yaşlar arasında görülür. Meyers KEC. 4. Ankara. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. Çocukluk döneminde başlayan MDNS’lu hastalarda kronik böbrek yetmezliği gelişmez. Ölü aşılar ve inaktive çocuk felci aşısı her hangi bir zamanda yapılabilir. Hastalık yineleme ve iyileşmelerle gider. Antıp A. Elsevier Mosby. hematüri yakınmaları ile başvuran hastalar 2. hipertansiyon. ödem. Arvin AM. İzleme ve Sevk Kriterleri Okul sağlık ekibi nefrotik sendrom kuşkusu olan. böbrek fonksiyon testleri normaldir.17. kan proteinlerinde düşüklük ve tüm vücutta yaygın ödem olması şeklinde tanımlanır. daha az sıklıkla üre ve kreatinin yüksekliği bulunur. idrar miktarında azalma. basamak sağlık kurumlarına sevk etmelidir. Tedavi • Prednisolon özellikle MDNS’da başlangıç ve yineleme tedavisinde en sık kullanılan ilaçtır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Alkilleyici ajanlar verilen hastalara da canlı aşı yapılmaz. hipotansiyon.

• Son evre böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi daha da azalmıştır. • İmmün sistem: Hücresel ve humoral immünite etkilenir.C. Özellikle potasyum içeren antibiyotikler. Bu belirtiler diyalizle ve bir ölçüye dek katı bir medikal tedaviyle giderilebilir. sol ventrikül hipertrofisi. Bu dönemde gelişme geriliği ve streslerle akut böbrek yetmezliği ataklarının gelişme riski vardır. En sık kronik böbrek yetmezliği nedenleri 5 yaşın altında konjenital displazi. kalıtsal hastalıklar. Bu dönemde diyaliz ve transplantasyon yapılması gerekir. Bulgular • Nitrojenöz atıkların birikmesi: Üre ve kreatinin giderek artar. hemoraji). meyvalar ve potasyum tutan diüretikler kullanıldığında. potansiyel nefrotoksik ilaçların (radyokontrast maddeler. • Kronik dengede olmayan böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi %25’in altına indiğinde ortaya çıkar. non-steroid antiinflamatuar ajanlar) kullanımı gibi durumlar böbrek işlevlerinin birden bire bozulmasına neden olur ve nefron kaybını hızlandırır. uyuklama ile giden belirtiler birleşimidir. Diyetle fazla miktarda potasyum alındığında ya da ağır metabolik asidoz varlığında hiperkalemi belirgin hale gelir. • İdrar konsantrayon yeteneği azalır. Kreatinin klirensi 20ml/ dak/1. konjestif kalp yetmezliği. KRONİK BÖBREK YETMEZLİĞİ Tanım ve Nedenler Geri dönüşümsüz yıkımla giden böbrek hastalıklarında. böbrek işlevlerinde bozulma tehlikeli düzeye eriştiğinde birincil neden ortadan kalksın veya kalkmasın son evre böbrek yetmezliğine gidiş kaçınılmazdır. özafajit görülebilir. daha sonraki yaşlarda glomerulonefritler. sistemik hipertansiyon. kronik dengede olmayan böbrek yetmezliğinde görülen anoreksi. T. üriner sistemde obstrüksiyon veya reflü olması. pyelonefritler. hatta %30’dan aza inmedikçe hastaların çoğu klinik olarak belirtisizdir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. halsizlik. alınan potasyum ekskresyon kapasitesini aştığında hiperpotasemi ortaya çıkar. • Hipertansiyon • Gastrointestinal sistem: Peptik ülser. Bu nedenle bu olayların ortaya çıkmasını engellemek veya yeterli tedavi yapmak son derece önemlidir. nefrotoksik antibiyotikler. • Hiperpotasemi: Potasyum atılımı azalır. sistemik enfeksiyonlar. nefrotik sendrom gibi hastalıklardır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 . • Sinir sistemi: Periferik nöropati ve santral sinir sistemi toksisitesi görülebilir. konvülsiyon ve komaya dek giden santral sinir sistemi bulguları belirtileri ağırlaştırabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. perikardit görülebilir. Bu dönemde araya giren hücreler arası sıvı volümünde azalma (dehidratasyon. Kronik Böbrek Yetmezliğinin Evreleri: • Kronik dengede böbrek yetmezliği: Böbreğin rezidü işlevi normalin %50’sinden daha az düzeye kadar azalınca ortaya çıkar. Total vücut sodyum düzeyi artmasına karşın serum sodyumu değerlendirildiğinde dilüsyonel hiponatremi saptanabilir. kusma. Böbrek işlevleri %50. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı D. Böbrek hastalıklarının çoğunda böbrek işlevleri yavaş yavaş bozulur.C. Gastrointestinal kanamalar. • Metabolik asidoz • Sodyum dengesinin bozulması: Altta yatan hastalığa bağlı sodyum kaybı ya da daha sıklıkla sodyum artışı görülür. Tüm klinik ve laboratuvar bulgularının görüldüğü dönemdir. Üremi. Ülkemizde pyelonefrit ve reflü nefropatisi sık görülen kronik böbrek yetmezliği nedenlerindendir. hipoplazi ve obstrüktif hastalıklar gibi anatomik bozukluklar. • Renal osteodistrofi • Gelişme geriliği • Anemi • Koagulasyon sistemi: Üremik hastalar kanamaya eğilimlidirler. • Kalp damar sistemi: Üremik kardiyomyopati.C.73 m²’in altına düşer.T.

Elsevier Mosby. • Metabolik asidoz.Sağlık Bakanlığı. 2004 200 T.17. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Meyers KEC. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.C. Periton diyalizi. 3. Nelson Textbook of Pediatrics . Transplantasyon: Tüm böbrek yetmezliklerinde olduğu gibi çocuklarda da en etkin tedavi renal transplantasyondur.Ş. Hib. WB Saunders. Ankara. Philadelphia. Özellikle potasyum içeren ilaçlardan kaçınıl203 malıdır. folliküler hiperkeratoz Tedavi Belirtileri gidermeye ve rezidü yetisini olabildiğince uzun süre korumaya yöneliktir. Periton diyalizinin enfeksiyonla ilişkili olan komplikasyonları periton işlevlerini önemli ölçüde etkilediğinden hızlı tanı ve tedavi gerektiren komplikasyonlardır. 1. • Böbrek solüt yükünü azaltmak gerekir. veya 3. Diyaliz: Diyaliz periton diyalizi veya hemodiyaliz biçiminde olabilir. • Hastanın kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. periton diyalizi veya hemodiyaliz ile izlenen ya da böbrek transplantasyonu yapılan hastalar herhangi bir yakınma ile başvurduklarında izlendikleri merkeze sevk edilmeleri uygun olacaktır. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Böbrek transplantasyonu yapılacak çocuklarda immunizasyon transplantasyon öncesi tamamlanmalıdır. USA. Kliegman RM. 4. Pediatric Nephrology and Urology: The Requisites in Pediatrics. • Günlük protein alımı yaş ve diyaliz tipine göre düzenlenmelidir. Türkiye Klinikleri Pediatri Özel: Pediatrik Nefroloji Özel Sayısı 2004. Arvin AM. Alpay H.C. Standart aşılara ek olarak pnömokok. USA. Canlı virüs aşıları ise en az bir ay önce yapılmalıdır. Antıp A. fosfor içeriği yüksek süt gibi ürünler. • Kronik böbrek yetmezliği tanısı olan.Baskı. 2004 Kaplan BS. Türkiye • Hipertrigliseridemi • Glukoz intoleransı • Deri bulguları: Kaşıntılar. Ayrıca diğer aşıların yapılması da 6 ay süre ile geciktirilmelidir. • Yeterli kalori verilmeli. üre-kreatinin yüksekliği olan hastalar 2. 2004 Cin Ş. Proteinin biyolojik değeri yüksek olan hayvansal proteinlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. varicella ve influenza aşıları da önerilmektedir. Aşılama: Diyaliz hastalarına canlı polio aşısı dışındaki tüm canlı attenüe aşılar ve inaktif aşılar güvenle yapılabilir. Çocuklarda Böbrek Hastalıkları ve Aşılar. anemi ve renal osteodistrofi tedavileri düzenlenmelidir. hiperpigmentasyon. Transplantasyonun olabildiğince erken yapılması komplikasyonların gelişmesini engellemesi açısından önemlidir. hipertansiyon. İlaç kullanımı: Kronik böbrek yetmezlikli çocuklarda kullanılan tüm ilaçlarda kreatinin klirensine göre doz ayarlanması gereklidir. Transplantasyon yapılan hastada canlı virus aşıları yapılmamalıdır. 2. baskı.2:164-167 Behrman RE. tuz ve potasyum kısıtlanmalıdır. Kaynaklar 1. • Kan transfüzyonu kesin endikasyon olmadıkça yapılmamalıdır. sürekli ayaktan periton diyalizi (SAPD) veya makine diyalizi biçiminde yapılabilir. Okula Yönelik Öneriler • Kronik böbrek yetmezliğine ilişkin belirtiler konusunda dikkatli olunmalıdır. Transplantasyon yapılan hastalarda ilaç dozlarının azaltıldığı 6 aydan sonraki dönemde temel immunizasyon ve pekiştirme dozları güvenle uygulanabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Peritonit tanısında en önemli bulgu diyaliz sıvısının bulanık olmasıdır. Philadelphia. Sevk Kriterleri • Böbrek yetmezliği kuşkusu olan. Böyle bir durumda hastanın hızlı biçimde izlendiği merkeze gönderilmesi gerekir. basamak sağlık kurumlarına sevk edilmelidirler.

5-1 mg T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Farmakoterapi: – Digital Toplam digitalizasyon dozu Çocuk Ergen 0. • Sedasyon: Çok ajite ise morfin veya fenobarbital kullanılabilir. • İstirahat: Kalbin yükünü azaltır.Yatağın baş tarafı yükseltilerek pulmoner konjesyon azaltılmaya çalışılmalıdır. Pulmoner konjesyon belirtileri • Takipne • Hışıltılı solunum • Akciğerde raller • Efor dispnesi • Öksürük • Ortopne 3.C. Tedavi • Kalp yetmezliğine yol açan nedenin ortadan kaldırılması ilk adımdır. • Oksijen: Pulmoner konjesyon çok fazla ise pozitif basınçlı ventilasyon yapılmalıdır. ancak ritim bozukluğu varsa yararlıdır. • Ventrikülün sistolik ve diyastolik fonksiyonlarını değerlendirmek için ekokardiyografik inceleme değerli olur. • EKG tanı koymada yardımcı değildir.025-0. Sistemik venöz konjesyon belirtileri • Hepatomegali • Boyun venlerinde dolgunluk • Periferik ödem Laboratuvar • Göğüs radyografisi kalpte büyümeyi gösterir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı E. Genellikle yapısal kalp anomalileri nedeni ile artan sistolik ve diyastolik yüklenme sonucu veya enfeksiyon ve metabolik olaylar nedeni ile kalbin çalışma gücünün azalması kalp yetmezliğine neden olur. Nedenler Çocukluk çağı ve ergenlikte kalp yetersizliği seyrek görülür.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 201 .T. KONJESTİF KALP YETMEZLİĞİ Tanım Kalbin dokulara gerekli kan akımını ve oksijeni sağlayamaması sonucu oluşur. Pulmoner vaskülarite kalp yetmezliğinin etyolojisine göre değişir. • Diyet: Çocukluk çağında tuzsuz yemek hastanın iştahsızlığına neden olacağından tuz kısıtlaması pek fazla önerilmez. Myokard performansının bozulması ile ilgili belirtiler • Kardiyomegali • Taşikardi • Gallop ritmi • Periferik nabızların zayıflaması • Pulsus alternans • Gelişme geriliği • Terleme 2.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.040 mg/kg 0. Tanı Klinik Bulgular 1. Sadece büyük çocuklar yemeklerine ek tuz koymadan yemelidir.

Diüretik: Kalp yetmezliğinde en sık kullanılan diüretik Furosemid’tir (1-2 mg/kg İV ) . 2004 Cin Ş. kalan yarısı ikiye bölünerek 12 saat arayla verilir. 17. Kliegman RM. Driscoll DJ.1 – 2 mg/kg/gün (2-3 dozda) • Enalapril 0. hastanın digital öncesi elektrolit bozuklukları olup olmadığı kontrol edilmelidir. kapak yetersizliklerinde sık olarak kullanılır. Sürdürme (idame) digital dozu 12 saat arayla toplam digitalizasyon dozunun ¼’i kadar olmalıdır.Kalp yetersizliğinin kronik tedavisinde β. Ankara.18 mg/kg/gün Hipotansiyonu olan ve periferik perfüzyonu bozulmuş ağır kalp yetmezliği olguları yoğun bakımda izlenmeli ve bu amaçla acil olarak sevk edilmelidir. Gutgessel HP. Allen HD. 22: 1527– 1560 202 T.Ard yükü azaltan ilaçlar ve anjiotensin konverting enzim (ACE) inhibitörleri: Çocukluk çağının dilate kardiyomyopatilerinde. baskı. Philedelphia. WB Saunders. • Karvedilol 0. • Kaptopril 0. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. 2. Children and Adolescents. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1.bloker ilaçlar kullanılır. Swedberg K.5 mg/kg/gün (12 – 24 saatte bir) . Guidelines for the diagnosis and treatment of chronic heart failure. Kaynaklar 1. Clarck EB. Eur Heart J 2001. baskı. Antıp A. 2001 Behrman RE. Türkiye Önerilen dozun yarısı hemen. Volume II. . Lippincolt Williams & Wilkins. EKG yakından izlenir. Philedelphia.C. syf. Jenson HB. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Ş.Sağlık Bakanlığı. 3. Nelson Textbook of Pediatrics. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.08 – 0. 6. 206. Okula Yönelik Öneriler Bkz. 2004 Remme WJ.baskı. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Sinüs düğümünün kontrolü ile sağlanan normal kalp hızı Tablo 8.F-1’de görülmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 203 . sinüs düğümünden çıkan uyarıların iletim yollarından geçerek ventrikül kasına ulaşması ile sağlanır. ameliyattan 5–10 yıl sonra ortaya çıkar. Kalbin normal ritminin bozulması disritmi olarak tanımlanır ve disritmiler de kalp hızına göre bradiaritmiler ve taşiaritmiler olarak iki grupta incelenir.F-2). Kalp kasının otomatik uyarı üretme ve ritmik kasılma özellikleri sinüs düğümünün kontrolü altındadır. I° AV blok (Şekil 8.T. Tablo 8.F-3) klinik olarak önemli değildir. Spor yapan atletik çocuklarda sık görülür. Belirtisi olan bradikardilerde kalp pili takılması için sevk edilmelidir (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-1. kas hastalıkları gibi bir nedenle edinsel veya idiopatik olarak gelişebilir. Şekil 8.F-1). Egzersiz ile kalp hızını artırırlar. DİSRİTMİLER Kalbin çalışması. Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı F.F-2.F-1: Sağlıklı çocuklarda kalp hızı Uykuda 2 – 10 yaş arasında Uyanık Egzersizde Uykuda 10 yaş üzerinde Uyanık Egzersizde 60 – 90 /dk 70 – 110 /dk 200 /dk 50 – 90 /dk 55 – 90 /dk 200 /dk BRADİARİTMİLER 1. Hasta Sinüs Sendromu: Bradikardi – taşikardi atakları ile gider.C. T.C. Sinüs bradikardisi 2.F-6) dönüşebileceği için önem taşır. Atriyoventriküler Bloklar: Konjenital olabileceği gibi ameliyat. Tedavi gerektirmez.C. enfeksiyon. Bradikardili hastalarda en sık görülen III° AV blok veya tam AV bloktur. Sinüs Bradikardisi: Kalp hızının çocukluk çağında 60 /dk’nın altında olmasıdır (Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 8. II° AV blok (Şekil 8. Hasta sinüs sendromlu bir hastanın EKG’si 3. Genellikle konjenital bir kalp hastalığının düzeltilmesi sırasında sinüs bölgesinin zedelenmesiyle.F-4.F-5) III° AV blok’a (Şekil 8.

2 mg/kg’a çıkılır. baş dönmesi.C. yüze buz uygulaması gibi vagal tonusu artırıcı işlemler yapılır. Tedavisinde “val salva manevrası”. Supraventriküler Taşikardi: Çocukluk çağında en sık görülen taşiaritmidir (Şekil 8. Kinidin ve prokainamid ile sinüs ritmi düzeltilmeye çalışılır.F-9).C. feokromasitoma.F-7. I° AV blok Şekil 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kardiyomegalinin bulunması.Sağlık Bakanlığı. kalp hızının 45/dk altında olması kalıcı kalp pili için gerekli endikasyonlardır. tirotoksikoz. Atriyal Flutter ve Fibrilasyon: Konjenital ve akkiz kalp hastalıklarında geniş ve gergin atriyuma bağlı olarak ortaya çıkabilir veya atriyal cerrahilerden sonra gelişebilir (Şekil 8. II° AV blok tip I Şekil 8.5 – 2 watt-sn/kg uygulanır ya da kardiyoversiyon yapılabilecek bir merkeze sevk edilmelidir. Bu tür hastalar bekletilmeden sevk edilmelidir. myokardit ve pulmoner enfeksiyonlarda gözlenebilir. 8.F-4. Kardiyoversiyon öncesinde hastaya digital verilmemelidir.F-5. egzersiz intoleransı. III° AV blok TAŞİARİTMİLER 1. Şekil 8. Maksimum doz 12 mg olacak şekilde uygulanır. II° AV blok tip II Şekil 8. 204 T. Atriyoventriküler hızı yavaşlatmak için digital kullanılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.1 mg/kg İV verilir.F-3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Supraventriküler taşikardi 2. Türkiye Tam AV bloklu hastalarda senkop.F-6. romatizmal kalp hastalıkları. Yanıt yoksa adenosin 0. tek taraflı karotis masajı. Yanıt alınamaması durumunda 0. Şekil 8. Genellikle kalp yetmezliği bulguları vardır.F-7). Yine yanıt alınamazsa bekletilmeden kardiyoversiyon 0. Bazı konjenital kalp hastalıklarında.F-8. kalp yetersizliği bulguları.

uzun QT sendromunda gözlenir. Volume II.F-11. 4. Driscoll DJ. Şekil 8. Clarck EB. Jenson HB.F-10. Philedelphia.T. 2. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. Bu hastaların bir üst merkeze sevki gerekir. Atriyal flutter Şekil 8. 51 (6): 1537–1551 1. kalp tümörleri.baskı. Kaynaklar Allen HD. Kalp Hastalığı Olan Çocuğun Okulda İzlemi. Lippincolt Williams & Wilkins. 2001 Behrman RE. EKG’de üç veya daha fazla ard arda gelen prematür ventriküler kontraksiyon görülmesi ile tanı konur (Şekil 8. Ankara.Ş. baskı. Acil tedavide lidokain (1 mg/kg) ve kardiyoversiyon (1 – 2 watt-sn/kg) uygulanır. kardiyomyopati. 6. WB Saunders. Ventriküler Taşikardi: Miyokardit.C. Nelson Textbook of Pediatrics. Shah M. Ventriküler fibrilasyon Okula Yönelik Öneriler Bkz. kokain kullanımı. Uygun koşullar sağlanarak hasta sevk edilir. Atriyal fibrilasyon 3. Philedelphia. Genellikle eksternal kalp masajı ve defibrilasyon yapılması gerekir.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.F-8. Pediatr Clin North Am 2004. Şekil 8. 17.C. 3. Evaluation of the child with an arrthymia. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. Gutgessel HP. mitral valv prolapsusu. intraventriküler cerrahi uygulanan hastalarda. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 205 . 2004 Cin Ş.F-9. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.F-10). Children and Adolescents. 2004 Kaltman J. syf.F-11). Antıp A. 206.Ventriküler taşikardi 4. baskı. T. Ventriküler Fibrilasyon: Ölüme götürebileceği için acil tedavi gereklidir (Şekil 8. aritmojenik sağ ventrikül displazisinde. Kliegman RM. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Şekil 8.

Büyüme Yetersiz kalori alımı. Enfektif endokardit profilaksisinde diş bakımının önemli olduğu doktoru tarafından vurgulanmalı. prostetik kapaklara bağlı olarak mekanik hemoliz gelişebilir. İlaçların idamesinde aile ile doktor işbirliği içinde olmalı. Ancak ameliyat edilmiş basit şant lezyonlarında (ASD. Okul çağındaki kalp hastalığı olan çocukların öğretmenlerine bu durum anlatılmalı ve enfeksiyonu olan arkadaşlarından uzak durması sağlanmalıdır. Prostetik kapak bulunan hastalarda antikoagülan tedavinin idamesi de önem taşımaktadır. Hepatik enzimleri indükleyen fenobarbital ve fenitoin kullanımının karaciğerden metabolize olan anti aritmik ilaçların ve kumadinin etkisini azaltacağı unutulmamalıdır. Romatizmal kapak hastalarında. 206 T. • Aspleni sendromlarında enfeksiyonlar sıktır. Hastaların beslenmeleri. Eğer kompleks kalp hastalıkları tamamen düzeltilemezse. malabsorbsiyon ve artan enerji gereksinimi büyümeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Hematolojik Bozukluklar Kalp hastalığı olan çocuklar anemi yönünden yakından izlenmeli. Enfeksiyonlar • Soldan sağa şantlı hastalarda akciğer enfeksiyonları sık görlür. serum demir düzeyleri normal sınırlarda tutulmalıdır.C. • Enfektif endokardit riski nedeniyle opere edilmiş ve edilmemiş bütün kalp hastalarında enfektif endokardit profilaksisi uygulanmalıdır (Tablo 8. Hastanın solukluğu. diş çürükleri varsa tedavisi yapılmalıdır. gerekirse özel eğitim verilmesi konusunu gündeme getirmesi gerekir. Ameliyat edilebilir hastalarda bu hastalıkların düzeltilmesi zeka gelişimine de katkıda bulunur. • Romatizmal kapak hastalıkları olanların streptokok enfeksiyonlarından korunmaları için üç haftada bir depo penisilin yapılması önerilmelidir. İlaçların birlikte kullanılması da ilaç etkilerini değiştirebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Aspleni sendromları ve immün yetmezlikli hastalarda kan verilecekse ışınlanmış kan ve kan ürünlerinin kullanılması gerektiği unutulmamalıdır. Türkiye G. KALP HASTALIĞI OLAN ÇOCUĞUN OKULDA İZLEMİ Okul sağlık ekibi kalp hastalığı olan çocuğun izlemi sırasında primer rahatsızlığa yönelik tedavinin yanısıra diğer sağlık sorunlarını da göz önüne almalıdır. Hastayı izleyen doktorun bu durumu çocuğun toplumsal çevresi ve öğretmeni ile paylaşması. kalp hızının artışı ve splenomegali hemolizi akla getirmelidir. hipoksiyi düzeltebilmek amacı ile palyatif olarak yapılan aortikopulmoner şant ameliyatları hastaların mental gelişimlerini çok etkilemez. hastaların dişlerini fırçalamaları sağlanmalı. Enfeksiyon sıklığını azaltmak amacıyla aşılarının aksatılmaması ve grip aşısı uygulanması gerekir. Kardiyak lezyonların yol açtığı hemodinamik bozukluklar giderildiği zaman hastalar normal büyüme hızına erişmektedirler. Mental Gelişim Siyanozu olan hastalarda mental gelişim olumsuz yönde etkilenmektedir. Örneğin digoksin kinidin ile kullanılıyorsa digoksin dozunu azaltmak gerekir.G-1). Karaciğer hastalıklarında ve hepatik enzimleri baskılayan simetidin.Sağlık Bakanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Konotrunkal anomalili hastalarda immün yetersizlik bulunabilir ve bu hastalar enfeksiyona eğilimlidir.C. soluk. koagülasyon profilleri yakından takip edilmelidir. isoniasid kullanıldığında eliminasyon yavaşladığından ilaçların dozunu artırmak gerekebilir. iştahsız çocuklarda hemoglobin düzeyi mutlaka denetlenmelidir. Çarpıntısı olan. Elektrolit Bozuklukları Kalp yetmezliğine yönelik digital – diüretik alan hastalarda potasyum düzeyi iyi izlenmelidir. VSD) profilaksi gerekmez. artmış enerji gereksinimlerine göre düzenlenmelidir.

Yolculuk • Aşırı sıcak bölgelere uzun süreli yolculuklardan kaçınılmalıdır. • Yüksek yerlere uzun süreli yolculuk siyanotik hastalarda oksijen doygunluğunu daha da düşüreceği için önerilmemelidir. oral (en fazla. 2gr) 50 mg/kg. im-iv (En fazla 2 gr) 50 mg/kg oral (En fazla 2 gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dak önce İşlemden 30 dakika önce İşlemden 1 saat önce Uygulama zamanı * Prostetik kapak hastaları.5 mg/kg. fokal nörolojik bulguları.T. • Kalp pili takılmış olan hastaların pillerin özelliklerini taşıyan kartları yanlarında olmalı. oral(en fazla 600mg) 50 mg/kg. ** Ameliyat edilmiş veya edilmemiş bütün hastalar orta derecede risk grubundadır.C. Böyle hastalara geniş spektrumlu bir antibiyotik başlanıp hemen sevk edilmelidir. im-iv (En fazla 1gr) İşlemden 6 saat sonra 25 mg/kg oral (En fazla 1gr) 20 mg/kg iv (En fazla 1 gr) İşlemden 30 dakika önce 1. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.5 mg/kg. aortikopulmoner şantlı hastalar yüksek riskli hasta grubunda kabul edilir. T. im/iv (en fazla 2gr) 20 mg/kg.C. oral (en fazla 2gr) 15 mg/kg.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Tablo 8. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 207 . im-iv (En fazla 2gr) İşlemden 30 dakika önce 1. siyanotik hastalar. im-iv (En fazla 120 mg) Ampisilin veya Amoksisilin Yüksek riskli hasta Penisilin alerjisi varsa Orta derecede riskli hasta** Orta derecede riskli Penisilin alerjisi varsa Vankomisin ve Gentamisin Ampisillin veya Amoksisilin Vankomisin 25 mg/kg. ağız.G-1: Enfektif endokardit profilaksisinde kullanılması önerilen ilaçlar ve dozları Diş. Santral Sinir Sistemi Tutulumu Şantlı kompleks kalp hastalıklarında veya ameliyat edilemeyen siyanotik hastalarda düşmeyen ateş varsa beyin apsesi olasılığı akla gelmelidir. üst solunum yolları ve ösefagus ile ilgili işlemler Hastanın özelliği Standart genel profilaksi Ağızdan alamayan hasta Penisilin alerjisi varsa İlaç Amoksisilin Ampisilin Klindamisin Sefaleksin veya Sefadroksil Azitromisin veya Klaritromisin Doz 50 mg/kg. Baş ağrısı. kişilik değişikliği olan hastaların santral sinir sistemi mutlaka değerlendirilmelidir. iv (En fazla 120 mg) 50 mg/kg. oral(en fazla 500mg) İşlemden bir saat önce Uygulama zamanı İşlemden 1 saat önce İşlemden 30 dakika önce Gastrointestinal (ösefagus hariç) veya genito üriner işlemler Hastanın özelliği Yüksek riskli hasta* İlaç Ampisilin ve Gentamisin Doz 50 mg/kg. manyetik alanlardan uzak tutulması sağlanmalıdır.

17. J Am Coll Cardiol 1998. kardiyomyopati. 2004 Tunaoğlu FS. Lippincolt Williams & Wilkins. Katkı Pediatri Dergisi. 5. 2004 Bonow RO.C. Mitral ve aort kapak yetmezlikleri. fotoğrafçılık gibi toplumsal içerikli uğraşlar edinmesi sağlanmalıdır. Nelson Textbook of Pediatrics.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Philedelphia. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye Spor Birinci basamakta doktora en çok sorulan önemli bir durumdur. Jenson HB. Driscoll DJ. Gutgessel HP. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Carabello B. hipertrofik kardiyomyopati ve aort darlığı bulunan çocuklar egzersiz sırasında belirti verebilirler veya yakınmaları artabilir. çevresiyle ve kendisiyle barışık kişiler olmasını sağlamaktır. 32: 1486–1488 Cin Ş. Kliegman RM. Moss and Adam’s Heart Disease in Infants. 4. 3. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları1. De Leon AC. baskı. hastası ile iyi iletişim kurmalıdır. spor yapmayı severler. Allen HD. Volume II. Antıp A. Psikolojik Sorunlar • Çocuğun hareketliliğinin gereksiz olarak kısıtlanmamasını sağlayacak olan kişi doktorudur. Kalp hastalığı olan çocuğun izlemi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Kaynaklar 1. baskı. • Müzik. Clarck EB. WB Saunders. 2001 Behrman RE.Ş. • Doktor. Philedelphia. Children and Adolescents. • Amaç hastaların kalplerinin kronik olarak hasta olmalarına karşın ruh sağlıklarının sağlam. Ankara. 2.baskı. 6. 1996(3):535–554 208 T. Egzersiz sırasında ani ölüme yol açabilen kalp hastalıkları: • Hipertrofik kardiyomyopati • Ağır aort darlığı • Eisenmenger sendromu • Mitral valv prolapsusu • Koroner ateroskleroz • Uzun QT sendromu • Marfan sendromu • Siyanotik konjenital kalp hastalıkları Bu hastalıklarda spor yapılması önerilmez. ACC/AHA guidelines for the management of patients with valvular heart disease. et al. • Hastaneye yatış durumları mutlaka uygun bir dille anlatılmalıdır.Sağlık Bakanlığı. Çünkü bütün çocuklar koşmayı.

Ağır astım atağı geçiren çocuklarda klinik. Atak geçiren bir çocukta siyanoz. Tanı Kesin tanı solunum fonksiyon testlerinde alt solunum yolu obstrüksiyonunun saptanması ve bu obstrüksiyonun 2 puff salbutamole yanıt vermesi (Reverzibilite testi.C. • Çocuk kısa cümleler ile konuşur. Belirtiler daha çok gece/sabaha karşı yoğunlaşır ve belirtilerin astım tetikleyicileri (viral solunum yolu enfeksiyonları. FEV1 de %12 veya PEF de %15 artış olması) ile konur. Ayırıcı Tanı • Akciğer infeksiyonu • Yabancı cisim aspirasyonu • Kalp yetmezliği • Kitle • Kistik fibrozis • Primer silyer diskinezi • Bronşiektazi T. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Klinik Bulgular Ataklar biçiminde yineleyen. sigara ve yoğun allerjen teması gibi çevresel etmenlerin de etkisi vardır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. allerjenler. • Dispne konuşurken fark edilir. Bu nedenle kronik öksürük yakınması olan çocuklarda astım ayırıcı tanıda yer almalıdır. • Nabız (>120 /dak. öksürük. aşırı hijyenik yaşam. • Suprasternal retraksiyon ve burun kanadı solunumu görülür. sinüzit.C.T. Ayrıca hava kirliliği.) ve solunum sayısı (30-40 /dak.) ve solunum sayısı (>40 /dak.) artmıştır. Nedenler Gerçek nedeni henüz bilinmemekle birlikte kabul edilen en önemli risk etmeni kişisel ve ailesel atopik hastalık (astım. ASTIM Tanım Astım. hışıltı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı H. Hastalık büyük oranda okul öncesi yaş döneminde başlamakla birlikte.) artmıştır. atopik dermatit) öyküsüdür. yoğun kokular. alerjik rinit. • Nabız (100-120 /dak. Hastalığın fizyopatolojisi hava yollarındaki kronik inflamasyon ve bunun neden olduğu hava yollarındaki geri dönebilir obstrüksiyon ve hiperreaktivitedir. • PEF en iyi değerin %60-80 arasındadır. bilinç bulanıklığı veya sessiz göğüsten her hangi birinin bulunması her zaman solunum yetersizliğini düşündürmelidir. Orta şiddette astım atağı geçiren çocuklarda klinik. • Cilt soluk ve dispne dinlenirken bile farkedilir.C. göğüste sıkışma hissi ve nefes darlığı olur. • Suprasternal retraksiyonlar vardır. • Çocuk konuşurken her kelimeden sonra soluklanma gereksinimi duyar. Astım çocuklarda yüksek morbidite ve mortaliteye neden olabilmektedir. egzersiz ve steroid olmayan antiinflamatuvarlar gibi bazı ilaçlar) ile ortaya çıkması ve bronkodilatör tedavilere yanıt vermesi belirgindir. ülkemizde okul çocuklarında tanı almamış astımlı çocuklara sık rastlanır. • PEF en iyi değerin %60’dan düşüktür. Hışıltı her zaman ataklara eşlik etmeyebilir. çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 209 .

Canchamber vb.) ile her seferinde 4-8 puff olacak biçimde verilmelidir.Sağlık Bakanlığı. atak durumunda kullanacağı ilaçları. Kronik Tedavi: Astımlı bir çocuk. .H-2). Astım tedavisi atak tedavisi ve kronik tedavi (uzun süreli tedavi) olarak iki başlık altında incelenir. Ancak viral solunum yolu infeksiyonları örneğinde olduğu gibi her zaman bu tetikleyicilerden bütünüyle kaçınmak olası değildir.C. yakınmaların ataklar biçiminde geldiği ve ataklar arasında belirtilerin olmadığı “intermitan” tiptir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ne zaman hekime başvuracağını. Hastaların belirtilerinin kronik olduğu tip “persistan astım” olarak isimlendirilir ve yakınmaların yoğunluğuna göre hafif. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aile ve hasta arasında yeterli bir iletişim kurulması ile sağlanabilir. PEFmetre ucuz ve kolay kullanılabilir bir aygıt olması nedeniyle sağlık merkezlerinde ve okulların sağlık birimlerinde mutlaka bulundurulmalıdır. tedavi ilaçlarının etkilerini ve olası istenmeyen etkilerini bilmelidir. Aerochamber. Çocuğun ilerleyen yaşıyla orantılı bir şekilde tedavi sorumluluğunu üstleneceği bir plan yapılmalıdır.H-1). Atak Tedavisi: Astımlı her çocuk atak geçirebilir ve yoğunlaşan astım belirtileri. inhale kortikosteroid. uzun etkili beta-2 agonistler. . Nebuhaler.%80’in altında kalan çocukların tedavisine sistemik kortikosteroidler eklenmelidir. orta ve ağır olarak sınıflandırılır (Tablo 8.C. tedavi öncesine göre. Tablo 8. hastalığınının kontrolü için öncelikle belirtilerini tetikliyen uyaranları ve bunlardan sakınmayı öğrenmelidir. • Eğer “ekspiratuvar doruk akım hızı” (peak expratory flow:PEF) ölçümü yapılabiyorsa*.%60’ın altında kalan çocuklar hızla acil servislere nakledilmelidir. Bazen yalnızca öksürük atağın tek belirtisi olabilir. Kromolin. ailesi ve hekim yakın işbirliği içinde olmalıdır.4/ay ≥5/ay Çok sık • Persistan astımlıların hepsi ve intermitan astımlıların bir grubu sürekli profilaktik ilaçlar kulanmalıdırlar. Astımın en sık rastlanan tipi. Hastalığın doğasında tedavi gereksinimi değişebileceğinden hasta.H-1: Astım şiddeti sınıflaması Semptomlu günler Hafif intermitan Hafif Persistan Orta Persistan Ağır Persistan Gece semptomları FEV1 veya PEF (beklenen değer%) ≥%80 ≥%80 %60-80 ≥ %60 PEF Değişkenliği <%20 %20-30 >% 30 > %30 <1/hafta >1 /hafta < 1/gün Her gün Sürekli ≤2/ay 3 . Sabutamol veya Terbütalin inhalerler Bu ilaçlar aracı tüpler (Volumatik. • Üç doz sonunda rahatlamayan veya soluma sonrası durumu 2 saat süre ile stabil kalmayan çocuklarda tedaviye mutlaka sistemik kortikosteroidler (5-2 mg/kg/gün) eklenmelidir. Solunduktan 20 dakika sonra yeterince rahatlamayan çocuklarda doz iki kez daha yinelenebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . tedavi amaçlarını. teofilin ve lökotrien reseptör antagonistleri bu amaçla kullanılan ajanlardır (Tablo 8. * Astımda tıkanmanın şiddeti her zaman belirtiler ile koşut olmadığından solunum fonksiyonlarının atak tedavisi boyunca nesnel olarak izlenmesi önerilir. Hasta ve ailesi atağın ilk belirtilerini. Optichamber.) 210 T. üç doz bronkodilatöre karşın tedavi sonrası PEF değeri. artan bronkodilatör gereksinimi astım atağı geliştiğini düşündürmelidir. gelişen solunum sıkıntısı. • β-2 agonistler. nedokromil. Türkiye Tedavi Astım tedavisinin başarısı hekim.

. profilaktik tedavinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini düşündürmelidir. bu nedenle yüksek dozlarda boy uzama hızının yakından izlenmesi gerekir. orta ve ağır persistan hasta tedavilerinin ikinci ve üçüncü basamak merkezlerde yapılması uygundur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Yüksek miktarda bronkodilatör gereksinimi. — LTRA İKS: İnhaler kortikosteroid LTRA: Lökotrien reseptör antagonisti • Her astımlının hastalığın solunum yollarında oluşturabileceği tıkanmanın şiddetini değerlendirmek için “ekspiratuvar doruk akım hızı ölçeri” (PEFmetre) sahibi olması uygundur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 211 . Tablo 8.C. Ağız içinde kandidiyazis ve ses de çatallaşma diğer sık görülen istenmeyen etkilerdir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • İntermitan ve hafif persitan astımlı hastalarda kronik tedavi birinci basamakta yapılabilirken.Ayda ikiden fazla gece uyanması olması astımın yeterince kontrol altında olmadığını. Taşınma sırasında bronkodilatör ve oksijen uygulaması sürdürülmelir. . • Astımlı bir çocukta.Acil başvurusu veya hastaneye yatırılma gereksinimi. . — Yavaş salınan teofilin. Hastalığın kontrol altında olup olmadığının belirlenmesinde sabah ve akşam ölçülen PEF değerleri kullanılabilir ve bu iki değer arasında %20 ve üstü farklılık olması hastalığın yeterince kontrol altında olmadığını gösterir. • Genelde astım tedavisine bağlı istenmeyen etkilerin görülmesi beklenmez. T.Egzersiz kısıtlılığı.H-2: 5 yaş üstü çocuklarda astım şiddetine göre tedavi Hafif İntermitan Hafif Persistan İlk seçenek Gerek yok Kontrol Edici İkinci seçenek • Yavaş salınan Teofilin veya • kromonlar veya • LTRA • Orta doz İKS’e eklenen LTRA veya • Yavaş salınan Teofilin S e m p t o m Giderici Gerektiğinde hızlı etkili beta-2 agonist • Salbutamol veya • Terbütalin Düşük doz İKS (<400µg/gün budesonid veya eşdeğeri) Orta Persistan Ağır Persistan • Düşük-orta doz İKS (<800µg/gün budesonid) veya • Eşdeğeri ve uzun etkili β-2 agonist • Yüksek doz İKS (>800mcg/gün) ve • Uzun etkili β-2 agonist ve • Gerektiğinde aşağıdakilerden biri veya fazlası — Oral steroid. .C.T.C. Hastalığın kontrol altında olduğu dönemde ölçülen değer “en iyi değer” olarak kaydedilmeli ve bu değer çocuğun büyümesine koşut olarak artacağından ölçüm en az 6 ayda bir yinelenmelidir. Solunarak alınan kortikosteroidlere bağlı olası istenmeyen etkilerin başında boy uzama hızında yavaşlama gelir. Sevk Kriterleri • Yaşamı tehdit eden ve ağır atak geçiren her hastaya acilen bronkodilatör uygulanmalı ve sistemik kortikosteroidin ilk dozu yapılıp bir ambulans ile acil servise nakledilmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

2000. allerjenlerin (ev tozu akarı. 2006. arkadaşlar ve öğretmeler) gerekli bilgi ve eğitim kazandırılmalıdır. baskı Mosby. Yunginger JW. Hastalar hakkında bilgi içeren basit ve pratik bir kayıt sitemi oluşturmalıdır. inhale ilaç ve aracı tüp kullanma konusunda eğitmelidir.2007 T. hemşiresini PEFmetre. enjektör) okul sağlık biriminde bulundurmalıdır. • Astımlı çocuklar ve aileleri ile okul yılı başında bir araya gelerek tedavi. Kronik tedavinin her astımlıda egzersiz ile oluşan yakınmaları ortadan kaldırması beklenir.C.com Online erişim tarihi: 08. Global Initiative for Asthma (GINA).Sağlık Bakanlığı. • Orta şiddette atak geçiren çocuklarda bronkodilatör yanıtı iyi ise ve bu yanıt minimum 2 saat devam ediyorsa acil sevke gerek olmayabilir. maks. Ortamda yoğun kokuların (boya. hayvan) bulunmaması. Bu uygulamada okul hekimi veya hemşiresi görev alabilir. yerine toz bırakmayan tebeşir veya keçeli kalem seçilmelidir. Middleton’s Allergy: Principles and Practice.org. Ancak bu sağlanamadığında astımlı çocuklara beden eğitimi dersi öncesi bronkodilatör verilmesi uygun olur. PEF değeri ve uygulanan tedavi ayrıntıları bulunmalıdır. NIH. vernik. Philadelphia. • Astımlı çocukların okuldaki tüm etkinliklere katılımının sağlanması astım tedavisinin amacıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2003 Pocket guide for asthma management and prevention. • Sevk edilen her hasta hakkında gönderildiği hekime yazılı bilgi verilmelidir. Astımlı çocuğun olduğu sınıflarda toza neden olan tebeşir kullanılmamalı. 3. • Akciğer sağlığının ayrılmaz bir parçası olan etkin ve edilgin sigara içimi konusunda eğitim ve bilgilendirme toplantıları düzenleyebilir. • Yineleyen akciğer belirtileri olan çocuklarda astım olasılığını dikkate alarak gerekli tetkik ve tedavi konusunda katkıda veya yönlendirmede bulunmalıdır. . tozun azaltılması ve ortamların uygun havalanması yönünde önlemler aldırmalıdır.Acil başvurusu ve hastaneye yatma gerektiren. . duman gibi). küf mantarı.09. ancak bu durumda hastanın hekimine danışarak sistemik steroid başlanması gerekebilir. . Burada hastanın görüldüğündeki ve tedavi sonrasındaki klinik özellikleri.tr Online erişim tarihi: 08. Adkinson NF. araçları (aracı tüp.2007 Toraks Derneği Ulusal Astım Tanı ve Tedavi Rehberi. • Okul hekimi. • Okul hekimi ve hemşiresi çocukların hekimlerinden ve ailelerinden gelen bilgiler doğrultusunda. Kaynaklar 1. Inc.01 mg/kg/ doz. Okula Yönelik Öneriler • Okul hekimi. Burada hastalık ve tedavisi ile ilgili bilgiler yanında aile ve hastanın hekimi ile hızla temasa geçilmesini sağlayacak gerekli bilgiler de yer almalıdır.Sık atak geçiren. 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Astımın hastalarda anksiyete oluşturabileceğini ve/veya çevre baskısına neden olabileceğini göz önünde tutarak hasta ve çevresine (aile. hamamböceği. tedavilerini uygun şekilde kullanmasına destek olabilirler. www.C. Bir hemşirenin bulunmadığı durumlarda öğretmenlerden bir veya bir kaçına bu eğitim verilmelidir.Egzersiz kısıtlılığı olan. Bochner BS. adrenalin.50mg İM veya SC) ile tedaviye başlanabilir. Türkiye • Hastanın genel durumu bronkodilatörü soluyarak almaya uygun değilse adrenalin (0.. Istanbul. Bu çocuklarda herhangi bir egzersiz kısıtlamasına da gerek yoktur. beklenti ve olası sorunları tartışmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 212 . 2.09. oral kortikosteroid). PEFmetre. Ancak bu konuda en iyi yaklaşım çocuğun bu beceriyi kendisinin kazanmasıdır. Pennsylvania.Astım belirtileri okul başarısını etkileyen her hastanın kronik astım tedavisi gözden geçirmeli ya da hastayı sevk etmelidir. Simons FER. • Okul hekimleri ağır atak geçiren çocukların yanı sıra. • Öğrenciler arasında orta veya ağır astımlıların veya genel durumu hızla bozulan astımlıların olması durumunda okulda nebülizer ve oksijen tedavisi verecek sistemin oluşturulması gerekir. 6. www. .ginasthma. • Astım atağı tedavisinde acil gereksinim duyacağı tüm ilaçları (salbutamol veya terbütalin inhaler. okul ortamının astımlı çocukları rahatsız etmeyecek biçimde düzenlenmesinde katkı sağlamalıdır.toraks. Holgate ST. Busse WW.

doktor.T. Genetik duyarlılığı olan kişilerde çevresel tetikleyici bir etmenin olaya katılımı ile başlar. Metabolik sendrom (obezite. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I. ailede yüklü Tip 2 Diyabet öyküsü olanlar. Antijenitesi en az olan insan insulini ya da purifie insulinler seçilmelidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tablo 8. İNSULİNE BAĞIMLI DİABETES MELLİTUS (TİP I DİYABET) Tanım Tip 1 Diyabet pankreasın beta hücrelerinin tamamının ya da tüme yakınının yıkımı sonucu ortaya çıkan ağır insülin eksikliği görülen. polidipsi ve polifaji gibi belirtilerin önlenmesi • Normal büyüme ve gelişmenin sağlanması • Şişmanlığın önlenmesi • Hiperlipideminin önlenmesi • Diyabetik ketoasidozun önlenmesi • Hipoglisemi ataklarından kaçınma • Gelişebilecek makro ve mikrovaskuler komplikasyonlardan kaçınma • Eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıkların (kronik lenfositik tiroidit.C. hasta ve okulda öğretmenlerin birlikte elele yol alması gereken.I-1: Dünya Sağlık Örgütünün diyabet tanısı için ölçütleri Plazma Glukoz Düzeyi Açlık plazma glukozu < 110mg/dl Açlık plazma glukozu 100-126mg/dl OGTT*’de 2. hipertansiyon. Tanı Tip I Diyabetin tanı ölçütleri Tablo 8. egzersiz. çocukluk çağında daha az görülmekle birlikte sıklığı tüm dünyada şişmanlığın artması ile birlikte artış göstermiştir. Tedavinin amaçları: • Yetersiz diyabet kontrolüne bağlı.saatte plazma glukozu 140-200mg/dl Rastgele ölçümde plazma glukozu ≥ 200 mg/dl * OGTT: Oral glukoz tolerans testi Tanı Normal Bozulmuş Açlık Glukozu Glukoz İntoleransı Diabet Tedavi ve İzleme Tip 1 Diyabetin tedavisi.) taranması • Psikolojik sorunların önlenmesi ve çözümlenmesi İnsülin Tedavisi: Uygun temel bir insulin düzeyini sağlayacak ve yemeklerden sonra oluşacak kan şekeri yükselmelerini kontrol edecek yemek öncesi kısa etkili insulin injeksiyonları kullanımı en uygun olan uygulamadır. Tedavide kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri tablo 8. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 213 . Tip 2 Diyabet gelişmesi açısından dikkat edilmesi gereken grubu oluşturmaktadır. Tablo 8.I-1’de görülmektedir. Tip 2 Diyabet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aile.I-2’de görülmektedir. psikolojik destek ve sürekli eğitimden oluşan bir programdır. çölyak vb. mutlak ve ömür boyu insulin bağımlılığı ile giden kronik bir hastalıktır.C. beslenmenin düzenlenmesi. insulin uygulaması. dislipidemi. yaşam tarzının uyumlandırılması. hiperandrojenizm ve hiperinsulinizm) özellikleri gösteren çocuklar.C.I-2: Diabet tedavisinde kullanılan insülin tipleri ve etki süreleri İnsulin Tipi Çok Kısa etkili (Lispro/Aspartat) Kısa etkili (Regüler) Orta Etkili (NPH) Uzun Etkili (Glarjin/detemir) Başlangıç 20-30 dk 30-60 dk 30-90 dk 40-100 dk Doruk 1-2 saat 2-3 saat 4-6 saat Yapmaz Etki Süresi 3-4 saat 6-8 saat 8-16 saat 16-24 saat T. poliüri.

Çocuk ve aile bu konuda uyarılmalıdır. aniden bayılma ve konvulsiyon ortaya çıkabilir. Diyabet İzleme Ölçütleri • Açlık kan şekerinin 80-120 mg/dl olması. Hipogliseminin engellenebilmesi için yarışmalı ağır egzersizlerden kaçınılmalı. korkulu rüyalar tanımlanır. Hipoglisemi tedavisinde.Gerekirse %10’luk glukoz solusyonu 5-10mg/kg intravenöz yolla verilebilir. terleme. 2.C. kalemleri ya da insulin pompaları ile yapılabilmektedir. Ağır gastroenterit dönemlerinde açlığa bağlı da idrarda keton çıkımı olabileceğinden idrarda glukoz ve keton denetimi birlikte yapılmalı kan şekeri yakın izlenmelidir. diyet alımındaki yetersizlik ya da egzersiz sonrasında da gelişebilir. ellerde titreme. egzersizler sırasında eller ve ayaklar travmalardan sakınılmalıdır.Hasta ağızdan alabiliyorsa glukoz tabletleri (15 g ya da 3 kesme şeker) verilerek 15 dakika sonra yeniden kan şekeri denetimi yapılmalıdır. . Diabetik ketoasidoz görüldüğünde mutlaka hastanın damar yolu açılmalı 10-20 cc/kg dozundan % 0. Gece hipoglisemilerinde kabuslar. • Glukozuri ve ketonuri olmaması. akut ensafalit. ikili insülin uygulanmasında direnç geliştiğinde. Hipoglisemi diabetin izlemi sırasında insulin dozundaki fazlalığa bağlı olabileceği gibi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Yoğun insulin uygulanması (Çoklu enjeksiyon): Yoğun insulin uygulanması insulin enjektörleri. Komplikasyonlar Diyabetin Erken Dönem Komplikasyonları • Hipoglisemik ataklar: Açlık duygusu. İdrarda keton çıkımı görüldüğünde egzersizden kaçınılmalı. tenefüs sonrasında ya da sırasında görülebilir. 214 T. hidrasyona dikkat edilmeli ve hastanın olabilen en kısa sürede izlendiği pediatrik endokrinoloji bölümü ile bağlantıya geçmesi sağlanmalıdır. ergenlik döneminde ve diyabetik komplikasyonların erken dönemlerinde yoğun insulin uygulaması seçilmelidir. sınav stresi gibi tetikleyici etmenler diabetik ketoasidoz riskini artırabilir. . Diyabetik ketoasidozun ayırıcı tanısında akut karın. • Yatarken kan şekerinin 100 mg/dl olması. nefeste aseton kokusu.C. enfeksiyon olduğu durumlarda kan şekeri ölçümlerinin ve idrarda keton izleminin daha yakın izlemi gereklidir. 12 yaş üstünde 1mg veya 0. derin solunum. Beden eğitimi dersleri. dehidratasyon ve koma gelişir. Yeni tanı alan olgularda ilk 2 ay pankreas rezervini canlandırmak için.Sağlık Bakanlığı. karın ağrısı.5mg. Doz değişimi gereken olguların izlendikleri bölüme sevk edilmesi gerekir. • Tokluk kan şekerinin 160-180 mg/dl olması. Enfeksiyon. kusma. ajitasyon. Fizyolojik insulin salınımına en yakın yöntemdir.1-0. bilinç değişiklikleri.Bilincin kapalı olduğu durumlarda glukagon enjeksiyonu (12 yaş altında 0. akut gastroenterit. • Diyabetik ketoasidoz: Bulantı. Türkiye İnsulin şemaları 2 ana grupta toplanabilir: 1. . • Gece 03-04 kan şekerinin 80 mg/dl olması. Beden eğitimi dersleri sırasında ya ek karbonhidrat verilmeli ya da o günlerde o saatleri etkileyen insulin dozu azaltılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Standart insulin uygulanması (Tek doz ya da iki doz): Tekli uygulama fizyolojik olmayıp yalnızca pankreas rezervinin canlandığı kısmi iyileşme dönemlerinde kullanılır. • Hemoglobin A1 C (glikolize hemoglobin) düzeyinin %8’in altında (ideali < %7) olması (Kronik metabolik denetimi yansıtan en duyarlı ölçüt kan şekerindeki uzun süreli yüksekliği belirleyen glukolize hemoglobin ve normal değeri % 4-6’ dır). Bu nedenle sınav dönemlerinde.2 mg/10kg kas içi veya deri altına) uygulanmalıdır. üremik koma akla getirilmelidir. salisilat entoksikasyonu.9 serum fizyolojik takılarak sevk edilmelidir. huzursuzluk. konsantrasyon bozukluğu ve baygınlık hissi oluşur. yukarıda sayılanların dışındaki olgular izlendikleri merkeze sevk edilmelidir.

Ankara. Periferik nöropatiye bağlı el ve ayaklarda uyuşma (eldiven-çorap dağılımında). Diabetli olguların hepatit A. Diyabet komplikasyonları içinde en sık ölüme neden olanı diyabetik nefropatidir.T. London. Pediatrik Endokrinoloji. 3. Blackwell Science. okul içerisinde arkadaşları ve öğretmenleri ile iletişiminde ayrıcalıklı olmadıklarının bilgisi verilmeli ve farklı davranılmaması sağlanılmaya çalışılmalıdır. baskı. Nefropatiye ait belirgin bulgular ortaya çıkmadan önce sublinik mikroalbuminuri döneminden geçilmektedir. Ağız bakımı konusunda olguların uyarılması. 2000 T. 2004 Günöz H. Bedeneğitimi dersleri sırasında ayak ve el yaralanmalarından sakınmaya çalışılmalıdır. baskı. Öcal G. 5. Hipotiroidi veya hipertiroidi görülebilir. izleyen bölümdeki doktorları ile iletişim yolunun açılması önerilmektedir. Osteopeni ve eklem mobilitesindeki kısıtlamalar geç çocukluk döneminde ortaya çıkabilir.C. ortostatik hipotansiyon. Clinical Endocrinology. Diyabet zamanla iskelet sisteminde ve eklemlerde olumsuz etkilere neden olabilmektedir. Marcel Dekker. Tip 1 Diyabete eşlik edebilecek otoimmun hastalıklar Kronik lenfositik tiroidit en sık eşlik eden hastalıktır ve serumda tiroid antikorlarının yükselmesi ile tanı konulur. baskı. öğretmenlerin ve izleyen birimin işbirliği ile izlenmesi. Hastaların okul içerisinde varsa sağlık ünitesindeki hekimin. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları.). 3. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. anestezi. Pediatric Endocrinology. Antıp AŞ. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Diyabetin Geç Dönem Komplikasyonları Diabetin geç dönem komplikasyonları erken tanı aldığında geri dönüşümlü olacağından bu komplikasyonların tanınması ve tedavisi çok önemlidir. duyu kaybı. 2. kabızlık. 3. Ayak tırnaklarının düz kesilmesi. • Nöropati (Otonomik nöropati. 2003 Lifshitz F. • Büyüme ve gelişme sorunları • Eklemlerde hareket kısıtlılığı (Artropati). Kaynaklar 1. kardiak denervasyon sendromu. velilerin. Tansiyon arteriel düzenli denetlenmeli hipertansiyon erken dönemde yakalanarak gereken önlemler alınmalıdır. Rappaport P. cinsel işlevlerde bozulma gözlenebilir. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. mesane disfonksiyonu. diyabetik ishal. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Diyabetik çocukların aile içerisinde.D. sinir iletim hızı bozulur. Newyork. baskı. Çölyak hastalığı da sıklıkla eşlik eder. ağrı. Bertrand J. ed. 1. Periferik nöropati). Otonomik nöropatiye bağlı egzersiz intoleransı. mide boşalma sorunları. Gelişebilecek üst solunum yolu enfeksiyonlarında hastalar hiperglisemi yönünden uyarılmalı ve kan glukoz düzeylerinin yakın izlemi ve izlendikleri merkezle bağlantıya geçmeleri önerilmelidir. Sık hipoglisemi atakları olan ve büyümesi bozulan olgular çölyak hastalığı açısından denetlenmek üzere sevk edilmelidir. 1995 Cin Ş. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 215 . • Retinopati • Nefropati. 6. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Pediatric Endocrinology. 4. pamuklu çoraplar giyilmesi konusunda desteklenmelidir. hepatit B ve grip aşılarının yapılması önemlidir. 2. A Waverly Comp Baltimore 1999 Brook G. Nobel Kitabevi Ltd. hemşirenin. 1996 Süoğlu Ö.C. Yordam N. Kara B (Çev. Sizonenko P. hafif sivri burunlu olmayan ayakkabı giymeleri önerilmelidir. ağız sağlığı için 6 ayda bir deneyimli diş hekimleri tarafından denetimi önerilmelidir. derin tendon refleks kaybı gibi bulgular gelişir.William Schwartz. Otonomik nöropati gelişen olgularda egzersiz sakıncalı olabileceğinden bu çocukların beden eğitimi derslerine girmesi uygun olmayabilir. Okula Yönelik Öneriler Diabetik olguların ayakkabı seçimlerinin üzerinde durulmalı. uygulamakta oldukları insulin ve diyet çizelgelerinin okul hekimine verilmesi. Pediatride pratik yaklaşımlar. Kurtoğlu S. Ayrıca otoimmünitenin neden olduğu Tip I Diyabet olgularında eşlik edebilecek diğer otoimmün hastalıklar için de dikkatli olunmalıdır. yumuşak derili. M.C. inkontinans.

halsizlik. çocuğun hipo veya hipertiroidi bulgu ve belirtilerinin olup olmadığı konularına odaklanılmalıdır. proksimal kas güçsüzlüğüne bağlı egzersize dayanamama ve okul başarısında bozulma. antimikrozomal antikorlar tiroid stimulant antikorlar ve tiroid görüntüleme yöntemleri (USG. kilo artımında artış. sintigrafi) kullanılır. Guatrlı olgularda bezin duyarlı olması. terleme. Nedenler Edinilmiş guatr nedenleri tablo 8. gıda vb.) alımı Ailesel tiroid dishormonogenezisi İdyopatik guatr Tiroidin infiltratif hastalıkları Noduler Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tiroid kisti Tiroid tümörleri Tiroid dışı kitleler Tanı Klinik Öykü ve fizik muayenede. Hipertiroidik olgularda tiroid bezinde artmış kan akım hızına bağlı olarak üfürüm duyulabilir. sıcağa dayanamama. EDİNİLMİŞ (AKKİZ) GUATR Tanım Guatr tiroid bezinin büyümesi olarak tanımlanır. soğuğa dayanamama. sinirlilik. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Laboratuvar Etiyolojik değerlendirme için tiroid fonksiyon testleri. spor etkinliklerindeki başarıda azalma. Tedavi Tedavi guatrın nedenine yöneliktir. Hipertiroidi Bulguları: Hiperaktivite. Öyküde beslenme şekli ve ilaç alımı dikkatle sorgulanmalıdır. iyot. çarpıntı. irritabilite. En sık kullanılan sınıflandırmaya göre. normal beslenmeye karşın kilo kaybı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tiroidin diffüz mü. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Evre 0: Görülen ve palpe edilen bir guatr yok.Sağlık Bakanlığı.C. Fizik Muayene Tiroid bezi palpasyonla değerlendirilirken bezin büyüklüğüne göre sınıflandırılır. Evre 1: Boyun normal pozisyonda iken görülebilen bir guatr yok ancak palpe edilebilir. amiodaron gibi ilaç. antitiroglobulin. nodüler mi yoksa asimetrik mi büyüdüğü belirlenir.J-1’de görülmektedir. kıvamı ve çevresel lenf düğümlerinin denetimi ayırıcı tanı sırasında çok önemlidir. Evre 2: Boyun normal pozisyondayken gözle görülen büyük tiroid bezi vardır. durgunluk ve okul başarısında düşme. Tablo 8. kabızlık. Büyük olmayan tiroid içinde nodül palpe edilmesidir. tremor. Türkiye J.J-1: Diffüz ve nodüler edinilmiş guatr nedenleri Diffuz Guatr Kronik Lenfositik Tiroidit (Haşimoto tiroiditi) Tirotoksikoz Akut ve subakut tiroidit İyot eksikliği Guatrojen (lityum. Hipotiroidi Bulguları: Büyüme geriliği. deride kuruluk. uykusuzluk. Palpasyonda ağrı akut inflamasyonu düşündürür. yorgunluk. duygulanım bozukluğu.C. Guatr tanısı alan olguların etyolojik değerlendirmesi ve tedavisi için pediatrik endokrinoloji bölümü olan hastanelere sevki gereklidir. Okula Yönelik Öneriler Tiroid hastalıklarında hasta ister hipo ister hipertiroidik tarafta olsun genellikle ilk etkilenen çocuğun 216 T. saçlarda kuruluk.

). Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 217 . tedavisi başlanmış olgularda. UNICEF and ICCIDD. Nobel Kitabevi Ltd. hipotiroidi tedavisi görenlerde kullanılan LT4 dozunun yüksekliğine bağlı hipertiroidi bulguları. Öcal G.William Schwartz.C. Pediatrik Endokrinoloji. Pediatrik Endokrinoloji ve Endokrinoloji Derneği Yayınları-1. 2004 Günöz H. baskı. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. M.T. 3. Kurtoğlu S. ed. T. hipertiroidik olgularda da kullanılan propisil dozunun yüksekliğine bağlı hipotiroidi bulguları ortaya çıkabileceği için okul sağlık ekibi izlemde dikkatli olmalıdır. 4. 2003 Süoğlu Ö.C. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Geneva WHO publ. WHO/NHD:1-170pp. Otoimmun tiroid hastalığı olan olguların da diyabet. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı okul başarısı ve sınıf içerisindeki iletişimidir. Pediatride pratik yaklaşımlar. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Tanısı konmuş. Yordam N. Bu nedenle okul çağında davranış bozukluğu ve hiperaktivite düşünülen çocuklarda tiroid hastalıkları açısından dikkatli olunmalıdır. 1. Antıp AŞ. 2. 2000 WHO. 2001 Assessment of Iodine deficiency disorders and monitoring their elimination. çölyak gibi diğer otoimmün hastalıklar açısından izlenmesi gerekir. Kaynaklar 1. Ankara. Cin Ş.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. KaraB (Çev.

özellikle lise son sınıf öğrencilerine taramalar ve prenatal tanı testleri konusunda bilgi verilmesi uygun olur.Sağlık Bakanlığı. 1. Transfüzyonla yaşatılan hasta. pnömokok ve H. WB Saunders Company. Tedavi ve İzleme Talasemi major tanısı ile izlenen bir hastanın düzenli transfüzyon ve şelasyon tedavisi alması yaşam süresinin uzaması ve yaşam niteliğinin artması açısından çok önemlidir. Ülkemizde akraba evliliği sık görüldüğü için bu genetik bozukluğu taşıyan kişilerin evlenme olasılığı ve bunun sonucu olarak hasta çocuk doğma olasılığı daha da artmaktadır. hızla kültür alınıp. endokrin. ishal ve kusma görülürse yersinia enfeksiyonu akla gelmeli. İnfluenza tip b aşılamaları yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 17. artralji. kalp. Talasemi olduğu bilinen bir hastada karın ağrısı. Talaseminin sık görüldüğü bölgelerde evlilik öncesi tarama testlerinin yapılması. Ülkemiz genelinde beta-talasemi taşıyıcılığı %2–3 oranındadır. Kaynaklar 1. Düzensiz transfüzyon tipik talasemik yüz görünümü olmasına. Transfüzyonlarda tam kan volüm yüklemesine neden olacağı için eritrosit süspansiyonu önerilmemektedir. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. hepatosplenomegali gelişmesine. • Hemoglobin transfüzyonu: Hemoglobin düzeyini 9–12 g/dl arasında tutacak şekilde düzenli aralıklarla kan transfüzyonu yapılmalıdır (3-4 haftada bir). 2. Klinik Bulgular Beta-talasemi major çok ağır bir kronik hemolitik anemidir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2004 218 T. büyüme ve püberte gecikmesine sebep olur. altı ay arayla endokrin ve kardiyolojik izlemlerin yapılabildiği merkezlerde izlenmesi uygundur. Antıp AŞ. Splenektomi yapılmış hastalarda profilaktik penisilin tedavisi verilmeli. Sevk Kriterleri Hastaların eritrosit süspansiyonu hazırlanabilen. bir üst merkeze sevk edilmelidir. Okula Yönelik Öneriler Talasemili çocuğun bir üst sağlık kurumundaki kontrolleri ve tedaviye uyumu okul sağlığı ekibi tarafından izlenmelidir. nötropeni ve agranülositoz gibi yan etkilere neden olabilir. Herhangi bir yan etki görüldüğünde şelasyon tedavisi kesilerek. Deferoksaminin göz ve kulak için toksik etkileri vardır. Kliegman RM. ateş.C. Talasemili hastanın ailesi yeniden çocuk sahibi olmak istiyorsa genetik danışmanın verilebileceği bir merkeze yönlendirilmelidir. karaciğer). iyi demir bağlayıcı tedavi (deferoksamin) almadığı takdirde tüm organlarda demir birikimine bağlı organ disfonksiyonları ortaya çıkar (ör. Akdeniz bölgelerinde bu oran %7-10’lara kadar çıkmaktadır. Türkiye K. Nelson Textbook of Pediatrics. Cin Ş. Ankara. Ülkemizde talaseminin sık görüldüğü Ege ve Akdeniz bölgesinin bazı büyük şehirlerinde talasemi izlem merkezleri oluşturulmuştur. Hastalarda derin anemi ileri derecede halsizliğe ve kalp yetmezliğine neden olacağı için bu hastaların yaşamları transfüzyona bağımlıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Demir bağlayıcı tedavi: Dokularda demir birikimini önlemek amacıyla deferoksamine (IV veya deri altı) ve defepiron (ağızdan) kullanılır. Defepiron ise artrit.C. Beta-TALASEMİ Tanım Çocukluk çağı kalıtsal kan hastalıkları içerisinde önemli yer tutan. antibiyotik tedavisi başlanmalıdır. hemoglobin beta zincirinde globin sentezinin bozulması sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Jenson HB. baskı. baskı. Philaelphia. Behrman RE. 2004. demir yükünün izlenebilmesi için üç ayda bir ferritin ve karaciğer fonksiyon testlerinin çalışılabildiği. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. Deferoksamine alan hastalar yersinia enterokolitika gibi seyrek görülen enfeksiyon ajanlarına karşı duyarlıdır.

Parvovirus enfeksiyonlarına bağlı yaşamı tehdit edici aplastik krizler görülebilir.).C. • Orak hücreli anemisi olan çocukların rutin aşılarının yanı sıra pnömokok aşısının da uygulanması gerekir. akraba evliliği öyküsü olan ve orak hücreli anemi insidansının yüksek olduğu yerlerde yaşayan çocuklar. ORAK HÜCRELİ ANEMİ Tanım Türkiye’de beta-talasemi’den sonra en sık görülen hemoglobinopatidir. Bu hemoglobinin oksijenli ortamda işlevleri normaldir. dolaşımda kollaps oluşur.Ateş . Basit spor etkinliklerinde bulunabilirler (hipoksi riski olan sporlar dışında . ağrılı vazookluziv ataklar orak hücreli aneminin en sık ve belirgin bulgusudur. iskemik yıkım ise tutulan organlarda ortaya çıkar. • Soğuk ve dehidratasyon oraklaşmayı uyarabilir. Ağrılar genelde ekstremitelerde. İskemik yıkım varsa transfüzyon ile daha fazla ilerlemesi engellenebilir. İnfluenza infeksiyonlarına karşı eğilim artar. Sevk Kriterleri • Ailesinde orak hücreli anemi tanısı ile izlenen hastalar bulunan. Klinik Bulgular Akut. . • Büyüme geriliği. Büyüme-gelişme geriliği çocuğun kendine güvenini ve psikososyal durumunu etkiler. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Ağrılı krizler sıklıkla ağızdan asetominofen ve/veya kodein ile kontrol altına alınabilir. dolaşan kan dalakta göllenmeye başlar ve sonuçta dalak giderek büyürken.C. Daha ciddi ağrılı krizlerde hastane bakımı ve parenteral ağrı kesicilerin verilmesi gerekebilir. Ayrıca koruyucu amaçlı penisilin G enjeksiyonu ciddi pnömokok enfeksiyonlarının önlenmesinde etkilidir.Akut göğüs ağrısı . • Özellikle ateş yükselmesi durumunda hidrasyon hızla düzeltilmeli. Akut splenik sekestrasyonda. puberte öncesi görülebilir ve birkaç dakikadan uzun sürerse kalıcı impotansa neden olabilir. orak hücreli anemiyi düşündüren bulguları varsa tetkik ve tedavi amacıyla sevk edilmelidir. Tedavi ve İzleme Temel amaç ciddi komplikasyonların önlenmesidir.Ani soluklaşma T. • Orak hücreli anemi tanısıyla izlenen bir hastada. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 219 .örn. • Ciddi durumlarda kan transfüzyonu yapılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı L. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hastalarda dalak fonksiyonlarının değişimi sonucu pnömokok ve H. Çok sıcak. • Ağrılı priapism ergenlerde sorun olabilir. • Nörolojik ve bilişsel bozukluğa bağlı bulgular nedeni ile dikkatli olunmalıdır. uzun süreli koşu vb. Bu çocuklarda anemi olsa da efor kapasitesi çok ciddi etkilenmemiştir. İnme veya daha hafif bulgulara raslanabilir. puberte gecikmesi olabilir. Bu sırada yapılan kan transfüzyonu hayat kurtarıcıdır. Beta-globin zincirindeki aminoasit diziliminin farklılaşması sonucu HbS oluşur. dalma. ısıtılmış havuzlarda yüzmeleri önerilir.C. sıklıkla infeksiyon veya yağ embolisi ile birlikte ciddi bir klinik tablo oluşturur ve buna ‘Akut Göğüs Sendromu’ adı verilir. Öğrenme sorunu ya da psikososyal sorunları olan hastalar serebral vaskülopati açısından araştırılmalıdır.Enfeksiyon .T. Serebrovasküler tıkanıklığa bağlı inme gelişebilir. soğuk ve yağmurlu havalarda dışarıda kalmamaları. Pulmoner infarktlar. Ancak oksijenden fakir ortamda eritrositlerde oraklaşma ortaya çıkar ve ciddi hemolitik anemi tablosu ortaya çıkar. parenteral antibiyotikler kullanılmalıdır.

2004 220 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 17.C. WB Saunders Company. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 2004. Kaynaklar 1. Behrman RE. Cin Ş. Jenson HB. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. baskı. Kliegman RM. 2. baskı. Hastanın sevki sırasında serum fizyolojik takılarak hidrasyonu sağlanmalıdır. Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları.Senkop . Philaelphia.Bilinç düzeyinde değişiklikler gözlenirse acilen bir üst merkeze sevk edilmelidir.Karın ağrısı . • Büyüme sorunu olan çocuklara psikolojik destek sağlanmalıdır.C.Sağlık Bakanlığı. 1. Ankara. Türkiye . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Okula Yönelik Öneriler • Öğrenci acil tablo kriterleri açısından izlenmeli ve gerektiğinde hemen sevk edilmelidir. Nelson Textbook of Pediatrics. Antıp AŞ.

Kusma görülebilir. glutene duyarlılık sonucu gelişen.M-2’de verilmiştir. Tablo 8. Klinik bulgulardaki farklılık nedeniyle özellikle silik. ince barsak yüzeyinde değişikliklerle giden bir hastalıktır. Her yaş grubunda görülebilir ve yaşam boyu sürer. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 221 . Bu nedenle olguların gerek okul gerekse sağlık ocaklarında büyüme eğrileri ile izlenmesi sessiz çölyaklı olguların tanı almasında çok yardımcı olur.T. İlk başta büyüme normalken diyete buğdayın girmesi ile büyüme bozulur.M-2: Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik klinik bulgular Boy kısalığı Aftöz stomatit Diş mine hipoplazisi İnfertilite. Tanı Klinik Bulgular Klasik biçimde yineleyen ishal. atipik ve gastrointestinal sistem dışı belirtiler gösteren olgularda tanı gözden kaçabilir.M-1: Çölyak hastalarındaki klinik bulguları Bulgular İshal Karın şişliği Kusma Halsizlik Kilo kaybı Huzursuzluk İştahsızlık Karın ağrısı Büyüme geriliği Uyku bozuklukları Kaslarda zayıflık Solukluk Kabızlık Ağızda ülserasyon Görülme sıklığı (%) 45 23 32 32 31 30 25 23 14 9 7 7 3 2 Tablo 8.C. Günde 3-4 kez tekrarlayan pis kokulu. Çölyak hastalığı yönünden inceleme gerektiren atipik bulgular tablo 8.C. Çölyak hastalığında görülen tipik klinik bulgular ve görülme sıklığı tablo 8.M-1’de.C. gelişme geriliği ve halsizlik ile belirgindir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M. köpüklü. durgunluk. ÇÖLYAK HASTALIĞI Tanım Genetik yatkınlığı olan bireylerde. huzursuzluk sık görülür. gecikmiş puberte İnatçı konvülzyonlar Açıklanamayan anemiler Açıklanamayan AST-ALT yüksekliği Osteoporoz Alopesi Lenfoma T. Kilo alma hızı giderek yavaşlar ve duraklar. sessiz. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klasik olarak emilim bozukluğu bulgularının görüldüğü bu hastalıkta birçok sistem etkilenmekte ve farklı klinik bulgular ortaya çıkabilmektedir. İştahsızlık. açık renkli bol dışkılama olur.

Tıp Kitapları ve Bilimsel Yayınları. 2000: 32–45 Süoğlu Ö.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 2.Sağlık Bakanlığı. 2000 222 T. Cameron DJS. ed. Nobel Kitabevi Ltd. Gizli çölyak olgularının tanınması eşlik edebilen maligniteler açısından önemlidir. 1. Bu nedenle çölyak hastalığı düşünülen olguların pediatrik gastroenteroloji bölümü olan merkezlere sevki gereklidir. Maki M. Türkiye Açıklanamayan boy kısalıklarının % 5-20’sinde çölyak saptanabildiği gibi tek bulgu pubertal gecikme ve kısırlık olabilir. 4. Antıp AŞ. • Çölyak hastalarının 1. Tarama testleri ile tanı alırlar. Hepatology and Nutrition. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları. Pediatric Gastrointestinal Disease. baskı. Canada BCDecker Company. Tedavi Çölyak hastalığının tedavisi gluten içeren yiyeceklerin diyetten tümüyle çıkarılmasıdır. Celiac Disease. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.).derece yakınları • Otoimmun endokrinopatisi olanlar • IgA eksikliği olanlar • Tip 1 A diabetes mellituslu çocuklar • Kollajen doku hastalığı olanlar • Down sendromlu çocuklar Tanı Kriterleri En önemli tanı yöntemi ince barsak biyopsisidir. Bu durumda damar yolu açılarak acilen izlendiği merkezle bağlantıya geçilmesi önerilir.C. Diyete uyulmaması sonucu veya araya giren enfeksiyonların etkisi ile yaşamı tehdit edebilecek çölyak krizi gelişebilir. KaraB (Çev. Ankara. Beslenmenin buğday. Gizli Gluten Duyarlılığı: Normal diyet alırken normal mukozaya sahip ancak gluten ile karşılaştığında intraepitelyal lenfosit artışı gösteren bireylerdir. Bu diyet ömürboyu sürdürülür. klinik bulgu vermeyen olgulardır. 3. Kaynaklar 1. yağ ve karbonhidrat içermesi gereklidir. Sessiz Çölyak olguları: özgül intestinal mukozal lezyona sahip. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. gerekirse psikolojik destek alması sağlanmalıdır. Bhatnager S. baskı. Report of the Working Groups 2000. çavdar ve yulaf gluteni içermemesine karşın yeterli miktarda protein.William Schwartz. M. 2004 Hill ID. Troncone R. Cin Ş. 2000 Walker WA. Çölyak hastalığına ilişkin tipik klinik belirtileri olmayan ancak çölyak hastalığı açısından dikkatli olunması ve araştırılması gereken risk grupları. Avrupa Pediatrik Gastroenteroloji ve Beslenme Kurumu tarafından belirlenen tanı ölçütlerini karşılayabilmek için özgül mukoza yıkımının gösterilebilmesi amacıyla ince barsak biyopsisi gerekir. Okula Yönelik Öneriler Okul çağındaki çölyaklı çocukların diyetlerine uyumlu olmaları yönünde desteklenmeli. World Congress of Pediatric Gastroenterology. 3. arpa. Pediatride pratik yaklaşımlar. Decker BC.

Çoğu antiepileptik ilaç karaciğerde metabolize edilir ve çocuğun diğer hastalıklar için verilen ilaçları ile etkileşebilir.5 mg/kg dozda (maksimum 10 mg) rektal yolla uygulanır. yaş. Bu gibi ilaç etkileşimleri akılda tutulmalıdır. Ayrıca epileptik hastalarda da enfeksiyon. başlangıç yaşı ve genetik etkenlere bağlı olarak epileptik sendrom sınıflaması yapılır. epileptik sendrom. syf.C. tedavi ve uzun süreli izlemleri pediatrik nörologlar tarafından yapılmalıdır. T. Okula Yönelik Öneriler Çocuğunda epilepsi olan anne-babalar çocuklarının sağlık sorunları nedeniyle okulda arkadaşları tarafından dışlanması. Düzensiz ilaç kullanımı nöbetlerin yinelemesinin önemli bir nedenidir. Kullanılacak antiepileptik ilacın cinsi nöbetin tipi. (Bkz. Bu hastalarda nöbet eşiğinin fiziksel ve duygusal streslerle. 122 ) Tedavi Nöbet sırasında uygulanacak tedavi: • Çocuk havale geçirirken genellikle bilincini kaybeder. • Bu sırada nöbet durmaz ise diazepam 0. kafa travmaları. okulda ya da servis arabasında nöbet geçirirse uygun müdahale edilemeyeceğinden korkarlar. Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri. çocuk ve okul çalışanlarının eğitilmesi. Yine de çocuk konvülsiyona neden olabilecek diğer nedenler açısından da değerlendirilmelidir. Örneğin çok sık kullanılan bir antiepileptik olan karbamazepin eritromisin ve aynı gruptan olan antibiyotiklerle birlikte verilirse toksik kan düzeylerine çıkabilir. ancak konjenital malformasyonlar. Nöbet tipine. • Status epileptikus tedavisi: Bkz. altta yatan hastalık göz önünde bulundurularak seçilir.2 mg/kg dozda intravenöz yolla verilir. ağızda yiyecek varsa temizlenmelidir. prognozun belirlenmesi ve aileye danışma verilebilmesi için nöbet tipi ve epilepsi sendrom sınıflamasının doğru yapılması gerekir. Bu nedenle etrafa çarpıp zarar görmemesi için çocuk açık bir alana alınmalı. salgıların aspirasyonunu önlemek için başı yana çevrilmeli. Bilinci Kapalı Hastaya Yaklaşım. İzleme Epilepsi hastalarının tanı. • Solunum durmuş ise okul koşullarında diazepam uygulanmaz. Konvülsiyonlar. 97. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı N.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Santral sinir sisteminde yineleyen nöbetlere yatkınlık vardır. çok fazla yineleyen ateşli havaleler ve menenjit de epilepsiye neden olabilir. etiyolojiye. Büyük kısmı idiopatiktir. • Bu uygulamalar sırasında yaşamsal bulguların stabilizasyonu (hipo/hiperventilasyon. Nöbet devam ederse bu doz 15 dakika ara ile yinelenebilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. santral sinir sistemi tümörleri.C. İlaca dirençli nöbetleri olan olgular cerrahi tedavi ve diğer tedavi seçenekleri açısından bu konuda uzmanlaşmış üçüncü basamak merkezlerde değerlendirilmelidir. Damar yolu açılamazsa diazepam desitin 0.T. yere düşer. genetik etmenler. okul çalışanları ve hatta öğrencilerin nöbetlerle ilgili bilgilendirilmesidir. iki ya da daha fazla sayıda provokasyonsuz nöbet olarak tanımlanır. Doğru tedavi yaklaşımları. perinatal travmalar. toksik nedenler. vücut ısısı) sağlanır. utanması gibi kaygılar yaşayabilirler. Ayrıca okuldaki öğretmenlerin ve sağlık ekibinin çocuğun ilaçları ile ilgili uyum ve işbirliğini gösteremeyeceğinden. öğretmen. Antiepileptik tedavi: Epilepside nöbetler olguların yaklaşık %80’inde antiepileptik ilaçlarla kontrol altına alınabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 223 . elektrolit dengesizliği gibi durumlar olabileceği akıldan çıkarılmamalıdır. araya giren enfeksiyonlarla düşebileceği akılda tutulmalıdır. okul hemşiresi. syf. Tanı Konvülsiyonla gelen bir çocuğun önceden bilinen bir epilepsi tanısının olması ayırıcı tanı yaklaşımında kolaylık sağlar. EPİLEPSİ Tanım Epilepsi. Bütün bu kaygı ve sorulara en önemli yanıt aile.2-0.

C. • Öğretmen ve varsa okul doktoru-hemşiresi hastanın tanısını ve kullandığı ilaçları bilmelidir. Diseases of the Nervous System in Childhood. Handbook of epilepsy.C. zorla nefes aldırmaya çalışmayın. baskı. 3. Aicardi J. ne yaptığını bilmez haldedir. • Çocuğu yan döndürüp tükürüğünün dışarı akması ve daha rahat nefes alıp vermesi için başını hafif yana arkaya eğin. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Nöbet sırasında ağızdan ilaç vermeye çalışmayın. baskı. 3. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Pediatric Epilepsy Diagnosis and Therapy. bu aşamada elinizden geldiğince sakin bir şekilde yatıştırarak bu durumun düzelmesini bekleyin. güven verici olun. • Doktor ya da anababa tarafından oluşturulan fazla korumacı yaklaşım çocuğun gelişiminde nöbetlerden daha ciddi sonuçlar doğurabilir. • Çocuğu yere yatırın. Lippincott Williams & Wilkins Publications. eğer takıyorsa gözlüklerini çıkartın. ağzına hiçbir şey koymayın. baskı. etrafındaki sivri maddeleri ortadan kaldırın. hastanın dilini ısırmasını engellemek amacıyla elle veya bir cisimle çeneyi açmaya çalışmayın. bazı maddeler koklatarak uyandırmaya çalışmayın. olay çoğu zaman kendiliğinden durur. Holmes GL. Ancak ağızdaki yiyecek maddelerinin çıkartılması yararlı olur. • Unutulmamalıdır ki tehlikeli görünümüne karşın epilepsi nöbeti öldürücü değildir. yardım gerekiyorsa bir başkasını bu işle görevlendirin. Londra. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Nöbetler hakkında verebileceğiniz tüm bilgiler hem çocuğunuza. • Unutmayın ki nöbet sonrasında çocuk yorgun. çocuğun yanından ayrılmayın. 2. • Akıllıca gözlemek akılsızca işe karışmaktan daha yararlı olacaktır.Sağlık Bakanlığı. Türkiye Ailelere. 1998 Browne TR. • Sakin olun. öğretmelere ve tıp dışı personele nöbet anında yapılması ve yapılmaması gerekenlere ilişkin öneriler: • Bilinç kaybı ve kasılmalarla giden büyük nöbet geçirmekte olan çocuğa yapılacak şey onu olabilecek zararlardan korumak ile sınırlıdır. 1993 224 T. hem de doktorunuza yardımcı olacağından dikkatli bir gözlem daha sonra doktorunuzun sorularını yanıtlamada çok işe yarayacaktır. Kaynaklar 1. • Üzerine su dökmeyin. 2003 Dodson WE. 2. JM Pellock. • Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse ya da kısa bir süre sonra yinelerse doktorunuza haber verip önerilerine uyun ya da en yakın sağlık merkezine başvurun. Demos Publications. • Elbiselerini gevşetin. Mac Keith Pres. doktorunuzun önerileri dışında kendi kendinize nöbetin geçmesine yönelik hiçbir şey yapmayın. çocuğu sallayarak ya da yüzüne vurarak. 1.

yutma ve çiğneme güçlüğü. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.T. diş eti bozuklukları ve çene kapanma bozukluğu şeklinde olabilir. • Dişe İlişkin Kusurlar: Diş defektleri. • İdrar kaçırma şeklinde üriner disfonksiyon sık görülür. Zamanla kas-iskelet sisteminde ikincil bozukluklar gelişir. SP’li yetişkinlerde depresyon sıktır. • Davranış Bozuklukları: Daha çok doğum sonrası hemiplejisi gelişen. • Görsel Anormallikler: Serebral palsili çocukların yarısında görme ile ilgili sorunlar vardır. Ciddi SP: Günlük hareketlerinde orta-büyük derecelerde sınırlamalar vardır. SEREBRAL PALSİ Tanım Serebral palsi (SP) gelişimi devam eden beyinde. • Serebral Palsiye Eşlik Eden Diğer Nörolojik Sorunlar: • Mental Retardasyon: Serebral palsili çocukların yarısı mental retardasyon sınırları içindedir ve bunların da yarısı eğitimde beklenen düzeylerin altındadır. T. Günlük hareketlerini sürdürmede güçlüğü vardır. % 33’ünde körlük ve bazılarında optik atrofi vardır. • Oromotor Fonksiyon Bozuklukları: Emme. ilerleyici olmayan olaylar sonucu gelişen hareket ve tonus bozukluğudur. • Epilepsi: Olguların % 25-33’ünde görülür. • Gastrointestinal sorunlar: Reflüye bağlı aspirasyon pnömonileri. Göz kas anormallikleri arasında en yaygın olanları şaşılık ve içe kaymadır. Tablo 8. • Serebral palsili çocukların % 10-15’ inde işitme kusurları bulunur. salya akıtma. Epilepsi çoğunlukla mental retardasyonu olan SP’li çocuklarda görülür ve daha çok jeneralize tonik klonik nöbetler hakimdir. Toplumsal ve duygusal bozukluklar da görülür. epileptik nöbetleri olan ve bu nedenle tedavi alan çocuklarda ortaya çıkar. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı O. Nöbetler en sık ilk 2 yılda başlar. Kuadriplejik SP sıklıkla ciddi mental retardasyonla birliktedir. Bu göz sorunları sonuçta binoküler eşgüdüm ve derinlik algılama kaybı ile sonuçlanır. Spastisitesi olmadan istem dışı hareketleri olan çocukların zeka bölümü skorları spastisitesi olanlara oranla daha yüksektir. Serebral palside temel sorun istemli motor hareketlerin kontrolündeki bozukluktur. Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflama tablo 8. distoni gibi değişikliklerinden dolayı hareketler tam kontrol edilemez ve denge sağlanamaz. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 225 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.C. • Konuşma ve Öğrenme Güçlükleri: Serebral palsili çocukların en büyük sorunlarından biridir.O-1: Serebral palsi tipleri ve klinik sınıflandırma Serebral Palsi Tipleri • Spastik Hemipleji Dipleji Kuadripleji • Diskinetik Atetoz Kore Distoni • Hipotonik/ataksik • Karışık (Mikst) Klinik Sınıflandırma • • Hafif SP: Hareketlerinde sınırlama yapmayan fiziksel bulguları olanlar. Yüzde 16’sında nistagmus. Sağırlığın atetoid SP ile birlikteliği daha yaygındır ve geçirdikleri bilirübin ensefalopatisine bağlıdır. Kırma kusurları da sıktır. kusma. dizartri şeklinde görülebilir.O-1’de görülmektedir. spastisite. Gövdenin denge sisteminde bozukluk. Ayrıca apraksi denilen motor hareketi planlama güçlüğü de gözlenir. Orta Derecede SP: Yardıma ve yardımcı aletlere gerek duyanlar. beslenme bozukluğu şeklindedir. kabızlık.

göz. diş hekimliği) sonuçlarını önceden belirlemek. musküler distrofiler • Nörodejeneratif/nörometabolik hastalıklar • Kromozomal hastalıklar • İntrauterin enfeksiyonlar • Koagülasyon anormallikleri Ülkemizde akraba evlilikleri oranı yüksek olduğu için otozomal resesif geçişli nörometabolik ve nöromusküler hastalıklar diğer ülkelere oranla daha fazla karşımıza çıkmaktadır ve SP ayırıcı tanısında mutlaka akılda tutulmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.O-2: Serebral Palsi tedavisinde kullanılan ilaçlar Spastisite Tedavisi • • • • • • • • • Benzodiazepinler GABA agonistleri Alfa-2 adrenerjik agonistler Benzodiazepinler Antikolinerjikler L-DOPA GABA agonistleri Antikonvülzanlar Nöroleptikler İstem Dışı Hareketlerin Tedavisi Yutma Güçlüğü Tedavisi • Uygun pozisyon verilmesi • Besinlerin uygun kıvamda sunulması • Gastrostomi (> 5 yaş) Gastroözafageal Reflü Tedavisi • Uygun pozisyon ve sürede beslenme • H2 reseptör blokörleri • Proton pompa inhibitörleri • Prokinetik ajanlar (domperidone) • Cerrahi tedavi 226 T. • SP’li çocuklarda başlangıç bulguları erken gelişimsel basamaklarda geri kalma şeklinde ortaya çıkar. Serebral palside spastisite ve istem dışı hareketlerin tedavisinde kullanılan ilaçlar tablo 8. periferik nöropatiler. beyin cerrahisi.C. KBB. rehabilitasyon ve cerrahi tedavi (ortopedi. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Tedavi • Spastisiteyi çözmek. • Psikomotor gelişimin desteklenmesi (erken uyarı ve fizyoterapi). Ayırıcı Tanı • Nöromusküler hastalıklar: Spinal musküler atrofi. Bu hastalıkların tanısı erken tedavi. • Fizik tedavi. • Yaşam niteliğini bozan ek sorunları gidermek. fizik ve nörolojik inceleme ilk adımdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Özgül veya ilerleyici hastalıkların dışlanması oldukça önemlidir. Tablo 8. aileye genetik danışma verilmesi ve özürlülüğün engellenmesi açısından önemlidir.C. prognoz belirlenmesi. • İstem dışı hareketleri baskılamak.Sağlık Bakanlığı. Türkiye Tanı • Ayrıntılı öykü.O-2’de görülmektedir.

2. diyetisyen. Hastalar zihinsel ve motor yeteneklerine göre bireyselleştirilmiş özel eğitim programlarına alınmalıdır. Sevk Kriterleri Serebral palsili çocuklar sıvı kaybı. 1998 Koman LA. kısmen düzeltilebilir.C. Okula Yönelik Öneriler • Hastaların diğer çocuklarla iletişimi ve uyumu konusunda destek olunmalıdır. Fizyoterapist. Ancak hastanın birincil sorunun tedavisi ve rehabilitasyonu için üst merkezlere sevki uygundur. çocuk gelişimi uzmanı. Londra. İzleme Serebral palsili hastalar çok meslekli olarak pediatrik nöroloji. nöroşirürji. 2. • İzleme sırasında okula yönelik yapılan önerilerin okulda uygulanmasına özen gösterilmelidir. enfeksiyonlar. Tedavi hastanın yalnızca motor kaybına yönelik değil bilişsel yeteneklerine. duygu durumuna. odyolog. bu sorunların çoğu tedavi edilemez. Aicardi J. davranış tedavisi • Antikolinerjikler • Anti-reflü tedavisi • Botulinum toksini tedavisi • Cerrahi tedavi Uzun süreli tedavi nesnel bir şekilde tanımlanmalıdır. hastanın ortaya çıkabilecek sorunları konusunda dikkatli olmalı ve gereğinde sevk edilmelidir. Kaynaklar 1. Mac Keith Pres. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. pediatrik cerrahi bölümlerinin olduğu merkezlerde izlenmelidir. ortopedi. elektrolit dengesizliği. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. T. ses çıkarabilme yeteneğine ve en önemlisi ailenin desteğini sağlamaya uygun olmalıdır. dolaşım yetersizlikleri ve kafa travması gibi ikincil sorunlarla birinci basamak hekimine başvurabilirler. göz. psikolog. baskı. 363: 1619–1631. çünkü SP beyin zedelenmesi sonucudur. Cerebral Palsy. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 227 . Bu sorunların büyük kısmı birinci basamakta çözümlenebilir. ateş. konuşma terapisti ve soysal hizmetler görevlilerinin iş birliği gerekir.T. fizik tedavi ve rehabilitasyon. Shilt JS.C. toplumsal becerilerine. kulak-burun-boğaz. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Salya Akması Tedavisi • Fizik tedavi ve rehabilitasyon. • Okul sağlık ekibi. Paterson Smith B. diş hekimliği. Lancet 2004. Diseases of the Nervous System in Childhood. Tedavi programlarının amaçları hastanın yaşına göre değişir.

disiplinler arası standart dilin oluşturulmasını hedefleyen çok amaçlı bir sınıflandırma sistemi olan “Fonksiyonlara Göre Uluslar Arası Sınıflama Sistemi (ICF)” kullanılmaktadır. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARA YAKLAŞIM Özürlülük. Katılım ise. zihinsel. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. bedenin yapı ve işlevleri düzeyinde bozukluk.P-1: ICF Kategorileri 1. 228 T. toplumsal yaşam içerisinde yer almaktır. bedensel işlev. vücut işlevleri ya da yapısında belli bir sapma ya da kayba neden olan sorunu tanımlar. vücut sisteminin fizyolojik veya psikolojik işlevleri ile ilgili olanlar.Sağlık Bakanlığı. Birincisi. Ülkemizde özürlülük sınıflandırmasında. bakım. Katılım boyutunda. rehabilitasyon. birey tarafından gerçekleştirilen eylem ve davranışların yerine getirilmesidir.C.P-1) Tablo 8. duygusal ve toplumsal yeteneklerin çeşitli derecelerde kaybedilmesi sonucu toplumsal yaşama uyum sağlanması ve günlük gereksinimlerin giderilmesinde güçlüklerle karşılaşılması.C. korunma. danışmanlık. ikincisi.Bölüm: Bağlamsal Etmenler Çevresel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen dışsal etkenler Kişisel Etmenler İşlev ve özürlülüğü etkileyen bireysel/ kişisel etkenler Yapılar Vücut işlevlerinin değişmesi (fizyolojik) Vücut işlevlerinin değişmesi (anatomik) Fiziksel. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ICF. Etkinlikler ve katılım: Bu bölüm bireysel ve toplumsal işlevleri içine alan bütün alanları kapsamaktadır. vücudun anatomik parçalarını ifade eden vücut yapısı ile ilgili olanlardır. hareket ve katılımın tamamını kapsayan ve özürlülük kavramını (disability). bireysel düzeyde hareket sınırlılığı ve toplumsal yaşam düzeyinde katılım kısıtlılığı için çerçeve bir kavram olarak kullanmaktadır. Etkinlik. bireyin toplumsal çevresinde. destek hizmetleri ile yapılarda ve açık alanlarda özel çevresel düzenlemelere gerek duyulması durumudur. Bozukluk. ICF işlev kavramını. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Vücut işlevleri ve yapısı: Bu bölüm iki sınıflandırmayı içermektedir. toplumsal ve tutumlar dünyasının özellikleri üzerinde kolaylaştırıcı veya engelleyici etki Kişinin atıflarının etkisi Olumlu yönler İşlevsel ve yapısal bütünlük İşlev gösterme Kolaylaştırıcılar Uygulanamaz Olumsuz yönler Yetersizlik/bozukluk Etkinliklerin sınırlılığı Katılım Kısıtlılık Engeller Uygulamaz Özürlülük 1. ruhsal. yaşam alanında gerekli alışkanlık ve etkinliklere katılımı değerlendirilir. Türkiye P. insan işlevleri bileşenleri kavramını/yaklaşımını kullanmaktadır. kişinin yaşam alanında belli alışkanlık kazanmaya yol açan etmenlerdir. (Tablo 8. Katılım sınıflandırması. doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Bu yaklaşımda insan işlevlerinin farklı bileşenleri arasında nedensel bir ilişki olduğu varsayımı yer almamaktadır. Bölüm: İşlevler ve Özürlülük Kategoriler Vücut İşlevleri ve Yapısı Alanlar Vücut işlevleri ve vücut yapıları Etkinlikler ve Katılım Yaşam alanı içerisinde yerine getirilmesi gereken görev ve davranışlar Standart bir çevrede görevlerin yürütülme yetisi Var olan çevrede görevleri yerine getirmeye yönelik yetkinlik Etkinlikler Katılım 2.

C. Ellerini ve kollarını kullanma 9. Yürüme ve hareket etme a. Zihinsel işlevler a. kişilik özellikleri. Günlük gereksinimlerini tamamlama 6. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 2. Yüksek düzeyde bilişsel işlevler 5. alışkanlık. Beden duruşunu değiştirme ve sabit tutma 8. Yemek yeme f.Temel yaşam etkinlikleri a. Bu boyutlar. Tuvaletini yapma d. eğitim. Giyinme e. Toplumsal ve kültürel değişkenlerin çok çeşitli olması nedeniyle kişisel etmenler sınıflaması ICF de yer almamaktadır. Üretme 7. egzersiz. İşitme 3. Çalışma T. vücut yapı ve işlevlerini etkileyen çevresel etmenlerdir. diğer sağlık durumları. Çevrede gezinme 10. Dikkat işlevi b.C. Yıkanma b. Eşyaları tutma. Günlük gereksinimlerini yönetme b. Çevresel Etmenler: İşlev ve özürlülük konusunda etkisi olan dış etmenlerdir. Eşyaları kaldırma ve taşıma b. toplumsal ve tutumlara ilişkin etkileşimleri içerir. Öz bakım a. taşıma a. toplumsal geçmiş gibi özelliklerdir. Bedensel bakım c. baş etme mekanizmaları. ICF’e Göre Belirlenen Özür Türleri Listesi: 1. Görme 2. etkinlik düzeyini. Günlük gereksinimlerini karşılama a. Parmaklarını kullanma c. Alma b. Öğrenme ve öğrendiklerini uygulama 4. İletişim kurma a. Bellek işlevi c. özürlülük veya işlev düzeyleri ile vücut işlevleri etkinlik ya da katılım boyutunda etki eden etmenleri tanımlamaktadır. Çevresel etmenler bireyin yaşamında karşılaştığı fiziksel. Kişisel etmenler: Bireyin yaşamında etkili olan kişisel özelliklerini ifade eder. bireyin yaşadığı toplumsal ortamla ilgili olarak yeteneklerini. Yürüme b. Bu etmenler. İçme 11. ırk. cinsiyet. Eğitim b. Bu etmenler yaş. Bölüm: Bağlamsal Etmenler Özürlülük ve sağlık durumunu etkileyen çevresel ve bireysel etmenler olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. deneyimler. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 229 . Düşünme işlevi d. hareket ettirme.T.

toplumsal/kişiler arası beceriler. boş zamanlar. aynı zamanda aile ile kurulacak iletişim için de çok önemli ipuçları taşımaktadır. Ya da zeka geriliği sonucu bazı ruhsal yakınmalar ortaya çıkabilmektedir. Tanının konulması ve zihinsel özürlülük sorununun ele alınması oldukça özen isteyen bir işlemdir. kavramsallaştırma vb. Toplum yaşamı b.Sağlık Bakanlığı.C. Önlenemeyen olguların erken tanısı ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanması önem taşımaktadır. Fizik muayene: Çocuğun özenli gözlemi ve muayenesi zeka geriliği tanısını koyma kadar nedenleri konusunda da aydınlatıcı olmaktadır. Tanı konulurken izlenmesi gereken yollar şöyle özetlenebilir: Öykü alma: Ana babadan öykü alma sıklıkla elimizdeki tek bilgi kaynağı olmaktadır. Zihinsel engelin görülüş sıklığı %2 olarak belirtilmektedir. iş. Zeka gelişimi bebeklik. Bu nedenle sorun ortaya çıkmadan önlenmesi çok önemlidir. Eğlence ve boş zaman c. iletişim. Öykü alma. gerçeği değerlendirme.C. ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde önemli değişiklikler geçirerek giden önemli bir süreçtir. kromozom tetkikleri çok yararlı tanı konucu işlemlerdir. Bir kişiye zeka gerisi diyebilmek için IQ katsayısının 70 in altında olması gerekir. kan. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. kendine bakım. soyutlama. zihinsel olarak güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenip aileye yol gösterilmesi ve yönlendirilmesi çok önemlidir.1 ZİHİNSEL ÖZÜRLÜLÜK Zeka. algı. Toplumsal. sağlık ve güvenlik alanlarından en az ikisinde o sıradaki uyum işlevinde eşzamanlı yetersizliklerin veya bozuklukların olması gerekir. 230 T. Buna göre ülkemizde yaklaşık 1. Zihinsel özürlü çocuğu olan pek çok aile çocuklarının gerçek yeteneklerini bilemediklerinden onlara ya çok kollayıcı davranmakta ya da aşırı beklentili olmaktadırlar. gibi bilişsel işlevlerini düşünebilme. Zeka ölçümü için değişik testler uygulanarak. Zihnin gelişiminde oluşan yavaşlama. Gebelik ve doğum öyküleri ana babanın kendi değerlendirmelerine göre aktarılmaktadır. Zihinsel değerlendirme: Çocuğun zeka yaşının.5 milyon zihinsel engelli çocuk ve yetişkin olduğu öngörülmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Ancak nörolojik anomaliler saptanamayan ağır derecede zeka özürlü çocuk olabilmektedir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aile ve toplum açısından önemli sorunları da beraberinde getirmektedir. duraklama ya da gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizlik gösterenlere zihinsel özürlü denir. P. tedavi ve rehabilitasyon olanaklarını zorlaştırmaktadır. Türkiye 12. Bu nedenle öğrenme ve okula devamı etkileyen iki özel konu işlenmiştir: Zihinsel ve ortopedik özürlülük. Laboratuvar işlemleri: İdrar. Bunun yanında. duygusal ve toplumsal sorunlara ve ekonomik çıktıya neden olmaktadır. zeka bölümü denen ve IQ (Intellicence Quontient) terimiyle tanımlanan değerler elde edilerek kişinin zeka düzeyi belirlenir. okulla ilgili işlevsel beceriler. Nörolojik muayene: Nörolojik belirtilerin görülüş sıklığı ve ciddiyeti zeka geriliği konusunda oldukça önemli ip uçları vermektedir. sivil yaşam a. kişinin bellek. toplumun sağladığı olanakları kullanma. sağlık kuruluşuna başvurma olasılığı sık olan sağlık sorunlarına yoğunlaşılması amaçlanmıştır. Bunun tam tersi. Bu durum zeka özrüne ilişkin sorunun ciddiyetinin artmasına neden olmakta. Ruhsal muayene: Depresyon. Ya da zeka geriliğine neden olan pek çok etmen işitme ve konuşma bozukluğu da yapabilmektedir. kendi kendini yönetip yönlendirme. Dini ve ruhsal yaşam Bu kitapta. Bu çocukların bakım ve eğitimi çok daha yoğun bir çabaya. öğrenme ve uyum amaçları için bütünleştirerek kullanabilme yetilerini içeren geniş bir kavramdır. ev yaşamı. Son zamanlarda gelişen beyin görüntüleme tetkiklerinden gerektiğinde yararlanılmalıdır. Gerek zihinsel gerek bedensel engellerin ortaya çıkması çocuk. çocukluk. serebral palsi olan çocukların %25’inin normal zekada olduğu belirtilmektedir. İşitme ve konuşmanın değerlendirilmesi: İşitme özrü olan pek çok çocuk hatalı olarak zihinsel özürlü olarak görülebilmektedir. öğrenme bozuklukları gibi pek çok çocukluk dönemi bozuklukları zihinsel düzeyi olumsuz etkilemektedir.

içe çekilme. saldırganlık gibi olumsuz davranışlar gözlenebilir. onların suçlanmalarını artırmadan konuşmak çok önemlidir. tıbbi tedavi gerektiren belirtilerin sağaltımı dışında sağlık merkezlerinde yapılabilecek en önemli katkı “özürlü sağlık kurulu raporu” çıkartılmasını sağlayarak.Birincisi. yeteneğinin de altında davranma. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. özel eğitim kurumlarından yararlanılmasını sağlamaktır. Gerçekleştiremedikleri ve gereksinim duydukları konusunda ilgili kurum ve kuruluşlara sevk eder. “Bu çocuğu ben böyle yaptım. Normal çocukların yapması gereken her şeyi yapabilir. bunlara yönelik tedavilerin de yapılması çok önemlidir. O halde benim çocuğum geri zekalı değil. Zeka özürlü çocuklarda psikiyatrik belirtilerin yüksek oranda görüldüğü bilinmektedir. .C. Engelli bir çocuğa sahip olmak aile için ciddi bir kayıp duygusunun yaşanmasına neden olur. o halde her şeyini yerine getirmeliyim” düşüncesiyle çocuklarını aşırı kollamaları ve böylelikle çocuğun gerçek becerilerini göstermesini engellemeleridir. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmak ailenin tüm bireylerinin bundan etkilenmesine neden olmaktadır. Böylece “Ben çocuğumu geri zekalı yapmadım. • Çocuğun yoksun ortamlardan gelmesi ve yeterli uyarı alamamış olması • Duyusal özürlerinin olması • Konuşma bozuklukları • Serebral palsi • Özel öğrenme güçlükleri (özel okuma. çocuklarından çok aşırı beklentileri olabilir. Bu nedenlerin payını aileyle konuşmak. olanaklarına göre bu değerlendirmelerden bir ya da birkaçını yaparak çocuğa ilişkin bilgi edinir. Ek sorunların bulunması eğitim ve tedavi konusunda zorlukların yaşanmasına neden olmaktadır. gerekse yoğun suçlama ve suçlanma duygularının yaşanması çocuğun sağlıklı kabulünü ve yaklaşımları engelleyen en temel etmenlerdir. yazma. • Bazen gerçekten bu suçlanmayı haklı gösterecek nedenlerden ötürü zihinsel özür ortaya çıkmış olabilir. onların. Bir nedene bağlama ve daha kontrol edebilir duygusundan ötürü çok akıl dışı nedenlere ve suçlanmalara rastlanılabilir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Sağlık ocağı hekimi. Tanı sonrası olgu ile yoğun olarak eğitimcilerin de ilgilenmesi gerekmektedir. • Kayıplara karşı gösterilen ilk tepki ise yadsımadır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 231 .T.C. Bu nedenle eş zamanlı sorunların saptanıp. Bu nedenle ailelere bir saatlik zaman ayrılıp bu duygularını. İzleyen duygular çocuklarının durumunu kabullenme ve depresyondur.C.) • Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu • Duygusal güçlükler (depresyon. “Niçin bizim başımıza geldi?” bu ve benzeri sorular ve yanıtlarının aranışı sırasında çok yoğun suçlama ve suçlanma duyguları yaşanır. uygulamaya geçmemelerinin altında bu duygularla başa çıkamaması yatmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Zihinsel özür tanısı konulmadan önce aşağıdaki durumların var olup olmadığı değerlendirilmelidir. • Çocuğun zeka geriliğine kendilerinin neden olduğunu düşünen ve yoğun suçluluk duyguları ile dolu ana-babanın izleyeceği iki hatalı yol vardır: . Sağlık kuruluşlarında zihinsel engelli çocuğu olan anne. Bu konuşma bundan sonraki yolun sağlıklı başlangıcını oluşturacaktır. Bunun sonucunda da. Daha sonra olayın araştırılmasına girişilir. Çocuğunun zeka özrüne kendinin neden olduğu fikri kabul edilmesi çok zor bir duygudur.) Okula Yönelik Öneriler Zeka geriliği bir kez ortaya çıktıktan sonra. otizm vb.” biçimindeki bir mantıktan hareketle. aritmetik bozukluğu vb. Ayırıcı Tanı Çok değişik koşullar zeka geriliğini taklit edebilir. Gerek yadsıma. hiçbir zaman kazanamayacağı bir yarışa sokulan çocukta. “Neden oldu?”. baba ve kardeşlerin duygularını olumlu yönlendirmek de önemli hizmetlerden biridir.İkincisi ise bunun tersi bir düşüncedir. çocuklarına daha olumlu yaklaşmalarına neden olabilmektedir. Ailelerin pek çok doktora başvurarak hiç bir yaklaşımı beğenmeyip. psikotik bozukluklar. T.

daha küçük yaşta özürlü çocuğa sahip annelere oranla daha fazla kaygılı ve endişeli bulunmuştur. Anne babanın özürlü çocuklarıyla ilişkileri incelendiğinde. Özel eğitim merkezlerinin ailelere yakın yerlerde bulunmayışı da bazen sorun oluşturmaktadır.C. özürlünün tanısının kesin konması ve sorunun değerlendirilmesidir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Zeka özürlü çocuğu olan aileler. Annelerin kaygı ve korkularının düzeyi özürlü çocukların yaşı ilerledikçe artmaktadır. çocuğun yaşı ilerledikçe ailenin özellikle aile ilişkilerine ve geleceğe ilişkin kaygı ve endişeleri yoğunlukla yaşadıklarını göstermiştir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. farkındalığı artırmaktadır.2 ORTOPEDİK ENGELLİLEER İlk ve en önemli basamak. Ancak bu konuda aileler hiç bir zaman gerçekçi olmayan umutlarla kandırılmamalı. Sağlık ocağı sınırları içerisindeki zihinsel engelli bireylerin saptanması ve durumlarının belirlenmesi çok büyük önem kazanmaktadır. Zeka geriliği belirli bir düzeyde olan çocukların ailelerine özel eğitim ücreti ödenmektedir. çoğu kez çocuklarıyla olduğu kadar çevreden gelen girişimler ile de uğraşmak zorunda kalır. Zihinsel engelli çocukların da hangi düzeyde olurlarsa olsunlar uygun eğitimden yararlanabileceği unutulmamalıdır.Sağlık Bakanlığı. Çevreden gelen. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 232 . erken ve uygun eğitimle var olan potansiyel geliştirilebilir. Türkiye Pek çok ana-baba suçluluk ve yetersizlik duygularını bir uzmanla paylaşmanın çok rahatlatıcı olduğunu söylemektedir. Her özür türünün tanı yöntemleri birbirinden farklıdır. Sağlıklı çocuklarının hakları ve onlarla zaman geçirilmesi önerisi ve yönlendirmesi bir uzman tarafından getirildiğinde. Zihinsel engelli bir çocukla yaşamak ve onu eğitmek yoğun çaba ve sabır isteyen bir iştir. Araştırmalara göre. Çünkü zihinsel engelli çocuğu sahip ailelerde boşanmalar ve özkıyımlara daha sık rastlanmaktadır. Doğuştan getirilen zeka potansiyelini artıracak bir yöntem henüz bilinmemektedir. Aileler engelli çocuğunun tetkik ve sağaltımı için o denli yoğun uğraş içine girerler ki evdeki sağlıklı çocuklar unutulur ve ihmal edilir. Bu aşamalarda da sağlık ocağı hekimi ailenin yaşadıklarının izlenmesinde özenli davranmalıdır. hem çocuklara hem ailelere çok olumlu katkılar getirecektir. Ancak ilk anlarda gözlenen bu rahatlamayı ileriki yıllarda bir bıkkınlık ve çaresizlik izleyebilmektedir. toplumsal ve duygusal gereksinimleriyle daha az ilgilendiği sonucuna varılmaktadır. Çocuktaki zihinsel engel ne kadar önce fark edilerek eğitime başlanırsa o denli çok yol alınabilecektir. Aile dayanışmasıyla benzer düzeylerde olan çocukların özel eğitmenlerle ortak eğitimler alması. hem sağlıklı hem de engelli çocuklar için yapılması gerekli bir uygulama olduğu vurgulandığında ailelerin kabulü daha kolay olmakta. Ancak. diğer çocuklar onun yaptıklarını yapıp anormal olabilir” şeklinde ki öneriler de ailenin içinde bulunduğu çatışmayı arttırıcı bir yaklaşım olabilmektedir. Ortopedik Özür Nedenleri • Doğuştan olan özürler • Doğuştan uzuv eksiklikleri • Doğuştan kalça çıkığı • Çarpık ayak • Doğuştan kol felci • Doğuştan omuriliğin kese şeklinde dışa doğru çıkması (Meningomyelosel) • Yapışık parmak • Doğuştan omurga eğrilikleri • Doğuştan kas hastalıkları • Beyin felci • Kronik kemik ve eklem iltihapları T. Zihinsel engelli çocukların kardeşleri en çok ihmal edilen gruptur. P. “Bu çocuğu evden uzaklaştırmalısınız.C. Daha büyük yaşta çocuğa sahip anneler. bunun yanında gerçekçi beklentileri desteklenmelidir. annelerinde bulunduğu zamanlarda babaların çocuklarının fiziksel. Sağlık ocağı hekiminin önderliğinde ailelerin örgütlenmesinin hizmetin alınışına büyük katkıları olmaktadır.

evinde. Rehabilitasyon doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle oluşan özrü ortadan kaldırmak veya özürlülüğün etkilerini olabilen en az düzeye indirmek. çocuğun kendi yapabildiği bir aktiviteyi asla üstlenmemesi gerektiği vurgulanmalıdır. mesleki ve ekonomik alanlarda yeteneklerini geliştirmek veya yeniden başarabileceği en üst düzeyde yetenekler kazandırarak. psikososyal ve mesleki hizmetler bütünüdür. eklem durumuna. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Romatizmal hastalıklar • Çocuk felci • Omurga eğrilikleri • Travmatik özürler • Uzuv kaybı • Kırık kaynama yokluğu • Uygunsuz kaynamış kırıklar • Eklem sertliği • Travmatik felçler ve kuvvet kayıpları • Eklem kireçlenmesi • Kalıtsal ilerleyici sinir hastalıkları • Cücelik Tedavi ve Rehabilitasyon Hizmetleri Tedavi ve rehabilitasyon yaklaşımında özürlünün yaşı. Herhangi bir engeli olan kişinin eğitim ve rehabilitasyona erken başlanması oldukça önemlidir. başarılı bir sonuç. kas.C. geriye kalan varolan yeteneğin eğitimi ve/veya kaybedilenlerin desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürer ve toplum içine tam katılımının sağlanması ile amacına ulaşır. özürlü bireye. birçok uzmanlık alanının ortak katkısıyla sağlanabilir. bozuklukların tıbbi tedavisi ile başlar. • Çocuğun gelişme olanağı bulunduğu gösterilerek yeteneklerinin gerçekçi olarak değerlendirilmesi ve desteklenmesi sağlanmalıdır.) için anne ve babaların çocuklarını okul etkinlikleri içinde görmeleri T. özrünün doğumdan önce ya da sonraya dayanması ve başka sorunların eşlik edip etmediği önem taşır. kısa ve uzun erimdeki hedefler belirlenerek hastaya öğretilmeli ve sonuçları değerlendirilmelidir. Ortopedik özre yol açan sorunun tedavisi. Okula Yönelik Öneriler Okul sağlık ekibi aşağıdaki konular doğrultusunda yaklaşıma sahip olmalıdır. Doğuştan ya da sonradan ortopedik özürlü olan bir bireyin izlemesinde.C. işinde ve toplumsal yaşamında kendine ve topluma yeterli olabilmesini ve topluma en üst düzeyde katılımını sağlamak amacıyla verilen tıbbi. Ailenin çocuğun bağımsızlığını desteklenmesi. Bunlardan birinin sorunları diğerine yansıtması olayın ağırlaşmasına neden olmaktadır. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. aileler aşırı iyimserlik ve kötümserlikler yaklaşımlarından uzaklaştırılmalıdır. zihinsel. toplumsal. • Gereksiz ve hatalı tesellilere ve yadsımalara gidilmeden. ailenin var olan suçluluk duyguları giderilmeye çalışılmalıdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 233 . Her çocuk için ayrı izleme programları düzenlenmelidir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Genel olarak özürle ilgili sorun dışında bu bireylerin izlenmesi konusunda ailenin ve çocuk büyükse kendisinin de eğitilmesi ve bu programa etkin katılımının sağlanması gereklidir. Rehabilitasyona başlama yaşı ne kadar büyürse bireyin işlevlerindeki kaybın derecesi o oranda artmakta ve diğer işlevlerinde de yetersizlikler ortaya çıkmakta. var olan özre ek olarak başka özürler de oluşabilmektedir. • Ailenin çocuğun yaşamındaki diğer önemli kişi ve kuruluşlarla işbirliği içinde olması (okul. kemik. • Aşırı kollayıcı tutumların çocuk gelişmesini olumsuz yönde etkileyeceğini belirtilerek çocuğun daha bağımsız olmasına yardımcı olunmalıdır. Bu programlarda bedensel. kayıp olan ve var olan işlevsel yeteneğe göre özel olarak tasarlanmalı. Rehabilitasyon.T. fiziksel. rehabilitasyon merkezi vb. ruhsal ve toplumsal sağlık durumuna ayrı olarak yaklaşılmalı ve çözümlenmelidir.

Ailenin çocuğun başarılarını övmesi ve diğer çocuklarla ve yetişkinlerle iletişim kurmasını sağlanması için cesaretlendirilmelidir.) 1988. olumsuz tutum ve davranışların değişmesinde önemli bir görevi yerine getirmektedir. Okulda başlatılan etkinliklerin evde sürdürülmesi konusunda da değerlendirme yapılmalıdır. 8. 6. ılımlı. 3. • Çocuğun evde herkes tarafından içten kabul görmesi sağlanmalıdır. 4. Yapılan etkinlikler özürlü bireylerin yaşam kalitesini yükseltir ve sporcu kimliği ile kendilerini gerçekleştirebilecekleri bir toplumsal ortam yaratır. • Anne-babaya okulda çocuğa yaptırılan etkinliklerin ve kazandırılmaya çalışılan alışkanlıkların günlük yaşamında da sürdürülmesi gerektiği benimsetilmeli. 7. İhsan Dağ (Çev.Ed. okçuluk. Özürlü Çocuklar ve Eğitimleri. Ailede çocuğa karşı olumlu. Özürlü Bir Çocuğa Sahip Anne Babaların Kaygı ve Endişe Düzeyini Ölçme Aracının Güvenirlilik ve Geçerlilik Çalışması. 5. çocukların neleri ne derece yapabilecekleri anlatılmalıdır. Öktem F. Zeka Gerilikleri.Sağlık Bakanlığı. T. basketbol. Çalış S. Spor. kulüpler ve dernekler aracılığıyla hizmet vermektedir.C. Akkök F. Başbakanlık Özürlüler İdaresi. Ankara. Neale JM. Ruh Sağlığı ve Bozuklukları içinde. Aralık 2004. yüzme ve tenistir. 395-400. Zeka Gerilikleri Ruh Sağlığı ve Hastalıkları içinde Öztürk O (Ed) 1981: 325-338. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.tr. Kaynaklar 1. bilek güreşi. 2. Aileler çocuklarını illerindeki Gençlik ve Spor İl Müdürlüklerine ve Engelliler Spor Kulüplerine kayıt ettirerek sporcu kimliğiyle çocuklarının gelişimlerine destek olabilirler. normal çocuklardan farklı olmadıkları temel gereksinimlerinin karşılanmasında başkalarının anlayış ve yardımlarına daha çok gereksinim duyacakları öğretilmelidir. www. 2003.C. Başka çocuk ve ailelerin de benzer sorunlara sahip oldukları gösterilmeli ve sorunlar üzerinde kendi aralarında bireysel ve grupça konuşmaları sağlanarak uygun çözüm yolları bulmaları için ortam oluşturulmalıdır.C. Bu spor dalları atletizm. masa tenisi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .ozida. Ayyıldız Matbaası A.C. Bedensel özürlüler 20 farklı spor dalında spor yapabilirler. Özürlü bireylerin spor etkinliklerine katılımı toplumun dikkatini özürlü bireylere çekerek.375. Ankara. halter.gov.Ş. Akçakın M.) Ankara. Rehabilitasyon Bilgi Rehberi. Çocuğun eğitim ve rehabilitasyonunda ailenin temel öğe olduğu bu nedenle yeterli zamanın ayrılması gerektiği vurgulanmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye sağlanmalıdır. Anormal Psikolojisi içinde. 2004. Özürlülüğün Ölçülmesinde Metodolojik Yaklaşımlar ve 2002 Türkiye Özürlüler Araştırması. Bu suretle ailenin daha fazla işbirliği yapması sağlanabilir. T. ampute futbol. Öztürk O (Ed. Tüm bu özellikleri kapsamına alan bir etkinlik olarak spor özürlülere yaşam boyu önerilmektedir. ailesi ve toplum tarafından yeteneklerinin farkına varılarak kabul görmesini sağlayacaktır. özürlünün kendisi.. • Aile çocuğun temel gereksinimleri ve bunların uygun şekilde karşılanmasında yeterli anlayış. Bilir Şule. bilgi ve beceriye sahip kılınmalıdır. Bu konuda ülkemizde Bedensel Engelliler Spor Federasyonu. 1986. 234 T. Sporcu lisansı için başvuran hem zihinsel hem de bedensel özürlü çocuklara var olan patolojileri belirtilerek spor yapabileceklerini belirten bir rapor verilebilir. 444-456. Bedensel Engelliler Spor Federasyonu şu anda 10 branşta ulusal ve uluslararası etkinlik göstermektedir. • Olabildiğince aileler ziyaret edilmeli.(1)2:153. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı: Ankara. Hacettepe Üniversitesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü . çocuğun ev şartları ve eğitim olanakları değerlendirilmelidir. Davison G. ÖZ-VERİ Dergisi. atıcılık. Çocuklarının. (7)23. • Özürlü çocuklar spor etkinliklerine mutlaka yönlendirilmelidir. kararlı ve tutarlı tutum ve davranışlar sağlanmalıdır. Psikoloji Dergisi 1989.

aşırı onay bekleyen. • Tek başına kalma. Ancak okul reddi ayrılık kaygısı bozukluğu için patognomonik değildir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 9. Ayrılık kaygısı bozukluğu çocuğun anne babadan ya da bağlandığı diğer kişilerden ayrıldığında ya da ayrılma tehlikesi bulunduğunda gelişim düzeyine göre uygun olmayan ve beklenenden aşırı kaygı.davranışcı terapiler (Sistematik duyarsızlaştırma gibi) İlaç tedavisi • Seçici seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) (Ör: fluoksetin) T. • Güvensiz ya da kaygılı bağlanma • Aşırı koruyucu ya da müdahaleci tutum • Öğrenme etkenleri. karın ağrısı. çevreden gelebilecek tehlikeleri abartarak ya da aşırı koruyarak anksiyeteli olmayı öğretebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 235 .T. evden kaçma gibi toplum dışı davranışlar eşlik etmemektedir) • Toplumsal fobi • Yaygın anksiyete bozukluğu • Depresyon Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi • Aile danışmanlığı (aşırı koruyucu ya da aşırı dışlayıcı tutumların önlenmesi) • Öğretmen işbirliği ve okula devamın sağlanması tedavinin önemli bir parçasıdır. çevresel etkenler ancak sorunu artırıcı rol oynar. AYRILIK KAYGISI BOZUKLUĞU (OKUL KORKUSU) Tanım İki-üç yaş grubu çocukların bağlandıkları kişilerden ayrılmaları halinde bir dereceye kadar bunaltı göstermeleri normal bir gelişimsel özelliktir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. ailesine bağımlı çocuklardır. • Zorlu yaşam olayları Ayırıcı Tanı • Erken çocukluk dönemindeki olağan ayrılık anksiyetesi • Davranım bozukluğu (Ayrılık kaygı bozukluğunda çocuk anne baba bilgisi içinde evde kalmaktadır.C. RUH SAĞLIĞI SORUNLARI A. ya da evin dışında uyuma konusunda isteksizlik gösterme • Kendisine ya da bağlandığı kişilere zarar geleceğine (örn. yalan söyleme.C. İkiz çalışmaları ile çocukluk çağı bunaltı bozukluklarında genetik etkinin sık olduğu (% 33) saptanmıştır. Tanı • Okula ya da başka bir yere gitmek istememenin ayrılık kaygısı bozukluğunun en sık gözlenen belirtisi olduğu belirtilmektedir. uslu.C. • Bireysel psikoterapi. kaybolacağı/kaçırılacağı) ilişkin sürekli ve aşırı kaygı duyma • Karabasan görme • Fiziksel yakınmalar (bulantı-kusma. utangaç. Psikososyal etkenler • İmmatürite: Bu çocuklar genellikle başarı kaygısı olan. baş ağrısı) Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik: Annelerinde anksiyete bozukluğu olan çocuklarda anksiyete bozukluğu gelişme riski vardır. Anne baba çocuğu korumak adına. hırsızlık. uyumlu. Temel sorun çocuğun kendisi ile ilgilidir. korku duymasıdır. Bilişsel.

Uluğ B (yayın yöneticileri). baskı. 2000 Sadock BJ. baskı. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. baskı. 236 T. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Kaynaklar 1. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. 3. 2002 Sadock BJ. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sadock VA. Türkiye • Trisiklin antidepresanlar (TCA ) (Ör: imipramin) Kardiyak yan etkiler unutulmamalıdır.Sağlık Bakanlığı.C. 2. Birinci Baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). birinci basamakta oyalanmadan uzmana yönlendirilmelidir. Synopsis of Psychiatry. Ankara.C. Medikomat. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 5. 2000’den çeviren Köroğlu E. A Comprehensive Textbook. Sadock VA. • Alprazolam (şiddetli vakalarda kısa süreli) Sevk Kriterleri Okul korkusu çocuk psikiyatrisinin acillerindendir. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Hekimler Yayın Birliği. Ankara. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Dünya Sağlık Örgütü. 2003. 9. 3. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Washington DC. 7. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Amerikan Psikiyatri Birliği. 4.

aile ve bireyin işbirliği yaparak üstesinden gelinebileceği unutulmamalıdır. Çevresel nedenler: Öğretmenin çocukla kurduğu ilişkinin niteliği önemli rol oynar. Çocuğun güçlüklerine yönelik farklı uygulamalar getirmek gerekebilir. Hekimler Yayın Birliği. Ankara. Nedenler Bireyi ilgilendiren nedenler olabileceği gibi aile ve öğretmen ile ilgili nedenlerin de göz ardı edilmemesi gereklidir. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Aileye özgü nedenler Ailenin kültürel geçmişi ve eğitime yönelik tutumları. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. aynı zamanda hareketliliğine izin verecek görevlendirmeler yapılması ya da ödevlerinin eksik alan kimi zaman unutan bir çocuk için veli ile günlük karşılıklı kontrol sistemi geliştirilmesi yararlı olacaktır. Oysa zihinsel gelişimi yaşına uygun olduğu halde bazı ruhsal bozukluklar nedeni ile de okul başarısızlığı ortaya çıkabilir. aralarında karşılaştırma yapılmaması gerektiği unutulmamalıdır. Kaynaklar 1. 2003. var olan sorunları nedeni ile “sorun çocuk” etiketi kazandırılmaması. 2001. biraz hareketlice bir çocuğun olabilirse öğretmenin hemen yakınında. Sadock BJ. T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı B. Bunun yanı sıra çocuğun görme ve işitme ile ilgili fiziksel sorunlarının da okul başarısızlığına neden olabileceği unutulmamalıdır. sosyal ve duygusal) olarak ele alınması gereken bir durumdur. Sorunun ne ya da nelerden kaynaklanabileceği konusunda nesnel yaklaşmalı ve gereğinde uzman yardımı almaktan kaçınılmamalıdır. sınıfın neresine bakarsa baksın görme alanı içine girecek biçimde oturtulması.C. 2000’den çeviren Köroğlu E. Ancak kimi gelişmemiş çocuklarda da anne. Washington DC. Örneğin dikkati kolay dağılan. Aynı aile içinde yetişen kardeşlerin kuşkusuz birbirinden farklı olacağı. OKUL BAŞARISIZLIĞI NEDENLERİ VE YAKLAŞIM Tanım Okul başarısızlığı. Sadock VA. Okul ve öğretmenin çocuğa yaklaşımı. Amerikan Psikiyatri Birliği. destekleyici ve hoşgörülü bir tutumla yaklaşımı çok önemlidir. baba ve öğretmenin aşırı hoşgörülü tutumları okul başarısızlığını arttırabilir. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Okul başarısızlığı çok boyutlu (fiziksel.C. çocuğun gelişim düzeyine uygun başarı göstermediği durumlar için kullanılan bir kavramdır. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 237 . Her çocuk aynı değildir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 2. Çoğunlukla da tek bir nedeni yoktur. Synopsis of Psychiatry. Sınıfın genel başarı düzeyi ile bireye özgü farklılıkların da göz ardı edilmemesi gereklidir. Sonuç olarak bu güçlüğün ancak okul. sosyoekonomik düzeyinin de çocuğun okul başarısında etkili olduğu gösterilmiştir. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. bilişsel. çocuğu anlamaya yönelik. özel öğrenme güçlüğü ve davranım sorunlarıdır. 9. depresyon. Bireye özgü nedenler Zihinsel ve gelişimsel gerilik genelde ilk akla gelen neden olarak göze çarpar. baskı. Yaşanan güçlükler karşısında çocuğun benlik saygısının düşmemesine ve sorumluluk duygusunun gelişimine izin vermek gerekir.T.C. Okul başarısızlığının en sık görülen nedenleri kaygı bozuklukları. Okula Yönelik Öneriler Ailenin okul başarısızlığı ile karşılaştığında hemen kaygılanmaması ve bir suçlu arayışına girilmemesi gerekir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins.

Uyaranları önceliğine göre ayırt etme güçlüğü yaşarlar. edindiği bilgiyi gözden geçirmeye vakit ayırmadan karar vermeye kalkışır. sonuç olarak da yanıtlarında başarısız olur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . dinlememiş görünümü verirler. Tanı için belirtilerin birden fazla durumda (örn. “çabuk düş kırıklığına uğrayıp. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Öğretmen yakınmaları. ödevlerin ve etkinliklerin düzenlenmesinde sıklıkla zorluk çekerler. Ancak onların hareketlilikleri de hiperaktif çocuklarınkinden farklıdır. bu etkinliklerde yer almaya karşı isteksizdirler. “kavgacı”. Hiperaktivite belirtileri • Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan çocukların hareketliliği keyfi ve amaçsızdır. Eş zamanlı hastalık olarak davranım bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü sıklıkla görülür. “asabi”. başlangıç noktası vardır.1 DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU Tanım En önemli özellikler çocuğun dikkat eksikliği ve aşırı hareketliliğidir.Sağlık Bakanlığı. Bulgular yedi yaşından önce başlamalıdır. Tanı Temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik örüntüsü. sanki akılları başka yerdedir ya da söylenenleri duymamış. “kuralları hatırlayamıyor ya da uymuyor”. Onların hareketliliği amaca yönelik ve süreklidir. stresli durumlarda hareketli olurlar. “çabuk heyecanlanıyor”. sınıfta vb) görülmesi gereklidir. • Başladıkları işleri tamamlamakta zorlanırlar. Kaygılı çocukların hareketlilikleri ortama yöneliktir. “ruh halleri değişken”. • Tipik bir DEHB olan çocuk yeterince bilgi edinmeden. • Dikkatleri uyaranlar ile çabuk dağılır. • Belirli bir zihinsel çaba gerektiren iş ve görevlerden kaçınırlar. Türkiye C. “sabırsız”. “başkalarının konuşmalarını kesiyor ya da lafına karışıyor”. • Çalışmalarını plansız ve karmakarışık bir biçimde sürdürürler. Dikkat eksikliği belirtileri: • Ayrıntılara karşı dikkat eksikliği gösterebilirler. dikkatsizce hatalar yapabilirler. tetiği çeken bir etken. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Sıklıkla bitmemiş bir etkinlikten diğerine geçişler yaparlar. Çevreye karşı olan tepkilerini kontrol altına alamadıkları için başıboş bir hareketlilik sergilerler. düşünmeden davranışa geçme eğilimi arkadaş ilişkilerini de olumsuz etkiler. Dürtüsellik belirtileri • Dürtülerine hakim olamama. “doyumsuz”. “oturduğu yerden sık sık kalkıp dolaşıyor” biçiminde gelebilir. sıklıkla ağlıyor”. Bazı çocuklar kaygılı ya da depresif olduklarından aşırı hareketli olabilirler. benzer gelişim düzeylerindeki bireylere göre daha sık ve şiddetli olan aşırı hareketlilik-dürtüselliğin olmasıdır. Bazı çocuklar doğuştan enerjik olabilirler. DİKKAT EKSİKLİĞİ VE YIKICI DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI C. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedaviler: • Aile tedavisi ve aileye danışmanlık • Okul öğretmenle iş birliği • Bireysel psikoterapi 238 T. Biyolojik ve psikososyal etmenlerin etkileşim halinde oynadıkları rollerin bu tür bir yakınmayı ortaya çıkardığı düşünülmektedir. İkiz çalışmalarının sonuçları DEHB’de genetik etkinin önemli olduğunu (% 76) göstermektedir. “hayallere dalıyor”. Nedenler Sorunun nedenlerine ilişkin yoğun çalışmalar bulunmasına karşın henüz kesin bir yanıt alınamamıştır. Ayırıcı Tanı Her hareketli olan çocuk için hiperaktif denilemez. evde.C.

C. Yaşıtlarıyla arasındaki farklılık ZB ile açıklanamayacak boyuttadır. yazılı anlatımın beklenenin önemli ölçüde altında olmasıyla konur. toplumsal ve duygusal destek sistemleri çalıştırılmalıdır. • b.Okul Becerilerinin Karışık Tipte Bozukluğu Nedenler • Genetik • Hemisferik Kuramlar: Normal çocuklarda. Normal popülasyonda. okunamayan el yazısı. 3-E. “Öğrenme Bozukluğu” tanısı bireysel olarak uygulanan testlerde. Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda gelişimsel gecikme olmaktadır. p. dil becerileri 11 yaşında yetkinleşir. • Prenatal ve postnatal beyin gelişimini etkileyen etkenler: Annenin.Özgül Aritmetik Beceri Bozukluğu . • Gecikmiş ya da yetersiz konuşma. .Antidepresanlar . ne. 6. Sıklıkla DEHB’ne eşlik eder.9 gibi sayıları karışık algılama. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 239 . sıklıkla yazım hatası yapmak. 12-21. % 8-10 oranında rastlanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı İlaç tedavisi: • MSS Uyarıcıları . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. algısal beceriler 8 yaş. • Elleri kullanmada hantallık. kişinin kronolojik yaşı. kullanılan ilaçların özellikleri nedeni ile bir merkezde sürdürülmelidir.en. • Konuşurken anlama ve en uygun sözcüğü bulmada güçlük.2 ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ Tanım Okul becerilerine özgü gelişme bozuklukları okul becerilerinin öğrenilmesinde özel ve belirgin yetersizliklerle kendini gösteren bozukluklar grubudur. ölçülen zeka düzeyi ve aldığı eğitim göz önünde bulundurulduğunda okuma.C. matematik. “Kurşun” gibi toksik maddelere maruz kalma vb. C.Nöroleptikler . • Okurken kelime atlamak.Anksiyolitikler Sevk Kriterleri DEHB tanı ve tedavisi. beceriksizlik. gerekli akademik. Bu nedenle DEHB düşünülen hasta bir merkeze sevk edilmelidir. Tanı ve tedavisi düzenlenmiş hastaların sürdürüm tedavisinde aileye danışmanlık ve destek vermek gerekebilir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Bütüncül tedavi yaklaşımları • Eğitsel davranışçı yaklaşımlar • Bireysel psikoterapi • Aile terapisi • İlaç tedavisi (sıklıkla DEHB eşlik etmektedir. Metilfenidat verilmesi önerilmektedir). • Yazı yazmada zorluk. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Özgül Okuma Bozukluğu . • Hecelerin seslerini karıştırmak ya da sessiz harflerin yerini değiştirmek. çok-koç. q harfleri. ince motor beceriler 5 yaş.d.Metilfenidat (kısa ve uzun etkili preparatları var) • Diğerleri . yarın) kavramları konusunda zorluklar. Tanı • Yazılı kelimeleri öğrenme ve hatırlamada zorluk. alkol kullanımı.C. En önemli ayırt edici ve tanıya götürücü durum zeka bölümü (ZB) ile beceriler arasındaki uyumsuzluktur. Tedavi yalnızca ilaç çerçevesinde düşünülmemeli. • Yön (yukarı-aşağı) ve zaman (dün. olarak algılamak vb.T. sigara.Özgül Heceleme Bozukluğu . “Fe” eksikliği. bugün. Öğrenme bozukluğu olan çocuk ve gençlerin eğitimi yalnızca normal sınıflardaki eğitim T.

9. yürüyüş gibi spor etkinlikler yararlıdır. Saldırgan ya da ilgi çekmek için yapılan tuhaf davranışlara kesinlikle izin verilmemelidir. sakinleşebileceği bir ortam yaratılmalıdır. Her zaman ailesinden kabul ve olumlu yönlendirme gören bir çocuğun benlik saygısı ve güveni sağlıklı gelişecektir. özel ve ek bir takım derslere gereksinim duyulmaktadır. 240 T. Evde kontrol kazanıldıktan sonra yumuşak geçişlerle bu gibi ortamlarda bulunun. Olumlu yetişkin örneğine daha çok gereksinim vardır. Kurallar kendine ve başkalarına zarar vermemesi için kesinlikle uygulanmalıdır. 6. spor. Bu çocuklara saldırgan olmamayı ve öfkeyi kontrol etmeyi öğreteceğimiz için fiziksel ceza olabildiğince verilmemelidir. O “yoğun enerjili iyi bir çocuktur”. büyük satış mağazaları. Türkiye programıyla gerçekleşmemekte.uygulanabilir ve denetlenebilir olması gerekir. çocuğun güven duygusu ve benlik saygısı örselenecektir. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Çok önemli olmayan. Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu Olan Bir Çocukla Yaşayanlara On Öneri 1. heceleri bölme ya da kelimeleri birleşik yazma gibi belirtiler ilkokul ikinci sınıfın ikinci dönemine dek yaygın olarak görülebilir. 3. Bu nedenle konulacak kuralların açık. Yoğun enerjiyi rahatlatacak etkinlikler bulun: Koşu. kontrol etmeye çalışmalıdır. 5. Başlangıçta. Yemek. Kitap bakıp okumak. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Destek eğitim için değerlendirme sonucu oluşturulan özel eğitim programı ve eğitsel girişimlerden yararlanılmalıdır. bul-tak bilmecelerini çözmek. bodrum gibi mekanlar uygun düzenlemelerle özellikle kötü havalar için kurtarıcı olabilir. Böylelikle hem sizin önerilerinizi yerine getirmiş. Bu süre içinde odada bulunması gereken süre çocuğa belirtilmeli bu tür bir eylemin kötüye kullanımının önüne geçilmelidir. lokanta. 4. yatma ve çalışma saatleri düzenli olmalıdır. Sevk Kriterleri Harf atlama. Aşırı hareketlilik tasarlanarak yapılmaz. net. aşırı hareketli çocuğun düzeni kabullenmesinde yardımcı olur. hem de enerjisini harcamış olacaktır. Tutarlı tepkiler çocukta tutarlılık yaratacaktır. yetersizlikler ve kuvvetli yanlar tanındıktan sonra o çocuğa özgü bir programla planlanabilir. Bu gelişimsel bir sorundan kaynaklanmakta olabilir. Bitkinlikten kaçının: Bu çocuklar yorgun olduklarında kendilerini kontrol etmeleri zorlaşır. Ana babaların zaman zaman hoşgörü ve güçlerinin kalmadığını ve yoğun çatışmaların yaşandığı bilinmektedir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Disiplini fiziksel olmayan cezalarla sağlayın: Çocuğun bir süre için kendi başına bırakılabileceği bir odanın ya da yerin oluşturulmasında yarar vardır. 8. Ancak daha sonra da devam ettiği ve çocuğun gelişimi ile uyumsuz okul başarısı sürdüğü takdirde özel eğitim ve gereğinde ilaç yardımı alması için sevk edilmelidir. Garaj. Bu gibi ortamlarda yukarıda sözü edilen kurallar çiğnenmekte. Dikkat süresini uzatın: Evde vereceğiniz görevlerle dikkat yoğunluk ve süresini artırın. kendiniz için hoş bir şeyler yapın: Dikkat Eksikliği Aşırı Hareketlilik Bozukluğu olan bir çocukla yaşamak zor bir deneyimdir. ters yazma. değerlendirmeden elde edilen bilgiler kullanılarak bilişsel becerilerin tam bir profili çıkarılıp eksiklikler. Ana babalar çocuklarına karşı her an eleştirel olduklarında ilişkileri bozulacak. göz ardı edilebilecek konularda kurallar konulmayabilir. tutarlı. güvenilir ve sağlam olmalarına. 2. yaratıcılığı artırıcı nitelik taşımasına özen gösterilmelidir. konser gibi yerlere gitmekten kaçının. Çocuğunuzun sınırlılıklarını kabul edin: Ana babalar çocuklarının enerjik ve hareketli olduğunu belki de hep böyle kalacağını kabul etmek durumundadır. Komşuların aşırı tepkilerine karşı tampon olun: Sokakta “kötü çocuk” sıfatını kazansa da bunu eve taşımayın.C. sorunlu çocuklar daha da bocalamaktadır. tutarlı disiplini sürdürün: Bu çocuklar yönetimi zor çocuklardır. Örnek göstermenin. Düzenli aralıklarla sorunlu ortamdan uzaklaşın. Ödünsüz. resimleri eşlemek gibi etkinlikler bellek ve dikkat üzerine olumlu etkiler yapmaktadır. öğrenme güçlükleri üzerine uzmanlaşmış bir eğitimci tarafından verilmelidir. 10. Bu eğitimin nasıl yapılacağı. yıkıcı eleştirilerde bulunmanın yararı yoktur. Evi düzenli tutun: Ev rutinleri. Kurallı toplantılardan kaçının: Aşırı hareketliliğin uygun olmayacağı topluluklara katılmaktan kaçının. Bu konuda aile üyelerinin bu gereksinimin farkına varması ve birbirlerine destek olmaları gerekliliği unutulmamalıdır. Oyuncakların çok fazla sayıda olmamalarına. hiperaktiviteleri kötüleşir. 7. Bunu önlemek için ana babaların herhangi bir sorunu düşünmeden rahatlayabilecekleri ve yeni güç depolayabilecekleri ortamların yaratılmasında büyük yarar vardır. Bu çocuklar kurallara direnir. Özel eğitim.C. Bu oda çocuğun kendi odası olabilir ve orada davranışları ve sonuçlarını düşünebileceği. Hareketliliğini boşaltacağı görevler verin. Hiperaktivitesiz davranışlarını ödüllendirin.Sağlık Bakanlığı. Aşırı hareketliliği ortadan kaldırmaya değil.

* Yönerge basit olmalı. kaçmalarıdır. Genel olarak uygulamayı gözden geçirin. biyolojik. sosyal yönden bozuk ve başkaldırıcı davranışlarla belirlidir. başkalarını kandırmaktan keyif alırlar. Erken yaşta tedavinin bağımlılıkları önlediği gösterilmiştir. başkalarına ait eşyalara karşı zarar verici tutum içindedir. saldırgan.C. özellikle sözel zeka bölümleri düşüktür. * Yönergenizin yerine getirilebilmesi için yeterli süre verin. aile yapısı ve çocuğun dinamikleri biçimlendirir. • Bu çocuklar saldırgan tutumları ile başka insanlar ya da hayvanlara fiziksel zarar verir. arabaları çizme. psikiyatrik durum (depresyon vb. evden vb. kabadayı. tuğla vs. • Ders başarıları düşüktür. Etkili Yönerge Verme: Gerçekten yapılmasını ve bitirilmesini istediğiniz bir şey için istekte bulunun. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. özel eşyalarını tahrip etme. zeka bölümü. madde. hatta yok etme şeklinde görülebilir. Kalıtımsal. T. Çevresine sorun çıkarmadan kendine yetebilmesini destekleyin. psikolojik özellikleri nedeniyle alkol. * Göz teması kurun. • Bu çocuklar genel olarak pervasız. Nedenler • Sosyolojik kuramlar • Fizyolojik ve biyokimyasal etkenler • Genetik etkenler • Ana babanın ruhsal hastalıkları ve fiziksel istismar Tanı • Durdurulamayan. sopa. Ceza zamanı uygulayın. başka insanların haklarına yönelik saldırganca tutum ve yaşa uygun olmayan biçimde toplumsal değerleri çiğnemeyi içeren bir klinik tablodur.T. verdikleri sözlerde durmazlar. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 241 . nörolojik defisitler. başkalarının evinde yangın çıkarma. yasa dışı eylemler. sigara bağımlılığına normallerden 10 kat fazla yatkındırlar. * Gerekirse yineleyerek sizi anladığından emin olun. * Dikkatini dağıtabilecek etkenleri kaldırın.3 DAVRANIM BOZUKLUĞU Tanım Davranım bozuklukları yineleyici ve sürekli saldırgan. • Kural bozucu bir diğer davranışları sık sık okuldan.). Bu durum arabaların camlarını kırma. kırık şişe. Ödül/Puan sistemi uygulayın. * Cümleleriniz anlaşılır ve ciddi olmalı. kullanarak ciddi biçimde yaralayabilirler. yalvarma ya da kızma tarzında olmamalıdır. yıkıcı. * Gereğinde somutlaştırmak ( görev kartları) uygulayın. Genelde zeka bölümleri. tehdit edici ya da alaycı davranışlar sergilerler. Özellikle izin almaksızın geceyi dışarıda geçirir ya da geç saatte gelirler. Tedavi İlaç tedavisi ve psikoterapötik yaklaşım birlikte götürülmelidir. tabanca. • Sıklıkla bir şey elde etmek ve çıkar sağlamak için yalan söylerler. sıklıkla kavgayı başlatıcıdırlar. İlaç tedavisini belirtilerin varlığı. Bazen bıçak.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. • Kişisel çıkarlar uğruna hırsızlık yapabilirler. merkezi sinir sistemi zedelenmesi olup olmadığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı C. aynı anda üç-beş şey istenmemelidir.C.

1996. böyle bir durumda sevk edilmelidir. Birinci Baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. A Comprehensive Textbook. 17(5): 826-849 Sadock BJ. baskı. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Synopsis of Psychiatry. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 9. Kaynaklar 1. Katkı Pediatri Dergisi. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 2002 Öktem F. Türkiye Sevk Kriterleri Ağır davranış sorunları.C. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. 3. baskı. Ankara. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 4. 7.Sağlık Bakanlığı. Çocuk Ruh Sağlığı. 2000 Sadock BJ. Dünya Sağlık Örgütü. baskı.C. Sadock VA. 5. Sadock VA. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Medikomat. Uluğ B (yayın yöneticileri). bozulmuş aile-okul ilişkileri ve yasal sorunlar eşlik edebilir. 2003. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 2. 242 T. 3.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

D. DIŞA ATIM BOZUKLUKLARI D.1 ENÜREZİS NOKTURNA Tanım Beş yaşından büyük çocuğun zeka yaşı ile uyumlu olmayan, gece uyku sırasında, istemsiz, yineleyici nitelikte idrar kaçırması ile tanımlanan bir bozukluktur. Nedenler Biyolojik etkenler • Genetik etkenler: Birinci derece akrabalarında enürezis nokturna sıklığı %70-75 olarak bildirilmektedir. Ancak genetik yatkınlığın tek belirleyici olarak değerlendirilmemesi gerekir. • Mesane fizyolojisi ile ilgili sorunlar: İşlevsel mesane kapasitesinin düşük olduğu, internal sfinkterin tam olarak işlev görme süresinin uzadığı bildirilmektedir (normalde en geç altı yaşında tamamlanması beklenir). • Gelişimsel sorunlar: Enüretik çocuklarda, kontrol grubuna göre iki kat daha fazla oranda gelişimsel gecikme saptanmaktadır. • Uyku çalışmaları: Enürezis nokturna uykunun her döneminde ortaya çıkabilmektedir. Uykudaki işeme refleksinin santral inhibisyonunda gelişimsel bir sorun olabileceği ileri sürülmektedir. • Hormonal etkenler: Normalde üç yaşta tamamlanması beklenen antidiüretik hormonun gece salınımındaki değişimin tamamlanamadığı ve bu nedenle gece üretilen idrar miktarının azalmadığı ileri sürülmektedir. Psikososyal etkenler • Uygun olmayan tuvalet eğitimi: Çocuklar ortalama 1.5 yaşında sfinkterleri üzerinde denetim kazanmaya başlarlar. Gündüz tuvalet eğitimine erken (gelişimsel açıdan bebeğin sfinkter tonusunu denetlemesinin olanaksız olduğu bir dönemde) ya da geç (çocuğun sfinkterleri üzerinde denetimi olmasına karşın uygun tuvalet alışkanlığının öğretilmemesi) başlanması, inatlaşılması, başlangıçtaki kazaların sert bir biçimde eleştirilmesi enüresiz nokturna için zemin hazırlayabilir. • Zorlu yaşam olayları: Özellikle ikincil enürezis için nedensel açıdan önem taşırlar • Eşlik eden psikiyatrik sorunlar: Özellikle daha büyük çocuklarda psikiyatrik sorunlar ile enürezis arasında önemli bir ilişki olduğu bildirilmektedir. Tanı En az üç aydır, haftada iki ya da daha fazla olmalı ve organik bir bozukluğa ikincil olarak gelişmemelidir. Enürezis bebeklikten beri süregelmekte ise birincil, en az bir yıllık mesane kontrolü sonrası gelişmiş ise ikincil enürezis nokturna olarak adlandırılır. Ayırıcı Tanı • Yapısal, nörolojik bozukluklar ve enfeksiyon (mesane fizyolojisinde değişiklikler, obstrüktif üropati, spina bifida, idrar yolları infeksiyonu) • Poliüri yapan nedenler (Diyabetes Mellitus, Diyabetes İnsipidus) • Uyku ve bilinç bozuklukları (uyurgezerlik, epilepsi) • İlaç yan etkisi (örn. tiyoridazin) • Kronik kabızlık Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler İlk görüşme, aile tutumlarının ele alınması, bilgilendirme: Yalnızca idrar incelemesi yeterlidir. Enüretiklerde ender olarak (%1) radyolojik olarak gösterilebilen bir lezyon saptandığı için öyküde ve muayenede anatomik ya da işlevsel patolojiyi düşündüren bulgular olmadıkça ilk görüşmede ileri tetkikler yapılmasına gerek yoktur.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

243

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

Enüretik çocukların çoğu hekime neden getirildiklerini bilmeden gelirler. Çocuğa bu sorunun onun elinde olmadan ortaya çıktığı, ancak düzelmesi için kendisinin çok şey yapabileceği ve eğer isterse bu konuda ona yardım edilebileceği söylenmelidir. Aile çocuklarının istemli olarak yataklarını ıslattıklarını düşünebilir ya da tamamen gözardı eden bir tutum takınabilir. Sorunun kimseyle paylaşılamayacak kadar utanılacak bir durum olarak algılanması, hem çocukta hem de ana babada suçluluk ve yetersizlik duygularına, benlik saygısında azalmaya neden olabilir. Davranışcı yaklaşımlar • Kayıt tutma (takvim yöntemi) ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Sıvı kısıtlanması (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) • Gece uyandırma (bir kereden fazla olmaması uygundur) • Mesane jimnastiği (büyük çocuklarda uygulanabilir) İlaç tedavisi Davranışçı yaklaşımlara iyi yanıt vermeyen ya da eşlik eden psikiyatrik belirtileri olan hastalarda ilaç tedavisi ya da alarm aygıtı kullanımı gündeme gelmektedir. İmipramin: Davranışçı tedavi önerilerinden bir ay sonra düzelme yüzde elliden az olursa ilaç başlanmalıdır. Başlangıçta önerilen doz 0.5-1 mg/kg’dır. İmipramin başlandıktan bir ay sonra da yeterli yanıt alınmadığında doz iki katına çıkartılmalıdır. Tedavi iyileşme sağlanana kadar devam etmelidir. Yirmi kg’ın altındaki çocuklarda kullanılmaması önerilmektedir. Antikolinerjik ve kardiyak yan etkileri olduğu unutulmamalıdır. Okulda düzenli izlenemeyecek olgulara imipramin verilmesi sakıncalıdır. Desmopressin: Sentetik bir antidiüterik hormon türevidir. Desmopressin ile özellikle dokuz yaşından büyük çocuklarda daha iyi sonuç alındığı saptanmıştır. Desmopressine yanıt, tedavi süresince diğer seçeneklerden daha iyi gibi görünse de ilaç kesildiğinde sorunun yeniden başlaması oldukça sık rastlanan bir durumdur. Yan etkileri başağrısı, nazal konjesyon, burun kanaması, karın ağrısı ve hiponatremik konvülsiyondur. Sevk Kriterleri • Üriner bir anomali düşünülürse, • Sistemik bir hastalık saptanırsa, • Davranışcı tedavi ve ardından imipramin kullanımına (1mg/kg) yanıt alınmazsa sevk edilmelidir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailenin ve çocuğun bilgilendirilmesi • Çocuğun eğitim için hazır oluşunun değerlendirilmesi • Gelişimsel olarak sorunun düzelmesini beklemenin sakıncalarına ilişkin ailelerin bilgilendirilmesi • Tarama D.2 ENKOPREZİS Tanım Çocuğun dört yaşından sonra kendi sosyokültürel ortamına uygun olmayan yerlerde yineleyen şekilde istemli ya da istemsiz dışkı bırakmasıdır. Nedenler • Yetersiz ya da uygunsuz tuvalet eğitimi • Yetersiz ya da etkisiz sfinkter kontrolü • Ana-baba çocuk arasındaki tuvalet eğitimi çatışması • Ruhsal bozukluklar • Tuvalet korkusu • Ağrılı dışkılama (anal fissür vb.) • Psikojenik megakolon • Yaşam olaylarına bağlı regresyon
244
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

Tanı En az üç aydır, ayda en az bir kez olmalı ve laksatif kullanımının ya da kabızlığa neden olan genel tıbbi bir durumun fizyolojik etkilerine bağlı olmamalıdır. Değişik şekillerde ortaya çıkabilir: • Yeterli tuvalet eğitiminin olmaması nedeniyle barsak kontrolünün kazanılamaması, • Fizyolojik barsak kontrolü olmasına karşın ruhsal bir bozukluğa bağlı olarak uygun yerlere dışkılamayla ilgili bir direnç olması, • Fizyolojik olarak dışkının tutulamaması (dışkı tutma sonucu barsak içeriğinin birikmesine bağlı olarak kaçırma); %75’inde konstipasyon ya da dışkı tutma eşlik eder. Enkoprezis sıklıkla enürezis, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, davranım bozukluğu, obsesif kompulsif bozukluk ile birliktelik gösterir. Ayırıcı Tanı • Aganglionik megakolon ya da spina bifida gibi organik hastalığa bağlı enkoprezis • Kabızlıkla giden hatalı beslenme • İlaç yan etkisi (örneğin, laksatifler) • Endokrin ya da nörolojik bozukluklar Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Aile danışmanlığı (tuvalet eğitimi konusunda bilgilendirme, anne babanın uygunsuz algılarının ve tutumlarının düzeltilmesi) • Davranışçı yaklaşımlar - Anne çocuk arasında inatlaşma ile giden ilişkinin ele alınması - Yemek öğünlerinden sonra tuvalete gitme (çocuk ile işbirliği yapılmalıdır) - Kayıt tutma ve ödüllendirme (duygusal içeriği olan ödüller daha etkilidir) • Destekleyici psikoterapi • Eşlik eden ruhsal bozuklukların ele alınması • Laksatif (kabızlık varsa) Sevk Kriterleri • Davranışcı tedaviye yanıt alınmıyorsa, çocuk işbirliği yapmıyorsa, • Eşlik eden ruhsal bozukluklar varsa, • Hastanın tedaviye yanıt vermeyen kabızlığı varsa sevk edilir. Korunma • Uygun tuvalet eğitimi konusunda ailelerin bilgilendirilmelidir.
Kaynaklar 1. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı, Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR), Amerikan Psikiyatri Birliği, Washington DC, 2000’den çeviren Köroğlu E, Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003 Uğur Baysal S, Özmen B,Parman T, Sahip Y, Bulut A, Gökçay G. School Mental Health Project: Experiences from Turkey. J Sch Health 2004; 74: 341-343. Ünal F. Enürezis Nokturna. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 789-802

2.

3. 4. 5. 6. 7.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

245

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

E. TİK BOZUKLUKLARI Tanım Tik, genellikle sınırlı kas gruplarını tutan istemsiz, hızlı, yineleyici, ritmik olmayan motor hareketlerin yapılması ya da ani başlangıçlı ve amacı olmayan seslerin çıkarılmasıdır. Nedenler Genetik etkenler: İkiz çalışmaları ailesel yatkınlığı destekler niteliktedir. Tik bozuklukları ile obsessif kompulsif bozukluk ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun sıklıkla birlikte görülmesi ailesel geçişi düşündürmektedir. Nörokimyasal ve nöroanatomik etkenler: Etyolojide basal ganglionlar ve ilgili kortikal ve talamik yapılar önemli rol oynamaktadır. Artmış santral dopaminerjik etkinlik üzerinde durulmaktadır. Endojen opiatların tik bozuklukları ve obsesif kompulsif bozuklukta rol oynadığına işaret eden çalışmalar çoğunluktadır. Tanı Tikleri diğer motor bozukluklardan ayıran temel özellikler hareketlerin ani, çabuk geçici ve sınırlı olması; altta yatan bir nörolojik bozukluğa işaret eden belirtilerin olmaması, yineleyicilikleri, uykuda kaybolması, istemli olarak ortaya çıkarılabilme ya da baskılanabilmesidir. Tik bozuklukları sıklıkla dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve/veya obsesif kompulsif bozukluk (OKB) ile birliktelik gösterir. Geçici Tik Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar ama 12 aydan uzun sürmez. En çok dört, beş yaşlarında görülür. Kronik Hareket veya Ses Tiki Bozukluğu: Tik bozukluğunun genel ölçütlerini karşılar. Tikler ya hareket tiki ya da ses tiki şeklindedir ama her ikisi birlikte bulunmaz. Tek ya da çoğul tikler halinde olabilir ve bir yıldan uzun sürer. Tourette Bozukluğu: Birden çok hareket tiki ve bir ya da daha çok ses tikinin birlikte görüldüğü (eş zamanlı olmayabilir) bir tür tik bozukluğudur. Ses tikleri genellikle birden çoktur ve patlayıcı yineleyici sesler, boğaz temizleme, hayvan sesleri çıkarma şeklindedir. Açık saçık sözcük ya da deyimler kullanılabilir. Ayırıcı Tanı • Diğer hareket bozuklukları: distonik, koreiform, atetoid, myoklonik hareketler vb. • Nörolojik bozukluklar: Huntington Koresi, Sydenham Koresi, Wilson Hastalığı • Kompulsiyonlar (kompleks motor tikler ile karışır) • Stereotipik hareketler (otistik bozukluk ya da zeka geriliği olan çocuklarda) Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal tedavi: • Aile danışmanlığı, öğretmen eğitimi: Tikler istemsiz hareketler olmasına karşın istemli olarak kısa süreli durdurulabilmektedir. Hem bu gözlemleri hem de kaygıları sonucunda anne-babalar ya da öğretmenler çocukları uyararak tikleri düzeltme çabası içine girebilirler. Bu müdahaleci tutum tikleri olumsuz yönde etkileyeceği için önlenmelidir. Tiklerin inadına bir davranış olmadığı, genetik geçişli nöropsikiyatrik bir bozukluk olduğunun açıklanması çocuğun sınıfta uygunsuz tepkiler ile karşılaşmasını önleyerek sınıftaki uyumunu ve arkadaş ilişkilerini olumlu yönde etkileyecektir. Özellikle tiklerin yoğun olduğu dönemlerde çocuğun akademik yönden değerlendirmesinin sözel değil yazılı biçimde yapılması daha uygundur. İlaç tedavisi Geçici tik bozukluğunda belirti şiddetli olmadığı ve yeti yitimine yol açmadığı sürece ilaç tedavisi nadiren gerekir. Ancak toplumsal uyumun bozulduğu ve sosyal işlev kaybının (ders vb.) olduğu durumlarda ilaç tedavisi düşünülmelidir. Düzelmenin 6-8 hafta içinde olması beklenir. • Tipik Antipsikotikler; Haloperidol (0.05 mg/kg), Pimozid (12 yaş sonrası) (Ekstrapramidal yan etkiler takip edilmelidir). • Serotonin dopamin antagonistleri; Risperidone
246
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı

• Selektif seratonin gerialım inhibitörleri (SSRI) antidepresanlar (komorbid durumlarda) • Trisiklik Antidepresanlar; İmipramine Sevk Kriterleri • Organik bir bozukluk kuşkusu varsa, • Tourette Bozukluğu, • Eşlik eden DEHB ve/veya OKB varsa, • Davranışcı öneriler verildikten ve haloperidol 6-8 hafta kullanıldıktan sonra düzelme yoksa sevk edilmelidir.
Kaynaklar 1. 2. Baysal B. Tik Bozuklukları. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 812-816 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993. Güleç C, Köroğlu E Psikiyatri Temel Kitabı. Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Sadock BJ, Sadock VA Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003

3. 4. 5.

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

247

Sağlık Bakanlığı, Türkiye

F. KEKEMELİK Tanım Seslerin, hecelerin ya da sözcüklerin sık olarak uzatılması, yinelenmesi ya da konuşmanın ritmik akışını bozan duraksama ve beklemelerle belirli konuşmalardır. Nedenler Çeşitli varsayımlar olmasına karşın kekemeliğin oluş nedeni bilinmemektedir. Psikojenik, organik, genetik ya da çevresel etkenler içeren çeşitli oluş nedenleri ileri sürülmektedir. Konuşma ve nöromotor gelişim iki ve beş yaşları arasında çok hızlıdır. Çocuklarda kekemeliğin ortaya çıkması en sık bu dönemde olur. Tanı Konuşmanın kazanılmaya başladığı dönemde özellikle iki, üç yaşları arasında fizyolojik kekemelik olarak tanımlanan, konuşma akıcılığında bozulma ve kekemelik ortaya çıkabilir. Bu çocuklarda konuşma sırasında belirgin gerilim ve çaba görülmez. Konuşma akıcılığındaki bozukluk sözcüklerin tümünün yinelenmesi, ünlemlemeler, duraksamalar şeklindedir. Fakat çeşitli ses yinelenmesi, hecelerin bölünmesi, sözcüklerin bir bölümünün yinelenmesi ve uzun uzatmalar çok nadirdir. Bu dönemde kekeleyen küçük çocukların yaklaşık %85’inin birkaç aylık bir dönem içinde kendiliğinden düzeldiği görülmektedir. Büyük çocuklarda küçük çocuklara göre daha fazla konuşmada blok, nefes alma ile konuşmanın kesilmesi, konuşma öncesi olağan dışı uzun duraklamalar, iletişim korkusu ve konuşma ortamlarından kaçınma görülmektedir. Bazı sözcüklerden kaçınmak için göz hareketleri, garip yüz ifadeleri ya da yineleyen beden hareketleri kekemeliğe eşlik edebilir. Kekemelik sıklıkla diğer gelişimsel ya da ruhsal bozukluklar ile birliktelik gösterir. En sık eşlik eden bozukluklar sözel anlatım bozukluğu, dili algılama bozukluğu ve fonolojik bozukluk gibi diğer konuşma bozuklukları, sosyal fobi gibi anksiyete bozuklukları ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlükleridir. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Psikososyal Tedavi Kekemelik tedavisinde amaç yalnız kekemeliğin geçmesi değildir. Tedavi daha çok ikincil sorunlara ve benlik saygısını korumaya yönelik olmalıdır. Erken yaşta başlayan geçici kekemelik durumlarında ailenin çocuğa düzgün konuşması için baskı yapmaması ve çocuğun kendi konuşmasına dikkat etmesine yol açmaması önerilmektedir. Çocuğun düzgün konuşması için sürekli zorlanmaması, konuşurken sabırla dinlenmesi, konuşmanın kesilmemesi, alay etme, utandırma, zorlama gibi yetersizlik duygularını pekiştirici tutumlardan kaçınılması gerekir. Ailenin aşırı titiz, düzenli, denetimci ve kuralcı tutumu gevşetilmelidir. Çocukların dikkatlerini ve ilgilerini diğer olumlu özelliklerine çevirerek kekemeliklerini görmezden gelmelerine yardımcı olunabilir. İlaç Tedavisi Kekemeliğin bir ilaç tedavisi yoktur. Ancak sıklıkla eşlik eden anksiyete bozuklukları varlığında; antipsikotikler (haloperidol, risperidone), antidepresanlar (trisiklik antidepresanlar ya da SSRI) kullanılır. Konuşma Tedavisi Konuşma tedavisi uzmanları tarafından uygulanan konuşma tedavi yöntemlerinin düzelmede en etkin tedavi yöntemi olduğu görülmektedir. Sevk Kriterleri Çocuğun toplumsal işlevselliğini bozan ve süreklilik gösteren durumlarda, özellikle okul çağında konuşma tedavisine gecikmeden başlanmalıdır.
1. 2. 3. 4. 5. 6. Kaynaklar Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması, Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları, Birinci Baskı, Dünya Sağlık Örgütü, Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO, Uluğ B (yayın yöneticileri), Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını, Medikomat, Ankara, 1993 Güleç C, Köroğlu E. Psikiyatri Temel Kitabı. (eds). Hekimler Yayın Birliği, Ankara, 1998 Lewis M. Child and Adolescent Psychiatry, A Comprehensive Textbook, 3. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2002 Pehlivantürk B. Kekemelik. Çocuk Ruh Sağlığı. Katkı Pediatri Dergisi. 1996; 17(5): 803-811 Sadock BJ, Sadock VA. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 7. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2000 Sadock BJ, Sadock VA. Synopsis of Psychiatry, Behavioral Science/Clinical Psychiatry, 9. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 2003
T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü

248

bilişsel davranışçı psikoterapi (bireysel. Ayırıcı Tanı • Kilo kaybına neden olan malign hastalıklar. beden ağırlığının normalin oldukça altında olmasına karşın.T. Psikiyatrik hastalıklar arasında kadınlar için mortalitesi en yüksek hastalıklardan biridir. Hekime başvurma nedenleri arasında kabızlık.C. amenore gibi organik sorunlar ya da depresyon. kilo almakla ilgili hastalık derecesindeki korku yemek yemeyi engellemektedir. aile): Yeme sorununa eşlik eden ya da neden olan psikolojik ve ailesel etkenler üzerinde çalışmak en etkin tedavi yöntemidir. Beslenme yetersizliğine ikincil olarak hemen her sistemi içine alan tıbbi sorunlar yaşanabilir. YEME BOZUKLUKLARI G. • Beslenme danışmanlığı: Hastanın hem yemek yeme düzeni hem de beden ağırlığı izlenmeli. Yakınmaları içinde kilo kaybı yer almayabilir. Anoreksiyalı hastaların ailelerinde aşırı koruyuculuk. • İlaç tedavisi: İlaçların yararı sınırlı kalmaktadır. Tanı • Kilo almaktan ya da şişmanlamaktan aşırı korkma • Beden imgesi bozukluğu • Yaşı ve boyuna göre olağan sayılan bir beden ağırlığına sahip olmayı kabul etmeme • Amenore gibi endokrin bozuklukların eşlik etmesi (birincil ya da ikincil amenore) Bu bozukluk en sık ergenlik dönemindeki kızlarda ve genç kadınlarda görülür. Eşlik eden psikiyatrik bozukluğa yönelik antidepresan ilaçlar yararlıdır. kilo kaybının nasıl sağlandığını ortaya çıkarmak zordur. Hastaneye Yatırma Kriterleri • Ağır malnutrisyon. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. anksiyete gibi ruhsal belirtiler bulunur. Tedavi Anoreksiya nervosa çok meslekli ele alınması gereken psikiyatrik bir bozukluktur. ödem. • Dinamik psikoterapi.1 ANOREKSİYA NERVOSA Tanım Kişinin şişmanlamaktan aşırı korkması nedeniyle bilinçli olarak aç kalması ve böylece giderek artan kilo kaybı ile giden bir yeme bozukluğudur. Hasta belirtilerini gizler. Kendileri ile ilgili beklenti düzeyleri yüksek olup genellikle mükemmeliyetçi ve uyumlu kişiler olarak tanımlanırlar. Çevrelerini ve duygularını denetleme gereksinimleri yoğundur. fazlaca iç içe olma gibi ilişki kalıplarının olduğu bildirilmektedir. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gerekir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 249 . dehidratasyon.C. Anksiyete belirtileri ön planda ise benzodiazepinler ya da düşük dozda antipsikotik ilaçlar kullanılabilir. hipopotasemi sonucu gelişen halsizlik ya da bacak krampları.C. • Depresif bozukluk. metabolik ya da endokrin bozukluklar gibi hastalıklar. otonomiyi engelleyen kuralcılık. Birbiri ile etkileşen sosyokültürel ve biyolojik etkenlerin yanı sıra. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Temel sorun iştahsızlık değildir. normal beslenme alışkanlıkları yeniden kazandırılmaya çalışılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı G. • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. özgül olmayan ruhsal düzenekler ve kişilikteki bir yatkınlığın rol oynadığına ilişkin kanıtlar giderek artmaktadır. kişiler arası ilişkilerde sınırsızlık. Nedenler Anoreksiya nervosanın nedenleri bilinmemektedir. sorun çözmede yetersizlik. elektrolit dengesizliği gibi medikal sorunların varlığı • Özkıyım riski ya da psikotik dekompansasyon varlığı T.

Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Kısa bir süre içinde başka insanların yiyebileceğinin çok üstünde ve yemek yemeyle ilgili kontrol kaybı duygusuyla birlikte giden yineleyici aşırı yeme nöbetlerinin varlığı • Yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini ortadan kaldırmaya çalışmak. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. değişen sürelerle aç kalmak. Epilepsi eşdeğeri nöbetler ve SSS tümörleri vb.Laksatif ve diüretik kullanmasının engellenmesi . Kusma. biyokimyasal değişkenleri izlemek ve düzeltmek gereklidir. aşırı egzersiz yapmak vb.2 BULİMİYA NERVOSA Tanım Yineleyen aşırı yeme nöbetleri ve hastanın beden ağırlığını kontrol etmekle aşırı uğraşması. • Çok şiddetli bir şişmanlama korkusunun olması Bu davranışlar üç ay içinde haftada en az iki kez olmalıdır. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir.Üç öğün normal yemek yenmesinin sağlanması.Hastanın.Olgunun ne yediğini.Egzersizlerin günde 30 dakika ile kısıtlanması . Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir. laksatif ve diüretik kullanmak. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. ne zaman ve hangi duygular içinde yediğini not etmesi .Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye • Önceki ağırlığının %30’dan fazlasının kaybedilmesi • Ayaktan izlem sırasında olgunun ya da ailenin işbirliği yapmaması Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. G. eğer aşırı yeme nöbeti olursa kısır döngüyü kırabilmek için hemen diyete geçilmesinin engellenmesi . Hastaneye Yatırma Kriterleri: • Yeme davranışı kontrol dışında ise • Ağır elektrolit dengesizliği varsa • Ağır kilo kaybı ve kiloda aşırı oynama oluyorsa 250 T. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir. • Yemek yeme alışkanlıklarının izlenmesi . kilosu belli bir düzeyin altına düştüğünde tedavisinin değiştirilmesi • İlaç tedavisi: İmipramin ve fluoksetinin aşırı yeme ve kusma nöbetlerini azalttığı gösterilmiştir. Kontrollü geniş bir çalışmada fluoksetin yüksek dozlarda (60mg>20mg) daha etkili bulunmuştur.C. Tanı • Karşı konulamayan bir yeme isteği olması. bu nedenle yediği yiyeceklerin şişmanlatıcı etkilerini azaltmak için aşırı çaba harcaması ile belirli bir bozukluktur. bilişsel davranışçı psikoterapi) • Tıbbi bakım ve monitorizasyon: Genel fiziksel durum değerlendirmesi yapmak. Ayırıcı Tanı • Anoreksiya nervosa-bulimik tip • Gastrointestinal sistem hastalıkları • Nörolojik hastalıklar. • Depresif bozukluk • Borderline kişilik bozukluğu Tedavi • Psikoterapi (dinamik psikoterapi.

Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. Comprehensive Textbook of Psychiatry. Hekimler Yayın Birliği. T. Çocuk Ruh Sağlığı. Sadock VA. 3. Cenevre 1992’den çeviren Öztürk MO. 6. baskı. Child and Adolescent Psychiatry. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 251 . 2002. A Comprehensive Textbook. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Okula Yönelik Öneriler Okuldaki öğrencilerin yeme alışkanlıklarının irdelenmesi. Çocuklarda ve Ergenlerde Yeme Bozuklukları. 2000’den çeviren Köroğlu E.T. 2000 Sadock BJ. Öğrencilerin beslenme alışkanlıklarının izlemi okul yönetimi ile beraber yapılmalıdır. Dünya Sağlık Örgütü. 5. baskı. 17(5): 879-897 2.C. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). Amerikan Psikiyatri Birliği. Ankara. Uluğ B (yayın yöneticileri). Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Washington DC. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Birinci Baskı. Sadock VA. Okulda beden algısı ile ilgili bilinçlendirme programları yapılmalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. 4. Ankara. baskı. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 3. 1996. Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. büyüme izlemeleri sırasında vakalara erken tanı konulabilir. 9. Medikomat. Sadock BJ. Synopsis of Psychiatry. Gençlerin arasında beden algısının bozulmasıyla ilgili tutumlarının olumlu yönde olmasını sağlayacak bilgilendirme programları yürütülmelidir.C. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Katkı Pediatri Dergisi. 7. 2003 Ünal F. 1993 Lewis M. 2001 Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. Kaynaklar 1.C. Sevk Kriterleri Olgu hemen sevk edilmelidir.

Klinik Tanımlamalar ve Tanı Kılavuzları. Sadock VA Synopsis of Psychiatry. Sadock VA Comprehensive Textbook of Psychiatry. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Nedenler Genetik. Uykuda gezme nöbeti çoğunlukla gece uykusunun ilk üçte birinde görülür.C. UYKU BOZUKLUKLARI H. Tedavi Uyku bozukluklarının her türünde. Sevk Kriterleri İlaçlar ve öneriler ile denetlenemediği zaman sevk edilmelidir. Uluğ B (yayın yöneticileri). Child and Adolescent Psychiatry.2 UYURGEZERLİK Uyku ve uyanıklık durumlarının birlikte görüldüğü değişik bir bilinç düzeyidir. öncelikle aileye bunun gelişimsel bir sorun olabileceği anlatılmalıdır. Kaynaklar 1. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 252 T. Ankara. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . 4. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Bu düş yaşantıları çok canlıdır ve sıklıkla yaşama güvenliğe ya da öz güvene yönelik tehditler bulunduran temalar içerir. H. Türkiye H. Cenevre. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. çevresinin farkında değildir. Okul öncesi dönemde ve ergenlik döneminde daha sıktır. Belirli motor devinimleri yineleyebilir. Türkiye Sinir ve Ruh Sağlığı Derneği Yayını. 1992’den çeviren Öztürk MO. A Comprehensive Textbook. çığlık atma gibi belirtiler eşlik edebilir. Gece korkusu ve uyurgezerlik non-REM döneminde. Aileye çocukları uyandırmaya çalışmamaları önerilir. 1993 Lewis M.C.sekiz yaş arasında başlar. antihistaminikler. Ayırıcı Tanı Gelişimsel bir sorun olup nörolojik bozukluklardan ayırt edilmelidir. Uyurgezerlik genellikle dört . 2002 Sadock BJ. organik ve ruhsal etkenler rol oynar. ses çıkarma ve otonomik boşalım artmıştır. H.1 GECE KORKUSU (TERÖRÜ) Uykuda olan şiddetli korku ve panik nöbetleridir. dolaşır. EEG’nin bozuk olması epileptik nöbet olasılığını destekler.3 KARABASANLAR Kişinin çok ayrıntılı olarak belleğine çağırabildiği bunaltı ya da korkuları ile yüklü düş yaşantılarıdır. banyoya gitme. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Dünya Sağlık Örgütü: ICD-10 Ruhsal ve Davranışsal Bozukluklar Sınıflandırması. 2000 Sadock BJ. Medikomat. Sabah kalktığında gece olanları anımsamaz. 3. benzodiazepinler). Birinci Baskı. Sıklığı ve şiddetine göre uykunun derinliğini artırıcı bir ilaç tedavisi başlanabilir (Trisiklik antidepresanlar. Altta yatan bir nörolojik bozukluğun (özellikle epilepsi) araştırılması gerektiği unutulmamalıdır. 3. baskı. tepkisizdir ve motor hareketleri beceriksizdir. kabuslar ise REM döneminde görülürler. Non-REM döneminde yaşananlar daha sonra anımsanamaz.Sağlık Bakanlığı. uykuda konuşma. Dünya Sağlık Örgütü. 9. Nöbet sırasında kişi yataktan kalkıp oturur. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. 2. baskı. baskı. yaşın ilerlemesi ile azalır. 7. 2003. Nöbetlerde beden hareketleri.

• Fiziksel belirti herhangi bir organik hastalık ile açıklanamamalıdır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. rigidite olabilir • Kaçınma davranışı gözlenir (göz hareketleri) • Uykuda görülmez • Diğer kişilerin yanında ve korunarak düşerler • Dil ısırma. Tablo 9. I.T. T. Bu hastalık grubunda yer alan bozukluklar içinde çocuk ve ergenlerde en sık konversiyon bozukluğu ve somatoform ağrı bozukluğu görülmektedir.C. ağrılı uyarana yanıt alınabilir) • Hiperventilasyon şeklinde bir aura olabilir • Hareketler senkronize değildir. • Klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ya da işlevselliğin diğer önemli alanlarında bozulmaya neden olur ya da tıbbi değerlendirmeyi gerektirir. Çocuk ve ergenlerdeki konversiyon bozukluğunda en sık gözlenen belirtilerin psikojenik nöbetler.I-1: Psikojenik nöbetin özellikleri • Nöbeti başlatan ruhsal bir etken vardır • Nöbet başlangıcı yavaştır • Nöbet süresi daha uzundur • Bilinç değişkendir (konuşabilir. SOMATOFORM BOZUKLUKLAR Organik nedenler ile açıklanamayan ve psikososyal ya da duygusal etkenlere bağlı olduğu düşünülen bedensel yakınmalarla giden ruhsal hastalıklardır. • Bu belirti psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkmaktadır.I-1’de görülmektedir. paraliziler ve yürüme güçlüğü olduğu ve bunları duyu bozukluklarının izlediği bildirilmektedir. ergenlerde ise baş ağrısı ve ekstremite ağrıları daha sık olarak bildirilmektedir.C. • Hasta ve ailesi tıbbi yardım arayışı içindedir.2 SOMATOFORM AĞRI BOZUKLUĞU Klinik açıdan ayrıntılı değerlendirmeyi gerektirecek kadar şiddetli bir ya da daha fazla anatomik bölgede görülen ağrılar ile giden ruhsal bir bozukluktur. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. ağızda köpürme. idrar kaçırma genellikle olmaz • Patolojik refleksler alınmaz • Nöbet genellikle ağlayarak sonlanır • Telkine yatkınlık vardır Konversiyon bozukluğundan emin olunsa bile. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı I.C. Çocuklarda karın ağrıları. Psikojenik nöbetler her tür epileptik nöbeti taklit edebilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 253 . eşlik eden bir tıbbi tablonun varlığı olasılığı da akılda tutulmalıdır.1 KONVERSİYON BOZUKLUĞU Psikolojik çatışma ya da gereksinim sonucu ortaya çıkan istemli motor ya da duyu işlevlerini etkileyen bir ya da birden fazla belirtinin olması ile seyreden bir bozukluktur. opistotonus. Belirtilerin çoğu nörolojik bozuklukları taklit eder. • Amaçlı olarak ortaya çıkartılmamaktadır. Psikojenik nöbeti epileptik nöbetten ayıran farklar Tablo 9. I.

maddi tazminat alma. cezadan kurtulma ya da ilaç elde etme gibi dış uyaranlar nedeni ile yapılan amaçlı olarak doğru olmayan fiziksel ya da psikolojik belirtiler çıkartmadır. Genellikle bu hastalar duygularını yorumlama ve ifade etme güçlüğü yaşayan kişilerdir.3 SOMATİZASYON BOZUKLUĞU Tıbbi değerlendirmelere karşın fiziksel bir etkenin bulunamadığı kronik. Simulasyon daha çok erişkinlerde görülür ve başlıca özelliği askerlikten kaçma. belirgin bir çıkar sağlamak için hastalık belirtilerinin bilinçli olarak ortaya çıkartılmasıdır. Çocuklarda somatik belirti görülme oranının yüksek olduğu ve erişkin hastalar ile yapılan çalışmalarda somatizasyon bozukluğu tanısı alan hastaların beşte birinde yakınmaların ergenlik öncesi başladığı görülmektedir. • Değerlendirilmek üzere sevk edilirken nedensel açıklamalar yapılmalı ve ilişkinin süreceği yönünde güven altına alınmalıdır. Çocukların bilişsel gelişim özellikleri nedeni ile duygularını tanıma ve ifade etme güçlükleri erişkinlere göre çok daha belirgin olduğu için çocuk ve ergenlerde somatizasyon sık görülmektedir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Ayırıcı Tanı • Organik hastalık • Yapay bozukluk • Depresif bozukluk ve anksiyete bozuklukları • Simulasyon Simulasyon. • Yineleyen ya da ileri tetkikler yapılmamalıdır (Çocuklar ve aileleri genellikle psikiyatrik bozukluk tanısı almaya karşı dirençli oldukları için hekime baskı yapabilirler).Sağlık Bakanlığı. sorumluluklarından uzaklaşması (ikincil kazanç) gibi kazançlar ve toplumsal pekiştirme bozukluğun devamında önemli rol oynamaktadır. • Ön tanı hasta ve ailesine destekleyici ve yargısız bir tutumla açıklanmalıdır. işten kaçma. Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler Birinci Basamakta Tanı ve Tedavi • Fizik. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . • Bireysel psikoterapi • Aile tedavisi ve anne baba rehberliği • İlaç tedavisi (eşlik eden duygulanım bozukluğu. Somatoform bozukluk nedenleri arasında hekimin rolünü unutmamak gerekir. anksiyete bozukluğu gibi) • Fizik tedavi ve egzersizler (motor belirtiler varsa) • Hastaneye yatma Sevk Kriterleri • Tanı güçlükleri varsa.C. Nedenler Somatoform bozukluların etyolojisinde psikososyal etkenler önemli rol oynamaktadırlar. Bu birincil ve ikincil kazançlar bilinç dışıdır. Bunun için zaman ayrılması uygun olur. yineleyen ve çok sayıda sistemi ilgilendiren çeşitli somatik yakınmalar ile belirli bir bozukluktur. Somatoform bozukluklardaki etkenlerin çok çeşitli ve karmaşık olmaları nedeni ile özellikle çocuk ve ergenler ile çalışırken simulasyon tanısı koymaktan kaçınmak en doğru yaklaşımdır.C. 254 T. Somatik belirtiler ile başvuran hastalarda fiziksel bir neden bulmak için yapılan yineleyici ve ileri tetkikler anksiyeteyi artırarak hastalığın süresinin uzamasına neden olmaktadır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Psikiyatrik tedavi: Bütüncül tedavi yaklaşımı esas alınmalıdır. • Öyküde özellikle son dönem stres etkenlerine dikkat edilmelidir. nörolojik muayene ve gerekli tetkikler yapılarak organik bozukluk olasılığı dışlanmalıdır. Türkiye I. çevresinden ilgi ve sevgi görmesi. Kendilerinde ya da çevrelerinde benzer belirtilerin görülme sıklığının fazla olması öğrenme kuramını düşündürmektedir. Bireyin hoşuna gitmeyen bir duygu ya da çatışmadan kurtulması (birincil kazanç).

Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. • Bilgilendirme ve önerilerden yarar görmüyorsa psikiyatrik danışım uygun olacaktır. Garralda E. Somatoform Bozukluklar. 6. 3. 36(10): 1329-1338 Lewis M Child and Adolescent Psychiatry. Fritsch S. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. 1997. Çocuk Ruh Sağlığı. Washington DC. Katkı Pediatri Dergisi. 1996. 2000’den çeviren Köroğlu E. 2002 Pehlivantürk B. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Amerikan Psikiyatri Birliği. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Hekimler Yayın Birliği. Somatoform disorders in children and adolescents: a review of the past 10 years. 16(2):227231 2. Amerikan Psikiyatri Birliği: Psikiyatride Hastalıkların Tanımlanması ve Sınıflandırılması El Kitabı.T. T. 5.1994. 2003. Current Opinion in Psychiatry.C. The management of somatoform disorder in childhood. Hagino O. Kaynaklar 1. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. Somatization in children and adolescents. Ankara. 33:1223-1235 Fritz GK. baskı. A Comprehensive Textbook.C. 17(5): 864-878 Taylor S. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı • Başka bir psikiyatrik bozukluk somatizasyona eşlik ediyorsa. Yeniden Gözden Geçirilmiş Dördüncü Baskı (DSM-IV-TR). 3. 2001 Campo JV.C. 4. • Belirtiyi etkileyen yoğun aile sorunları varsa. Fritsch SL. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 255 .

3. 2003. Çocuk Ruh Sağlığı. yoksunluğu yaşayan çocuklarda görülebilir. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. terleyen ve uykuya dalan çocuk için erişkinlerdeki orgazma benzer bir süreçten söz edilebilir. Sadock VA. Türkiye J. 17(5): 820-825 256 T. ÇOCUKLUK MASTURBASYONU Tanım Prepubertal dönemdeki çocukların. • Zorlu yaşam olayları Tanı Çocukluk masturbasyonunun en sık rastlanan şekli el ile genital bölgenin uyarılmasıdır. baskı. korkutma ve ayıplama şeklindedir.Sağlık Bakanlığı. • Masturbasyon davranışı ortaya çıkmadan önce çocuğa bu davranışın yerine geçebilecek keyif veren yeni bir seçenek sunmak. Ayırıcı Tanı • Karın ağrısına yol açabilecek hastalıklar • Epilepsi • Artmış genital ilgi Tedavi ve Okula Yönelik Öneriler • Ana babalara çocukluk masturbasyonunun aşırı kaygı duyulacak bir durum olmadığı konusunda bilgi vermek ve onları yatıştırmak. Yerel irritasyonu başlatabilecek sorunların araştırılması önemlidir. idrar yolları enfeksiyonları ya da paraziter hastalıklar gibi genital bölgeye ilişkin yerel irritasyona neden olan hastalıklar ya da dar giyecekler uyarımı başlatabilirler. Kaynaklar 1. • Çocuğun ilgisini başka bir yöne çekmeye çalışmak. Genital ilgi sağlıklı cinsel gelişimin bir parçası olarak görülebilir. Ancak çocuğun günlük işlevselliğini engelleyecek kadar sık masturbasyon bedeni keşfetme hedefini aşan. genital bölgelerini uyarmaları ve bu sırada terleme. sevgi. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. fimozis. Behavioral Science/Clinical Psychiatry. Katkı Pediatri Dergisi. A Comprehensive Textbook. Sevk Kriterleri Önerilere yanıt vermiyorsa sevki uygundur. baskı. 3. 2002 Sadock BJ. vulvovajinit. Bir süre sonra bedeni tamamen gevşeyen. En sık rastlanan uygunsuz anne baba tepkileri azarlama. Nedenler • Uyaran eksikliği: Güven. 2. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . ilgi vb. Ünal F. Lewis M Child and Adolescent Psychiatry.C. Çocukluk Masturbasyonu. uyarılma ve gevşeme eğilimlerini çok sık içeren ve başkalarının ilgisini çeken bir davranıştır. kızarma. Synopsis of Psychiatry. sık nefes alma gibi belirtiler gözlenmesidir. dövme. • Özellikle okul öncesi eğitimde mastürbasyon yapan çocukların erken tanısı konusunda duyarlı olmak. Masturbasyon sırasında çocuğun yüzü kızarır ve nefesi sıklaşır. 1996. 9.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. • Medikal sorunlar: Balanit.

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 1 ULUSAL BÜYÜME EĞRİLERİ (O.Neyzi) T. NEYZİ EĞRİLERİ) Şekil 1.Türk erkek çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 257 .Neyzi) Şekil 2.T.Türk erkek çocuklarında boy persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.

C.C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .Türk kız çocuklarında ağırlık persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.Sağlık Bakanlığı.Neyzi) Şekil 4. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Türkiye Şekil 3.Neyzi) 258 T.Türk kız çocuklarında boy persantil değerleri (O.

0890 6: 5 6:5.7 54.2 110.8 23.7 17.16237 110.4 35.4 25.2 16.6 121.3 46.4 19.9545 -0.4 15.6 116.8 27.2 17.7 16.5 30.5 21.1490 80 100.5 125.9 50.8 131.9208 -0.8180 97.4 19.7 119.7 13.4 31.1 107.1 16.5 111.2 30.5 113.14569 101.14514 0.6885 99.5833 28.5 17.4742 18.9 31.6 126.3 3 39.1751 -0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK 2: DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ REFERANS BÜYÜME EĞRİLERİ Yaşa göre kilo – KIZ 5 .8 18.6 23.8 46.6 126.0 41.3 26.4834 19.6 30.7731 5: 2 5:4.0 131.0 32.0 129.5686 25.0 16.2 29.2 138.6 16.4 25.8 126.0275 6: 2 6:5.8 38.2 28.2 -318.04520 0.8 40.4924 19.3 125.8 19.5 127.4 37.6 111.0 2 32.3538 88 89 90 -0.8 34.9 22.2 -0.1 27.5 18.0 116.6 22.5 22.5 Weight-for-age GIRLS -0.9795 6:10 82 0.0 18.16483 0.15502 0.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.6 33.5541 24.04355 0.5773 27.8 24.15610 107.7 43.2274 -0.0 26.2 23.7 131.3149 -0.04461 6:5.3 0.15230 0.3 14.8 19.9 14.4 130.04447 767 740 672 565 421 244 5:4.2 32.15284 105.0 22.14679 102.7 M -0.0 37.0 106.16626 0.7 137.16983 0.3740 0 0.3 17.3 22.4 SD 18.2 113. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 259 .7 24.2 -315.8 130.3 22.8 31.0 -0.0 20.9 109.9 19.0 19.04502 0.3 132.3 24.1 35.5482 104.8 12.5 35.3 14.7811 96.7 14.0 51.4 14.8 28.5 16.5471 23.4 20.3 45.1 23.16764 0.0 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 115 116 117 118 119 120 -0.7872 9 0.8 45.15663 107.4 SD 42.6 -0.5 12.9 124.5423 22.04364 0.5398 22.6 129.4 16.7 105.6 13.8578 0.9 23.9 26.6455 -0.6 114.5 0.1 21.0 114.7 26.1 44.9346 5: 9 5:10 4.5 15.7 -0.0 0.2 20.4 115.2665 85 1 0.9904 3 0.9 0.3 12.3 35.3 16.8 23.5 28.5872 -0.04431 0.6 20.5 26.1 0.0 14.8 25.16673 0.1639 L -3 L SD M M 6: 1 5.T.16337 0.7 0.5925 -0.14735 0.0 SD 14.1 118.14955 103.0 M S SD Year: Month Yıl: Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 Ay 016 258 451 596 696 753 0.0 120.2 17.5883 -0.2 34.2 119.6 23.4681 18.15876 112. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5585 24.3 3 33SD SD SD 127.9 17.5 59.3 24.4 29.1 14.4730 97.8 46.5950 -0.04407 0.9 118.3663 29.3 24.5859 L -0.7 49.2 -0.9 0.6 137.8 22.1 32.3 16.8 26.7 16.5 121.5 Z-scores (weight in kg) 24.5762 7:5.9966 -0.5 19.2 14.0 -0.3 -0.2883 -0.5495 23.2 36.5319 31.5 -0.4113 98.0 -0.0 15.1 18.1 19.1 17.4 57.3 19.1 33.2 44.1 SD SD 26.5563 24.7721 -0.3 22.15717 0.0 19.8 123.2089 83 100.2 18.04382 0.2 -0.2 44.6 24.4 22.4 134.04469 to 10 5.04475 7:5.16897 0.2 17.5100 20.5722 26.6 117.8661 99.0 30.2 124.8 12.8 21.4 13.5013 20.7 17.0 136.0 127.0 23.8 25.9 32.17066 0.1 14.6 18.8 111.3 14.0896 -0.1 116.1 16.2 20.2 110.9 20.14900 0.3635 Page 1 of -0.6 27.2 124.16941 0.3 22.2040 28.3 23.4 40.16084 109.3 27.2960 87 102.4 115.4803 18.3 118.4 28.8 12.04373 0.9 20.9 109.9 29.8 115.16386 0.1 39.9 34.17107 0.2 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans T.14295 100.5519 102.8 17.7 56.5 13.0 132.0 23.5 117. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.7 0.15770 107.5915 -0.6 0.1 19.9 35.6 15.14350 0.8 -0.5740 26.9 6:11 5 years (z-scores) -0.3 19.8 24.8 29.8 24.0 29.9 20.8059 3 5: 4 4.0 30.5 14.5240 21.7 119.8 116.04514 0.2 13.6 16.5789 27.9 33.5819 27.3822 7: 8 7:5.4 46.5268 21.0 24.3 28.8 24.15339 0.9023 7 5: 8 4.2 34.9 112.C.2 120.4 27.3 18.9 30.6 1 of 3 Page 15.2 33.8 21.4 23.6 37.0 122.4 353.3 30.9 18.6406 -0.2710 104.16287 110.04390 0.2 16.5 19.7 19.4711 18.6 113.4 15.4 132.6 15.7 29.2 29.6 108.6 114.5 17.1 127.16032 0.3 44.5157 21.15823 0.7 21.4 117.9 23.9 31.0 21.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 2 0.4 21.C.9 36.9 128.3 127.2 120.8 22.1 27.8 31.9 0.3 29.9 15.4 110.3 125.9 SD 22SD SD 24.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 10 years 5.17262 19.7 30.8 52.7 SD Median 29.9663 18.0 17.14790 102.7 SD -221.14624 101.8 843 587 2007 WHO Reference -0.8 23.5 -0.9 55.9 114.0 123.2 SD 133.7 29.14404 100.2371 84 101.1 20.4 27.15556 106.1 -0.8 15.1 42.6 34.2 17.5129 20.4 -0.16579 0.9 27.2 115.1 131.04495 0.0 41.3 -0.9 0.1 136.1196 6 6: 7 4.2 36.2 31.6 119.7 133.3 112.3 126.5934 -0.9 16.16435 0.17025 108.15928 108.5043 20.2579 95.8 38.0 29.2025 102.6 19.5804 27.5124 -0.C.04399 0.8190 -0.6 37.4 21.4 25.5 48.0 22.4894 19.4 20.8 128.8 13.8 -124.6 Median 22.5518 23.4 32.3 0.4393 7:11 8:5.6073 95.5 42.6 124.3 0.2105 31.10 yaş (z-skor) Weight-for-age GIRLS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 12.8 118.3 16.6 18.1 31.5 19.6 35.3 17.5805 30.5 30.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.9 43.5905 103 104 105 106 107 108 (z-scores) 7 26.2 22.6369 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.5942 -0.5294 21.8 128.4984 19.2 130.3 43.2 14.1 SD 17.6 -0.3004 97.2 30.16809 0.2 31.15980 109.3 114.5979 8 -0.3 25.5 35.5606 24.3 14.5197 105.17186 0.3 21.6 29.1 22.6 105.3 49.1 25.15448 106.5 0.4 55.5627 25.1276 96.9 18.2 37.9 242.16532 0.8 -0.2 20.0853 103.6 40.04482Year: Month Month L101.6 20.8 38.1 36.0 24.5958 30.6 25.0 14.5847 -0.5 135.1 0.9 114.4 20.3 36.6 21.1 -0.0 26.5667 25.7 21.0 110.2 19.5 119.5 16.4 -0.8593 103.6 28.2 13.3 45.4667 0 8: 1 5.6 134.6 113.3 107.8 26.0 40.04508 0.3 22.6 27.8 108.04423 0.6 14.04531 0.5447 23.2 18.3 116.2 21.0 18.8 36.5321 22.4180 -0.6646 29.4864 19.1 135.3 30.8934 31.5 28.5 0.8 112.5 32.2 26.5895 -0.3 18.2 1 26.4 41.15120 104.0 34.5185 21.4 18.5 26.4329 -0.4107 9 7:10 5.5704 26.6 117.04536 7: 4 7:5.16719 0.6 0.8 18.0 17.5 20.2 18.8 58.6 103.9 16.0 114.1 25.9 125.3 18.9 106.5 41.9 21.4 104.5757 26.1 121.5 17.1 Weight-for-age GIRLS 5 to 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 109 110 Month 111 112 113 114 -0.04454 6:5.6 27.1 129.5 125.7 039 812 568 311 044 769 0.3 110.8385 5: 5 5:4.0 35.5 123.5 15.2 16.2715 30.5 31.0284 -0.1 -2 17.8 111.04415 0.4954 19.0 0.5347 22.2 13.8 27.15065 104.7 17.8 -1 19.7 15.7 SD 35.6 30.0262 -0.2 15.7853 104.6 2007 WHO Reference 19.0 16.4 Page 2 of 3 22.2 0.8 109.3377 98.1784 81 100.8 121.6 32.4 0.6 31.2 123.17224 0.0 26.5 123.0583 3 6: 4 5.2 25.8710 6 -0.9 119.5072 20.7 27.1 SD 53.9 39.1 33.7 13.3 21.8 15.8 0.4 -0.4954 8: 2 8:5.6 14.1 28.6 0.7 39.6 43.0 S 0.16854 S 0.9 25.5372 22.6 16.4773 18.04489 7:5.8 45.0 18.1 25.8 -0.6 19.1 23.16135 109.6 32.0 25.1 125.7 122.15393 105.7791 M 29.16186 0.1 48.2 26.1 15.9 2007 WHO Reference 15.5213 21.5 21.9 31.6 16.3 122.8 120.3 33.5 30.7 38.1 20.04439 0.7 20.0 20.1 13.3 132.9 115.14459 101.7 22.6 37.2 21.5 22.4 124.8 14.3 23.2 118.7 17.5 33.8 18.0 27.14845 0.9 47.1 57.5647 25.4 25.4901 28.8 20.5SD 122.04525 0.17146 0.7 0.7816 7: 2 86 0.8 21.15175 104.5 51.8 22.6 129.3 15.3 21.0 37.8 30.4 128.0 120.6 120.0457 99.3 38.0711 29.9 28.3 25.6 37.15010 0.3 Z-scores (weight in kg) 19.2 19.8 33.4 37.7 25.6 41.4 18.8 16.9908 -0.6 121.0 0.

4 32.5 29.2813 100.6 16.2 0.13618 0.9272 -0.0 -0.5 22.6689 -0.5595 103.6 27.6714 -0.7 42.1 27.5 42.2 113.2 20.8 125.5 20.7 M 7: Month 2 86 0.0 127.8 126.7 18.04461 6: 5.2 17.1 24.2 17.9 22.3 21.0 -0.3 13.3 30.3822 7: 8 7:5.4 118.6 48.8979 -0.4 116.0Z-scores (weight in kg) 122.4107 9 0.0 52.1 34.7 104.0 125.2665 Month -0.5 116.2 18.4 30.4594 23.4 -0.3 132.4 25.6 21.8 23.8 19.4393 7:11 8:5.0 26.8 9 2 8 1 4 9 0.7 112.4 21.0 37.13342 0.2 108.2 SD 19.2 21.6 16.13493 104.14226 109.0 21.7 119.7 21.9 26.3538 88 89 90 -0.4305 22.6017 26.4 Median 23.1344 97.6 109.6 110.6496 -0.2870 99.04520 0.2130 18.8289 30.4 25.6 23.9 6:11 5 years (z-scores) -0.3 19.1 19.6 43.8 -0.1 48.5 21.3 132.7 35. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .3 22.3 43.4873 23.8 13.9 24.6 129.5 43.2 29.8 23.04364 0.04469 to 10 5.2 28.6735 -0.5873 26.0731 29.9 21.1 -0.4 S -2SSD 1 SD 1 SD 0.5 18.6 126.6 34.9 17.2 31.5 -0.3 27.0 23.7 22.2 41.7 24.8 0.8 25.7 120.15670 0.8915 0 0.1 15.2 38.1 17.8 29.6 23.7 123.3 22.8277 29.5564 25.1 32.9 40.1 127.1 30.4 127.4 124.5799 26.6 18.13838 107.0340 96.8 19.5057 95.6 18.4 111.2 111.7 23.0968 7: 1 85 0.04475 7: 5.9 0.6160 30.14828 0.4781 23.3243 5 7: 6 9 8 6 8 4 5 7: 7 5.1 45.4 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 260 T.5 22.6624 -0.2234 18.6393 -0.5 SD 3 33SD SD 23.6 17.3940 96.6 120.3 26.1 19.15850 0.9 16.14117 109.6337 28.3 20.3 0.3 25.9023 7 5: 8 4.8710 6 -0.8 19.9 114.6 39.13105 101.5 26.6659 -0.04525 0.5946 26.3 15.8 13.13722 0.1 18.3 119.8 132.13432 0.9 26.1586 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 10 years (z-scores) Weight-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.9 SD Median 28.1 29.4 27.7 SD 41.5 28.8 17.04482Year: 5.7 -0.8 27.0 26.3 350.2132 -0.5 39.0 44.04508 0.13586 105.2 -218.2 41.9 19.5399 25.6 136.5 16.0 27.0 119.3 22.1 40.9 SD 133.6 126.8 19.13402 103.1861 -0.3 33.1 43.5 26.10 yaş (z-skor) Weight-for-age BOYS 5 to 10 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-scores (weight (kg)) in Z-skor (kilo in kg) cm) -3 SD -1 SD Median -3 SD SD -2 SDMedianSD -2 SD -1 Median -1 1 SD 12.13652 105.13923 107.4688 23.0 105.13142 0.9468 -0.1 20.8 38.2 17.2 32.9657 5:11 6: 0 5: 1 4.5 0.3 20.3180 20.3 18.8 30.7 21.16213 0.3 33.9 22.3494 21.4 28.14344 0.4 30.5 0.3 116.04531 0.5 114.2 16.3 0.7 17.1 135.3598 21.4 38.8799 98.4 18.5 21.0 111.4 115.1 14.1 21.5 35.04514 0.0 137.4 22.04439 0.1 26.2 18.8 24.8 25.5 29.4 30.7 20.13178 101.14539 110.1 21.8 115.3 20.5854 M 28.8750 -0.8563 95.8 25.9 21.0 22.7 116.2 20.1490 80 100.6 -124.0 0.7 18.5 52.6 1 of 3 118.1 127.1 28.14608 0.3804 21.0 129.0583 3 6: 4 6: 5.3 28.8 36.6 20.2 17.9 14.7 17.0 115.1 138.0 123.3459 28.5 15.2 111.7 129.9 117.4 112.3217 29.3 20.2 21.0 115.3 33.4007 22.2 -0.6152 27.3 106.1 44.13462 104.7 29.7 135.1 30.7 27.3479 103.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 5.4 114.5 34.04431 0.2338 19.7 29.1 25.9 17.2371 84 101.5142 24.5 14.2 35.0706 105.4 47.0 21.15581 0.1 23.4107 9 7:10 5.5 119.2960 87 102.0 23.5644 25.9 117.2 55.5 15.7 36.0 47.5 Page 2 of 3 22.3 27.3 33.9 26.7 37.0 -315.1 119.5 54.7 36.2 13.5 136.04382 0.7 18.3 118.1 117.2443 19.5 109.3 29.13246 102.6 35.5 44.3 25.2 29.5 120.8 53.7 33.8 129.6216 27.9 18.3 22.0 115.0 22.4 23.4 17.4 22.14284 109.5 22.6 37.6446 L -0.2 23.3235 -0.6 31.13311 102.6 28.4 32.4402 22.4 20.3 124.4837 6:10 82 0.9 15.0 16.4667 0 8: 1 5.6 21.9 33.2 35.8 30.7 14.13213 101.15233 0.9 23.3390 20.5315 24.6 240.9 20.3 110.4 34.4 16.0 22.8 18.7 0.9 SD 34.2969 20.6 15.8 12.8 112.2 120.14472 0.8 25.4 0.3 24.04423 0.1 19.7 18.0918 99.7 130.9 37.7 110.8 17.04355 0.5 22.1 30.7 24.8 114.4163 -0.4 15.6 -0.7 0.9 16.13686 106.4 16.2 15.2 36.3906 21.9 23.4 -0.6 31.3 24.7 19.Sağlık Bakanlığı.2 25.9 125.6332 104.1 16.2 124.4137 Page 1 of 7 -0.7 13.5 19.04390 0.7 130.1 -221.4207 22.6 14.3 19.2089 83 100.16122 0.0890 5 6: 5.7 34.6432 -0.7 24.9 16.1 16.0 28.5 133.0 20.3 22.0 231.8 49.8 24.1 19.1 19.5 128.6085 27.7052 98.14679 0.1 2007 WHO Reference 16.2 13.9 128.6752 -0.0 18.6764 -319.1 121.4 25.6 26.6 23.5128 -0.7 114.6543 -0.16031 0.9 Page 16.13279 0.9 20.7 121.9346 5: 9 5:10 4.1 39.0 39.12988 100.5 0.1 32.2 25.6 125.13523 0.9 131.4 27.04489 7:5.04399 0.1 105.4 121.9 110.3 16.2 18.15760 0.0 55.4954 8: 2 8:5.5 131.14905 0.2 31.7 20.9 0.7 113.1 119.2 27.0 113.04536 7: 4 7:5.6585 -0.04415 0.0 16.3 20.2 45.9 25.5 31.2 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 25.5 114.3 22.8854 31.6 14.1 128.5229 24.9 128.14984 0.14170 0.3 19.6 28.8 19.C.3075 20.5SD 122.8 17.7 0.0 36.13028 0.13797 107.3 14.5 131.0 S 0.7 37.3 18.9 0.8385 5: 5 5:4.15319 0.3 26.3 -0.2864 19.9 20.1 -0.04502 0.0 30.2026 18.5 18.6 30.5137 L L -3 SD M M 6: 1 6:5.7 SD 21.2 -0.1371 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -0.8 32.1 0.0 42. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.3 122.1784 81 BOYS22.3 24.14407 110.2 126.6 0.5 34.15149 0.2 29.9 0.3 114.1196 6 6: 7 4.1092 28.7 25.7 18.5 -0.6872 -0.0877 30.8 117.3 SD SD 27.7 15.2911 -0.8 -120.8 42.1 22.04373 0.13880 0.6 31.9 28.2653 19.5765 97.6 33.4 106.9 SD SD 112.3 0.4 16.14752 108.5 17.7 26.6 121.6 30.3 15.8 23.3 34.4833 -0.5 123.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 6 8 1 6 6 3 0.3 17.0800 8 -0.8 32.0275 2 6: 5.6810 99.7 108.6 19.8 30.1 14.4 24.1 SD 50.6 36.8 14.4 123.15066 0.3 20.3285 20.9 19.2 15.9 31.9858 104.15940 0.2 24.7 20.6 116.8 21.0 27.5 2007 WHO Reference 19.5 45.4 134.14016 106.15406 S 0.8 16.6802 -0.3 26.4 18.13554 104.4964 24.6 0.2758 19.04407 0.7 56.3 109.3 36.5 118.5 Weight-for-age -0.6 107.2 120.3 26.7 22.7 120.1 113.0 15.1 127.2 29.7731 5: 2 5:4.7 124.0 126.9 15.0 0.7182 102.1 18.3029 L101.7 19.6 14.7 118. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 -0.6 16.9 31.4 125.0 39.13372 0.9 24.1 35.2 -0.7 41.C.3501 30.4 37.2 17.13759 103.6 44.2 19.6 0.4499 23.1 17.9 19.9602 -0.9966 -0.0 110.3 Z-scores (weight in kg) 24.9 25.6 19. Türkiye Yaşa göre kilo – ERKEK 5 .9 SD 2 SD 22SD 24.3 14.13067 100.5 17.7 28.7 28.5736 29.1 40.5053 24.8 51.8 13.3 121.8 22.5 19.0 -0.9 21.9 29.1 20.6 122.3701 21.2 130.14065 108.8 27.4 14.8 46.16305 23.8 17.8 107.9 33.2 38.8 -0.8059 3 5: 4 4.4 24.7722 -0.8513 -0.2 25.2 18.1 30.9 32.2 13.0 123.2 31.0 34.6 -0.6 24.2 Month 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 -0.6 133.1 132.1 0.9 28.0 137.5101 3 0.3 35.2548 19.7 13.04447 7 0 2 5 1 4 5:4.3 336.15493 0.4 -0.3 -0.7 26.04454 6: 5.7607 97.2005 104.04495 0.4 3 7 2007 WHO Reference -0.2 15.5 28.13969 0.5722 26.2 21.0 33.0 0.7358 102.6 18.0 131.4 125.1 124.7 29.6278 27.1 29.5482 25.

6652 6.9 120.1490 80 1 100.0706 1 104.7 132.2843 7: 1 85 0.2960 87 0.8 115.7 2 of 7 Page 118.9 132.4 139.04616 0.8 106.7 138.0 107.3 137.8534 0.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.4107 9 7:10 5.9 119.6 146.3 112.5 137.7 103.7 116.0 127.4 113.8 116.4 119.9929 0.5 125.9 119.3 136.0 135.4 124.5 112.6 125.04495 0.8 112.5 101.4 113.4 129.3 105.8059 0.1 139.1167 138.9 139.4835 6.2 147.0 128.0 131.3 134.6421 115.7 142.04616 0.9 115.3967 6.35.4575 0.04603 109 110 Month 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 114.4 127.04407 101.2 112.1 156.9 105.7 105.6 126.2 132.8 136.0 137.3 133.1 136.5951 0.1 111.6 119.9 120.7 108.5 -1 SD 122.04364 0.5 151.4 114.8 104.04447 5: 1 5:4.5519 0.3 109.7009 125.5 119.04594 6.04431 0.4 126.0622 146.04373 0.0 Z-scores 122.3 96.1106 6.2 139.8 122.5050 6.9 149.6 122.3 154.1 124.7 164.8 126.7 145.1 123.04585 5.0583 3 6: 4 6:5.3 127.04594 5.4 140.0 136.5 118.3243 105.8 -2 SD Median 110.04607 0.9 103.04.7 113.04611 0.6 137.6 104.5 119.4 143.2 109.04502 0.0199 1 128.5558 1 127.8 127.7 10: 8 128 1 143.5 118.7 129.2 131.0 112.6 2007 WHO Reference 106.54.0 145.6 101.6 2007 WHO Reference 129.4 110.04604 0.5 131.2 117.8 116.2 121.8 124.4 142.5 108.6 108.1196 6 6: 7 4.4 116.8511 0.4 133.4 147.1 142.5 136.04614 S 0.8385 5: 5 5:4.04556 5.7 129.4954 2 8: 5.4393 7:11 8: 5.3 120.6 114.04355 0.5 110.6 132.7731 2 5:4.8 138.9 SD 3 33SD SD 117.3 141.5 125.3 114.7 133.8 148.2 100.1599 SD 6.1 128.9 121.1 114.44.7 124.2 139.7 116.8059 3 5: 4 4.6465 1 131.0 114.2089 83 1 100.1 122.1 166.8 128.0035 1 129.2 152.3 1 121.4975 1 1 1 1 1 1 102.04576 0.8 126.2 127.2 103.04588 0.8 125.6 109.0533 136.1 118.6016 95.9 0.2338 3 0.04597 6.8 137.3 3 SD 138.0583 102.0 97.7 114.2 10: 9 129 1 143.4667 97.3 115.1 134.04602 0.2 115.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) 9: 1 9: 2 Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 103 104 105 106 107 108 0.2089 0.04482 0.04542 107.5304 1 105.8 145.2 146.6 114.9 165.5 131.04617 0.4 134.2 143.8 123.8710 6 L L -3 1 1 1 1 1 1 767 740 672 565 421 244 5:4.0 145.9 109.9 144.2 134.6 135.04597 5.7 117.4 129.04525 5.04614 0.0 119.55.7 137.04605 0.2 108.2 128.3 124.85.8 135.95.75.8 127.3 1 SD 2 SD 127.1740 97.4 134.3 104.3243 5 7: 6 489 208 926 648 374 105 7: 7 5.5044 117.04514 0.6 100.7 11: 0 132 11: 1 11: 2 11: 3 133 134 135 1 1 1 145.6 119.2330 6.7 126.5 102.9 126.4407 6.9891 Page 1 of 131.04508 5.5046 M 134.2 107.8 130.1 138.0 125.3 039 812 568 311 044 769 0.7 134.6 144.0 128.5 128.7 150.04581 0.0311 99.3 124.2960 0.04551 107.2 130.3 142.7 116.04439 0.1 110.5 138.1 114.3 119.4 137.0 152.1258 110.0 124.3 118.9 135.7M 5.04580 0.6 135.3 136.7 141.0299 135.3277 6.8 127.4 150.8 97.9 140.3 133.0 102.5 149.04355 4.9 133.8 126.6 163.6696 112.7 117.9 115.8 134.5 132.5 Height-for-age 1 119.2 98.4107 0.2 121.5266 108.3 142.5670 137.8 108.3 124.4 0.5 128.04612 0.4179 6.04536 7: 4 7: 5.1575 139.05.9 120.3 113.9 155.0 1 126.2 122.04469 104.2 124.6 118.04573 109.2 114.5 109.6 149.4 123.1 113.2 160.4 162.6342 106.0347 6.7431 0.6 1 of 7 107.1 118.4 125.4 152.5 118.8648 0.04461 6:10 5.1 109.7 102.2 -3 SD -2 SD 115.3538 0.6 139.0 113.6 118.1196 0.2 113.04502 0.3 109.2 112.5410 136.0 121.8 128.04588 6.6 101.9222 0.6 120.2 149.04482Year: Month Month L 101.5 137.0848 6.T.04531 0.2 129.2816 6.3206 0.7 114.9 143.04610 0.9989 133.8 115.1 122.04475 7:5.0 117.04612 0.6 157.9038 0.5 128.3 111.2 140.4620 6.2 112.0 118.5 104.6 109.8774 0.2 111.2 123.0 141.5 100.05.6 133.5 146.5869 104.04561 5.6277 124.8 123.55.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 109.04547 5.4 119.6 112.8710 101.04447 5.7975 0.0 Z-scores (height in cm) 127.0 132.94.5280 146.4 125.35.0 125.0 136.2 120.5 145.2 10: 7 127 2007 DSÖ Referans 1 142.7 157.2371 104.6622 108.6363 139.5109 1 129.0 150.9 .0 129.4 152.3 113.2 126.7 154.3 125.2 108.04525 0.8 117.8 124.0 132.04399 0.0 110.2 130.04571 6.9 121.3 148.0812 116.4 119.3 128.5 136.6062 0.5 125.9 141.8 127.8 133.8 120.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 016 258 451 596 696 753 0.2 127.9023 7 5: 8 5:4.7 111.9 151.5568 99.9 126.8 98.7160 0.1784 0.7 99.2 117.7 131.3 124.3 132.1 105.04608 0.5 -1 SD Median 127.1 106.8 110.95.1 138.3039 6.5 148.9 111.6 114.7 141.3 132.04613 0.3 100.0 125.9769 99.3 125.7 123.2095 6.7 104.6 116.7 132.0890 0.2 104.2 118.5796 0.7 143.2 150.7 106.0 120.04364 0.8 142.3 130.2 123.7 97.6 118.6 160.04382 4.1565 0.9 132.4 144.2 129.7731 100.4 114.0890 5 6:5.1 113.04454 6:5.0 126.6 111.5 124.6 106.9 119.3374 6:11 5 1 120.5670 123.8 107.15.4 115.4 120.2 138.8 125.5 129.3926 6: 9 81 0.8 130.1 137.2665 86 1 121.2 107.6 125.2 117.1 110.04415 4.9 124.1352 6.1 132.8105 0 0.3 121.2 -3 SD 105.8 131.04616 0.3 135.65.8 125.04475 5.7 10:10 130 1 144.04577 5.1 120.5987 138.6 130.6803 140.8 121.6 107.5 166.4 159.75.0 124.4944 132.6 115.1 117.3 135.05.2 133.04469to 19 years (z-scores) 5.1 149.1 151.2 115.0 130.3 112.0 142.8 111.7703 109.6891 0.4 119.2 136.7 133.04616 0.5 141.2 123.04423 0.6 139.9 127.3822 105.2665 0.9 122.04508 0.1 117.3874 0.0 120.4667 0 8: 1 8: 5.3 131.6451 95.2594 141.1 157.04373 100.0 117.3 122.1 129.1 146.0 107.7 111.3741 6.0 144.7 137.0 119.2 132.0 128.2 123.2 144.2371 84 101.9657 0.7587 7: 2 1 102.1 125.2 109.5 111.3 115.7 112.3 122.7 96.04565 0.1 109.7 102.6 113.6 129.4 117.8 142.0 115.04423 0.0 127.4895 131.8 119.4 156.8 128.2 131.8 123.3 120.4489 114.5467 122.8 120.3 110.7 122.3 150.5 130.2 122.0 114.8 123.6 123.2 128.04584 Sağlığı Kitabı 125.5 99.5 122.3 126.4 128.7313 141.0275 2 6:5.6 153.7 121.04520 0.9 159.8 158.9 128.4 123.6039 98.7 158.9 147.1 148.2 118.9 113.2 140.4904 130.04415 0.5 128.3822 7: 8 7: 5.1 2007 WHO Reference 116.0590 6.3 133.0 128.5 123.1596 96.04407 0.04520 0.04399 101.6672 0.0 104.7 139.5230 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 5.7 124.3538 88 89 90 1 122.8249 110.0 110.8 120.6 130.3 121.04615 0.8 126.6 116.9 133.9 143.5 129.04531 5.5 126.8 130.8 131.8 114. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 132.C.75.7 140.3 261 164.9569 5.1846 6.2 110.0 122.0 110.6 129.4 106.4 112.04390 0.7 153.3 129.04431 5.6 152.6 138.7 154.8 105.1 101.04454 5.6 116.9932 130.04439 0.8 2 SD 146.5 T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre boy – KIZ 5 .3 158.1 145.0 159.4393 0.9 125.1 153.0078 6.9966 102.2 106.3 in cm) (height 110.3 127.6 125.04536 0.3 144.5 105.5 131.9346 9 5:10 4.7 126.3 127.8 134.0 162.7 131.3 154.3 117.1 107.3 134.8 136.3 138.2 124.0424 1 104.6 121.0 112.6 117.9 133.3 116.1 146.5230 SD 0.2 118.3 111.8 121.9 117.5 121.1 109.1490 103.3 140.0 110.C.8 123.1 163.04489 7: 5.1 Hizmetlerinde Okul 6.5 145.1 135.1244 98.5 143.6 110.7 147.9912 132.3516 6.7 1 142.9 148.8 127.9 102.8 111.2 131.1 143.7 120.6 131.6 108.1 120.9303 0.2 107.9 130.4 111.8 118.04495 5.04514 106.6 151.4 125.8 115.7 119.5 137.4 121.8 118.2 131.4 132.2 116.04616 0.04461 0.8 131.3 123.8385 0.1 126.6 100.8 95.6075 124.6 123.1 153.04569 109.04489 104.6 115.9 111.6 153.9 108.1868 1 123.7892 110. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6234 1 103.5872 123.7 119.2049 140.2 10:11 131 T.0 156.1784 82 GIRLS 100.04609 0.1753 96.6838 6.8 161.0 3 SD 152.1 130.5202 135.5 124.04591 6.4 121.1435 1 103.9 124.5 146.4 127.8 106.7 1 SD 140.04615 0.45.6 138.8 147.04617 0.7 150.1 137.3 130.4 99.9208 8 1 119.9 113.3 126.04607 70.6646 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.1 122.5 M SD M 112.0 134.5 114. Sağlık Bakanlığı Sağlık 144.6 114.6 114.0275 0.6 103.5 118.14.7 122.4 110.0118 134.1045 1 125.9 130.2 105.8 121.04600 5.8 112.6 136.2 117.0 118.0 129.7 116.2 108.4 113.2 115.9 103.2 132.3 136.7 120.9 114.3 104.19 yaş (z-skor) Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy(height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD SD -2 SD SD -1 SD Median 11SD -2 SD SD -1 -3 SD Median -1 SD Median 1 SD 2 95.4 125.9346 -2 SD S S SD SD 22SD SD 119.2579 6.0 116.4 160.3 141.9023 0.4 146.7098 1 102.2 126.1 101.1 119.C.1 116.6 112.3 133.7 115.2 157.9823 6.04591 110.04600 6.5 129.5 156.3 120.0 118.65.35.8 Page 113.6767 97.8 135.3 121.0821 137.3 145.0 118.0 116.8 140.5 120.8 155.9 139.1 135.04382 0.04390 0.0 843 587 115.3 106.8 129.2 138.0 111.4954 S107.

04617 0.4 158.6 182.9 129.6 118.9051 6.6 137.2 113.1 -1 SD Median 150.2 133.8 154.5 136.0 159.6 125.0 160.7 174.7063 6.8927 161.8 162.9 132.04423 S SD 0.6 158.8952 0.4 180.6 139.7 147.4 146.3 163.3 166.0 Yaşa göre boy – KIZ 1 10: 5 .2 168.4 125.2 T.7009 SD 0.3 Dünya Sağlık 152.5 119.3 121.4 182.04502to 5.3 154.8277 6.4 176.04392 109.8648 SD 6.1951 1 100.2579 6.1 125.0 122.9 155.1 106.04468 6.7 156.1 105.1 142.6 180.6 170.6 159.8 165.3 146.3 142.1 138.6 115.8 181.46.2 Z-skor (boy (cm)) 134.5 145.0 -3 SD 107.9346 135 1 146.5 152.6 149.2665 151 12: 8 152 5.5 124.9319 6.8516 105.9415 142.7 125.8 159.4407 6.2 169.7165 162.4 180.7 157.4 149.0 156.8115 6.7 140.9 182.0 182.2327 99.04616 0.1 118.8 157.6 171.1 169.9 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.1 140.3 148.06.8 173.3538 102.04483 6.2 175.5 169.2 120.3 161.2816 6.7 .6838 S102.04508 13: 2 5.4 142.3 148.9 145.6 154.7151 6.5 4.04520 13:5.9 129.9 148.7467 6.4 164.1 146.4 122.9 182.1 135.04617 0.9929 11: 0 0.6803 10: 2 122 S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 -3 SD 140.5691 1 159.7 146.5 111.76.1 127.9 162.4 160.5 154.8 141.5670 100.4954 13: 8 13: 9 5.3 136.6 138.1845 161.9 138.4 141.9 3 SD 178.04609 0.9518 109.3 120.5 111.7 140.2 174.0 156.04322 70.8 156.8340 0.04541 104.04546 0.4 142.9 133.6 3 SD 153.3 175.5 155.0 123.04415 109.5 131.9657 11: 6 11: 7 5.6363 S 0.3 137.6277 0.04384 6.7 149.3 170.0 123.0 Örgütü 158.2 -1 SD 117.04361 6.3 114.8 132.04567 6.04531 0.0 132.0622 11: 2 134 Year: Month Month L 97.04536 13: 7 5.8429 6.2 182.2 182.0 176.8 SD 161.3 150.6 113.8 159.5 124.1 182.6 153.7 1 SD 168.3 123.4 141.7 167.8 182.0 176.3 116.2 181.9 146.3748 101.9 149.7 135.8 142.6 148.04495 5 0.1 137.5 169.4 134.3936 0.04119 0.2 161.8 154.8790 6.8 166.8 140.04469 0.6 139.2 133.04447 0.9 169.0 160.04299 0.9 142.2 182.9 182.3 125.04571 0.4 124.16.9 172.9 171.8 182.3 179.2 169.2 157.9 170.1 149.3 151.4 119.1 112.7 175.5 154.2 134.2 139.3 157.1 147.1 124.04616 0.5467 0.0 169.3 141.8 168.8 130.0 123.4 167.7 173.5 138.2197 149.8 152.5 114.7526 0.9 176.6 159.8 147.0 161.2 109.04400 0.9 167.9 161.4 147.2 105.9168 6.0102 5 1 104.9120 6.0 140.5 126.5 173.04136 0.3 130.1 3 of 7 129.9 149.9 143.4 150.04580 101.2 155.5 175.1 178.C.5 106.8 182.0299 135.6 153.9524 0.6 151.3 137.5 119.9 148.1 163.8673 M 161.3 149.6 136.1 155.6276 162.9 -1 SD Median 155. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 6.1784 12: 4 5.3 158.5 143.6 120.7 162.0 177.0 142.2 164.9 132.2437 1 155.9222 0.2390 99.4 161.0 119.1 163.8 123.3 144.7394 151.7 148.7 147.8346 153.1 138.3 151.3 140.6 142.7 173.6 173.3 106.1164 162.9 135.1 156.04476 107.9 176.0 154.2 176.9471 0.6 130.04355 10:4.4 162.8126 162.6 124.04552 6.04277 0.4290 101.9 162.8 156.9 142.04529 0.6 162.2 152.04439 6.9446 108.2 174.6465 7 0 2 5 1 4 0.06.6 128.0 181.8 158.7360 0.1575 1 139.04431 6.2 180.5 147.76.9 123.2 148.3 164.04189 0.1206 1 100.1 146.04461 0.8 153.2 150.9122 0.5 162.7 118.2 Median 134.04603 SD 6.2 103.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 1 1 1 1 1 1 147.9 153.04399 11:4.9 149.6 155.2 136.9 174.8 134.9 142.2 169.3 159.3 168.8 162.6 117.1 155.3 155.6 163.9 145.1 133.7 2154.1 153.9 141.04307 0.8710 132 5 1 97.8744 0.7 179.4425 161.6 138.8 160.5560 162.4 108.6 169.5 169.4 152.7 112.0 141.0 151.7 169.4179 6.7182 1 100.1 129.8996 6.7 160.2 148.8403 0.04616 0.2 162.04611 0.0 161.4 120.04597 6.1 153. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 156.2 162.2 126.2 121.7 134.96.6 161.2089 12: 5 12: 6 4.3 Page 109.3967 6.04616 0.2 136.2371 1 151.2 176.2 -3 SD -2 SD 136.04415 0.7 162.4 145.6 135.7 110.9254 0.119 yaş 121 (z-skor) 139.2 155.3 155.6 148.7536 6.04584 101.6548 97.9 161.5 135.8 2 SD 3 SD 6 8 1 6 6 3 1 95.7 151.4 139.7 1 SD 122.8 126.4667 162 0.8 163.3 145.5 166.66.7 119.04490 0.5 126.5 147.1 155.8 179.1 Height-for-age 1 144.6 129.8 134.4393 161 104.9 165.1 156.6628 1 153.1 172.8 109.0 155.9 175.8 146.96.0 132.8 114.9 120.0 168.8 154.9391 6.7 125.9 145.9 166.0 124.0 127.2 128.9040 0.5933 162.3 181.8 127.9 156.56.6 124.7332 160.8 140.9 114.7 115.9489 0.3516 6.9 108.2 117.0 150.2 118.8 131.3 162.5 149.7 Z-scores (height in cm) 124.6 114.7 182.9 125.04535 6.4 149.2 182.0041 1 154.9 116.4 168.2 173.2594 M 141.0 160.5 176.5 163.2 4 of 7 138.3 130.7 150.04114 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.04201 0.8 157.04594 0.9365 6.0 2 SD 171.04523 104.04439 0.4 147.5 167.9 143.4 166.2 143.5 123.1 182.7 147.4 152.1 122.7 150.2 139.04576 6.04353 6.6594 162.6 125.04407 0.04605 S 0.5596 161.04390 4.8640 0.2 171.6 162.3154 162.3 167.9 151.04235 0.04164 0.6 161.3 176.04616 0.2 3160.04125 0.2 140.6692 0.8 137.1 118.1 3 SD 127.4 148.4 177.04147 0.5 169.2 164.4620 6.1 137.0 150.6 182.7 1 154.7 148.4 156.5 144.06.7890 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.1 121.04454 0.6990 141.4 144.4 144.3 127.1880 141.2 149.3 131.5987 138.0 128.04182 0.3 154.04158 0.5 153.9184 107.0 116.4 124.16.5 148.04130 0.5 117.0 172.06.3741 6.0 119.3 142.0 137.7223 6.2 147.6 157.8 128.4 156.04270 0.0 166.9023 1 146.8133 104.8 2007 WHO Reference 114.4 142.04612 0.8 140.1 156.3 165.1196 12: 1 5.7993 0.1 136.04152 0.8 123.04482 0.8 138. 0.7 169.6 146.04607 0.8 147.3822 158 1 103.7 169.4 125.7310 142.04497 6.2 176.5156 162.7 132.9983 160.3 162.2 137.3176 161.36.9 146.0961 1 159.9 119.9228 6.8 Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 183 184 185 186 181 182 L 1 1 1 1 1 1 161.7 133.2 121.8873 6.04369 110.8 130.2 141.7 175.9 115.3 171.04503 105.9 182.0 118.04263 0.7 175.7 148.8385 130 GIRLS 96.3 153.7 145.7 134.2 182.3 142.6 131.0583 11:10 5.1 161.5410 136.7867 6.86.3 145.6 169.1 159.5 146.5670 137.9 141.4 162.5643 160.2 182.5678 1 154.6 171.4 176.2 162.5 176.8 175.3 153.0 127.7704 6.3 155.2 107.1 130.7 155.9 162.7 140.5 120.9 162.7 -1 SD 128.1 149.04588 6.6 140.0 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 162.3 129.4 144.5951 3 0.5 132.9 149.6 2 SD 175.04228 0.6075 0.4 166.4 176.0101 1 156.6 169.6 1 SD 140.7 Z-scores (height in cm) 116.0 110.9 159.04510 0.0 110.04614 0.3 127.3 150.4 175.1262 0.5202 135.8 141.3 130.4 158.7 169.8270 0.7 110.1 137.8 168.9 127.3206 7 0.1 153.04214 0.9 144.2 119.7269 13: 1 157 0.2 152.4717 162.5 172.1 168.0 139.7 121.36.9 176.9460 0.2 159.04525 13:5.6 154.7621 6.8 162.2 135.2 113.6 133.7717 161.7 117.4 128.1804 98.1 182.04364 10:4.3382 1 159.2 147.9 142.0 161.9 136.7 169.3039 6.8 145.9525 108.7 130.7 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 6.5280 11: 1 133 0.0430 161.36.2 130.7 110.9509 0.3 126.9 143.1 157.1 157.2 148.2 1147.04345 6.0 1 SD 164.8 148.0 120.2 -2 SD 128.4 142.8 168.7904 162.7 178.0 138.2 142.7 164.04446 107.2049 140.5 3 SD 182.5 167.1167 138.04475 0.7 -3 SD 122.9319 0.2 149.8 169.5266 -3 SD 115.04514 13: 3 5.8189 6.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 M 134.56.04221 0.0 115.04489 11: 4 11: 5 4.0 141.4 2 SD 160.4 143.1 175.2 155.7381 6.7 166.04423 0.7 149.3 116.4 155.6 181.9 167.3 126.3 131.3 162.1 154.7 141.2 3 7 2007 WHO Reference 159.7322 99.9 120.3 111.5 172.4 137.5872 0.8059 129 1 95.3277 6.7023 98.1 152.04241 S 0.0 144.2095 6.4 156.8 166. Türkiye 142.7 129.1 148.0 173.7 111.4575 10:11 131 144.8 124.4 142.96.4 157.3 182.1971 160.1 129.3 2 SD 146.7731 127 1 142.1 174.7 136.7313 141.0 153.3 SD 154.8 133.1 147.7 154.4 136.8534 10: 8 128 0.2 -2 SD 122.3 132.04195 0.1 169.0890 11:11 12: 0 5.9 152.9 147.2 146.7 142.1 167.2 162.8423 1 102.04248 0.8 121.0 162.6 160.8 181.9 116.3 156.6 123.9428 135.0 145.8589 6.7 167.2 139.1490 12: 2 12: 3 5.7946 6.3 175.8 SD 148.5 169.7892 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 122.8858 106.3874 9 1 143.7 104.7 139.5 156.04431 0.8 148.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.2 Page 116.4 134.8 Z-scores (height in cm) 155.9 125.04337 0.8 128.46.5 148.04373 10:10 4.4 165.2 131.6 174.4 176.0275 11: 8 11: 9 5.8 138.1 -3 SD -2 SD 141.7 150.7 144.3 128.04454 6.7 132.1 114.1 139.2 152.3 169.6890 162.8 162.8 142.4 162.8 140.5 140.2 168.5050 SD 6.0 165.6 133.7 154.5771 1 104.0 176.8 126.9 155.9 149.8 136.9362 0.7 141.4 149.7193 0.3 154.6M 157.4 143.04255 0.9 179.5 138.9 182.2997 6 0.2 138.6 168.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 15: 1 15: 2 163 164 165 166 167 168 1 158.9487 0.04376 0.7 129.3719 162.04600 100.04292 0.04176 0.04516 6.8425 1 105.2 113.9267 6.56.6 137.9 159.1 151.1 176.3 -1 SD Median 135.3 174.8 162.3 141.2 176.5 152.2 151.3 2007 WHO Reference 141.04208 0.3 153.3 149.4 119.8 126.3 175.5 141.9509 0.3 170.8 135.5 177.04557 6.7 143.6330 1 102.8 129.1 162.0 156.4239 162.0 175.8510 6.04141 6.5 181.8721 6.7425 162.1 162.3 128.4 154.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.7 112.2 9 2 8 1 4 9 9 8 6 8 4 5 Height-for-age GIRLS 0.04284 0.5 143.9 147.5 131.66.7 158.8 150.1 169.3 168.4M 0.9520 110.6 160.4 160.0 135.04330 0.9 148.4 122.4 174.7 139.4 141.6 152.2 131.6652 0.76.3 158.04382 to 19 years (z-scores) 1 96.2 182.0 162.8936 6.6 0.5 160.9564 162.8 158.5 145.1 158.6 132.2 165.5 176.1 182.9 164.C.4835 6.04591 101.04615 0.5 182.7 118.5 148.6 161.04562 102.9 149.8039 6.7786 6.9 149.0666 Year: Month Month L 1 103.5 127.7 165.3 158.9 Sağlık Bakanlığı.2542 162.6 148.7 121.04461 0.2 135.7 139.2 2007 WHO Reference 127.1 -2 SD Median 112.7670 162.0821 137.3857 Page 1 of 160.0 1 158.6 142.7689 103.7 131.0393 162.2 157.9 5 of 7 Page 142.5 131.1 155.6 168.0 155.8 117.9 1 156.0 2007 DSÖ Referans 262 155.0533 136.04170 0.04408 6.7082 13: 4 160 0.4107 159 1 157.2 144.8 169.8 151.04314 0.4 115.6 132.2 160.2330 6.7835 0.6 155.

5 108.04066 6.7381 0.4 112.56.6 182.6 113.6357 0.4667 5.9 142.4 162.8 182.2 114.04041 107.04049 6.8 121.2960 18: 4 18: 5 5.7 169.8 136. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.6 156.1 142.04119 6.819 yaş 188 (z-skor) 162.8 163.3 156.1 123.3 142.7 149.8 105.4 156.5 162.3 176.9 116.7 169.2 111.3 176.8059 16: 4 4.5 106.6990 0.5521 109.0 117.1 162.1196 99.8039 6.2 110.2542 boy KIZ 15: 7 1 15: 5 .04114 102.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.1 120.6 148.6 162.6 156.7 116.9 133.5 163.04019 109.86.04423Year: Month Month L 98.4 105.6 162.8 182.7 130.2 142.5230 104.7 163.04495 0.2 156.1 149.3822 18: 8 18: 9 5.0 182.1 122.4 162.9 135.0733 1 101.3 143.3 162.8 108.1 143.9 169.9 Z-scores (height in cm) 156.0 149.7 142.9 125.7 131.0 162.8 162.9 124.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.4393 18:11 19: 0 5.2 162.0 169.04053 6.04525 0.6 163.C.7063 0.8126 103.0 176.0 120.04016 6.6 169.8 149.9 126.3 142.6 124.06.3 176.9 156.0 150.9 182.8340 0.9300 4 1 99.6 122.8 142.1469 1 163.8 137.7621 0.4 163.5 156.8 182.0 142.7 141.1 149.8 149.0 120.5 162.6 182.7 Yaşa göre187 – 1 162.9 162.4239 162.9 117.0144 100.8277 6.5 148. Sağlık Bakanlığı Year: Month Month L 15: 4 15: 5 15: 6 184 185 186 1 1 1 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı M S SD -3 SD -2 SD 162.5 114.2 176.04489 0.0 163.3 169.2 143.4 169.4 149.4 119.1 2176.1508 1 104.3 112.3 119.8 169.9 169.04170 6.0 118.5156 162.2 169.3 176.3 150.04214 0.04130 0.3 132.04094 6.5560 767 740 672 565 421 244 Height-for-age GIRLS 162.0 120.7 182.2371 18: 7 5.5 182.3 163.3 143.6 169.2 156.6028 107.2 176.0 156.6917 0.5 156.04104 6.9 119.7151 0.1279 1 163.8346 6.8189 6.5 163.3 143.7 162.6 169.7 128.6 124.2 169.9 156.8 162.9 134.7 127.9 163.8710 1 1 1 1 1 1 95.3 176.04415 17:4.3 105.2 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 18: 1 5.1 162.2 155.5933 162.6 114.1 SD 101.1 110.8 148.0451 1 163.9 169.3 162.3 132.0 149.3 0.C.6 126.04034 107.1 Page 110.7 169.2 111.7 131.6 114.7 129.4 156.3 163.6 149.1 163.1 176.0 1 162.4 113.9 182.2 176.0 115.04062 0.1784 17:10 17:11 5.06.04514 0.7 162.9 131.7 107.7 148.9649 17: 6 210 0.9 118.3 110.04009 109.8 142.3719 162.0 156.4 169.04364 0.04023 0.76.8 155.0 119.0300 1 100.5 143.8 137.6 156.5 106.9476 5 0.0583 208 99.4 Z-skor (boy (cm)) 155.76.04475 0.0 169.7 130.6164 0.6890 162.1092 1 102.5741 0.5802 0.9983 1 163.9 118.4 150.1880 0.6 156.7731 16: 2 16: 3 4.5 176.9966 205 98.1 110.7704 0.2 126.8545 5 to 0.4 155.04201 0.3 176.9 3 SD 182.3 176.04075 6.5 156.6490 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.4 169.7 149.1 123.4 113.1 125.7 148.2 149.4 120.6594 96.9 182.3 176.04158 100.7 128.8 163.3 3 SD 182.5 143.9 130.2 163.4 150.1164 162.2 2 SD 176.6548 0.04080 6.3 163.9 149.1 169.3243 18: 6 5.6 156.8 163.04469 0.9 149.2 182.96.7670 162.9 182.4 182.8 155.8 3 SD 182.5 169.3 176.5 143.46.0 149.5 142.0890 209 1 162.9 SD 123.3 176.8 118.0 169.2 176.9 150.04355 0.3 176.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 162.2 169.5 169.6 162.04141 6.2 169.9 155.6844 0.9 182.8 116.6 2007 WHO Reference 143.0 182.2 843 587 5.8 116.2 113.6 182.5 149.04228 0.3 176.5409 104.04136 6.3 176.1 156.9 128.6770 S SD 0.9120 17: 3 207 0.8429 6.8 135.6 169.2 182.5 141.8510 6.5 162.6 109.7 169.2 176.5632 0.7 110.04189 0.3 176.5 182.3 111.04037 6.9 155.7 116.2 176.7 156.7425 97.6 143.6282 105.0 162.7310 101.1 182.1534 1 104.7 149.9 156.5 120.6088 0.1192 1 163.7867 141.7165 96.2 182.7 -3 SD -2 SD 142.7536 101.3 155.9 182.9 182.9 125.8 117.1 156.7 162.6 169.2 182.1 169.5 156.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 155.04390 0.5 122.1 156.3 169.9 182.2 176.04382 0.04520 0.04176 6.6223 0.0 155.04071 105.04045 0.2 162.36.5 169.04099 103.9346 201 16:10 202 16:11 4.7 149.5 121.7786 100.1 169.2 143.7 182.9 127.6 149.7 1 SD 169.9 131.04536 17: 7 17: 8 5.2 176.0 121.04407 97.0 119.9 132.9817 1 100.7 149.5 122.8 127.1 169.8 143.04502 0.0982 1 163.3 SD 2 SD 175.1 124.7223 0.2 162.1 149.3 149.1 -3 SD 142.3 176.1 169.9 118.9 169.0 163.8 162.8 141.3 142.8 163.16.6 142.9 176.C.0 176.9023 200 16: 8 16: 9 4.2 156.3 176.4 114.6276 95.6 169.6 123.8 169.6 125.5 2 SD 162.2 162.0 109.04195 0.6 149.9 149.04164 0.6 141.6 123.0 162.8 138.7946 SD 6.9 182.04030 6.36.9 182.8115 6.7 115.4 142.04026 6.3 148.6 182.04454 0.1 150.8 136.04152 6.2 110.6 156.4 148.2 176.4 112.56.04482 0.7 169.8 142.8 163.7 169.04058 106.04431 17:5.0 143.3 182.2 149.5 111.8 175.6622 0.9 129.8 126.2 142.9 128.1 124.4 149.1 162.0275 206 M 1 162.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.7 115.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.3 182.3 155.4717 M 162.04125 102.2665 18: 2 18: 3 5.9 132.04089 0.2 168.6 143.3 176.04447 5.04508 0.4107 18:10 5.06.2 102.2 142.2 176.8 182.3 176.9 108.6 182.8 163.5 Dünya Sağlık 175.5847 0.7904 97.04439 17:5.9 Örgütü 182.7 162.5457 0.1418 1 103.04012 0.0 156.3 143.4 162.04208 0.2 176.5968 0.04461 0.04221 0.9 141.1 163.7467 0.4 162.3 163.5 182.0 182.04109 6.2 125.1 176.7 176.3 176.9 133.4 156.1490 17: 9 5.0862 1 102.6415 0.8743 1 1 162.9 -2 SD 148.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 163.1 150.4 156.1 182.4 182.7 129.3 169.6696 104.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 1 162.7 169.04147 0.9 129.4 162.1355 1 103.1 143.9 143. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.5 143.6 143.4 163.6 162.6 107.8 176.8935 17: 2 0.66.0595 16: 7 199 4.5 114.3 112.06.3154 S 0.16.2 182.7 -1 SD Median 156.3 162.3 155.6 5.2 106.2 149.9 142.7 125.9 150.9 149.0393 162.3 163.6 109.0 121.0 163.8 0.8 117.7 127.9 6 of 7 143.9 182.8 182.0 169.2 155.56.5 156.04373 0.5678 108.9 3182.04182 S 0. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 263 .0 169.1 163.3 163.2 176.2 121.5 115.6 149.04084 104.4 0.04531 0.9 127.1548 101.4954 5.7 175.5 1 163.5569 0.5 -1 SD Median 155.96.5908 0.6 162.Height-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) T.2 148.9 119.1 114.2 1 162.2 163.66.3 1169.

8156 1104.9104 1 126.6092 1102.8103 131.7 107.3 2 of 7 Page 117.3130 134.2 117.0 125.1 102.0 125.8 113.5 125.9 5.3 97.3 128.0 S Yıl:SD Ay Year: Month Ay Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 L L 1 1 1 1 1 1 0.1 146.3 154.3159 S SD 0.04640 0.5 107.3895 112.6 108.6 103.1 113.6 4.5652 133.1 138.6 111.04390 0.3 113.6 130.6 103.4 4.3 132.3338 95.1 110.2 103.8 157.4 125.2 116.6418 6.9 135.4 154.2 131.04211 101.6 131.1 163.04406 0.4 -1 SD Median 127.7684 0.3 126.04373 0.04342 5.6 128.5 1 SD 140.9268 0.1 124.6 139.9 156.7 117.0 160.7 138.9540 140.2 151.2 -3 SD 106.6 133.2 165.5 124.9 137.5 137.1 106.9 123.7 127.6 144.5 162.6 112.8 126.1 121.4 121.2 119.4 114.04461 6:5.2 137.3 127.6 136.6 110.04495 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 136.4 111.9 124.9325 117.04703 6.4671 0.4 140.04272 104.0 108.04355 0.04597 0.4 128.5 129.3 in cm) (height 111.9 105.0 117.9023 7 5: 8 5:4.8 111.6 116.8303 8 1 120.5 113.9657 5:11 6: 0 6: 1 6:5.3462 107.8 132.04172 0.04462 110.5 127.4 157.3 112.5 127.04582 111.3 117.1 125.5 119.8 135.9 6.2 120.04311 0.6 136.0 120.9 132.0 126.04633 0.0 131.2 1 125.7 144.2 108.4 109.9 115.6 118.4 129.6452 139.2 122.6 124.0 107.8602 5.3 3 SD 138.3 110.8 126.6 149.7 116.0 135.5 126.9 134.6 121.7338 0 0.3 112.1269 132.1 4.4 125.6 139.5 142.8 123.04249 4.04454 6:5.0 148.0 131.3 112.04431 0.3 145.04574 0.2 128.4 119.2 130.6 143.9964 103.8 147.7 126.5 151.7 115.1 143.9 142.1 150.2 144.5 114.3822 7: 8 7: 9 5.9 133.5 135.0 123.5 112.9 133.04470 5.8 111.0 133.5 Height-for-age 1 120.5 129.0511 144.6122 6.1 151.1 145.04295 104.6 5.7 141.9346 9 5:10 4.5 160.7082 0.6 101.8 117.8 126.4 6.7 111.7731 2 5:4.1357 105.3 123.2 105.5 129.1590 1105.C.04446 5.7017 6.6781 110.2 126.6 130.5230 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 19 years 9: 1 9: 2 5.0797 139.5 109.6 121.1 141.6 133.8059 3 5: 4 4.1 162.5 5.04626 0.2 107.0 136.7 128.04535 0.1 112.4 132.9966 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 110.4630 6.7 124.5 140.2857 0.8 114.0463 104.3 155.04647 0.9547 0.8 143.0 119.8672 102.1941 99.1 123.8 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 1 124.5914 100.4 155.6 120.2647 95.1 128.1 136.9 118.8 124.2 138.3 124.5577 0.8 126.6 120.7985 0.8 114.7 105.04482 Year: 5.4432 98.7 108.0 161.1 114.4829 136.1 132.1 141.6 134.5 4.8 122.2 114.3737 6.9 120.7 106.2 121.1 113.4 128.9 110.5233 6.1659 0.4067 0.4 156.6 124.7 112.8 119.04525 0.5 5.2 139.1 115.0729 SD 6.8 115.8 105.8060 102.5 119.6179 109.5 152.9 148.04604 0.8006 111.2 113.1 139.4 146.8770 134.0 139.7 119.8 138.9 120.5 137.4369 0.6168 136.1634 6.9 127.6 134.7 4.1 142.5 128.0 1 SD 128.2 99.6 124.2 117.6 147.3 120.0162 0.3441 6.3 130.9300 1 1 1 1 1 1 102.3640 104.2 0.6 115.19 yaş (z-skor) Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-scores (height Z-skor (boy (height in cm) in Z-scores (cm)) cm) -3 SD -2 SD -1 SD Median 1 1 SD SD -2 SD Median -1 -3 SD SD Median -1 SD 1 SD 2 SD 96.8 122.1 108.5522 6.1 139.7906 123.8 123.1 112.5 104.2495 Page 1 of 131.8 129.8 98.1 130.9 SD 3 3 3 SD SD 117.9 97.7 115.0 124.4 124.4500 0.5 110.5 132.3 157.8 106.8 5.3 122.4 129.6 138.5 130.6 122.7 104.5 142.04551 S 0.7 5.8 127.0 127.1 147.3 125.3 114.5 129.9860 0.8 135.0 125.8 107.9 119.6226 0.04447 5: 1 5:4.7 M 1 122.0 118.7 132.04709 0.9 119.0 116.9510 5.9814 6.0 140.1784 81 BOYS 100.2 108.8 131.7 131.2960 87 1102.6 102.8 122.0 129.3 135.1 135.04698 0.6 121.7 121.3 122.3 144.04203 101.04318 105.2 107.1916 142.1 123.5 104.3 158.7 125.1 143.2371 84 101.1 148.5 126.0 2007 WHO Reference .0 129.04719 Sağlık 6.04414 109.4 113.1 115.04543 0.3 104.2 108.9 116.0 120.0031 133.2235 6.04407 0.04589 0.1 115.1055 0.04527 0.4 116.2 121.5 135.2 130.04654 0.04612 0.4 130.9 122.1 102.8 120.4 118.3243 7: 6 106.8 105.2 101.2089 83 1100.5 120.2 134.04358 5.7 129.3085 9 0.0 116.7 121.3948 140.6 110.4 112.5 128.2 119.4 143.3 131.7 128.3 121.04686 0.9 125.4034 6.7147 0.4 141.3 101.04454 0.2 126.2 107.5828 6.8710 6 -3 SD M M 5:4.0 137.4 116.5 111.8300 5.2 131.7 106.0 103.7 122.9 115.0 129.0 118.0 5.2 133.4404 M 133.04374 5.4954 8: 2 8: 3 5.3 T.8 138.8 121.1 136.8 155.6 145.1 109.04226 0.2 132.5 113.04667 0.3 1 122.6 116.4 119.0 129.5158 139.2 125.6884 132.04714 0.04366 0.7 153.0 Z-scores (height in cm) 127.4 120.2542 6.04234 4.7 120.3 133.2859 141.7 5.4549 115.0275 2 6:5.7 125.04531 0.2651 1 127.1 110.5 116.8700 99.5 146.0 115.7 143.3880 118.6 1 of 7 Page 108.6 113.2665 Month L101.9509 98.6 110.0423 6.7 129.9 154.2 106.7368 142.2554 0.5 109.1429 7: 3 0.6 136.3 5.2604 6:11 5 years (z-scores) 1 121.04469 to 19 5.6 137.7 109.8 134.5276 0.7612 Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.7 116.5 136.04399 0.8 136.4 156.6 2 SD 146.4 112.2 152.3 119.2 98.9 117.0466 1 129.7 110.04241 0.8 135.8 120.0736 1 124.6501 143.9 100.2 130.3 105.2 148.04536 7: 4 7: 5 5.04390 5.9 125.9 103.7 107.5 123.3 127.5878 0.04514 0.4 120.04164 4.8387 141.9 118.04503 0.1949 0.1 144.1 126.04680 0.3 118.8367 0.2 143.6750 7: Month 2 86 0.7 118.3 116.1 149.4 110.6 109.04422 109.5 114.04264 0.04475 7:5.1 130.6 141.0 117.6 127.04519 0.1 138.3 110.9 127.9 134.2 114.5 150.0 127.6480 0.0 110.4 126.8 124.1 121.6 Height-for-age BOYS 5 to Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 103 104 105 106 107 108 (z-scores) Month 111 112 113 114 109 110 L 1 1 1 1 1 1 114.1035 6.9 109.7 137.0 5.1 123.9 141.5 113.8 130.04303 5.04364 0.9 134. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 123.4 113.8 125.5 130.4107 7:10 5.9 117.1 2007 DSÖ Referans 121.6 115.5 129.3 137.3 118.7 132.7 100.4 123.4 123.7 118.04495 0.0 150.3 140.8 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 11: 0 264 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 135.04487 5.04180 100.1 130.9 111.1 109.1196 6 6: 7 4.04619 0.04438 0.0 111.9 121.04195 0.2252 106.9 117.04398 5.3 133.9 113.5 131.5 124.6 134.5361 2007 WHO Reference 107.8 145.5 151.6 163.3 120.2 132.8 136.04280 5.4 127.9 147.0 1 126.2 118.3 142.0 123.2 137.4 103.4 148.7 130.0118 6.1126 143.0 119.4331 6.1 129.8 143.5 2 SD 133.9046 99.8 126.3538 88 89 90 1 123.6 116.04511 7 0.4 140.9 123. Türkiye Yaşa göre boy – ERKEK 5 .7 106.2 136.5 122.0 146.5 130.9 130.8 128.6 139.6 132.3 135.8 156.4931 6.4973 108.7 2007 WHO Reference 130.0 117.3 124.9 122.6 108.8 128.8 127.2 104.3474 137.4196 99.0 111.9 4.3 4.0 119.7 119.0 110.8 96.4 126.Sağlık Bakanlığı.3 -3 SD -2 SD 115.9 128.8 116.04566 0.04674 0.9 135.0890 5 6:5.0 151.7853 6:10 82 0.5 149.4 112.3 114.4545 1103.8 142.9 139.4 116.2 110.9 120.7483 135.04350 107.8 109.2 114.04439 0.6 7: 7 5.7383 0.5 161.6 134.8 133.5275 0.9 157.9 111.4887 1 129.4 5.6 142.04187 4.3 5.8636 96.2 121.0 103.0753 0.0 153.7795 138.04661 0.9 115.9 131.7 133.0 122.3 97.6034 1 129.04287 0.3 128.1 5.0 4.6 122.4393 7:11 5.9 137.1 106.6 119.2053 7: 1 85 0.0 142.2837 6.1 149.0 2007 WHO Reference 116.8203 124.0 119.8 119.7 117.0 152.8 114.7 146.2 112.9 108.9110 96.1 150.3 126.2 114.4667 8: 0 8: 1 5.0 119.0 128.0 129.5 159.04423 0.1 111.5 122.04559 0.7 115.5 105.8 101.0583 3 6: 4 6:5.6 125.4 118.8 -2 SD Median 112.4 105.3 144.7456 -2 SD S S SD SD 2 2 SD SD 119.3764 0.1829 0.5 125.9 116.3 123.4280 97.0 140.0 159.9 125.3 127.0501 136.4 132.2 118.4 133.6716 6.4 131.04257 4.1 136.3 115.5 125.0 128.2 121.2 153.4 114.1490 80 1100.6 114.9570 103.0 5.4 120.04326 5.3 119.04218 4.7765 0.3 147.8 131.1 145.5 153.4 124.9 122.04478 5.2 110.9153 137.1 124.04430 5.0 118.9 125.9 124.7 148.5 150.7 107.04382 0.4 118.5795 144.0 127.7 120.4 131.04502 0.7 132.04382 107.7 125.04692 0.2 116.0 113.2 131.4 114.6 145.4 116.0 124.3 116.0 Z-scores122.5 118.7 144.04489 5. 0.9 155.6 140.3508 114.2 120.3 140.3 125.8 113.3 121.8 111.8904 5.1 140.9 158.4 133.4 123.9410 97.1 123.9 111.1 117.4 112.2 144.5 154.1327 6.8 121.6 164.1 109.9207 5.04334 0.4 134.3705 130.5 124.6837 101.7 137.8385 5: 5 5:4.7 3 SD 152.5 117.6 150.5 118.5 146.7 T.0 141.4 114.5 129.0 137.3145 6.4 120.04520 0.8 119.4 127.2 123.0 149.6 102.9 112.5 138.0 133.4 115.7129 1104.04415 0.04508 0.0 102.9 5.8 121.6538 0.5 -1 SD 122.8 99.2119 138.0 131.2 135.1 113.7306 116.4 134.8964 0.8 132.C.2 128.2 129.7 149.

4 188.4071 0.0797 139.9 114.8 126.4 135.7 110.1 SD 101.9 153.4 144.1 189.1 111.7 Yaşa göre boy – ERKEK 1 138.1829 135.04407 0.9 -2 SD 122.3 179.04579 0.1470 0.7851 7.04462 7.04714 S102.8 169.6 149.8 146.2 117.3 167.4 155.7 117.7 164.7 114.5482 168.8 174.04754 109.04694 70.2 115.4 172.04502to 19 years (z-scores) 5.0 2 153.4 159.6 134.2 .9927 98.7 120.04418 7.3 134.04566 0.5 135.4871 13: 4 160 0.8 123.6168 S 0.9 144.1 162.6 Page 116.5 129.3 138.04640 0.5 171.1 6.04527 0.7 138.3 164.5 6.9 146.0 129.9 141.8045 7.1 165.6 174.0 164.2 144.4 122.7 181.9 177.04364 Height-for-age BOYS 0.8 131.4964 97.8 150.2 167.7 109.7270 150.8 122.2 130.5 117.1 136.04429 7.4331 6.3 124.2 162.0224 99.5 114.7321 164.4 181.4630 6.4680 171.1816 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 12: 7 5.8 165.3 183.8 2 SD 172.2371 1 149.7953 7.219 yaş 122 (z-skor) 138.7 125.8896 0.7 155.9 124.8063 SD 7.7368 95.04736 6.7 3 SD 180.4 140.7898 7.9 157.9 115.1 190.5 157.8710 96.2 148.3 153.4 153.6 140.6 118.9 116.9 173.5297 109.7 164.2 174.7 188.9 152.0 156.0 139.3 142.6 189.7 6.6 144.9 134.9 161.3 7.C.0 2007 WHO Reference 124.6418 0.04423 0.6 133.1 129.6 152.6962 6 0.0 140.6 153.5 107.6 106.6 131.1 158.5 142.6 145.04475 0.2 156.4 136.4 116.6 187.04744 109.8 121.5 142.5 156.1 108.1 173.2 -1 SD 128.04687 0.3 166.6 170.2223 1 154.2 158.1255 168.5233 SD 6.9 120.6 129.8 183.1 181.6 173.04609 0.8 1 SD 140.6 140.0 167.04763 107.8 171.5 131.5 129.0858 103.4 178.8059 129 10:10 130 4.9 167.0807 99.0266 104.04759 105.7 154.5 110.04612 0.8 166.9580 169.5 127.4 265 197.04628 0.7 -1 SD Median 162.1 146.04495 5 0.6 116.04548 0.6569 0.6 2 SD 158.04740 103.9675 0.3 168.8 163.0 143.3 118.1 147.0 151.1 16: 3 195 1 173.2 188.1 161.9 195.0 159.7 144.2 131.4 172.2 194.6 178.1916 96.1730 0.8 151.2029 0.9 125.4 182.0 118.3 122.5784 174.0 165.3 178.04719 0.5 155.8026 108.7 148.1 130.1784 12: 4 12: 5 5.8 168.9 2007 DSÖ Referans 16: 2 194 1 173.7 5 of 7 Page 149.04484 7.0 190.6716 101.8 110.3456 0.0 144.04714 7.0 131.9346 135 1 144.7 159.04740 7.8 167.7 170.3856 0.9 156.6 128.3 181.0 159.04637 0.8 160.9540 M 140.6757 0.1 128.6 126.2 163.9 1 173.3243 13: 0 5.04574 0.7 196.C.4 Z-scores (height in cm) 161.5 159.0 119.1 152.5 159.3 0.6 172.04720 7.7 124.4720 1 162.5 3 SD 152.5 115.7 121.6 160.4 157.2 195.8 142.6 136.0560 0.5 162.4 186.5276 0.4 165.04355 0.2 146.04531 0.04655 0.3050 166.04709 6.2 174.9 7.9 154.0 155.1694 1 150.7 130.7 128.9 144.5 176.4425 1 153.3474 137.3 145.1 163.2 161.8 1 SD 122.7731 128 10: 8 10: 9 4.9 158.4 142.3 149.5 127.0 160.2 145.7 114.5 171.5 147.7799 167.8 155.4 141.7 143.04399 11: 3 4.04489 11: 4 11: 5 4.5 126.9 142.9 169.1 128.7 152.1 140.5 137.9 155.9 147.9 118.3 130.1 135.4 164.7555 150.6 145.77.04495 7.6689 151.7 145.8 140.2 135.3 152.3 130.3 155.4 195.1 145.5 155.04755 7.8 183.4 154.1 172.3130 134.7 146.2 129.4 123.2 123.0 122.5 143.0 164.2 110.6207 1 163.0 146.0 178.1 136.5 189.4 141.0 188.2 125.9 181.04582 0.0 185.0321 0.1 178.7795 0.7 196.7 180.9976 0.04439 0.6M 157.1 189.6 134.6 173.5828 100.4680 170.3 170.5 1 151.5 153.3 132.2 143.7 184.0 140.5158 139.6 127.3 141.0 143.6126 0.6 162.3 123.1 186.04763 7.7 153.4878 146.04525 13:5.5 Z-skor (boy (cm)) 133.2 124.3 119.04469 0.2717 164.8280 0.9 120.4 127.7960 7.5760 0.1 139.2 159.3 141.9 137.6180 0.4 134.3 163.2 132.1 -2 SD -1 SD Median 112.9377 0.4 151.2 197.5 165.5 141.4 178.2 4 of 7 139.3 131.0 124.1 156.0275 11: 9 5.0 124.6 148.8 156.5 124.7053 151.7 184.8 153.5 154.3822 158 1 103.7 153.6 132.0 148.9 126.7 126.7 142.2 121.1 127.9657 11: 6 10: 7 127 4.3 131.5 165.5 SD 157.04730 110.0 147.5 169.1 157.7 163.8 172.2 146.0 7.8 163.6 16: 1 193 1 173.9 135.04482 0.2 105.04679 0.4 121.5 136.3 116.7 163.1 173.9 177.8 155.9 129.7 134.2 126.7164 158.0 141.0 123.4 7.7 153.5 159.0 150.1 Dünya Sağlık 151.6 3 SD 193.8056 7.3744 0.0 159.3606 172.04431 0.37.5 159.5 152.2542 117.9 179.2 125.7 135.3549 169.7984 7.7 148.6 118.8 138.5 144.2 157.3 116.1 147.8 132.0 196.4 174.04661 S 0.7 197.8 197.9 192.9 161.4 140.04382to 4.9 171.6 163.04763 7.3 146.5 171.9 169.6 191.97.5 1 143.7994 Page 1 of 165.4667 162 0.4829 136.7371 150.2608 0.1099 170.1 157.1451 0.1 176.9 173.6452 1 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay 123.2 133.7906 0.3737 117.5 175.4M 0.2939 1 104.6 0.9 169.8 193.2 162.0 106.7717 163.6 16: 5 197 T.04732 6.04506 0.4 188.3 -2 SD 154.04747 0.7 151.04385 7.5 143.8057 7.7357 7.5 170.6501 143.0501 0.8 157.1 7.3 128.4 180.7 168.0 152.8 114.3 -3 SD -2 SD 135.8258 1 102.9 121.1 133.9 148.5 197.7483 135.7 126.6 117.7 128.1 1 174.04516 0.04619 0.3 123.2 120.2 131.1 113.4 149.6 135.9023 134 1 97.04723 6.6 157.5 146.3 134.1 174.8 182.1 3 of 7 126.7 145.7 145.0583 11:10 5.04674 6.2 145.5 162.9 126.1 2007 WHO Reference 147.04454 0.1 141.1 184.2960 12:10 12:11 5.2 167.04756 S SD 0.3 189.4 767 740 672 565 421 244 11: 7 11: 8 5.7773 172.6 147.6 131.8861 1 105.7 170.9 T.2660 Year: Month Month L 1 103.0 185.9 143.04707 0.9 136.4 173.2837 6.2 156.04692 6.6 175.C.8 123.4 141.8 157.5 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 1 1 1 1 136.3 159.9 132.0 -1 SD Median 133.0 179.6 181.8042 7.1 120.4 119.5 124.2 170.04654 0.2 137.4 123.3 149.3 183.6 7.0 119.6 125.7 180.8 152.0 166.7 166.2317 0.8 138.04508 13: 2 5.9 166.5 173.04647 0.6937 7.7 174.6 172.3 106.04559 145.5 118.7 133.3 125.8 in cm) (height 149.04671 0.8 143.0 175.0505 1 162.4 125.9 157.04373 5 0.7069 7.2251 0.8 142.8 129.04758 105.4 116.0 135.5 151.8 182.6 142.0 172.9 171.4 137.5 Page 109.6815 7.9082 -2 SD 6.7224 7.3 165.5 148.0 6.0 131.2 113.6924 7.7 137.1126 0.0748 172. Sağlık 116 Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 1 136.9 156.4 119.1634 6.2 112.0 M 016 258 451 596 696 753 0.3 162.3 180.3186 0.3 150.8 151.2 174.3 149.7389 M 170.6 179.3 -1 SD Median 150.04536 13: 7 5.7 132.04760 7.9153 137.6 Z-scores (height 111.0 138.7612 101.1145 0.5 152.04761 7.04633 0.8 3 SD 123.3 155.1 142.9 115.9 120.1 152.2415 167.3 154.3145 6.9 151.0 7.3 186.7769 7.7 138.9 843 587 115.1 161.1 157.5 155.2 125.7 147.3 132.7909 7.3 164.7483 7.04619 0.8 149.6 164.1490 12: 3 5.8 145.04646 0.0298 1 101.9 189.1 182.8 150.4 140.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 1 160.4 187.2089 12: 6 489 208 926 648 374 105 Height-for-age BOYS 0.04626 6.1 113.04744 104.3 136.2 130.8063 7.0 6.8 7.5522 0.9 194.4276 108.1 185.7 112.1 149.04569 0.7639 149.04764 0.5 186.9 131.1 191.04758 7.3 151.0 158.6 in cm) 130.2859 141.5 119.04703 6.04599 S 0.04762 106.04751 7.4 134.6 165.0 197.6 166.1 130.04686 100.2 177.7466 150.8 154.7 147.04753 104.9 -2 SD 127.5041 99.2 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 187 188 189 190 191 192 1 1 1 1 1 1 171.9 SD 2 SD 146.04447 0.1 136.0 163.9 158.04451 7.1196 4.1 147.5 150.0 119.2 156.1 104.6122 0.1 142.57.04390 11: 2 4.8488 0.04680 0.3 120.3 125.5 150.1 168.1 190.6 179.8775 0.7 166.7 187.8385 131 10:11 11: 0 132 19 years (z-scores) SD 123 124 125 Ay 126 1 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 -3 SD 139.4 Median 134.6 162.9 161.4329 1 156.6376 0.2665 12: 8 12: 9 5.4 193.6 156.8 181.2 176.1 179.6 132.3 151.6234 1 102.8004 7.2 151.4 3 SD 127.0 175.3 141.6 118.7 125.0 142.1468 0.4 122.7681 7.04407 0.9891 98.2888 107.7 154.9 137.9 1 156.2 139.4796 0.5 156.04763 7.1 132.4 143.04589 0.9 133.6 176.7586 7.5 1 146.3 133.5 179.3 175.9 165.8 130.8 113.6539 13: 1 157 0.4 148.04698 0.4 156.4 159.1941 6.8 105.8 129.1 145.9 164.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 Month 112 113 114 115 L 1 1 1 1 M 134.4393 161 1 104.4017 0.04520 13:5.5 125.7838 7.0937 5 1 104.9 171.04750 0.2 132.4 160.8 2 SD 185.6Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı 151.7306 0.7789 7.3538 102.4 154.4107 159 1 158.2 138.6 147.7392 174.0511 Year: Month Month L 97.6899 168.4931 6.04667 140.04701 0.5 122.6 166.2 196.4 169 170 171 172 173 174 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) Height-for-age BOYS Year: Month 15: 1 15: 2 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 Month 181 182 183 184 185 186 L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 146.5 159.0 122.4 122.0 174.8967 0.04396 0.0 166.9 182.7 157.1 162.6212 1 100.9 127.0 128.0 154.6 128.3 160.6 6.1 136.5 169.3 153.6 129.04604 0.0 139.9 180.5522 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 121.3 6.5 139.3 144.7 111.9 188.8 2 SD 101.1 148.1 154.3 182.2 194.1 157.2899 1 100.5055 0.5 192.9 155.6 190.6 154.4 158.0890 11:11 12: 0 5.3 169.0 149.7 167.3 168.7 7.3 135.7017 0.3441 6.6 136.04473 7.4 119.04597 6.3 151.4954 13: 8 13: 9 5.8 160.04735 0.4 138.4 158.2 112.04663 0.4 126.6 168.6 167.8 154.04725 7.7 161.4 2007 WHO Reference 114.3 148.6 137.9 187.9 T.6 139.0 150.3 167.5 174.7 189.0 144.5 7.7 147.4 -3 SD 120.1 148.0093 0.5478 149.9 161.4 16: 4 196 1 174.6 174.5 169.04514 13: 3 5.3 182.7 1 SD 165.2 116.1 159.3 151.8203 SD 0.8 143.3 166.8 16: 198 16: 8 16: 9 16:10 200 201 202 1 1 1 174.4 130.1 181.8136 171.3 147.2 150.9 197.0 Örgütü 157.0 120.1 133.7256 100.04461 0.7 -3 SD 107.3948 0.3 170.8 160.7 16: 199 159.1 144.0 137.4034 6.7 135.04747 7.3 121.8 110.4536 108.6 141.8 145.6345 172.2 134.5 2007 WHO Reference 163.1 140.3 137.4 196.3 160. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 1 174.5979 110.6 172.0 114.5 156.2 166.9 109.7 174.0 148.2 160.1 167.2119 10: 1 121 5 .8791 0.9 1 SD 177.7 146.1 172.3 149.04589 SD 6.4 148.8 181.7 185.7 Z-scores 124.6 158.5 191.9 176.0 118.3 149.8623 1 152.1 127.1327 6.2235 -3 SD 115.2 153.9 6.5 119.1 121.9 160.7 177.04538 0.6 158.1 165.4 129.2 111.6 186.7 Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8387 95.04728 102.04440 7.2 128.2 164.04762 107.2 148.9966 136 137 138 1 1 1 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 1 1 1 1 1 1 039 812 568 311 044 769 12: 1 12: 2 5.8 190.1 187.04415 0.3145 165.8165 166.3 159.6 137.3 176.8 148.2 150.2 139.0 159.5 3160.2 154.9 128.5795 11: 1 133 0.5 149.1 166.0426 145.1 180.3 170.

3 132.9 156.9 159.2 151.4 159.4 183.3247 109.9 188.8 138.67.1 176.3162 1 102.2 113.67.7 198.5454 0.9 158.3 189.3 -3 SD 149.2960 18: 3 18: 4 18: 5 5.04569 0.8 175.7270 0.7053 101.2 153.5 135.4703 0.2 176.9 168.04407 102.6026 104.6 113.6 Yaşa göre187 – 1 171.5 176.6 179.5 136.2 154.8 176.7164 0.0275 206 2 Year: Month Month 17: 3 207 0.0 169.1 161.0748 172.0 1 176.2 156.0935 1 176.1 150.9023 199 16: 8 200 4.4 167.5 127.4 154.04418 7.7731 16: 2 16: 3 4.3 123.07.7 196.04516 0.1 147.8 176.5 174.7392 0.7 157.0 115.5 198.0 174.6 175.7 175.04579 0.0 183.7773 S 0.4453 1 103.04142 0.3 176.6 175.9 167.6 125.5 107.6 182.04536 17: 7 17:5.4 198.3980 0.6 2 SD 190.04454 0.0 191.5 168.8 119.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 1 1 1 1L 1 1 1 1 1 1 -3 SD 172.1 154.4 174.8 150.0 163.9 154.0 169.6 157.9 155.5 135.2 123.5 154.1784 17:10 5.8 126.1470 16: 7 4.04495 0.9 198.4680 boy ERKEK 15: 7 1 15: 5 -819 yaş 188 (z-skor) 171.0 190.Height-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L 1 1 1 M 170.7984 7.7 154.4 176.7 183.2983 -2 SD Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 104.5 114.8 183.8 171.3606 172.9 191.1 161.04514 0.3 190.0 116.4107 18:10 5.0 182.4 101.5308 0.9 168.04261 106.3851 1 176.8 116.1 180.3 166.04531 0.0 191.4565 107.8 115.5 161.0 175.8 165.9 183.0 3 SD 196.1 191.04364 0.2 190.2 183.04364 7.2 191.8 190.4407 0.5 160.3 176.1 160.6 133.04353 7.9 166.77.3 198.57.2 152.04559 0.1468 S 0.3 168.04462 100.8 190.7789 SD 7.3 176.8 196.1449 98.2368 1 102.2 128.07.2 198.8 153.5230 104.7 183.9 169.04495 SD 7.3 176.1 -2 SD 157.2 118.5 131.2 183.3 173.3 110.1 107.9 173.8 198.5 197.8 1 1 L 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 95.6440 0.04484 7.8 120.47.8045 7.5738 0.8 160.1 191.0 125.4 1 SD 180.04332 7.8 130.8 176.8 164.4 198.1 121.1 169.7639 100.7 196.04375 102.7555 0.7 190.9 176.7 183.17.3 183.7717 -3 SD 147.2 3 SD 198.9133 1 175.4 147.0 121.7 1 176.6 110.4 174.04291 7.87.7 161.04213 0.04461 0.04429 7.9 151.7 Bakanlığı.7 198.2 113.0 171.2 194.3518 1 176.1 186.4 173.9 6 of 7 153.04373 0.04322 0.8 157.8026 7.37.5 109.5 190.04520 0.9 182.8 175.8 131.7 189.7 183.9 116.9 115.3 129.5 1 176.7 152.8 190.2 175.6 165.0321 174.57.1609 103.8280 96.9 Örgütü 195.9 180.2824 98.1 194.4 125.8059 16: 4 4.8057 7.04390 0.1 174.7 173.8 176.8 175.8 131.9966 17: 1 205 0.2 191.7466 0.04431 17:5.04185 7.0380 1 100.8136 171.3 183.7 159.3 117.04423 17:5.5 189.5 114.8 197.4 187.2 197.1 128.6 174.8 130.7 129.4123 0.2 169.5784 97.7 149.2 175.C.4 130.0 175.9 -2 SD 154.5 198.9 123.5 183.7 181.8 112.3115 0.6 149.5 136.1 164.8 183.4 124.04177 7.4 105.0 197.2 198.8432 1 100.4 118.6 109.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 1 176.6 153.2089 17:11 18: 0 211 212 213 214 215 216 Height-for-age BOYS175.0 1 SD 183.7 122.4 Z-scores (height in cm) Sağlık -1 SD Median 1 SD 162.04204 7.8 129.6 172.8 176.6 5.1 191.04385 7.7 119.1 174.3 176.5 125.1 180.7 168.04343 S SD 0.1196 210 0.4 182.3 150.2 116.8967 173.5 126.2 183.0 160.57.5 114.7 152.3 122.1 178.5 125.1 190.4 124.7 167.9 194.6 198.6937 0.2 123.2 168.6 153.6 154.1 191.4 183.9 124.4 195.5 176.3 181.04407 16:11 4.3 121.6 128.0 169.5 126.5 155.4 175.6174 0.6 111.4 161.4667 5.6 114.3 178.4 173.6 118.3 198.1 191.0583 208 4 5 0.5 161.0 183.7 159.0301 97.2 122.6 178.6 115.1 191.04502 0.3 106.04355 0.5 163.9 190.6 183.0890 209 6 0.1 181.0 149.2 187.04527 0.9 120.1 181.2 155.4162 1 103.9 175.1 153.3 161.0 174.6 132.9 111.3 179.04150 7.2 167.04508 0.2 112.2371 1 175.04168 0.8 151.1 191.6 154.1 175.5160 105.6 105.2 175.5 174.04447 17:5.4954 5.6300 103.5010 0.4 197.5 198.1 110.5 131.9 161.2 159.8 118.7838 7.0 127.8 105.1 191.04195 107.5 153.1 148.04440 0.2 2 SD 188.04311 104.6576 0.1 3 SD 195.5 182.37.8 193.6 117.5959 175. Türkiye 2 SD 3 SD 186.3 110.9 198.4 137.7 151.04232 7.4 198.2 152.4393 18:11 19: 0 5.1 167.2 168.6 158.4 148.07.5 197.97.6 176.2 169.5 168.8 176.8 160.4266 0.7 160.1 114.6 198.1 124.5893 0.7 173.2 121.1925 101.0 117.1 191.04475 0.4 168.4995 99.7 188.9 189.1 198.04506 S 0.1 166.9 188.04301 7.3 170.5 134.4 -1 SD Median 167.3 Z-scores (height in cm) 118.9 161.7 163.7 128.1 158.6 133.2 197.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 266 T.8 120.2 102.7672 99.4 119.1 183.6689 0.3395 0.6815 0.4 161.3 183.0 161.1 161.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay 16: 1 4.9346 201 16: 9 16:10 202 0.7 175.4 186.3 153.2 113.2665 18: 2 5.9 152.9 120.3856 173.0 174.6 183.5 132.04241 7.8 137.2 167.4724 1 176.7 168.04538 0.04489 0.2 198.4 165.1490 8 17: 9 5.8 120.4 Z-skor (boy (cm)) 164.8710 0.04396 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.4 110.6 -1 SD Median 165.3 151.3 176.04271 7.4071 97.4976 104.6 160.7 187.0 108.5 119.7 166.2 -3 SD -2 SD 152.C.04382 0.1 166.5 156.1 172.2779 1 176.04281 105.0 161.4 Page 110.4 129.0 191.7 119.6 198.04439 17:5.2 122.9 179.1 169.8 127.3 106.6850 99.6345 M 172.4 161.3 172.7 148.04525 0.8896 18: 1 5.7953 7.4857 0.5 164.6 182.0 160.2 104.1 198.4 116.04548 0.5 111.0 121.07.17.3817 0.9 196.9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.2 108.5597 0.3822 18: 8 18: 9 5.2251 96.6 161.2 18: 7 5.2 191.9 112.6 158.8 181.1 189.1 191.04415 4.7898 7.4680 170.3689 108.3 154.6 168.6 120.7 171.6 114.6 168.6 198.04251 0.3 114.5 198.2 175.8 127.9 176.9 172.3 132.5 126.4 190.2 153.7 127.5432 101.04134 109.0 111.9 2 SD 174.8 183.1 176.04159 109.5211 1 104.3 109.77.04482 0.9 108.7 112.3951 M 175.04222 107.3243 18: 6 5. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .6 117.3542 0.04469 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.9781 100.4 160.04451 7.0 198.4 125.7371 101.9 Dünya Sağlık 187.4 123.97.8 168.6 159.4 182.8 150.6126 95.9 119.4 176.1 106.04473 0.5 170.6 198.3 124.2 110.4 2007 WHO Reference 153.0 154.

9 20.2 13.1 22.8 14.7415 105.8 13.1 121.1 17.4 14.4125 -1.015.0 17.9667 0.8 14.11601 0.2 267 30.8 17.3 17.3 17.3 -1.10287 104.10700 0.1 12.8 BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 9: 3 9: 4 9: 5 9: 6 9: 1 9: 2 103 104 105 106 107 108 15.7 16.8 18.2 14.1759 M 16.9 14.7 106.5 12.6 130.4567 -1.9 115.7 13.9 14.215.0 17.8058 -1.1 15.4 19.0 19.9 22.8 Kitabı 12.8 105.4650 16.3 16.6 17.9 18.2941 7: 3 489 208 926 648 374 105 0.6 11.04447 016 258 451 596 696 753 SD Year: Month Yıl: Ay 767 740 672 565 421 244 6: 1 5.6 128.6 13.9 15.7 11.7 2007 12.9 12.8 29.7 12.2 15.9 15.2 15.11246 109.6 20.3 14.3 14.4 16.7 15.9 15.7 20.7 11.3 20.7 19.1 29.1 121.4954 8: 2 5.9 119.0 17.1115 15.4 124.12748 Okul Sağlığı -1.2911 -1.9 16.4561 16.0 20.215.0 15.1579 15.5 129.3044 17.015.9 119.9248 -0.7 108.8 112.3 21.2 17.1 19.6 121.2 17.7 12.8 12.9 17.09829 101.7 107.6 13.9605 15.0 12.2487 -0.0464 15.1316 0.10241 103.9 13.8 113.0 12.3 128.715.9 0.0 12.12228 0.3 119.2665 1 85 0.9 116.10379 104.3 12.19 yaş (z-skor) BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 MedianSD 1 SD -3 SD SD -2 SD -1 Median 11.2516 -1.9 15.3 15.2 125.6 20.3287 102.9427 96.2 114.7 107.10974 0.1 15.12782 0.9 6:11 5 to 19 years (z-scores) 0 0.1 12.8 12.4 0.6 18.4 23.5 125.7 14.4336 15.6 13.2298 6:10 82 BMI-for-age GIRLS 15.4593 -1.9 0.7 12.3 22.9 15.0 15.2 15.9 0.6 16.2 128.4 12.2 24.3637 17.0 14.9 19.9 15.12384 0.9 113.0 0.5 15.7 12.1883 0.04461 5.6 137.1 14.9 11.014.11156 0.3 0.9 115.2 -311.7 13.6 0.12148 0.5 30.6 13.5014 -1.1 13.4 29.8 24.5 13.4 133.8 14.0208 0.2 -213.12713 Sağlık Hizmetlerinde 0.1 17.0 18.11774 0.2 23.9 13.0757 0.0 12.2160 15.1 18.7 12.0 19.3 0.4859 -1.8886 95.1 23.415.7 -212.0 135.7 110.6 1 of12.1 Month 111 112 113 114 109 110 -312.8 22.3 21.7 13.4 13.3 19.9 11.5 21.7 0.5 -1.3966 104.0 13.12188 0.5 16.5 17.2 136.8 15.2831 99.3 29.0 27.04531 0.7 11.2 16.12534 14.2565 15.3 20.C.1 17.12849 12.6 131.7 11.0 13.6 15.7 11.6 DSÖ Referans 13.04454 5.1 13.5 13.10883 0.6133 16.3439 100.0 131.7 12.8 15.1 16.9 11.04373 0.04508 0.9136 0.8 12.3 19.6 20.6 19.4 12.9 15.9 26.6612 16.9 111.7 19.9818 7 1 of -1.6 25.9 22.9 2007 WHO Reference .9 23.3 27.10471 0.3 25.7 18.9 13.2 23.5 SD 133.0 119.3 118.5 11.7 23.1 138.2 14.8 132.4 21.4803 -1.5 129.0890 6: 5 5.3 132.8738 -1.8 11.5 21.1 13.10608 105.04482 101.12643 -1.7595 16.4 15.1490 80 -1.5663 16.2433 15.4 22.1 22.7 12.8 SD 11.0275 6: 2 5.2 0.4047 15.12607 -1.5 136.9 13.2 13.2 14.0 19.6 16.04399 0.2 121.12268 0.1 24.2 2007 WHO Reference 12.8 105.6 23.4780 -1.2 19.8 15.8 131.8 17.2 11.8 21.2433 -0.2 13.7 13.9 20.2641 -1.9 14.6 17.4270 15.3 18.0 123.5 28.7 109.11424 0.0630 -1.4 17.11557 0.5979 -1.3 117.2 17.7 12.1 22.04536 7: 4 5.8 25.4 18.2 20.4107 7: 9 7:10 5.7 11.5 0.0 127.4 13.9 24. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3717 0.1 132.4677 17.04431 0.8 SD 21.9 SD 22 SD SD 18.6 22.0 122.0 SD 27.8100 16. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü -1.3 19.8 16.1 19.6523 -1.7 11.7 16.9 13.04439 0.4238 0.T.9 137.3 14.8 11.5 23.5 20.9068 15.9 28.8 13.0 0.5 16.0 20.7 126.015.6 13.2551 -1.5240 0.4787 16.3 12.1 128.4397 7: 2 86 0.9 24.1 28.3 11.2580 16.0296 15.1 22.9 19.4 14.2166 16.7 12.5 SD 18.4 17.8 11.1 21.6 18.7 12.115.6 125.11816 0.315.9 18.3871 100.9 12.7 29.8 114.09738 100.3 13.6 15.09966 0. Sağlık 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 Bakanlığı 132 133 134 135 -1.3 15.3 120.5 -1.0583 6: 3 6: 4 5.4511 Page15.2 13.10929 107.0 118.2 15.4864 -1.9 111.1 124.215.0 327.7 12.7 12.9 16.3 17.11943 0.3 16.1 12.2 15.2760 -1.10012 102.4 23.2 17.04382 0.5 0.6 101.0 16.7 126.2 15.7 12.6 120.415.1 26.4398 15.12571 -1.8 15.0 13.10562 0.3 15.3175 -1.1 0.7 0.2960 87 102.2 15.2 23.9780 L -3 SD L M M -1.2 -114.2 115.8 106.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.10104 102.0 15.6 16.915.5 24.8 112.414.4482 17.815.1 18.9 17.2438 -0.6 130.4 17.6 13.3 12.04390 0.1 20.12460 0.9 16.3 15.1196 6: 6 4.0 18.9 23.10149 0.6 219.7 12.10517 105.1728 97.2371 84 -1.8059 5: 3 5: 4 4.11731 0.6246 -1.8 27.09692 100.C.10333 0.4 18.4 19.7 12.4864 -1.9 112.9 19.7 28.3 15.9 16.04475 7:5.8 SD 12.8 11.1 120.4 19.2459 12.3 0.4 21.0 12.3 16.3 14.3697 104.0 S 0.8 22.8 2007 WHO Reference 11.4 118.2 11.3538 88 89 90 7: 7 5.4 13.2 22.2 15.7 131.4838 -1.0794 98.9 114.2697 0.6 13.3 12.2 18.8 17.11380 110.4526 -1.8 114.0 15.9 21.5 12.11201 109.9 120.1 124.11469 0.7 0.1427 99.5 25.4 12.04407 0.8 20.1 135.7 12.4688 -1.3858 16.8614 16.9346 5: 9 5:10 4.0 17.9 115.3 15.6 14.3 15.7 12.9451 -1.1 14.9 18.8 18.8 -114.9 12.5 19.9657 5:11 6: 0 4.7 221.5 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 T.1 19.9 23.9 21.3 15.5 124.8 21.8710 5: 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.4 17.7 15.2464 -0.5 15.7 21.9 17.11985 0.9 15.6 11.7 12.4607 16.2 26.5 13.3 127.0 23.8 11.4606 17.0 19.0 21.0 123.3 12.8 20.2592 97.9 132.4 SD 17.3 17.2 126.04364 0.9023 5: 7 5: 8 4.04355 0.1 11.3822 7: 8 5.4 24.7 14.4 15.0 0.9 15.2 116.5 130.C.0956 98.10654 106.9 113.4753 -1.0 122.3 M S 0.4 20.1 0.8385 5: 5 4.9 15.7 15.9 110.515.7 19.12346 0.3499 15.5 14.4823 16.3 Z-scores (BMI in kg/m2) 13.10195 103.2434 95.8 13.815.8 23.7 12.5 19.4763 16.5 129.8 127.2693 15.0 13.1 15.8 11.1 16.9 SD 19.3600 -1.3 11.7 111.1 16.7107 -1.3 118.7 12.2 13.3 17.7 16.5 19.0 12.0194 -1.8 12.6 125.0 30.11065 108.0 123.8 15.3314 6: 8 6: 9 0. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Yaşa göre VKİ – KIZ 5 .04520 0.7 12.4 7 13.9 109.1784 81 -1.1 22.4859 -1.0575 -1.7 126.4 16.4 26.0 17.7 127.09920 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 11.3425 12.11110 109.9 110.5 12.0 0.2 18.1875 6: 7 79 0.7 110.4866 -1.3200 -1.8 16.7 13.9090 -1.4 14.2 22.7100 16.5 16.8 11.7 21.0 13.7 109.7 12.11859 0.0 17.4850 -1.2 27.4298 16.7 26.9966 5: 1 4.4825 -1.1 13.0 122.4642 17.2 127.2 114.12678 -1.1 17.11901 S 0.9 12.4 17.3 22.8394 -1.5 SD Median 16.7 17.9 11.9 114.7 24.9 3 33SD SD SD 039 812 568 311 044 769 -1.0126 97.3 118.4667 8: 0 8: 1 5.5 122.5 26.9 30.6 19.8 25.9 121.4211 7:5.8 22.4393 7:11 5.7 11.04415 0.7732 -1.4 13.6 21.0 20.515.3 18.2999 16.8 104.5 124.2 11.2 21.04525 0.4 0.5723 103.8 13.5 12.4 17.7 17.0 SD Median 15.8 0.4 22.3790 104.5 16.4 15.04423 0.8 12.8 11.4036 101.2448 96.5 13.4199 15.5476 -1.9 11.2 15.9 12.12422 0.3 12.4708 17.9 13.7 134.4 12.4 116.8 11.3 119.3 11.5230 8: 3 8: 4 8: 5 8: 6 8: 7 8: 8 8: 9 8:10 8:11 9: 0 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 -1.5 21.4851 -1.2019 15.0 11.11291 0.1 12.4 14.2 17.6 29.2 19.3 123.0 119.3 13.3 Page 2 of13.12307 0.4746 16.6 19.04514 0.04489 5.8 14.8 19.1 13.2 19.10425 104.0 14.2 28.8 111.11513 0.9 21.7 22.7 843 587 2007 WHO Reference -1.12816 0.0 19.7 23.615.2 13.115.0964 -1.6 T.4 19.4723 L -1.9 14.1 12.9 120.8 14.415.7 12.12497 0.5200 16.04469 5.0 24.11688 0.0 29.3060 15.7731 5: 2 4.215.1 125.7 110.9 15.12108 0.3095 99.815.11020 108.6 22.8 15.5 22.4737 17.1272 -1.5 25.12067 113.12026 0.2819 L M 15.3 14.0 118.10746 106.7 13.4807 -1.6 14.1 13.7 108.1 15.8 Page 7 11.04502 0.6 23.3 23.2 19.04495 0.6810 -1.0 22.3 117.8 15.9954 -1.3 323.6 0.4 117.3 14.4 117.5 0.2998 -1.7 17.3243 7: 5 7: 6 5.8 11.7 12.11335 110.7 12.6 125.6 19.0 17.2089 83 -1.10058 0.7 Year: Month Month -1.3 19.615.4839 -1.2 14.3 115.11644 0.3 25.0 16.9 114.4456 15.2 SD 13.1358 16.3 13.09875 101.7 14.3572 100.10792 107.3 30.4 28.7 12.8 12.4 116.2 23.0 15.7 17.3 16.3 117.3 129.5 22.2 21.9 18.7 12.9 112.6 13.6 27.4798 102.10837 107.1 19.2441 -0.6 15.5 123.3880 15.2 SD 12.2 116.1 120.7 13.09783 0.3395 103.

1947 -1.2 12.8 23.0 0.5 18.4235 -1.816.3945 18.5 Median 107.3 16.04525 13: 6 5.13580 109.616.7 14.1 19.8651 99.2 15.8 2) kg/m 15.8 SD 136.4 116.7 28.12346 0.5 23.4065 -1.8 18.04447 0.6 14.5 5 years (z-scores) -1.9 19.4 SD Dünya Sağlık 22.5 23.8 127.3 31.5 16.3 13.916.3 117.7 16.4339 17.0 Yaşa göre VKİ – KIZ -1.6306 20.8 34.5 0.2 12.4 0.9 14.13421 107.5 123.3 12.7 28.3637 97.7 15.8 22.4288 17.918.1 17.0757 -1.7 2 SD 21.3 16.6 17.8 17.9 136.12978 103.9 -313.8 14.3 16.7 0.4 122.2 110.5 30.3553 18.9 -1 15.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 15.5 15.3 24.7 15.6 14.0138 0.2 25.9740 -0.1644 20.7 23.3 Sağlık 18.3 12.2 14.7 34.1 35.6 22.0 114.0 24.4 14.8 13.6 28.6 23.4 123.2 14.9 17.5 15.2 14.7 22.4 15.6 0.4 24.4 30.1390 -1.1 20.9898 -0.3 19.2 14: 7 175 14: 8 176 14: 9 177 14:10 178 14:11 179 15: 0 180 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 16: 6 BMI-for-age GIRLS -1.6 19.5 119.6 17.3 35.04399 Year:4.2661 19.5230 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 -1.4 33.14187 0.1 16.7 335.3 19.6612 10: 1 121 510: 19 yaş 122 -1.2 18.2 108.6 13.5 14.7 25.416.4825 -1.4 17.8 14.7 26.2 115.9 29.1 118.9 31.1 19.9 25.1316 96.0 33.0 26.7 19.0 28.5 14.3 23.717.7 15.9 0.4606 17.0 20.3 126.3883 -1.5 23.9335 103.9 2 SD 13.6 19.7400 Page19.6 105.8 129.7 SD 35.3 7 116.3 18.8 12.8 BMI-for-age GIRLS 0.2 117.8 16.118.1 26.4 12.4kg/m2) in 12.9 126.2 110.3 12.2 19.0 21.9966 -1.1 13.6 23.3 24.1 0.13347 107.218.2 29.04502 to 5.3 18.3 19.8 35.7 28.0 0.7 333.9 23.2425 19.13791 0.3044 Month L 97.12026 0.417.13642 110.04439 0.13991 0.4746 16.8 125.3 18.7668 20.9 21.2 30.2 -214.4 132.04423 0.2894 19.4436 17.6 20.0 22.04454 0.0760 -1.9 Page 4 of15.9 16.0 20.4 17.8 14.7 14.7595 16.04431 0.3 22.0 24.1 14.7 13.6 18.8 114.0447 -1.04520 13: 5 5.12571 100.13559 0.6 106.017.12307 0.0 120. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 14.5 107.3425 16.7 27.4 12.6 17.12946 101.6 25.2960 153 12: 9 12:10 154 12:11 5.13214 105.0 133.8 125.3 21.7 16.7 SD -215.14070 0.1297 -1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi20.1 36.7 0.5 34.7731 10: 8 10: 9 4.4482 17.9 18.3 14.0 13.9582 -0.2 110.9819 -0.1 22.4567 11: 1 133 0.2 29.3934 20.6 32.12188 0.3483 102.3 131.817.5 12.8 15.9 35.5 120.8012 98.8 13.3 16.6 14.1 26.1 32.9607 20.8 14.12148 0.7 13.4 13.5 27.2 28.2 26.5 17.618.0134 -1.4 23.3 14.14044 0.8100 16.6677 -1.8286 20.4 22.9 26.7 21.04531 0.2504 105.1 25.0 111.1 7 16.5 123.2 24.9 29.4 17.0368 -1.5 13.4864 M 16.13186 0.3 120.8 -312.3 18.4 12.2 14.016.12713 0.13700 0.1708 -1.0 21.1 18.3820 -1.0 16.4954 13: 8 13: 9 5.9 20.13537 109.9 20.0 29.9 -1 SD 14.9 28.6240 -1.2 36.2 113.0 2 23.9346 Month -1.12816 S 102.5 23.4 24.5 33.6 15.6 SD 127.4 20.1153 182 Month -1.0275 11: 8 11: 9 5.1 36.9 18.14057 0.0 14.4 14.9 27.2 15.13492 S 0.8 13.8 20.9 119.9070 -1.4 0.3 106.7 132.3 36.13397 0.2 31.2 13.3 34.8 18.4238 11: 3 135 0.9 15.0838 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199 200 201 202 203 -1.7 17.1 122.8 114.5 22.0996 184 -1.6 Sağlık Bakanlığı.3 33.4787 -1.6 Z-scores (BMI17.5 SD 130.7 32.8 14.6 119.1867 19.1 Page 5 of16.4 112.6 17.5 112.0 36.3 131. 0.2 35.13841 0.7100 -2 (z-skor) S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: Ay 10: 6 0.9 28.0 14.7 14.5 27.6 14.3 34.8 120.4 31.1 115.13662 0.3 24.8 15.7 15.6 16.9 22.5 35.2583 -1.0 125.8 35.0 28.04495 5 0.5 14.1 23.3 13.5560 20.3 15.1 27.13295 103.04415 0.3 13.2 27.14130 0.4 20.0 0.2 32.0 23.0603 -1.2027 19.4803 -1.8 22.9 21.12882 0.5647 12: 7 5.3413 -1.1 36.4 12.14005 0.6 124.7 14.4 16.5 16.2 13: 2 Year: Month Month -1.04536 13: 7 5.9 13.4 122.1490 12: 2 12: 3 5.6 13.04482 0.4 18.7 13.9 15.7 14.9 Bakanlığı Sağlık 20.13070 104.1 27.1967 -1.6 123.13774 0.9 13.11985 0.12228 0.5 28.1 17.9 36.4526 17.3 109.13601 110.817.2 26.8 30.0 119.4298 16.0 120.2 122.5 16.7 34.13129 104.9 Z-scores (BMI in kg/m2) 114.5 35.4180 99.4667 162 -1.9 -3 SD -216.7 124.8 119.6 35.7 18.7 34.0 34.0 3 SD 20.1 14.4 18.04373 BMI-for-age GIRLS 0.4 17.14094 0.0 20.6 20.8 13.1289 104.13469 108.4 27.9 130.5 2007 WHO Reference 12.0 SD SD 20.9 26.2107 19.5 19.7 118.8 20.6 111.8 34.7982 20.9 16.12534 -3 SD 12.1 35.4437 -1.1 29.0212 -1.C.7 14.4 23.718.2 36.9 29.3 13.3 13.6 18.5 15.6 -2 13.9 125.2 23.0 15.9 20.0 15.0208 -1.1 24.8 25.7 14.3 14.3 13.4 M 0.12849 0.6 15.2595 20.1 14.2816 19.7 Örgütü 28.8 13.5 0.8523 -1.3538 102.0583 11:10 5.7 20.0 15.9 19.0 36.4660 101.2 18.2 19.1 17.0 115.0 21.6 28.1152 20.9657 11: 6 10: 7 4.2 14.0 35.13321 107.3 24.7 22.2 18.3 22.6 20.6 14.4 0.12748 11: 7 5.9 21.4780 -1.14106 0.2970 L M 13: 3 159 0.3 19.0133 20.8 18.3 -117.1 3 SD 27.2 15.2 12.3 14.4 118.2 17.0 SD 226.9 15.4807 L -1.317.2186 19.0 14.4677 17.4839 -1.12914 102.7 17.3 110.3 18.0890 11:11 12: 0 5.2371 101.3 19.5464 -1.8 20.617.0 16.3822 158 -1.8 0.4769 20.3 15.7 14.3 18.5 25.3 25.2 14.2 116.0 112.6 14.4859 -1.2 20.4866 -1.5 13.8675 13: 1 157 0.2SD 117.3 0.3046 18.6 22.2 14.9 14.1883 -1.9 125.1 20.3 13.0681 -1.5 20.7 20.8 29.7 16.13372 0.1 24.5045 -1.9 16.5 SD -2 SD 13.9 23.13681 0.8 113.1 21.3 12.14142 14.4 20.0 17.3 110.13808 0.1 128.13904 0.04475 0.6 18.8 19.9 0.9 21.2567 104.7 19.0 SD 14.14031 0.7 14.0 19.8 33.6 29.5200 16.1470 -1.5 -3 12.6 16.5170 20.14198 T.8 24.6 21.12678 101.2 36.13977 0.2 13.9 28.0 29.817.13158 105.6 118.4 119.1 16.13040 104.9 17.1311 19.8 15.2 27.7 15.1 20.0525 -1.4 128.8 SD Median 19.1 137.2 24.04382 to 194.2 125.13241 106.4 14.6 1 SD 18.3 17.7 SD 23.6 31.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 Month 112 113 114 115 116 117 118 119 120 L -1.13268 0.6 18.1629 -1.4 12.8614 M 16.2 121.5 131.6 16.4 135.8 23.715.7 19.2 18.8 15.4 23.04355 0.6 15.4 13.2 128.04364 0.6 123.2 127.2 16.2 116.7 105.616.8 14.4 17.1 14.016.3 16.9 23.0 224.0 36.2665 151 12: 8 152 5.2739 19.8 20.4 127.1784 12: 4 5.117.9901 21.3 27.2 20.3 13.3 123.2 131.6 34.1 116.3621 18.3195 18.0 Z-skor (VKİ16.6 21.6 19.317.2639 100.3 14.2 13.7344 20.C.8 28.12497 S 0.4 14.6006 -1.0 268 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 16:11 T.9401 20.6 32.2459 -3 SD 16. Türkiye 18.4389 97.9 15.2 29.14082 0.7 124.3 16.3243 155 13: 0 156 19 years (z-scores) 5.4107 160 -1.7 117.1549 -1.3499 20.1 36.416.14164 0.04407 0.4 14.9 17.7 18.0 114.0 19.116.2125 20.4 19.0 15.5 13.3197 -1.4 228.7 SD 13.13934 S 0.3 13.8 121.6 12.8 18.1 28.8059 10:10 4.5 22.5 17.3 36.1 Okul Sağlığı 29.8 Median 16.6 27.3 13.5938 20.9 121.13825 0.8 35.0 25.8 115.12268 0.1 13.9 33.1 0.9023 134 -1.5 13.9 Başkanlığı.1 SD Median 16.2 17.12460 0.14018 0.4 20.3858 16.8 18.2 32.316.13920 0.9977 -0.1196 4.0 15.9656 20.5 29.1 24.13738 0.5 0.5 16.3 20.4357 20.6133 S 0.6 15.3 Hizmetlerinde 24.4123 17.2089 12: 5 12: 6 -1.8 28.2 13.3269 102.8 19.9 23.7 12.9 124.04508 5.4 12.1232 181 -1.3121 18.4 16.12108 0.3053 M 20.7 17.4850 -1.13963 0.0 29.6 22.3 23.9966 136 137 138 -1.9 24.2 19.1 33.5 21.3 134.0648 20.12384 0.4 13.3 13.0642 103.3 111.0 Page 3 of 7 109.8001 -1.0 2007 WHO Reference 14.9137 20.04461 0.0 29.6 16.1 15.2 17.1 18.1 2007 WHO Reference 114.9 14.0 27.017.2 17.1 28.3755 18.5 16.1931 104.518.7966 7 1 of -1.7 28.0 14.5 28.1 18.7 22.0055 -0.4737 -1.0 16.8863 20.9 127.4 24.6663 20.9 35.13009 0.13514 109.3 0.0 18.2 18.1 112.7 17.2 18.9 108.8 22.0 16.0 130.5 13.4 13.8 17.14153 0.7008 20.9306 -1.1 14.9667 95.4838 -1.8710 96.3 14.3 23.9 -1.3 14.5 14.6 17.7 20.6 12.13099 0.6 113.5 330.13445 106.1 14.2 33.2999 16.8 22.4 132.1 13.4851 16.7 26.6 16.2 120.6 0.0 0.6 135.5663 16.219.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 17.7 124.4823 -1.2266 19.9 22.7346 -1.5 17.1 126.3341 18.2 0.04514 13: 4 5.12607 0.04489 11: 4 11: 5 4.6 16.2 30.3 18.8 31.4 25.2 17.5 17.12782 101.13756 0.4393 161 -1.6824 -1.2 120.3 .4708 95.7 18.4 35.0 121.3819 100.9136 -2 SD 0.0290 -1.4 138.4 13.2 2007 14.3 22.615.4 14.1 16.12067 0.516.0630 100.6 128.2 28.1788 19.5 129.4 24.0 18.7 19.6 129.4847 -1.2 15.7 20.3 17.9 SD Median 20.5 24.3 0.5333 -1.8 13.13719 0.5 12.1 19.115.8 SD SD -115.2 20.13889 0.4859 16.4 29.3 18.4 35.9 14.0 126.0 13.4 21.6719 98.3 111.1074 L 183 -1.8 22.2 27.13949 0.9991 0.6 15.5 27.6088 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 12: 1 5.3312 -1.7 113.7 15.9503 0.0917 185 -1.3 22.3 14.1 21.6 14.0 21.7 24.8 19.2 115.7 17.6 14.5 13.1 114.1 SD 23.8 12.0 0.4 22.7 129.1 32.7357 -1.4 15.1 36.13873 0.2 Kitabı 36.3 12.1 3 SD 29.12643 100.8 31.5 14.3 34.1 109.3 121.2 24.4763 16.4 20.3689 -1.9 108.2 24.6 2007 WHO Reference -1.14176 0.14118 0.8 19.7 118.8580 20.6 24.0 30.7 27.3 28.5 122.6 27.4 16.2 28.4864 -1.8 133.2345 19.4642 -1.12422 0.8 19.13622 0.13858 0.04469 0.8 15.8 20.1 119.1 SD -116.4 SD 28.3 0.3 16.2 137.9661 -0.6 104.615.8385 10:11 11: 0 SD 123 124 125 Ay 126 127 128 129 130 131 132 -1.5 132.3 27.6 DSÖ Referans 16.1 18.3986 -1.518.2580 16.2 23.7 0.819.7 14.2 12.04390 11: 2 4.6 14.6 20.4006 99.

2 14.5 28.6 14.7 16.0917 -1.6 0.6 21.4 18.6 18.2 0.1 109.0 29.0 3 SD 36.5 29.1007 M -0.04364 0.1768 -0.4107 18:10 18:11 5.4 125.3 24.5 1 SD 23.2 24.3 0.5230 102.0 36.04399 15: 9 15:10 15:11 Yıl:0Ay 16: -1.14311 0.BMI-for-age GIRLS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 T.2 36.618.0 117.3 21.6 104.7 229.621.2 SD Median 20.7 35.021.818.1 20.5 29.9129.1 36.3 111.2 125.3 24.3 29.7 24.3 21.3 14.7 16.4 24.1 120.3 112.3 16.2 137.0 24.1 109.120.0 20.6 109.6 114.1 21.0 16.3 24.1 Z-scores (BMI in kg/m ) 14.5 14.5 16.3 124.8 21.7731 16: 2 16: 3 4.0 20.14368 0.918.7 114.0367 -3 SD 20.6 118.3 21.3 123.7 20.9740 -0.0 14.7 107.2 14.6 117.14005 0.2 16.0587 -0.2 36.2 136.6 14.6 29.04447 5.6 S 0.8382 21.9346 201 16:10 202 0.3 16.0 115.4 104.5 29.7 0.9 116.1 36.1196 98.7 113.9 21.5 29.5 120.6 3 SD 35.0 24.6 123.7 14.7 Page 6 of16.5 16.0212 -1.3 128.7 16.221.4357 20.8 16.14441 0.04461 0.8 14.1 114.14187 0.6 14.3 36.7 29.9503 97.4 121.6 29.3 123.7982 -1.2 110.2 121.1 24.C.2 16.7738 21.8127.6 29.04520 0.7 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 16.4 124.0134 95.1 16.4 5.721.9966 205 17: 1 17: 2 5.9 110.2 121.318.04495 0.9 36.4 24.018.5560 15: 19 yaş (z-skor) 8 188 5S 0.5 16.6 35.9898 20.5 36.3 131.1 16.04407 16:11 4.0 24.418.6 118.018.13977 0.13991 0.7 14.6 18.14396 0.7 14.6 2) kg/m 18.3 127.3 0.7 -314.8301 -0.7 16.3055 -0.9 28.8462 21.9 36.1 36.14349 0.7 18.14142 BMI-for-age GIRLS 4.7 112.7 119.8 115.121.5 14.4 18.14164 0.221.14281 0.8 138.8 21.718.5 123.4014 -0.3 128.5 20.0996 -1.0138 -0.3 110.418.618.9423 21.7980 0.0 0.6 29.14118 101.8 29.8 23.4769 0.8 24.6 -3 14.720.5170 VKİ – KIZ 15: 7 -1.7 -1 18.7 106.2 119.1399 99.3 132.9 Dünya Sağlık 28.5 119.0055 20.3884 103.2 21.0890 210 17: 6 17: 7 17: 8 5.8 21.3 843 587 2007 DSÖ Reference 2007 WHO Referans 115.9023 200 16: 8 16: 9 4.7 36.7344 95.7 21.5 36.3752 -0.9 21.0 29.3822 18: 9 5.04514 0.7 36.7 16.118.2 36.3934 20.5 29.4 113.04469 0.7 114.4 118.8542 100.821.7 36.1 16.7 16.14320 106.14130 0.2 29.3 14.4 126.9582 20.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 T.14359 107.7 28.3 0.0 20.2 16.5 115.3 133.3 124.5 14.4 20.4 21.0 36.3 18.9264 21.7 125.7899 -0.6 18.2116 100.3 132.0 24.3200 -0.5 24.6 SD 16.9 SD 039 812 568 311 044 769 0.9129.7 132.2 16.1490 17: 9 5.7 16.8 21.8385 16: 5 16: 6 SD 189 190 191 Ay 192 -1.4269 104.4 20.5 29.3 122.718.2 125.6 29.5 SD Median 16.6 36.8 24.9819 20.9104 -0.5 16.2 119.2 18.2 -0.2603 -0.9 20.2 14.2 18.2 110.C.5 16.8140 21.6 29.04525 0.3538 18: 7 18: 8 5.1 123.9 14.218.9 Örgütü 28.3 16.7 25.9 17.1 16.7819 103.8 35.5 36.14153 101.5 0.5 16.1 14.2371 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 99.0 0.621.2 M 016 258 451 596 696 753 16: 1 4.5 14.5 119.7 24.4 116.618.3 21.3 24.4 110.6 29.4 29.7 14.8 2 28.5 14.6 18.5 16.1 127.1 125.14230 103.3 36.3617 -0.3 3 SD 36.2 36.3 36.0290 20.6 29.320.4 36.2960 18: 4 18: 5 5.2 108.021.14250 0.8710 193 194 195 196 197 198 -1.1 1 24.6 18.8 36.3 120.04531 0.9 36.7 14.7 SD SD -118.8 116.14070 14.6 20.1 0.9 0.3 21.14198 102.3 36.9 24.4 21.5 16.5 0. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.3 127.04373 0.4 SD SD 24.0 16.5 21.9 24.6 105.1 108.7496 21.6 29.1 124.0 24.5 14.04508 0.04439 0.9 23.8 115.6 118.8 14.14386 106.04475 0.14208 101.14414 109.1586 -0.8 23.8060 21.4143 -0.3 131.3 110.2282 -0.0 20.4 122.8 0.0 0.5938 20.3480 -0.3 137.8 105.0 36.9 18.7 120.9656 -0.521.0 16.3 24.1 24.14044 0.9 20.4 20.7 114.0275 206 Year: Month Month 17: 3 207 5.9130.5 16.3 16.8 24.8 336.1 0.6124.7 114.9344 -0.9 2 SD 28.3 36.6 24.9 24.2908 -0.14240 104.3 132.6 24.2665 18: 2 18: 3 5.420.0368 767 740 672 565 421 244 16: 7 199 4.421.04423 0.8 126.0681 20.04355 0.3 21.3 16.8 103.8286 96.8783 21.0 108.020.7 16.6 36.04454 0.4954 5.6 105.7 0.9661 97.521.2 113.14301 105.14031 0.13963 0.14432 109.8128.14018 0.4 14.0447 L -1.7 112.2 14.8 114.0 24.7 14.14271 101.5 122.4 111.14330 104.8 20.4 14.2 21.14377 107.8 28.9 14.3 36.218.3 36.14106 100.9184 99.6663 M 20.9024 21.04382 0.5 116.5 16.8 Yaşa göre 187 -1.14082 100.5 14.3 16.0603 -1.8059 16: 4 4.2 135.7 14.1 20.14340 107.8 127.3 36.4 111.2 29.1 29.3 16.9901 -0.1944 100.0 112.2 36.5 116.C.7008 -2 SD 96.3 130.4 0.3 SD 129.918.04502 0.04431 0.6 14.6 -216.1 29.0131.2 -2 SD 16.3 133.5 18.14176 102.8 21.8 14.2444 -0.2 121.4393 19: 0 18: 1 5.9137 97.8 21.8 35.5 18.1784 17:10 17:11 5.0760 20.7 14.04415 0.3 121.6306 20.3 131.14057 S 0.4 24.218.2 135.921. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Month 184 185 186 L M S -3 SD -2 SD Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.2 134.04482 0.8128.8944 -0.6124.518.0801 L 98.8863 21.0583 208 17: 4 17: 5 209 5.14219 0.0838 20.6 18.7668 -1.5 0.2 120.2 29.1 29.2 29.1 Z-skor (VKİ20.7 106.0 36.14261 104.04536 489 208 926 648 374 105 5.2 0.4 21.3 18.2 25.0525 -1.7 23.3 18.4 7 110.3 21.1206 -0.2 36.8703 21.6 119.0 0.118.0 24.6 122.4667 5.4 14.921.4 18.2 2 14.5 0.6 29.7 14.5 29.3341 102.7577 104.7 113.7 14.3 129. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.9401 -0.4 21.4 24.5 16.5 117.5 14.7 16. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 269 .9657 203 17: 0 204 5 to 19 years (z-scores) 4.718.14423 0.14094 0.04390 0.3243 18: 6 5.4 21.2 126.9977 -0.3 29.7658 -0.6 24.7 111.04489 0.9 24.3 14.4 21.4 117.9130.9 29.2 36.2089 18: 0 0.14291 105.7 107.2 36.2757 101.4 118.4 24.14405 108.8623 -0.1 2007 WHO Reference 14.4 125.7 120.8580 -0.7126.4 21.4 24.7 24.8863 -0.0 29.5 28.6 18.8221 102.618.4 36.6 29.2 136.1 SD 2 SD 28.2 109.

1 110.5 12.3351 16.5 134.3 116.0 24.0 17.1 12.7 128.8059 16.1 23.7 -1.5 12.6851 -1.08682 103.1 13.7 119.2665 16.04508 0.9 19.8 16.2 -1.04502 0.7 12.4 18.04407 0.8089 15.5407 3 9 8 6 8 4 5 0.3 18.04364 0.3 12.0 16.3825 97.4 23.6455 103.8 22.6 15.4 17.8 18.3 118.8554 15.1 12.6 21.4 19.4 0.7 21.4 28.11110 0.4 132.04390 0.3 16.04439 0.0 138.2 15.5 18.2 220.9 6:11 83 5 to 19 years (z-scores) -1.1 115.5 16.1 15.8 15.08741 104.09821 0.3 12.9 14.3 15.5 17.3 13.2 15.3 14.09406 109.5 18.7 321.8 124.09033 106.0 123.3 106.8 124.2656 15.8 14.1 21.0 27.2 16.0205 -1.8 13.4650 0.2 12.10347 0.5 20.6 17.7116 -1.5 14.2 137.3 119.3 13.0 13.2 15.8 19.3540 99.2 12.3 19.9 13.9 25.9850 17.0 0.09289 108.10214 0.9 125.1 14.04373 0.6 0.Sağlık Bakanlığı.04531 0.9 13.10082 0.8 14.5 136.7670 -1.5 12.3 13.3 114.09735 0.3243 7: 5 7: 5.1 15.2 19.8497 16.7 17.3 20.0 28.15.5 0.1 14.0 17.10478 0.04461 6: 5.4 14.3 130.8 15.0 16.1 14.4 15.7 16.2 12.3 18.3408 -1.7 14.4 115.1441 15.0 21.8 0.2 -1.9 18.7196 -1.3 112.8 123.9 12.4 -0.6 19.04447 6: 5.3 20.3228 15.1 14.4 18.5101 15.6 SD 12.04469 6:10 5.3 21.5 -1.2261 15.9 17.9 13.1196 6: 6 5: 4.7203 16.2333 16.5542 15.8855 -1.9243 15.7847 -1.2 0.6 23.7133 104.3040 15.7525 -1.3 15.4 16.9381 Page 1 of -1.4 18.7368 -1.1 22.9 Bakanlığı Sağlık 16.1 110.4 18.9697 15.9 125.6076 15.3414 15.5 21.2 14.2 124.1 -114.08543 0.2 111.3 16.10738 0.9 SD 22SD SD 18.7856 15.0 0.6 18.4126 15.8 127.4 13.4 16.4 20.3 125.2 19.8 18.0 18.6677 104.4954 1 2 5.6433 -1.2619 96.09567 0.8322 15.2877 97.1 22.4 -1.0 SD 18.6 12.2 111.0 127.6 16.8 17.7 17.6 14.3 13.1 15.1784 81 100.3 114.0 15.4 Okul Sağlığı 22.3 21.3 123.0 129.4 13.09445 0.3 -0.0 15.7 16.7 125.2 109.08931 105.1 23.6 133.4 14.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 14.7 14.2 15.4 17.5 12.2 110.2 15.3 0.7 22.08653 0.4 126.6651 -1.1 13.8 19.6 20.8 16.1 SD 115.6 13.3 13.1 26.9651 -1.0 13.0801 15.8 14.3 15.6 16.9 0.7 0.5210 7: 2 86 0.6 121.3 20.0 14.9015 15.04454 6: 5.3 130.2 15.4473 -1.8 15.1 135.6 12.6 15.4807 16.1649 15.1 13.7 18.6 13.4 26.2 27.0 16.1692 16.09366 109.7 120.3 119.10038 0.08597 0.10609 0.0 17.6376 16.0 13.2 20.2 20.8 18.0 13.5 18.7468 -1.6 127.7 25.7578 -1.4 14.5 19.7 16.7804 -1.9 19.1 113.9116 -1.9 21.5 12.9 16.8 15.1 128.2 12.04525 0.4 121.9 20.09327 108.6 18.3 15.2 14.5 -0.09994 0.04399 SD Year: Month Yıl: Ay 7 0 2 5 1 4 0.3 S 6 8 1 6 6 3 0.4 116.6 14.9 23.1 13.C.0 13.3 21.9 19.8 14.8 123.5 16.08490 101.1 14.3776 15.0 0.04382 0.3 -213.4107 7: 9 5.8 12.7 17.3 15.8 12.4 20.09693 0.11030 0.5 Z-scores (BMI in kg/m2) 117.09486 109.1 14.0 13.6 15.1 17.9966 0 5: 4.5 18.9346 8 5: 9 5:10 4.3 18.4393 7:10 7:11 5.7862 -1.3 120.9 16.3 15.1 114.7 13.9 15.8 21.10126 S 0.6 0.3 23.7 -0.04514 0.3 18.3 114.9 17.0 -1.5817 15.6 13.2 18.1230 15.0 12.7621 15.9 27.7 121.9023 7 5: 4.7 13.8 16.3 13.7710 -1.3 115.6903 -1. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.6199 16.5 17.8385 4 5: 5 5: 4.9 0.6 17.7881 -1.6753 -1.6 16.9 13.5 12.0490 16.6 324.7 15.2 19.8941 16.10695 0.3 13.2 20.6 125.4 13.9 16.1 17.5 117.7 16.08802 104.2 16.2 129.2 14.1 .08390 100.9921 15.8 13.10259 0.6 13.7 18.3004 16.2060 0.9 0.4667 8: 0 8: 8: 8: 8: 8: 8: 7: 4 5.7 18.4 14.4 19.5 14.9 15.8 13.5 18.8597 -1.7 21.3 16.1490 79 100.2 28.3 116.0 219.1 13.04489 7: 5.9 Kitabı 28.0 22.2616 95.10906 0.7626 -1.7 122.0 130.04536 3 7 7: 5.1 -0.4 113.6 20.10948 0.09103 S 0.6 16.0 19.6237 103.2665 85 101.8 128.6 14.7873 -1.5 13.6 14.1 104.10823 0.09907 0.6 -1.10566 0.8 20.3596 15.0 25.4 24.0 19.3704 16.1 13.1 18.1 12.0 16.1 114.2604 -0.6 14.3062 98.1856 15.6 25.9 17.4 131.5 118.0 14.1 18.5 122.7606 -1.5 27.2 20.8710 6 Month 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 Ay -0.2 15.5 22.2 14.3538 6 88 89 90 5.2 T.6 119.0 15.04482 7: 5.2 123.4 18.7 126.2960 87 102.10652 0.3 132.5 22.8 -1.2089 82 100.7271 -1.09176 0.9 15.2 0.09609 110.8 12.5189 16.0 13.5 117.0583 6: 3 6: 5.0 -0.3 14.8 20.1 13.10865 0.4 13.1 14.2 Page 1 of 7 12.5399 15.6023 102.4 120.0 19.0 16.08570 102.09778 0.3 -1.1 17.0 13.5608 102.0 0.3 25.3 16.4 116.4 13.19 yaş BOYS BMI-for-age(z-skor) 5 to 19 years (z-scores) Dünya Sağlık Örgütü Z-skor (VKİ Z-scores (height in cm) kg/m2) 2 -3 SD -2 SD -1Z-scores (BMI in kg/m ) SD Median -1 1 SD -3 SD SD -2 SDMedianSD -1 Median 12.8 12.3 117. Türkiye Yaşa göre VKİ – ERKEK 5 .7 12.3 18.0 122.2 -312.9 20.5 0.5948 15.7 19.9 21.0 13.2009 16.7 17.6 26.C.1 12.3 131.2 109.2371 84 101.4 136.9657 5:11 6: 4.7 19.7 SD 24.1 0.6544 L -1.2 14.2 21.8 15.08464 101.4 0.6318 16.9 18.8 18.4 -1.8 20.5 14.5 20.3169 98.5681 15.1 18.1 14.5 17.1 21.8 13.4 12.5 14.2801 -0.8 25.5 13.7 14.1 108.8 16.6 0.0 17.2 118.0275 1 6: 2 5.7777 -1.9471 15.3285 99.2 12.0 13.1 12.6 18.2 21.08516 -2SSD S 1 SD 1 SD 2 12.7 27.1 0.1 15.7 12.8 14.3 12.9392 16.5 16.0584 15.5 132.4302 9 BMI-for-age BOYS 15.4464 15.4 115.2684 -0.7341 -1.3 17.4 12.2 15.3 Sağlık 15.6 19.2849 L M 15.3 12.1381 16.8 12.0 15.4 18.3 114.9 15.8 23.6 21.7745 -1.0 13.5 22.1 21.04355 0.3 15.9 21.4 14.1 SD 19.8 16.2 12.1 14.3 SD 2007 WHO Reference 12.0 -1.09951 0.1 13.5 0.2460 15.1 113.6 12.7 120.2 12.3 14.04475 7: 5.1 105.9 2007 DSÖ Referans 13.8 22.6 Page 2 of 7 13.4 15.5 -114.8344 -1.3822 7 7: 8 5.9 20.11070 0.04415 0.9 12.9925 -1.4 12.10780 0.1 14.4065 16.0 13.11189 14.1 12.0890 4 6: 5 5.8 -0.2 15.2 19.3 12.4 13.09651 0.8 12.2 SD 13.08998 106.0781 16.4629 15.9 110.1 13.8 20.3 113.7032 -1.6 12.3953 15.5 2007 WHO Reference 12.5974 16.3 Month 109 110 111 112 113 114 -1.4 16.5 118.2 17.9 13.08625 102.6 14.2 135.09864 0.7 12.5 21.7 12.4 119.2 17.0 14.5 14.4297 15.1 13.1 20.7 16.8 121.2965 -0.5 12.3 132.9 26.6 9: 7 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 10: 1 10: 2 10: 3 10: 4 10: 5 10: 6 10: 7 10: 8 10: 9 10:10 10:11 270 11: 0 11: 1 11: 2 11: 3 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 14.3 19.6 17.2 110.08898 105.11150 0.5 3 33SD SD SD 9 2 8 1 4 9 -1.1 109.8 SD 133.09068 101.09251 0.5 13.3 125.1 107.6 124.1 14.7 18.6944 -1.3 0.2 21.8 12.5 22.1 15.10303 0.1 106.4 12.9 14.6 19.10435 0.7407 -1.7 16.2 15.2 16.7 12.5 T.3 118.04423 0.7387 15.7 14.3 14.9 20.8 14.9 14.4 16.6 15.10522 0.2 12.7 14.0784 104.3 18.8094 -1.2 12.1 13.0 18.8 17.10989 0.8 -1.1 112.08439 0.0 13.08964 0.2737 97.1 15.2605 96.7 SD Median 16.08865 0.8 129.6 124.4 14.4 16. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 13.6 18.04495 0.8 12.1 111.0 13.1 108.3 18.6 -213.7 SD 20.08833 104.8059 5: 3 5: 4.2 17.6 12.0 15.0 20.2 13.9 15.5 25.6 22.0 127.1 121.2645 -3 L L SD M M -1.5 SD 13.1 16.3679 99.7628 16.7 16.1 24.5252 15.09213 107.2 15.5814 -1.7 17.3 114.3 16.5 16.9 16.2641 95.0 13.3 22.9 22.3 126.7 16.1 111.08711 103.5019 1 Year: Month Month -1.7828 -1.1 107.1 105.3 23.2 -1.2 15.0 20.4 14.9 14.0 13.4 16.4 20.2 22.4 22.5 13.7 12.1 -1.04431 0.7 13.4947 15.4433 16.6 14.5 -1.09526 107.0 13.9 13.5 127.8 14.1 14.2 SD Median 15.2 24.7 137.4137 6: 8 80 0.3 0.1 13.8 15.0144 15.5 12.4790 15.4 116.2 129.6 12.7 122.4 13.0 8: 7 103 8: 8 104 8: 9 105 8:10 106 8:11 107 9: 0 108 5 to 19 years (z-scores) 7 BMI-for-age BOYS Year: Month 9: 9: 9: 9: 9: 9: 1 2 3 4 5 6 0.4 21.6 120.0 20.7 15.7 0.1078 M 16.04520 0.0 22.3 15.7848 105.9 24.1 14.8 15.6786 16.8 12.7731 1 5: 2 4.3978 7 0.7 0.0 126.3 21.6 -1.6 16.9 17.9 12.1 Hizmetlerinde 19.3 118.7 13.7 21.1 20.1 112.4832 0 0.5 15.08771 0.4 27.6 18.1 13.0 13.2 112.7884 -312.10391 0.7 26.3 14.2 26.7 15.5578 16.8 12.1017 15.3 119.4 131.6 22.2 131.4 120.0365 15.1 13.08414 100.6 128.3 15.0314 17.3 117.8785 15.7 15.3 15.5230 3 4 5 6 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 2007 WHO Reference -1.09139 107.0 22.2 110.10170 0.3 14.

9 16.2 17.2 0.6 17.6 14.0 0.1 19.0 18.3 26.8 13.4 28.3 23.6 9: 8 9: 9 9:10 9:11 10: 0 117 118 119 120 -1.4860 104.04525 13: 5.6 21.6 25.7 225.2026 20.5217 19.8 113.9023 134 -1.4 24.6 30.7203 95.2 22. Sağlık 16: 6 16: 7 16: 8 16: 9 16:10 19.4 19.1 18.7559 17.0 21.6 137.4 14.2SD 117.7 114.7861 17.3 21.0 -1.0 13.10906 0.2 18.9 27.0 20.3 28.4 23.5 767 740 672 565 421 244 11: 7 11:5.2 23.0488 -1.5578 16.4 33.10478 0.04431 0.9 22.7 Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.0 17.04447 0.3 18.7 12.8710 132 0 19 years (z-scores) -1.7 19.7 15.0 22.4 -1.7 12.7511 17.0 2 SD 3 SD 016 258 451 596 696 753 0.12125 0.4 20.7117 19.5 18.4 18.6 34.0 31.10738 0.0 16.2 13.5 7 BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) 15: 1 15: 2 Year: Month 15: 3 15: 4 15: 5 15: 6 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 16: 0 16: 1 16: 2 16: 3 16: 4 16: 5 T.5 21.04536 13: 7 5.7 123.4 -313.8 115.1 133.12079 110.3 2007 WHO Reference 13.3351 16.8 20.9SD 125.1 34.6 15.8 21.2 126.12443 S 0.7684 17.0 19.10823 -2 SD 12.04502 19 years (z-scores) 5 to 13:5.3 17.10214 0.6 24.0 14.9 25.6 13.8 13.04364 0.6 15.4954 13: 8 13: 5.8824 20.6 14.4 127.7 13.3 DSÖ Referans 16.3 33.4961 -1.7341 -1.9 15.C.9 121.6 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.7847 16.1 125.3 15.8 121.1 16.2 17.8095 -1.3 -1.9 -3 SD 12.6 18.0 14.1 24.7880 17.7626 -1.3 19.9 SD 23.11304 0.5 16.4 14.7 27.7 27.0 105.9 -213.0 15.9 33.11150 S 102.2 123.3 28.9 0.12501 0.7 19.11623 105.0 0.11342 103.0 20.4 22.11110 101.9 20.1 13.1 22.4 18.7 0.6 132.7 14.8 20.9 SD 15.7 17.8 2007 WHO Reference 14.9 16.1 24.9887 102.0 -115.11720 106.12346 0.11898 108.5 22.2 15.0 27.4578 19.6 19.8 13.1 SD 136.5 15.2665 0.2 107.2 15.04475 0.1 25.9 13.3 20.3 0.1490 12: 2 12:5.3 15.3 20.8 14.5 19.7 20.8 16.3796 20.7 24.6 14.0 14.6 34.12005 109.9 13.10780 S 0.4 110.4107Month 3 159 4 0.7873 17.0 25.7 31.5403 -1.12458 0.1 14.3 24.9 34.8385 131 10:11 11:4.7407 16.6 13.2 29.5921 19.7 13.4 131.1 120.12363 0.6795 104.8 129.5821 19.4 16.7745 16.6962 18.2 16.6 -115.6 27.5719 19.6 26.2 16.11189 0.6 113.9kg/m2) in 17. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 199 200 201 202 -1.6 20.9 14.4 18.8 32.8 17.12148 0.12272 0.9 31.2 117.2499 -1.4433 0.4 16.3 18.3 22.6 33.8 15.6 15.0 17.0 0.6 103.9346Month -1.3 15.2 32.9 104.3 19.5 23.9 20.8 14.9 16.0 -1.10435 0.9 19.9 27.6 0.6 20.2762 198 20.9 14.9 15.9 124.6 19.8 14.1 119.5 112.6 14.2 15.7 34.2 18.0784 3 135 0.0 23.3240 -1.6 26.2 16.4 114.0 15.0 18.5 33.2 15.7 17.9881 21.2 118.8059 95.4 132.2 19.8 28.4022 -1.4 124.C.3 0.11811 0.8 -1.1 27.1096 102.12567 0.0275 8 11:5.11751 107.7578 -1.9 15.2892 197 Bakanlığı Sağlık -1.11841 107.8 14.4065 16.3 137.11952 S 109.0 17.1 -314.3 131.8 27.12328 0.2 19.12191 0.3 18.11656 106.3 18.0 111.1 13.9 115.6116 19.7731 127 10: 8 128 10:4.3 17.0 19.4617 -1.5 14.4 19.4272 99.12554 0.7468 10: 1 121 5 -219 yaş122 -1.7102 18.2960 153 12: 9 12:10 154 0.5 14.1 0.1 117.4 1 SD 18.7 13.4 0.0 16.7 15.8 15.5 114.3 14.04382to -1.1 20.4 30.0 20.7 15.1427 20.9850 11: 1 133 0.6644 0.5615 19.7 22.9 33.1 17.2 18.4 17.11266 102.7525 16.7804 16.1 35.5230 9 13:10 13:11 14: 0 14: 1 14: 2 14: 3 14: 4 14: 5 14: 6 14: 7 14: 8 14: 9 14:10 14:11 15: 0 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 2007 WHO Reference -1.4 109.12380 0.7 138.3 31.8497 96.5 17.1 -1.5 111.2 14.04415 0.1 21.6 -1.2631 -1.5 16.04514 13:5.9392 96.8 14.1 17.10391 12.5185 -1.5 14.5 132.7 30.6753 -1.4 20.3 122.6 20.4 119.7 18.2 118.2 118.3 108.7780 17.12030 109.1 12.12591 20.8 13.9 122.2 SD 27.10948 100.0 25.5 13.2 13.5 13.11487 104.9 24.1746 97.3 13.0 15.9 125.0 34.04454 0.5 27.3 17.7 112.0 T.6 23.04531 0.6 31.2 120.2 26.5 20.8 127.4221 -1.7 18.8 20.04439 0.2 127.0 22.7168 18.6944 M 16.7 21.4 34.0 0.7197 0.9 SD 22.8 -1.2233 20.4 32.7 114.8 20.3777 -1.9 16.3 21.2 120.4 16.3822 157 13: 2 158 Year: Month 0.8124 -1.7 15.3294 -1.4 14.4 3 SD 24.0701 -1.5 0.4 14.4 17.9 0.0400 0.0 16.1 18.2 21.4 28.10609 0.3 98.11979 0.6304 18.5 17.8 25.3403 193 -1.6482 18.4143 -1.7 14.12473 0.8 13.11925 108.1 15.2 -1.4 123.0 16.7 SD SD 19.7 -1.8 21.1692 16.6 23.2 18.9 16.8 23.5074 -1.7 16. Sağlık116 -1.04520 13: 5.0 123.3021 196 -1.6 18.788497.04508 13:5.5 22.6 115.2 15.0 24.2 15.6 M -1.5189 (z-skor) 16.1 26.8 15.5 14.6 9: 7 115 T.2 22.9657 137 5 11: 6 138 10: 7 4.10566 12.12661 0.4 20.7 .7710 -3 SD 16.8 130.7 23.5 23.8 114.2 21.2 15.12579 0.8 120.8 13.5 -215.2 28.3211 20.5 113.7196 -1.8 12.5 19.12615 20.9 26.3 27.4 M 17.12291 0.4 22.1 117.2 13.6 18.2 126.1 17.5 15.3 118.7628 -1.6 111.5 34.12650 15.2 23.4 27.11556 105.6 21.3 109.3 7 13.0 15.0 15.7461 17.1 18.3900 -1.7 34.1 -1.7 25.5521 0.3 19.3 16.1 134.5294 -1.8 34.4 15.6 14.2371 6 4.8 25.8 16.0 13.7293 18.3 14.9 119.8 22.3 30.2366 -1.6 18.6 15.1 16.3243 155 0 0.6020 19.7 116.6 25.04373 BMI-for-age BOYS 5 0.7 135.5 -1.5 Median 114.10522 0.3 25.7806 17.2 24.5 122.4 14.8746 -1.5 25.8 Z-scores (BMI18.0 35.04495 12:11 5.9 332.8941 -1.7 114.6 14.0 222.2 14.2 16.0 15.4 119.4 27.4 -1.0 20.3 0.7670 L -1.2 17.8 23.9 12.5 123.6148 -1.0 28.6 16.6568 18.7777 16.10865 100.7 15.3 17.8 32.2 33.5 0.2734 98.9 130.7 15.1 30.6 14.3 13.2 118.10989 101.5 18.8 16.11228 0.3937 -1.3 29.11869 0.5974 16.5510 -1.0 16.7 23.4 -313.04489 11: 4 136 11:4.12683 0.12514 0.5 28.1 23.1 115.1710 -1.1 32.3 18.5 27.9 35.6985 100.7 19.4 3 SD 127.7 14.12487 0.8 12.11522 0.2 30.0 35.2 21.4 110.5 33.8 12.6 26.5 22.3 23.7 16.8 16.0 16.4 25.4 17.1 106.7 18.7 16.7408 17.8 18.6 0.0 24.8287 0.9 21.6 17.9966 -1.12638 Hizmetlerinde Okul Sağlığı 20.9 34.2 -1.6 16.8 16.5877 100.6427 -1.11688 0.5 22.7645 17.3 16.7751 17.9603 20.5 20.7 25.5 24.9 17.8059 129 9 10:10 130 4.4382 -1.7 23.8 18.7828 17.2 22.1 109.2 21. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.8 34.9 14.7 -1.3149 195 -1.9 15.0 33.9 27.1 23.8 2 21.6888 18.0 16.5334 -1.2 18.4951 181 182 Month 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 14.5 27.0050 -1.2236 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 -1.9 29.2 27.7 26.4263 -1.1 SD Median 16.2 16.3 15.2 2007 WHO Reference 14.2955 103.3 15.7 26.6 29.6 15.7 127.7 -2 SD 13.5 110.7 16.2000 Page 1 of -1.1 15.2 14.11451 104.0 16.3529 25.4 128.9 19.1 16.8 -1.9 18.3 23.1 13.1 28.5 Örgütü 26.0 26.2665 151 7 12: 8 152 5.5 17.6 129.5 25.1 18.8 13.1196 0 12: 1 5.12672 0.7 13.12528 0.6 14.3 18.7445 105.3 18.1 106.0 17.6 15.4 Median 112.8 19.9 14.04469 0.0 271 35.0 18.0 14.6786 0.7873 16.3004 0.4 13.7 14.11590 0.6 19.12212 0.7 20.7232 18.12694 15.5 Z-scores (BMI19.5 129.3 21.8 34.9 122.7033 18.5 26.6 Z-skor (VKİ kg/m2) 15.0314 2 Year: Month L 0.2 17.7 13.6851 -1.1 0.1 13.8 16.5 16.6 -1 SD 14.7 13.5 128.1 15.6 15.4 27.9 24.2 14.5 26.10259 0.11415 104.12428 0.7745 0.8 18.2 334.4 23.8 23.4733 L -1.8 17.3 Page 3 of14.1 28.3 16.1 843 587 0.2 20.7 32.1 227.4 20.0 16.7 121.2 110.3 18.9 28.5 22.3704 16.1 22.8 13.1 -1.7 124.8 13.7 21.6 17.8 17.8 16.2 23.3 15.9 0.8704 101.5 30.2648 -1.7 18.8 26.4807 10: S 10: 3 10: 4 10: 5 Yıl: 10: 6 Ay M SD 123 124 125 Ay 126 -1.7271 -1.3 31.6 18.3 18.5 18.0 119.7551 100.2 17.4 16.9 18.8 SD Median 20.1 15.7 126.6085 0.9 21.6811 18.1 119.2089 12: 5 12:5.5853 19.1 SD 14.9 116.2 16.3 29.1 15.4376 20.3 17.4848 -1.1 17.12055 0.8 -117.3 13.6 12.6 20.1 131.5502 104.6 19.5 19.1784 3 12: 4 5.8 22.1 120.3 125.2 108.2621 20.3 20.6 20.0 116.7719 17.1 33.0 21.6 14.9355 20.1262 -1.9 18.12102 110.12396 0.9 19.04482 0.1 34.7884 17.2 15.8 12.3 Kitabı 15.7862 16.2 14.3 19.6 112.5 23.0 128.7 121.12412 0.8 0.7032 16.9 28.8 135.2 15.9 26.2 14.7828 16.8 33.7 14.6 13.3538 156 1 0.2 -214.6 131.4500 -1.04355 0.2333 S 0.6 22.Year: Month 9: 4 9: 5 9: 6 Month 112 113 114 L -1.9292 101.8367 19.1 Page 4 of 7 14.2 25.6 12.6 17.3 32.1 130.04399 11:4.3kg/m2) in 13.5 18.3 17.1 SD SD 107.4 7 16.4393 160 13: 5 161 0.1 14.2 21.7 13.3 Page 5 of16.11030 0.3 13.12310 0.9 3 SD 27.04461 0.2 0.0 24.3 14.2 24.2 110.9 -1.7 039 812 568 311 044 769 489 208 926 648 374 105 12:5.6 15.12603 20.1 18.3277 194 -1.0 23.C.4 31.7 13.8 16.3 16.6211 19.04407 0.04390 11:4.7 -1.3752 99.5 15.3 14.5 34.10652 0.10303 -3 SD 12.3 14.12170 0.7 113.0215 20.788197.6732 18.7846 17.7116 Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Bakanlığı 16.4799 99.9398 -1.3 15.8 16.8 29.7352 18.4 18.0 28.0823 20.2330 102.7 33.3586 L 103.9 0.12627 20.8 SD -216.4 14.5 120.5 17.8 19.8 118.4 26.6651 18.6376 M 16.8 14.8 122.10695 0.7 125.4 18.5 13.11379 0.9 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 13.2009 16.1 20.5 0.3 111.12233 0.12253 0.0 19.9 21.1 14.0 121.8 129.2 15.8 16.1351 -1.3 34.5 124.6394 18.3 SD 34.8 14.8 121.2 -1.12541 0.8 28.4667 162 6 BMI-for-age BOYS -1.0583 9 11:10 5.9 116.1 35.1 19.7 115.0 105.4 26.1 2007 15.7 20.8 15.7 0.5 -1.7 0.6 13.5 14.8 SD 2 SD 20.4 16.0 28.0 16.9 23.0890 11:11 12:5.9 Median 16.2 128.7604 17.2 25.0 125.10347 12.5 14.8 126.0 16.6 18.0 Dünya Sağlık 21.9 13.9 SD SD -116.0 119.8987 M 19.8 124.1 15.6 16.2 136.6486 19.9 132.0 133.5 31.11070 101.5 16.3 16.7 21.8 20.3 22.11781 107.3 116.7744 19.2 20.9 17.0 16.3653 -1.8 21.1 SD SD 21.04423 0.

0374 -0.7 114.19 yaş (z-skor) 20.5 120.7 17.6644 -1.6 119.5230 104.12756 104.2 105.3 129.3822 18: 8 18: 5.4 110.8 113.9 15.5 SD 23.0 124.1 25.12650 -2 SD -1.0 21.8 16.1514 104.6 18.12501 0.8 15.1 20.12638 0.12836 104.3 29.12704 102.2 29.2 0.6 29.8 24.5 -216.1196 0.0 20.4 109.2 116.7 -0.6 20.4 -1.9 20.4 28.6 S 0.2 130.0260 21.C.8 15.1 129.4 131.2 15.8 126.12627 101.04520 0.9 17.12787 0.12567 S 0.9 123.1 28.6 18.9 0.3 15.9 18.0 19.236697.4 123.1 19.0 20.3 132.2 17.8 21.7 18.7 120.12554 0.5 -1.8 115.2098 21.6638 100.8 34.3 28.2621 188 SD 189 190 191 Ay 192 193 194 195 196 197 198 -1.0 29.2 18.4 107.04508 0.9023 200 8 16:4.8 21.2 117.12487 0.0 0.04431 17:5.12672 0.5 17.9048 22.0823 20.1962 21.2 119.9 15.8 123.8 SD 28.8824 -1.0583 208 5 0.2 20.04364 0.5 29.3 17.7 15.5 136.9 14.9346 201 9 16:10 202 16:11 4.6 25.0 0.8 0.7 3 34.4263 M 20.4 228.6 2 SD 27.1 128.0 15.12893 106.04502 0.5 15.12855 107.04373 0.2665 18: 2 18: 5.5 0.3 0.3 22.1129 21.04454 0.04489 0.4 17.5 135.5 124.0 20.12845 107.7731 2 16:4.2 -0.5 5.5 35.C.9 -1.04482 0.1 35.0 23.2 126.8892 22.8 126.4 29.5 35.8 23.8 15.0 22.5 134.3 23.3 21.4 15.4 21.7937 102.2 29.12473 0.12591 100.1 35.0699 21.9356 21.0 115.5 16.4 110.BMI-for-age BOYS 5 to 19 years (z-scores) Year: Month 15: 4 15: 5 15: 6 Month 184 185 186 L -1.4 -0.4 17.1 28.2 35.9 24.1 125.6 20.5 S 0.6 15.2 127.12683 102.3 110.8 15.0986 21.12911 0.8 24.3 SD 35.7 20.0 15.9 35.0914 97.7510 101.1 115.0 29.5 27.12930 109.8 114.6 -217.0 21.1427 S 0.1 127.8 SD 123.12948 108.0 119.0 117.12883 107.0 15.3 120.04407 5 to 0.2 35.9355 -1.9 0.3538 217 218 219 220 221 222 223 224 225 226 227 228 101.5 137.3 2007 WHO Reference Page 1 of 7 Page 7 of 7 272 T.6 3 SD 34.2233 21.12528 0.5 17.3880 99.4 24.5 29.2 127.7197 -1.9585 -0.0 25.3 16.6 17.2 110.0 24.3 123.4 131.2 15.3 130.4022 5 .6 19.5 24.9657 203 17: 0 204 19 years (z-scores) 4.8 -1.1423 -3 SD 20.6085 -1.12807 105.3 19.9 19.9 35.0 124.8 137.2 35.2 19.04382 0.0 23.1 0.5742 100.12864 0.182698.1 15.0275Month Year: Month 17: 3 207 4 0.6 23.0 15.0 35.141099.3 27.5 28.6193 -1.3 118.249997.4 29.9 34.0890 209 17: 6 210 0.8 14.2 2007 WHO Reference 15.3 23.5 17.7 SD 24.2 15.0 0.1 19.1 15.8 22.5 17.6 16.12874 0.3 20.7 Z-scores (BMI in kg/m2) -1 SD Median 17.7SD 118.0760 103.4 124. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.04495 0.4 15.3 20.6 18.2 29.7 15.4 27.3021 20.5 119.8 138.5 123.5 136.2 15.8 16.3 27.7 115.7 15.4 Z-skor (VKİ kg/m2) 18.3 16.3900 -1.5 Örgütü 34.4954 5.9 35.8 121.4 25.12603 0.6 34.7 27.5285 100.2 28.04415 17:4.1 114.9 SD 18: 1 5.1 112.8358 -0.3 15.7745 -1.3777 -1.4 131.8287 -1.1550 21.1 -2 SD 16.7 2007 WHO Reference 2007 DSÖ Referans 115.6 120.7 121.8735 22.6 21.4 106.3 25.7 25.6 121.5 0.8 116.0 113.4 35.3 15.1140 104.12694 0.0 24.3 Z-scores (height in cm) -1 SD Median 1 SD 109.1 Sağlık Bakanlığı.7 129.9 127.12715 101.7 -315.9 2 SD 27.0112 21.9 18.2423 L M -1.1 125.1 20.4 131.1 35.3 132.5 35.7 112.4382 -1.12514 0.6 19.2 121.04439 17:5.3 16.5 17.5 18.4143 20.04514 0.4 34. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.2762 20.4 17.2 SD Median 20.3 28.1784 17:10 17:11 5.289296.3 16.2 7 15.3 129.1 29.6 29.1 122.2 118.3 35.9 18.2631 20.4 25.1 20.7 112.8773 -0.4 16.9 28.04475 0.8 105.4 118.4 16.12777 18: 7 5.4 35.5 0.12726 0.12826 106.9881 -1.7077 -1.7 112.5 35.9 Median 17.0 126.12661 101.9182 102.4822 -1.9966 205 1 2 206 0.5 135.5 19.5 124.6 0.0 24.8 22.9 0.9 16.2914 -1.9 21.9982 103.7 24.12746 0.5 18.7 117.3 18.3 0.12816 0.7 16.7 15.1 19.2 24.12736 103.2 128.1270 21.7 15.1490 8 17: 9 5.2 -1.4 110.327795.9202 21.5 111.6 111.6 18. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .5 35.5 18.4393 18:11 19: 5.7 29.2 16.0 19.04447 5.0 15.6 120.9962 21.4 17.2 105.4 20.3 15.2 25.0843 21.6 28.6 125.7 28.5 35.04355 0.7 28.8 102.8 15.4107 9 18:10 5.8 114.8578 22.8 21.7 114.2960 3 18: 4 18: 5.2 21.1 120.1 116.0 25.12615 100.7 0.7 122.4354 0.8 2 27.8 335.04423 17:5.3 15.6 Page 6 of17.3 35.1 17.2 24.6 17.6 35.9 125.3 15.3 17.6 -0.4500 -1.04525 0.7 27.6 29.8 111.9509 21.12797 105.0 35.2 35.1 104.8 35.8419 22.3 21.4 132.3 21.9 24.7 0.0 28.5 122.1 -3 SD 15.1 -0.4 132.1 21.6 34.0 -0.0 0.9 113.3 22.0215 20.3 34.0 34.04461 0.04390 0.12902 108.3 116.2 16.6 24.2 Z-scores (BMI in kg/m2) 15.6 17.314995.7 21.04399 15: 7 15: 8 15: 9 15:10 15:11 Yıl: 16: 0 Ay Yaşa göre VKİ – ERKEK -1.0 128.4 133.2 25.2371 -1.1 25.2 35.7 23.0 21.3 106.9 19.7 34.8 21.7 125.3 15.5 119.12920 109.2 18.4376 M 20.7 111.3 117.9812 21.0553 21.4 -118.0 121.5 -0.4 20.5 Dünya Sağlık 27.8 21.5 133.12939 109.3 22.9 21.3 130.1 18.6 19.04469 0.2 110.2 15.2026 187 -1.1925 -1.5 18.1 0.5 29.5 SD SD -118.5 17.9 17.1 29.6 35.3211 20.9 16.2 20.7 24.2 23.4 0.8 20.5 19.3 0.4 19.2 18.5 34.6 17.3 18.7 16.3 18.6 35.1 23.2 21.9 116.6 110.1 114.3653 L -1.8 16.4 23.3403 20.5521 -1.7 35.04536 17: 7 17: 5.5 20.8385 5 16: 6 0.04531 0.4951 96.8059 3 16: 4 16:4.0407 21.3 17.0 21.2 128.7 23.4 19.2089 18: 0 211 212 213 214 215 216 BMI-for-age BOYS 16: 7 199 16:4.0 113.5 28.4 118.1 25.3 29. Türkiye 1 SD 23.6 21.12767 104.8 19.3243 5 18: 6 5.0400 -1.2 15.9 21.8 103.3 109.3400 -1.2 15.8 21.0 125.0 20.2 24.3529 16: 1 16:4.8 127.8710 -1.8 0.1 119.12541 0.3 24.1 20.9 29.3796 20.8 23.4 35.8 114.6 19.6 19.9 124.9 28.7 35.1883 99.5 SD 16.9 21.4 3 SD 34.0 20.3 19.6 16.1 108.5 0.8 122.168898.6 18.4 107.12579 -3 SD 14.2 108.8 22.9661 21.4667 0 5.

C. Neyzi) Şekil 6 .C. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 273 .C.T.Türk kız çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 3 YAŞA GÖRE ULUSAL VÜCUT KİTLE İNDEKSİ DEĞERLERİ Şekil 5 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Neyzi) T.Türk erkek çocuklarının VKİ persantil değerleri (O. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.

Özet: Öğrenme hedeflerini içerecek bir özetleme ile oturum tamamlanır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. yaş gruplarına göre yeni bilgiler verilir. Sağlığımız açısından neden öz sorumluluğumuz vardır ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumlu etkiler ? Hangi davranışlarımız sağlığımızı olumsuz etkiler ? soruları tahtaya (ya da büyük kağıtlara ) yazılarak. Bu işbirliğini değişik yer ve zamanlarda farklı konular için değişik taraflar geliştirmek durumunda olabilir. Sağlıklı olma açısından yaşam biçimi ve alışkanlıkların yeri ve önemi hakkında farkındalık yaratmak Giriş: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları sağlanarak sağlığın önemi konusunda dikkat çekilecek. Dikkat: • Belirli bir süre sonra bu değişiklikleri sınıfta. Sağlık kaynağını korumanın ve geliştirmenin önemi. 274 T. okulda paylaşabilmeleri için kurumsal destek mekanizmaları geliştirilmelidir (geliştirilmesi için öğrenciler/ aileler/ öğretmenler/ okul yönetimleri ile iletişim kurulacak). • Konunun yinelenmesi. Bu oturumdan sonra yapmayı düşündükleri günlük yaşam biçimi değişiklikleri sorulur. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . korumak için sağlık eğitimi yapmak ve hizmet sunmakla sınırlı değildir. Ailesel/ Kurumsal destekle yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Sağlıklı olma açısından öz sorumluluğun yeri ve önemi. • Konunun taraflarının bütünlüklü bir yaklaşımla işbirliği içinde olmaları zorunludur.Sağlık Bakanlığı.C. • Birinci basamak sağlık çalışanlarının okul çağı çocuk sağlığı açısından sorumluğu yalnızca koruyucu önlemler almak. öğrencilerin de katılımlarıyla doğrular pekiştirilerek. sıcak tutulması için okulda-semtte ilgili film-tiyatro oyunu gösterimlerinin yapılması sağlanmalıdır. Yalnızca kendi çabalarıyla yapabilecekleri değişiklikler öğrenilir. Türkiye EK: 4 OTURMA PLANI Örnek Oturum 1: Sağlıklı Yaşam Alışkanlıkları Amaç: Sağlıklı olmanın yaşam niteliğini artıran bir kaynak olduğu. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Görsel araçlarla (slayt sunusu / kart yapıştırma yöntemi) tartışılanlar pekiştirilir.C. Gövde: Soru-yanıtlarla konu geliştirilerek bilgi aktarımı Örneğin.

en sevdiği oyun ile ilgili konuşulmalı. Böyle bir kaygısı olduğunda her zaman paylaşımını yapabileceği güvenini edinir. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. okulda en sevdiği arkadaşı.C. Eğer istemezse kimsenin ona dokunmaya hakkı olmadığı belirtilir. Eğitmen ile önce ısınma amaçlı annesi. Çocuğu tanıyan bir eğitmen tarafından eğitim verilmelidir. Örnek Oturum 3: Yeterli ve Dengeli Beslenmeye İlişkin Örnek Oturum Planı: Amaç: Sabah kahvaltısının önemi. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sınıfa söyleyecek. Eğer sana birisi dokunduğunda canını acıtıyorsa bu kötü dokunmadır” biçiminde bölümdeki bilgileri aktarır.C. Çocuğa özel bölgeleri sorulur. babası.C. Bedeninin kendisine ait olduğu söylenir. varsa kardeşi. Örnek Oturum 2: Örselenmenin Önlenmesine Yönelik Farkındalık Amacıyla Sağlık Eğitimi İçin Örnek Oturum Planı Amaç: Çocukları olası örselemeye karşı duyarlı hale gelmeleri ve kendilerini örselenmeden korumayı öğrenmeleri Gövde: Her çocukla ayrı ayrı ilgilenilir. Özet: Çocuk olası örselemeyi farkında olabilecek şekilde gerekli bilgiler aktarılır. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Konu Isınma* Sağlık kavramı ve sağlıklı olmanın önemi Sağlıklı olmada yaşam biçiminin. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 275 . Eğitici: “Kim sana dokunduğunda hoşlanırsın? Annenin sana dokunması iyi dokunmadır. her öğrenci bir diğer arkadaşıyla eşleşerek ve arkadaşının adı-soyadı ve en sevdiği yiyeceği öğrenip. T. Temel besin grupları ve bu besin grupları içindeki besin öğelerini tanımak Yeterli dengeli beslenme kavramı konusunda bilgi kazanmalarını sağlamak Giriş: Oyun ile başlanacak. ardından şu şekilde sürdürülmelidir. alışkanlıkların önemi Sağlıklı yaşam için anahtar davranışlar Sağlık açısından özsorumluluk Dersin özeti Süre 5 dakika 5 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika 10 dakika Yöntem Soru-yanıt Sunum Yazılı olumlu-olumsuz davranışlar listesi oluşturma Tartışma Sunum Materyal Yazı tahtası *Isınma: Öğrencilerin kendilerinin ya da bir (sevdiklerinin) yakınlarının yaşadığı bir sağlık sorunu deneyimini paylaşmaları istenir.T.

5-8. 276 T. dengesiz ve fazla alımında ortaya çıkan sorunlar tahtaya yazılır. baba ve çocuk seçilip yemek sofrasında anne. Önce oyunculara rollerinde ne hissettikleri sorulur. sonra izleyenlere neler iyiydi. Görsel olarak örnek besin sepeti hazırlanabilir. nelerin daha söylenmesi gerekirdi belirtilir. Türkiye Gövde: Yonca yaprağıyla yiyecek grupları soru ve yanıt ile doldurulur. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sınıflarda yazılı materyal kullanılabilir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . Sınıfın duvarına asılır ve daha sonraki temaslarda ne kadar uydukları sorulacağı söylenir.Sağlık Bakanlığı. baba ve çocuğun davranışı. İlköğretim 1-4 sınıflarında resimli eğitim. Rol Yapma: Anne.C. Özet: Herkesin bundan böyle yiyeceklerinde dikkat edeceği şeyleri bir karta yazıp/söyleyip yanına imza atarak sınıfta bir kartona yapıştırılır. Eğiticiler de imzalarını atarlar. yemekler hakkında konuşmalar.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.Yiyecek gruplarının yetersiz.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 277 .24 AY T.C.T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 5 TÜRK ÇOCUKLARINDA NORMAL KAN BASINCI DEĞERLERİ (TÜMER STANDARTLARI) KIZ 0 . Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C.C.

Sağlık Bakanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.C. Türkiye 278 T.

C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 279 .T.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı.24 AY T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ERKEK 0 .

Sağlık Bakanlığı.C. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. Türkiye 280 T. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .C.

....................................................................................................................C.................... Sporcu Sağlık Belgesi Spor Dalı Lisans No : ............................T... Onaylandıktan sonra tekrar sporcuya geri verilecektir...... Not : Bu belge sporcunun kendisi tarafından saklanacak ve lisans muayenesi sırasında doldurmak üzere hekime verilecektir. : ......................../. Adı ........................................................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T..... T...C........................ : .......... : .................................................................................... : ........... – ............. : ...........................................................................C...... Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..Soyadı Baba Adı Anne Adı Doğum Yeri ve Tarihi Uyruğu : ......... Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü 281 ....................................................................................................................................../.........C........................................ Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı EK: 6 SPORCU SAĞLIK BELGESİ T..............................................

...... Türkiye SPORCUYA AİT SAĞLIK BİLGİLERİ FORMU (Sporcunun kendisi ve(veya) velisi tarafından doldurulacaktır........................S................................................................. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı...... ............) DİKKAT : Bu form her yıl doldurulacaktır....) Aldığı başarılı dereceler: ................................................../…………..................................................../…………/………… Son yapılan diş muayenesi veya tedavi tarihi: …………................... Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.……………………….C.................................................................................................................................. Bundan önceki sağlık muayenesi tarihi : ………. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Akrabalık Derecesi o o o o o o o o o o o o o 282 o o o o o o o o o o o o o ........ Sağlık güvencesi : Yok o Emekli Sandığı o S...........................................................................................................Sağlık Bakanlığı....... Bu formdaki bilgilerin doğruluğu sağlık açısından önemli olduğundan tam ve yanlışsız olmasına özen gösteriniz................................... Öğrenim durumu: ......./…………............ Tarih :…………........... (En son bitirdiği okul)................................................................................……..........................C...... o Var o Bağ-Kur o Özel ………………………… Halen spor yaptığı kulüp: ......... Spora (düzenli antrenmanlara .......... Daha önce veya şu anda yaptığı (katıldığı) diğer spor dalları : ......................................... Aile Öyküsü (Aile bireylerinde veya yakın akrabalarınızda olan hastalıkları belirtiniz) Var Yok Sağlık Sorunu Kalp hastalığı nedeniyle aniden ölen Halen Kalp hastalığı olan Tüberküloz (verem) Yüksek tansiyon Kanser veya tümör Migren veya şiddetli baş ağrısı Diyabet(şeker hastalığı) Böbrek ...haftada 3-4 günden daha fazla) başlama yaşı: ...../………......../………................K.mesane hastalıkları Anemi (kansızlık) Örn: Akdeniz anemisi Mide ve barsak hastalıkları Ruhsal sorunlar Kalıtsal hastalıkları Diğer T.............. Yakın tarihte yapılan aşı (lar): Tetanoz Diğer ……………………….......... Telefon Numarası : ............... Adres : ..............................

C. kurt. kasıklarda. işitme güçlüğü Sık ve şiddetli baş ağrısı.) Migren Yüksek yada düşük tansiyon Kulak.ritm bozukluğu) Kalp romatizması Varis.) Kulak ağrısı. eklem. taş vb.) Diğer Daha önce aşağıdaki nedenlerle hekime yada hastaneye başvurdunuz mu? Evet Hayır o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Açıklama (ne zaman/dan beri)? Astım veya diğer solunum hastalığı Gözlük-kontak lens kullanıyor musunuz? Gıda-ilaç allerjisi Kalp rahatsızlığı (kapak. tümör (vücutta şişlikler vb. karaciğer. siyah renkli olması Sık idrara çıkma ve idrar yaparken yanma. kabızlık Dışkıda kan. spor yaparken göğüs ağrısı. burun. dışkının koyu.mesane hastalıkları (kum. hemoroid. balgam çıkarma Bayılma nöbetleri Çok çabuk yorulma Yaralanma ve kesiklerde (uzun süren) kanama Son zamanlarda aşırı kilo kaybı. karıncalanma. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . boyunda) Sık kas krampları ve yaygın kas ağrıları Göz ve görme sorunu Burundan nefes almada güçlük Sık burun kanaması Diş ve dişeti sorunu (çürük vb.) Diğer 283 T. siğil. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı ŞU ANDA’ var olan sağlık sorununuzu belirtiniz. his kaybı Kas. flebit Kan hastalıkları. B veya C) Böbrek . kansızlık (anemi gibi) Diyabet (şeker) Epilepsi (sara) Guatr Zührevi (cinsel yolla bulaşan) hastalıklar Sarılık (hepatit A. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. uçuk vb. mantar.) Ruhsal sorunlar Mide. denge kaybı Vücudun herhangibir yerinde uyuşma. akıntısı. baş dönmesi. ishal. bademcik vb. boğaz sorunları (sinüzit.) Fıtık Kanser.C.) Cilt hastalığı (egzama. barsak. safra kesesi hastalığı (gastrit. ülser vb. çınlaması. veya akıntı Vücutta şişlikler (koltukaltında. iştahsızlık Karın ağrısı. çarpıntı Nefes darlığı. Var o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Ne zamandan beri? Yok o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o o Sağlık sorunu Özellikle antrenman. tendon sorunu Barsak paraziti (solucan. öksürük. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. şerit vb.C.T.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .. ilaç. Aşırı adet kanaması var mı?………………………………………………… Doğum kontrol yöntemi kullanıyor musunuz?……………………………… Gebelik veya doğumda sağlık sorunu oldu mu?…………………………… Göğüslerde şişlik. ezilme. sorun devam ediyor gibi) Yalnız bayan sporcular için İlk adet görme yaşınız :………. bacak. kafa travması. akıntı. uyluk.C. kalça. diz. Tarih Yaralanan bölge Tanı Tedavi Sonuç Açıklamalar Yaralanan bölge (baş./………. menisküs veya çapraz bağ zedelenmesi. ayak bileği.sırt. ağrı. çay. kol. omuz.. parmaklar. boyun. ameliyat vb. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T. sigara. Çocuk sayısı :…………… Adetler ağrılı ve kramp tarzında mı?………………………………………. Düzenli adet görmeye başladığınız yaş : ………... el. Adet görme süresi :………. çekme.) o o o o o o o o o o o o o o Spor yaralanması geçirdiyseniz aşağıda belirtiniz./……….. Diğer sorunlar……………………………………………………………….İmzası Tarih :……. yırtılma. 284 Sayı:………………………. Yukarıdaki bilgiler tarafımdan doldurulmuştur ve doğrudur. T.. Gebelik sayısı :…….(gün) Adet düzeni Düzenli : ………. fizyoterapi gibi) Sonuç (iyileşti. çıkık. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Düzensiz :………….C. dirsek. Türkiye Tamamlayıcı bilgiler Evet Hayır Ne zaman? Halen düzenli olarak kullandığınız bir ilaç var mı? Takip ettiğiniz özel bir diyet var mı? Uyku sorununuz var mı? Alışkanlıklarınız (alkol. kist oldu mu?………………………………. Sporcunun imzası Velisinin Adı Soyadı . diğer) Tanı (kırık. kopma. bel..Sağlık Bakanlığı. kahve diğer) Herhangi bir doktor kontrolu veya tedavi altında mısınız? Hastanede tedavinizi gerektiren bir sağlık sorununuz oldu mu? (trafik kazası. Doğum sayısı : …………. ayak. diğer) Tedavi (ameliyat.. göğüs kafesi. el bileği.

Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü .……………………………………. diğer)……………………………. wheezing.… Solunum Sistemi: Oskültasyon (Ral.C. Yaralanmalar …………………………………. gövde.. kitle. Hastalıklar ………………………………………. diğer)………………………………………………. Boyun (Torticollis. hipertrofi. pigmentasyon. K.…….B.…….alt ekstremiteler.C.…….T. Alt ekstremiteler ………………… ………………… Omurga ………… ………… Kas-iskelet Sistemi: Şekil bozukluğu Hareket kısıtlılığı Deri : (Döküntü.…….……. diğer bulgular)…………………………………. diğer bulgular)………………………….… Torasik vibrasyon (sağ-sol):…………………………………………………….….……. ………….… K.V.. Oskültasyon (Ritm.…….…. 285 T. ağız hijyeni) ……………………………………………………………………………………. …………………. dalak.…………. …………. Dominant taraf (el/ayak): Ölü (Nedeni) …………………… …………………… ………. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı..….……. Karaciğer. Nabızlar (Radial. palpabl lenf düğümü. ronküs.…………………………………… Kullanılan ilaç(lar) ……………………………………………………………………………… Fizik Muayene Baş-Boyun Saçlı deri:…………………………………………………………………. Ameliyatlar ……………………………………….…….……. guatr)………………………. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı Protokol No:………………… SPORCU MUAYENE FORMU (Bu form hekim tarafından heryıl doldurulacaktır) ÖNEMLİ BULGULAR (Sağlık bilgi formu ve fizik muayene tamamlandıktan sonra doldurulacaktır) Boy uzunluğu(cm): Kan Basıncı(mmHg): Aile öyküsü Anne Baba Kardeş (ler) Özgeçmiş Vücut Ağırlığı(kg): Nabız hızı: Sağ ………… ………… ………… Hastalıklar ………….. femoral.S..……. üfürüm)…………………………………………………….………………………………………. Allerji …………………………………. Göğüs deformiteleri (asimetri.(Şekil bozukluğu.……. deviasyon..……………………………………. boyun)……………………. Abdomen: (Kitle. tonsiller.C.………….. Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.B..……. pectus carinatus-excavatus)…………..……. Üst ekstremiteler …………………. Varikoziteler (üst..

Sağlık Bakanlığı Sağlık Hizmetlerinde Okul Sağlığı Kitabı T.C.C. Türkiye LİSANS MUAYENESİ VİZESİ a) ……………………….Sağlık Bakanlığı.………………………………………………… saptandığından ileri tetkik ve tedavi için bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi ve Sağlık Kurulu Raporu aldıktan sonra antrenman ve müsabakalara katılması uygundur. b) Yapılan muayenede ……………./………… SAĞLIK KURUMU ……………………………………………………………… HEKİMİN ADI SOYADI : DİPLOMA NO : (Kaşe-İmza) 286 T. (Spor dalı) antrenman ve müsabakalarına girmesinde sağlık açısından bir engel yoktur../…………. Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı. Not: Sağlık Kurulu Raporu bu belgeye eklenecektir. Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü . TARİH : ……….